West of Eden
Date: 2012-07-03 00:00:00+00:00
Keywords: Science Fiction; Fantasy; Fiction; Alternate History; Dinosaurs; Science Fiction Fantasy; Adventure; Historical Fiction; American; Speculative Fiction
Description: Sixty-five million years ago, a disastrous cataclysm eliminated three quarters of all life on Earth. Overnight, the age of dinosaurs ended. The age of mammals had begun. But what if history had happened differently? What if the reptiles had survived to evolve intelligent life? In West of Eden , bestselling author Harry Harrison has created a rich, dramatic saga of a world where the descendents of the dinosaurs struggled with a clan of humans in a battle for survival. Here is the story of Kerrick, a young hunter who grows to manhood among the dinosaurs, escaping at last to rejoin his own kind.
Publisher: Tor Publishing Group

Harry Harrison bij Meulenhoff-*M:

Ten Westen van Eden - Eerste boek van de Eden-trilogie

Winter in Eden — Tweede boek van de Eden-trilogie

HARRY HARRISON

DE EDEN-TRILOGIE

DERDE BOEK

TERUGKEER NAAR EDEN

Dit is een geschiedenis van de wereld zoals zij er vandaag de dag uitziet.

Dit is onze wereld zoals zij zou zijn als de Aarde 65 miljoen jaar geleden niet getroffen was door een meteoor.

In die tijd werd de wereld bevolkt door de grote reptielen. Zij behoorden tot de meest succesvolle levensvormen die deze wereld ooit hebben bevolkt. 140 miljoen jaar lang heersten zij over de Aarde, vulden zij de lucht en krioelden zij in de zeeën. Toentertijd waren de zoogdieren, de voorouders van de mensheid, niet meer dan kleine, muisachtige dieren die werden opgejaagd door de grotere, snellere, intelligentere sauriërs.

Plotsklaps, 65 miljoen jaar geleden, kwam hier verandering in. De Aarde werd getroffen door een meteoor met een doorsnede van tien kilometer, die rampzalige atmosferische beroeringen teweeg bracht. Binnen een korte spanne tijds werd meer dan vijfenzeventig procent van alle levende wezens die destijds voorkwamen weggevaagd. Het tijdperk van de dinosauriërs was ten einde; de evolutie van de zoogdieren die zij honderd miljoen jaar lang hadden onderdrukt begon. De wereld zoals wij die kennen was geboren.

Maar hoe zou onze wereld er vandaag hebben uitgezien als die meteoor niet was gevallen?

Dit is de geschiedenis van die wereld.

Vandaag.

PROLOOG: KERRICK

Het leven is niet langer gemakkelijk. Er is te veel veranderd, er zijn te veel doden gevallen, de winters zijn te lang. Zo is het niet altijd geweest. Ik herinner me nog duidelijk liet kampement waar ik ben opgegroeid, de drie gezinnen die daar leefden, de lange dagen, vrienden, goed voedsel. Gedurende het warme seizoen verbleven wij aan de oevers van een groot, visrijk meer. Mijn eerste herinneringen betreffen dat meer; hoe ik over het gladde water naar de hoge bergen in de verte keek en hun toppen wil zag worden van de eerste winterse sneeuw. Wanneer de sneeuw ook onze tenten en het gras daaromheen bedekte, was de tijd aangebroken dat de jagers naar de bergen trokken. Ik deed mijn best om snel groot te worden, hunkerend naar het moment waarop ik samen met hen op herten en elanden kon gaan jagen.

Die eenvoudige wereld van eenvoudige genoegens is voorgoed verdwenen. Alles is veranderd — en niet ten goede. Soms word ik midden in de nachtwakker en wens dat datgene wat gebeurd is nooit gebeurd was. Maar dat zijn domme gedachten en de wereld is nu eenmaal zoals zij is, in alle opzichten veranderd. Wat ik beschouwde als het gehele bestaan, bleek slechts een piepklein stukje van de werkelijkheid te zijn. Mijn meer en mijn bergen vormen slechts een heel klein deel van dit grote continent, dat in het oosten aan een enorme oceaan grenst.

Ook de anderen ken ik, de wezens die wij murgu noemen, en lang voordat ik ze ooit had gezien, had ik reeds geleerd ze te haten. Ik zal u over hen vertellen.

Zoals ons vlees warm is, is het hunne koud. Wij hebben haar op ons hoofd en een jager zal zelfs een trotse baard laten staan, terwijl de dieren waarop wij jagen warm vlees hebben en een vacht van bont of haar. Maar dit alles geldt niet voor de murgu. Zij zijn koud en glad en geschubd, hebben klauwen en tanden om te verscheuren en te verslinden en zijn heel groot en verschrikkelijk. Wij kunnen hen slechts vrezen en haten. Toen ik nog heel jong was, wist ik al dat zij in de warme wateren in het zuidelijk deel van de oceaan leefden en op het warme land in het zuiden. Zij kunnen niet tegen de koude, dus hoewel ik leerde hen te vrezen, wist ik tevens dat zij ons niet lastig konden vallen.

Dit alles is nu veranderd en wel zo vreselijk dat niets ooit nog hetzelfde zal zijn. Dat komt doordat er murgu bestaan die Yilanè heten en die net zo intelligent zijn als wij, Tanu. Ik beschik nu over de ongelukkige kennis dat onze wereld slechts een klein deel is van de wereld van de Yilanè. Ik weet nu dat wij in het uiterste noorden leven van een groot continent. En ik weet ook dat ten zuiden van ons het hele land wemelt van de murgu en Yilanè.

En dat is nog niet alles. Aan de andere kant van de oceaan ligt een nog groter continent — en daar leven helemaal geen jagers. Niet één. Alleen maar Yilanè. De hele wereld is van hen, behalve dat ene kleine stukje van ons.

En nu zal ik u het allerergste vertellen over de Yilanè. Zij haten ons evenzeer als wij hen. En dat zou niet zo erg zijn als het slechts grote, domme beesten waren. Dan zouden wij gewoon in het noorden blijven en hen op die manier uit de weg gaan.

Maar er zijn Yilanè die net zo intelligent en krachtdadig zijn als jagers. Wij weten niet met hoevelen zij zijn, maar het is al voldoende te weten dat ze al het land van deze grote aardbol bevolken.

Ik weet al deze dingen omdat ik ooit door de Yilanè gevangen ben genomen, bij hen ben opgegroeid en van hen heb geleerd. Het eerste afgrijzen dat ik voelde toen mijn vader en alle anderen werden vermoord is in de loop der jaren verzwakt. Toen ik eenmaal leerde spreken zoals de Yilanè, werd ik een van hen, vergat dat ik een jager was en leerde zelfs mijn eigen mensen ustuzou te noemen, smerige wezens. Aangezien de Yilanè van bovenaf geregeerd worden, vond ik mezelf heel wat; ik stond op zeer goede voet met Vaintè, de eistaa van de stad, de heerseres, en werd derhalve zelf ook als een heerser beschouwd.

De levende stad Alpèasak was recentelijk op deze stranden geplant en werd bewoond door Yilanè van de overkant van de oceaan, die uit hun eigen, verre stad waren verdreven door de winters die elk jaar kouder werden. Dezelfde koude die mijn vader en de andere Tanu naar het zuiden had verdreven, op zoek naar voedsel, dreef de Yilanè op ontdekkingstocht de zee op. Zij plantten hun stad op onze stranden en toen ze de Tanu ontdekten die hier reeds leefden, vermoordden zij hen. Zoals ook de Tanu gewend waren Yilanè op het eerste gezicht te doden. Het is een wederzijdse haat.

Vele jaren lang wist ik niets van dit alles. Ik groeide op te midden van de Yilanè en dacht zoals zij dachten. Wanneer zij oorlog voerden, zag ik de vijand als smerige ustuzou, niet als Tanu, mijn broeders. Hier kwam pas verandering in toen ik de gevangene Herilak ontmoette. Een sammadar, een leider van de Tanu, die mij veel beter begreep dan ikzelf. Toen ik hem aansprak als vijand, een vreemde, sprak hij mij aan als was ik zijn eigen vlees en bloed. Naarmate de taal van mijn vroegste jeugd terugkeerde, kwamen ook mijn herinneringen terug aan dat warme, vroegere leven. Herinneringen aan mijn moeder, familie, vrienden. De Yilanè kennen geen familie. Deze hagedisachtigen kennen geen zogende baby's en vriendschappen zijn vrijwel onmogelijk waar deze kille vrouwelijke wezens heersen, terwijl de mannetjes hun leven lang worden opgesloten en voor iedereen verborgen worden gehouden.

Herilak liet me zien dat ik een Tanu was, geen Yilanè. Daarom bevrijdde ik hem en wij vluchtten. Eerst had ik er spijt van maar ik kon niet meer terug. Tijdens onze vlucht had ik namelijk Vaintè, zij die heerst, aangevallen en bijna vermoord. Ik sloot me aan bij de sammads, de door verschillende families gevormde groepen van de Tanu en vluchtte samen met hen voor de aanvallen van diegenen die ooit mijn metgezellen waren geweest. Maar nu had ik andere metgezellen en een vriendschap van een soort dat ik onder de Yilanè nooit gekend zou hebben. Ik had Armun, zij die naar mij toekwam en mij toonde wat ik nooit had gekend, gevoelens in mij wakker maakte die ik niet had gekend toen ik bij dat vreemde ras leefde. Armun, die onze zoon baarde.

Maar wij leidden ons leven nog immer onder de voortdurende dreiging van de dood. Vaintè en haar krijgers achtervolgden de sammads genadeloos. Wij vochten — en wonnen soms, waarbij wij zelfs exemplaren buitmaakten van hun levende wapens, de dodende stokken die alles wat leeft kunnen doden. Deze wapens stelden ons in staat tot diep in het zuiden door te dringen, ons te voeden met de krioelende murgu en de gevaarlijke exemplaren te doden wanneer ze ons aanvielen. Maar toen Vaintè en haar oneindige reserve aan strijders van over zee ons vonden en aanvielen, moesten wij weer vluchten.

Ditmaal trokken de overlevenden ergens naar toe waar zij ons niet konden volgen, de bevroren bergketens over, naar het land dat daarachter lag. Yilanè kunnen niet leven in de sneeuw; we dachten dat we hier veilig waren.

En dat waren we ook, althans, een hele tijd. Aan de andere kant van de bergen troffen we Tanu aan die niet alleen van de jacht leefden, maar ook gewassen verbouwden in hun verborgen vallei en potten konden maken, stoffen konden weven en nog vele andere wonderbaarlijke dingen konden doen. Zij zijn de Sasku en het zijn onze vrienden, want ze vereren de god van de mastodont. Wij brachten hen onze mastodonten en sindsdien hebben we als één volk geleefd. Het leven was goed in de Sasku-vallei.

Totdat Vaintè ons opnieuw wist te vinden.

Toen dit gebeurde, besefte ik dat we niet verder konden vluchten. Als dieren in het nauw moesten we hen tegemoet treden en vechten. Eerst wilde niemand naar mij luisteren, want zij kenden de vi jand niet zoals ik die kende. Maar ik wist hen duidelijk te maken dat de Yilanè geen vuur kenden en dat wij hen er kennis mee konden laten maken door onze toortsen naar hun stad te brengen.

En dat was precies wat we vervolgens deden. We brandden hun stad Alpèasak plat en jaagden het handjevol overlevenden terug naar hun eigen wereld en hun eigen steden aan de andere kant van de zee. Tot mijn vreugde was een van de overlevenden Enge, die mijn lerares en vriendin was geweest. Zij geloofde niet, zoals alle anderen, in doden en moorden en voerde een klein groepje volgelingen aan, de Dochters van het Leven, die allen geloofden in de onschendbaarheid van het leven. Waren zij de enige overlevenden maar geweest.

Maar ook Vaintè bleef in leven. Dit schepsel van haat overleefde de verwoesting van haar stad, vluchtte aan boord van de uruketo, het grote levende vaartuig dat de Yilanè gebruiken, en verdween over de eindeloze oceaan.

Ik zette haar uit mijn gedachten omdat ik dringender zaken aan mijn hoofd had. Hoewel alle murgu in de stad dood waren, had het grootste deel van de verbrande stad het overleefd. De Sasku wilden bij mij in de stad blijven, maar de Tanu-jagers keerden terug naar hun sammads. Ik kon niet met hen mee, want dat deel van mij dat denkt als een Yilanè hield mij vast in deze Yilanè stad. Dat en het feit dat twee van hun mannetjes de verwoesting hadden overleefd. Ik voelde mij zowel verbonden met deze half-verwoeste stad als met hen en vergat mijn verplichtingen jegens Armun en mijn zoon. Het moet eerlijk worden gezegd dat mijn zelfzuchtige gedrag hen bijna het leven kostte.

Wij ploeterden om de murgu-stad tot een plek te maken waar wijzelf konden wonen en daar slaagden wij in. Maar het was allemaal voor niets geweest. Vaintè had aan de andere kant van de oceaan bondgenoten gevonden en keerde terug. Gewapend met de onoverwinnelijke Yilanè wetenschap. Geen aanvallen met wapens ditmaal, maar in plaats daarvan kregen wij te maken met giftige planten en dieren. En op hetzelfde moment dat de aanvallen begonnen, keerden de sammads terug uit het noorden. Hun dodende stokken waren aan de winterse koude bezweken en zonder die wapens konden zij niet overleven. Hier in de stad beschikten wij over die dodelijke wezens, dus waren de sammads gedwongen hier te blijven, ook al kwamen de Yilanè langzaam maar zeker dichterbij.

De sammads brachten mij tevens nog slechter nieuws. Omdat ik niet naar haar was teruggekomen, had Armun een poging ondernomen mij te vinden. Zij en onze zoon waren omgekomen in de dodelijke winter.

Ik had op dat moment meteen een eind aan mijn leven gemaakt als ik niet nog één sprankje hoop had gehad, hen jager die ver in het noorden handel dreef met de Paramutan die in die bevroren woestenij wonen, had gehoord dat er een Tanu-vrouw met haar baby bij hen woonde. Konden zij het zijn? Was het mogelijk dat zij nog leefden? Het lot van de stad en alle Tanu en Sasku die er woonden, betekende niets meer voor mij. Ik moest onmiddellijk naar het noorden om hen te zoeken. Ortnar, mijn vriend en sterke rechterhand, begreep dit en ging met me mee.

In plaats van Armun vonden we er bijna de dood. Als de Paramutan ons niet hadden gevonden, hadden we het niet overleefd. We haalden het, hoewel Ortnar er een blijvende handicap aan heeft overgehouden vanwege zijn bevroren voeten. De jagers van het ijs redden ons leven en tot mijn grote vreugde bevond Armun zich in hun midden. In het voorjaar brachten zij ons veilig terug naar de stad in het zuiden.

Die was inmiddels weer ingenomen door de Yilanè. De sammads en de Sasku hadden zich teruggetrokken in de afgelegen Sasku-vallei, op de hielen gezeten door Vaintè en haar leger, duistere voorbodes van een onafwendbare dood. En ik kon niets doen. Mijn kleine sammad en de beide Yilanè mannetjes waren voorlopig in veiligheid, in ons kamp bij het verborgen meer. Maar de anderen zouden sterven en ik kon niets doen om hen te helpen.

Het zou al moeilijk genoeg zijn om zeifin leven te blijven, want het stond als een paal boven water dat wij op een dag ontdekt zouden worden. Ik wist dat de Paramutan die ons hier gebracht hadden binnenkort de oceaan zouden oversteken om langs die verre stranden te gaan jagen. Misschien zou het daar veilig zijn. Armun en ik gingen met hen mee en staken de oceaan over — maar ontdekten dat de Yilanè ons alweer voor waren geweest. Maar het leven won het van de dood. Wij vernietigden hen en intussen ontdekte ik ook waar Ikhalmenets lag, de stad die Vaintè bijstond in haar vernietigingsoorlog.

Wat ik vervolgens deed, was ofwel erg moedig, ofwel erg dom. Misschien beide. Ik dwong de eistaa van Ikhalmenets de aanval te beëindigen en Vaintè op de drempel van haar overwinning tegen te houden. Ik slaagde in mijn opzet en er heerst weer vrede in de wereld. Mijn sammad is weer herenigd bij ons verborgen meer. De strijd is ten einde.

Maar er waren nog meer dingen gebeurd, waar ik pas veel en veel later achterkwam. Enge, mijn lereares en goede vriendin, was nog in leven. Zij en haar volgelingen, de Dochters van het Leven, hadden een toevluchtsoord gevonden in een nieuw land in het diepe zuiden. Daar hadden zij, ver van de andere Yilanè, die hun ondergang wensten, een stad aangelegd. Nog een plek waar vrede heerste en het einde van nog een strijd.

Maar er was nog iets wat ik niet wist. Dat schepsel van haat en dood en verderf, Vaintè, leefde nog.

Dit is wat er in het verleden gebeurd is. Nu sta ik aan de rand van ons verborgen meer naar de zonsondergang te kijken en tracht me een voorstelling te maken van wat er in de jaren die komen gaan allemaal nog zal gebeuren.

TERUGKEER NAAR EDEN

Uveigil as lok at mennet, homennet
thorpar ey wat marta ok etin.

Marbak spreekwoord

Hoe helder een rivier ook is,

stroomopwaarts komt er altijd

wel iets smerigs jouw kant op drijven.

1

Het was stil en vredig.

Het was een warme dag geweest, want de dagen hier waren altijd warm. Maar de avond was iets koeler door het lichte briesje dat over het water streek. Kerrick kneep zijn ogen half dicht tegen de zon en veegde een paar zweetdruppels van zijn gezicht. Zo diep in het zuiden zou je bijna het langzame veranderen van de jaargetijden vergeten. De zon ging, zoals altijd, onder achter het meer en de laatste stralen schitterden op het rimpelloze water, waarin de bloedrode hemel werd weerspiegeld. Het gladde oppervlak werd verstoord door een opspringende vis en golven van kleur verspreidden zich in alle richtingen. Zoals het nu was, was het altijd, onveranderlijk. Soms waren er wolken, of regende het, maar echt koud werd het nooit en van het langzame verstrijken van de jaargetijden was niets te merken. Regen en mist waren een teken dat het winter was. Dan koelde het ook 's avonds wat meer af. Maar nooit zag men hier het frisse groen van lentegras of hoorde men het geritsel van dorre bladeren in de herfst.

Nooit een dik pak sneeuw; sommige dingen miste Kerrick absoluut niet. Met vochtig weer deden zijn vingers nog steeds pijn op de plekken waar ze bevroren waren geweest. Liever deze hitte dan sneeuw. Hij tuurde naar de ondergaande zon. Hij was een grote, stevige man en zijn lange, lichte haar reikte tot op zijn schouders en werd uit zijn gezicht gehouden door een dun leren bandje om zijn hoofd. In de afgelopen jaren waren er rimpels verschenen naast zijn ooghoeken en op zijn gebruinde huid waren de bleke littekens zichtbaar van oude wonden. Hij keek op toen er grotere golven in het water verschenen en er vlak voor de oever iets donkers opdook. Er klonk een knorrend geluid dat Kerrick bekend voorkwam. Tegen de schemering waagden scholen hardalt zich tot vlak bij het oppervlak en Imehei had zich erin bekwaamd ze in het afnemende licht in zijn netten te vangen. Op dit moment kwam hij puffend en blazend aan wal met een net vol. Hun schalen glinsterden roodachtig en hun tentakels hingen slap over zijn rug. Vlak voor het geïmproviseerde onderkomen waar de twee Yilanè mannetjes sliepen, gooide hij ze op de grond en riep met een autoritaire klank in zijn stem om aandacht-voor-spreken. Vervolgens verscheen Nadaske, die goedkeurende geluiden maakte terwijl ze samen het net openmaakten. Er heerste rust in sammad Kerrick, maar het was in zekere zin een ogenschijnlijke rust. De Yilanè bleven aan hun kant van de open plek en de Tanu aan hun eigen kant. Alleen Kerrick en Arnhweet voelden zich aan beide kanten thuis.

Het was een gedachte die Kerrick deed fronsen. Hij woelde met zijn vingers door zijn baard en voelde even aan de metalen band om zijn hals. Hij wist dat Armun er niet blij mee was dat Arnhweet de Yilanè bezocht. Voor haar waren de mannetjes niets meer of minder dan murgu, wezens die ze liever dood en vergeten zou zien dan als vrij rondwaggelende, weerzinwekkende kameraden van haar zoon. Maar ze was wel zo verstandig er niets van te zeggen. Er heerste dus in elk geval een oppervlakkige rust in de sammad. Armun kwam net uit de tent die in de beschutting van de bomen stond, zag Kerrick zitten en voegde zich bij hem aan de waterkant.

'Je moet onder de takken blijven en je niet zo openlijk vertonen,' zei ze. 'Jij bent immers zelf degene die ons altijd waarschuwt voor de vogel die overdag rondspiedt en de uil die dat 's nachts doet?'

'Dat heb ik inderdaad gezegd. Maar ik denk dat we nu niet meer bang voor hen hoeven zijn. Het is nu twee jaar geleden dat ik hier samen met Ortnar en die twee daar op het strand voor het eerst kwam. -Al die tijd hebben we nergens last van gehad. Lanefenuu heeft gedaan wat ik haar heb opgedragen en heeft een einde aan de oorlog gemaakt. Ze zei dat ze het zou doen, dus beeft ze het ook gedaan. De murgu kunnen niet liegen. De overvallers zijn teruggekeerd naar hun stad en hebben die sindsdien niet meer verlaten.'

'Maar ze moeten toch nog steeds op jacht.'

'We bevinden ons een heel eind bij hen vandaan en blijven voortdurend op onze hoede.'

'Toch blijf ik die angst houden.'

Hij stond op en sloeg zijn armen om haar heen. Hij snoof de zoete geur van haar lange haar op en hield haar dicht tegen zich aan, maar niet al te dicht, vanwege haar ronde, gezwollen buik. 'Je zou nu toch niet goed kunnen reizen,' zei hij. 'Zodra de baby geboren is, ga ik samen met Harl een kijkje nemen in het noorden. Hij is inmiddels oud genoeg om jager te zijn en Ortnar heeft hem uitstekend opgeleid. Hij is geen kind meer, dit is zijn zestiende zomer. Hij heeft een goede speer. We gaan op zoek in het noorden. Ik weet zeker dat daar nog meer meren moeten liggen, want dat zegt Ortnar.'

'Ik wil hier niet alleen achterblijven. Wanneer jij gaat, ga ik met je mee.'

'Daar hebben we het nog wel eens over wanneer het eenmaal zover is.

'Mijn besluit staat al vast. Ik wil wel graag naar een ander meer. En wanneer wij weggaan, blijven die twee murgu dan hier?'

Kerrick gaf geen antwoord, maar draaide zich om en liep, zijn arm nog steeds om haar heen, terug in de richting van de tent. De baby kon nu elk moment geboren worden, was misschien zelfs al een beetje laat, en hij wist dat ze pijn had, ook al zei ze daar niets over. Dit was niet het juiste ogenblik om het over de Yilanè mannetjes te hebben. De zijkanten van de tent waren omhooggerold, het was een erg warme dag geweest, en hij zag dat Arnhweet al lag te slapen op de huiden. Zes jaar oud was hij nu, een sterk, vrolijk jongetje dat flink groeide. Het meisje Darras was nog wakker, zij was een stuk ouder, en lag zwijgend naar hen te kijken. Ze was nog steeds heel stilletjes en sprak alleen wanneer iemand haar aansprak. Ze had het nooit meer over haar overleden ouders. Ze beschouwden haar inmiddels als een eigen dochter.

De nacht was zo stil dat het stemmengemompel uit de tent van de jagers duidelijk hoorbaar was. Een van hen lachte en dat deed Kerrick goed. Ortnar had hier, gehandicapt als hij was, nog steeds een eigen plek. Zolang hij zijn kennis kon blijven overdragen aan de twee jongens, was er geen sprake van dat hij het bos zou inlopen om nooit meer terug te komen.

In de verte riep een nachtvogel, en het eenzame geluid benadrukte de stilte. Het was hier vredig en er was voedsel voor iedereen, de sammad en het gezin. Meer kon Kerrick zich niet wensen. Hij glimlachte in de duisternis, totdat hij opschrok van Armuns gefluisterde woorden.

'Ik wilde maar dat de baby kwam. Het duurt nu al zo lang.'

'Het duurt nu niet lang meer. Maak je geen zorgen. Alles komt in orde.'

'Nee! Dat mag je niet zeggen - het brengt ongeluk om zo te praten over dingen die nog niet gebeurd zijn. Dat zei mijn moeder altijd. Hoe helder het water in de rivier ook is, stroomopwaarts komt er altijd wel iets smerigs jouw kant op drijven.'

'Ga nu maar slapen,' zei hij, terwijl hij zijn hand uitstak om in het donker haar mond te zoeken en zijn vinger op haar gespleten lip te leggen. Ze mompelde nog iets, maar ze was al zo slaperig dat hij niet meer kon verstaan wat ze zei.

Toen Kerrick tegen de ochtend wakker werd, hing er een grijze mist, die echter al snel weg zou trekken onder de brandende zomerzon. Voorzichtig schoof hij zijn arm onder Armuns hoofd vandaan en zij zuchtte in haar slaap. Hij stond op, gaapte en verliet de tent zo stilletjes mogelijk. Arnwheet moest al bij het allereerste licht uit de tent zijn weggeglipt, want hij kwam net terug uit de richting van het meer, terwijl hij op een flink stuk rauwe vis liep te kauwen.

'Nadaske en Imehei gaan vandaag een heel eind om het meer heen trekken,' zei hij. 'Naar een plek waar heel veel vissen leven/groeien/zwemmen.'

Hierbij zwaaide hij met zijn heupen, want hij bezat geen staart om de bepaling van overvloed mee uit te drukken. Zoals altijd wanneer hij bij de mannetjes was geweest, sprak hij Yilanè met Kerrick. Gedurende de tijd dat zijn vader en moeder weg waren geweest, bijna een jaar, was hij heel goed gaan praten. Alvorens iets terug te zeggen, wierp Kerrick een blik over zijn schouder naar de stille tent. Wanneer Armun in de buurt was, zorgden ze er wel voor uitsluitend Marbak te spreken.

'Een goede oefening/wandeling voor mannelijke/dikke/Yilanè. Maar een jonge ustuzou gaat vandaag met mij op jacht in het woud.'

'Ja, ja!' riep Arnwheet, terwijl hij in zijn handen klapte en weer in Marbak verviel. 'Harl ook?'

'En Ortnar. Zij hebben een boom gevonden met een nest bansemnilla's en zullen onze hulp nodig hebben om ze eruit te jagen. Ga je speer maar halen. Ortnar wil vertrekken nu het nog een beetje koel is.'

Armun hoorde hen praten en kwam de tent uit. 'Wordt het een lange jacht?' vroeg ze op bezorgde toon, terwijl ze haar handen onbewust op haar ronde buik liet rusten. Hij schudde ontkennend zijn hoofd.

'Het nest is hier vlakbij. Totdat de baby er is, laat ik je niet meer alleen, althans niet langer dan heel eventjes. Wees maar niet bang.'

Ze schudde haar hoofd en ging moeizaam zitten. 'Kom maar snel terug. Darras blijft bij me,' voegde ze eraan toe toen het stille meisje eveneens de tent uitkwam. 'Het zou vandaag wel eens kunnen gebeuren.'

'Het is niet beslist noodzakelijk dat ik meega...'

'Zo snel zal het nu ook weer niet gebeuren. Ik merk nog niets.'

'Vanavond eten we bansemnilla. Gebakken in klei, op houtskool.'

'Dat lijkt me heerlijk.'

Voordat ze op pad gingen, liep Kerrick nog even langs het meer naar het met ranken overdekte onderkomen dat de twee mannetjes aan de waterkant hadden doen verrijzen. Een van hen kwam te voorschijn en Kerrick riep ter begroeting zijn naam.

'Imehei.'

Glimlachend bedacht Kerrick zich dat de naam zacht om-aan-te-raken betekende. Niets leek minder van toepassing op deze gedrongen, barse Yilanè, die zijn armen nu vormde in een eerbiedige verwelkoming. Zijn ronde ogen, die Kerrick allebei aankeken, toonden geen enkele emotie. Maar zijn forse kaken openden zich enigszins in een teken van genoegen, zodat een witte rij kegelvormige tanden zichtbaar werd.

'Laten we samen wat eten,' zei Imehei.

'Ik heb al gegeten, spijtige dankbaarheid. Ik hoor van Arnwheet dat jullie vandaag de wereld gaan verkennen?'

'Die kleine nog-nat-van-de-zee ziet ons korte tochtje als een groot avontuur/ontdekkingsreis. Langs de oever van het meer bevindt zich water van aanzienlijke diepte/bronnen van zoet water. Het wemelt er van de enorme vissen. Verlangen om te vangen/eten. Gaat klein/zacht met ons mee?'

'Vandaag niet. We hebben bansemnilla gevonden in het bos en daar willen we er een paar van vangen.'

'Ontbreken van kennis over onbekend wezen.'

'Klein, harig, lange staart, buidel; heel lekker.'

'Verheugen ons nu al! In ruil zullen wij lekkere vis meebrengen.'

'Dat jullie netten vol mogen raken en jullie haken diep weg zullen zinken.'

Nadaske kwam nog juist op tijd om dit laatste op te vangen en gebaarde een vriendelijk bedankje. Kerrick keek toe hoe zij hun opgerolde netten op hun schouders hesen, hun hèsotsan daar hoog bovenop bonden, waarna zij zich in het water lieten glijden en rustig wegzwommen langs de met riet begroeide oever. Er was veel met hen gebeurd nadat er een einde was gekomen aan hun beschermde bestaan in de hanalè van de stad. Zij waren nu sterke, zelfverzekerde persoonlijkheden die goed voor zichzelf konden zorgen. Achter hem klonk een joelende kreet en toen hij zich omdraaide, zag hij dat Arnwheet naar hem stond te zwaaien en te roepen.

'Wij zijn hier, Atta,' riep hij.

Kerrick liep naar hem toe en zag Ortnar in de schaduw staan. Hij hield zoals altijd de houten kruk onder zijn linkerarm, zodat hij zijn gewicht erop kon laten rusten. Hij was niet bezweken aan de vallende ziekte, maar de linkerzijde van zijn lichaam was nooit meer zo sterk geworden als voorheen. Hij sleepte met zijn been en zijn arm bezat maar net voldoende kracht om de houten steun vast te houden. Met behulp daarvan kon hij zich, zij het heel langzaam, voortbewegen. Hoewel hij er nooit over klaagde, moest hij wel veel pijn hebben, want onder zijn ogen waren diepe groeven verschenen en hij lachte nooit. Maar de kracht in zijn rechterarm was niet aangetast en zijn speer was dan ook dodelijker dan ooit. Hij hief hem in een zwijgende begroeting in Kerricks richting.

'Wordt het een goede jacht?' vroeg Kerrick.

'Zeker - en een goede maaltijd ook. Er zitten er een heleboel, maar in de boom zit een hele vette en die moeten we te pakken zien te krijgen. Ik heb gezien waar hij zit.'

'Wijs ons de weg dan maar.'

De twee jongens hadden zowel bogen als speren, maar Kerrick nam alleen zijn hèsotsan mee. Hij voelde het kille, levende wapen in zijn handen bewegen terwijl hij achter de anderen aan liep. De pijltjes die het uitspuwde betekenden een onmiddellijke dood voor elk levend wezen, hoe groot het ook was. Zonder dit Yilanèwapen, door de Tanu dodende stok genoemd, zou het leven in het woud onmogelijk zijn geweest. Met alleen hun speren en bogen konden ze de reusachtige murgu die hier rondzwierven niet doden. Dat kon alleen met het gif van de Yilanè. Ze hadden nog maar drie van deze wapens over, eentje was er doodgegaan, per ongeluk verdronken. Het was onvervangbaar. Wanneer de andere drie doodgingen - wat dan? Maar ze waren nog niet dood, het was nog te vroeg om daarover te piekeren. Kerrick schudde de sombere gedachte van zich af. Hij kon beter aan de jacht denken en het heerlijke vlees dat in het vuur lag te braden.

Zwijgend liepen ze over het bospad - nog stiller zelfs toen Ortnar de schacht van zijn speer naar zijn lippen bracht. Het was heet en windstil onder de bomen en ze waren dan ook al snel doorweekt van het zweet. Ortnar wees omhoog naar de dikke takken van een grote boom.

'Daar,' fluisterde hij, 'als je goed kijkt zie je de opening van het hol.' Er schoot een dikke, donkere vorm over de tak en Arnwheet giechelde van opwinding totdat een kort gebaar van Ortnar hem het zwijgen oplegde.

Maar zo gemakkelijk was het niet om een van de dieren te doden. Ze renden over de takken en verdwenen tussen de bladeren, waarbij ze werden geholpen door hun grijpklauwen en beweeglijke staarten. Pijlen werden afgeschoten, mis geschoten en weer opgezocht. Ortnar maakte scherpe opmerkingen over de doeltreffendheid van hun schoten. Kerrick hield zich wat afzijdig. Zo nu en dan keek hij naar de jacht, maar hij had meer oog voor het omringende woud en de gevaren die zich daarin wellicht verborgen hielden. Uiteindelijk moesten de beide jongens in de boom klimmen en met hun bogen op de stam bonken. Toen een donkere vorm te voorschijn kwam en over een tak snelde, maakte Ortnars speer er korte metten mee. De doorboorde bansemnilla stortte met een kreet in het struikgewas onder aan de boom en de vrolijk joelende jongens gingen hem meteen zoeken. Kerrick keek bewonderend naar het dikke dier, terwijl Ortnar iets mompelde over al het onnodige lawaai. Terwijl de jongens het dier aan een lange stok tussen zich in droegen, liepen ze achter elkaar aan naar het kamp aan het meer.

Op het moment dat ze tussen de bomen vandaan kwamen, stak Ortnar waarschuwend zijn speer omhoog. Ze bleven doodstil staan. Een briesje deed de bladeren boven hun hoofd ritselen en tegelijkertijd hoorden ze een gesmoorde kreet.

'Armun!' riep Kerrick uit, terwijl hij Ortnar opzij duwde en begon te rennen. Met een speer in haar hand kwam ze de tent uit, haar vrije arm beschermend om het snikkende meisje geslagen.

'Wat is er gebeurd?'

'Dat ding, die marag, kwam hier gillend en kronkelend binnen stormen en viel ons aan. Ik heb mijn speer gebruikt en hem weggejaagd.'

'Een marag? Waar is hij gebleven?'

'Jóuw marag,' schreeuwde ze met een van woede vertrokken gezicht. 'Daar aan de waterkant. Die beesten die jij toestemming hebt gegeven om hier te wonen, zodat ze ons allemaal kunnen vermoorden...'

'Houd je mond. De mannetjes vormen geen bedreiging. Er is iets aan de hand. Blijf hier.'

Toen Kerrick over het gras naar de waterkant rende, kwam Nadaske wankelend en met zijn armen om zijn lichaam geslagen uit zijn schuilplaats te voorschijn. Er stond schuim op zijn lippen en het puntje van zijn tong kwam tussen zijn tanden vandaan.

'Wat is er aan de hand?' riep Kerrick uit, terwijl hij hem bij het dikke, harde vlees van zijn armen greep en hem stevig door elkaar schudde. 'Waar is Imehei? Imehei. Zeg op.'

Kerrick voelde een huivering door Nadaske's lichaam gaan toen hij de naam hoorde noemen. Het derde ooglid gleed weg en een rood oog rolde in Kerricks richting.

'Dood, erger nog, onbekend/eind van leven...'

De woorden werden gemompeld en de bijbehorende bewegingen van zijn ledematen waren traag en aarzelend. Zijn rugkam vlamde rood op en kronkelde van ellende. Het duurde een hele tijd voordat Kerrick begon te begrijpen wat er was gebeurd. Toen pas liet hij de ongelukkige Yilanè op het gras glijden, draaide zich om en liep terug naar de anderen.

'Misschien is Imehei dood, maar hij weet het niet zeker.'

'Eerst vermoorden ze elkaar en daarna vallen ze mij aan!' gilde Armun. 'Schiet op, ga dat beest afmaken!'

Kerrick deed zijn uiterste best zijn woede te bedwingen; hij wist dat ze reden had er zo over te denken. Hij gaf zijn wapen aan Harl en sloeg zijn armen om haar heen.

'Het is anders gegaan dan je denkt. Hij probeerde je alleen maar iets duidelijk te maken. Hij wilde je iets vertellen en mij gaan zoeken. Ze waren aan de overkant van het meer aan het vissen toen ze werden aangevallen.'

'Murgu?' vroeg Ortnar.

'Ja, murgu.' Kerricks stem klonk ijzig. 'Hun soort murgu. Yilanè, vrouwtjes. Jagers.'

'Dus ze hebben ons gevonden?'

'Dat weet ik niet.' Hij duwde Armun zachtjes van zich weg en zag de angst in haar ogen. 'Hij deed alleen maar een poging iets tegen je te zeggen. Zijn vriend is gevangen genomen en misschien wel dood. Zelf is hij gevlucht en ontkomen en hij heeft niet gezien wat er verder gebeurd is.'

'Dan moeten we er dus achter zien te komen wat die anderen bij het meer te zoeken hadden en of ze van onze aanwezigheid op de hoogte zijn,' zei Ortnar, terwijl hij in vertwijfelde woede zijn speer schudde. 'We moeten ze doden.' Hij sleepte zijn voet in de richting van het meer, struikelde en viel bijna languit op de grond.

'Blijf hier en houd de wacht,' zei Kerrick. 'Ik laat de sammad onder jouw hoede achter. Ik zal samen met Nadaske teruggaan en uitzoeken wat er precies gebeurd is. We zullen heel voorzichtig zijn. Vergeet niet dat de jagers alleen hun eigen soortgenoten hebben gezien en dus niet van ons bestaan afweten.'

Tenzij Imehei nog in leven is en hun over ons vertelt, dacht hij er bij zichzelf nog achteraan, zonder zijn angst te verwoorden. 'We vertrekken meteen.' Even aarzelde hij, toen pakte hij een tweede hèsotsan. Ortnar keek grimmig toe.

'De dodende stokken zijn van ons. Wij hebben ze nodig om te overleven.'

'Ik breng hem weer terug.'

Nadaske zat in uitgeput stilzwijgen achterovergezakt op zijn staart en vertoonde pas weer enig teken van leven toen Kerrick naar hem toe kwam. 'Ik ben volledig in paniek geraakt,' zei hij, met scherpe bewegingen van zelfkritiek. 'Als de eerste de beste fargi op het strand. Ik heb zelfs de hèsotsan laten vallen en achtergelaten. Het kwam door hun stemmen en wat ze zeiden toen ze Imehei grepen. Ik wist niet meer wat ik deed. Ik sloeg op de vlucht, maar ik had moeten blijven.'

'Je hebt het enige juiste gedaan. Je bent naar mij toe gekomen. Nu heb je een wapen. Deze keer laat je het niet meer vallen.' Hij gaf hem de hèsotsan en Nadaske pakte het wapen zonder erbij na te denken aan. Hij greep het verkeerd vast, met zijn duim vlak bij de bek van het dier. Hij merkte het amper toen het zijn scherpe tandjes in zijn vlees zette. Toen trok hij langzaam zijn duim weg en keek naar de bloeddruppels.

'Nu heb ik een wapen,' zei hij, waarna hij zich overeind hees. 'Wij hebben wapens, laten we gaan.'

'Ik kan niet zo goed zwemmen als jij.'

'Hoeft niet. Er loopt een pad langs de waterkant. Zo ben ik ook teruggekomen.' Vastberaden voortwaggelend ging hij op weg en Kerrick bleef vlak achter hem.

Het was een lange wandeling in de middagzon. Ze moesten regelmatig stoppen opdat Nadaske wat af kon koelen in het meer; terwijl hij wachtte, zocht Kerrick wat afkoeling in de schaduw onder een boom. De zon stond halverwege de horizon toen Nadaske oppassen/stilte gebaarde en voor zich uit wees.

'Achter dat hoge riet, daar is het. Lopen/water/zachtjes/ongezien.'

Hij ging voorop, tot aan zijn knieën in het water en boog al gaande de rietstengels uiteen, heel langzaam en voorzichtig zodat niemand hen zou opmerken. Kerrick liep vlak achter hem en waadde eveneens zo geluidloos mogelijk door het modderige water. Toen het riet dunner begon te worden, vertraagden ze hun pas en tuurden door de spaarzame begroeiing. Ondanks de noodzaak tot absolute stilte borrelde er een gesmoord gekreun op uit Nadaske's keel.

Het duurde even voordat Kerrick begreep wat er gebeurde. Een van de Yilanè zat op haar staart, met haar rug naar hen toe en heel dichtbij, een hèsotsan in haar handen. Naast haar op de grond lagen rugzakken en nog twee wapens. Een eindje verderop bevond zich een onbeweeglijk groepje Yilanè waarnaar zij intens zat te staren. Het waren er twee, nee drie, die zich in een eigenaardige omhelzing aan elkaar vastklampten. Plotseling besefte Kerrick wat er gebeurde.

Het was Imehei die daar uitgestrekt op zijn rug op de grond lag. Boven op hem zat een vrouwtje, dat hem met gestrekte, roerloze armen op de grond hield. Het andere vrouwtje zat eveneens boven op Imehei, al even onbeweeglijk. Terwijl zij toekeken, lag Imehei te kronkelen en te kreunen. De twee vrouwelijke Yilanè zaten erbij als waren zij uit steen gehouwen.

Onwillekeurig kwam de herinnering weer bij Kerrick terug, zodat het tafereel dat zich voor hem afspeelde amper nog tot hem doordrong. Zo had Vaintè hem ook vastgehouden toen hij een jongen was, zo had ze hem tegen de grond gedrukt en zichzelf aan hem opgedrongen. Pijn en genot, destijds iets nieuws, afschuwelijk, vreemd.

Inmiddels was het niet nieuw meer. In Armuns armen was hij erachter gekomen dat er ook warmte in deze omhelzing gevonden kon worden, geluk. Vergetelheid.

Maar bij deze verstrengelde aanblik herinnerde hij zich glashelder wat hem was overkomen en hij werd overweldigd door haatgevoelens. Hij rende dwars door het riet naar voren, luidruchtig door het ondiepe water plonzend. Nadaske riep hem nog een waarschuwing achterna. De zittende jager hoorde hem aankomen, stond op, draaide zich om en hief haar hèsotsan.

Maar Kerricks wapen vuurde een dodelijke pijl af en de Yilanè stortte ter aarde. Hij stapte over het lichaam heen, hoorde Nadaske achter zich aankomen en liep met grote passen op het heftige, geluidloze paren af.

De vrouwelijke Yilanè verroerden zich niet en leken zich niet van zijn aanwezigheid bewust. In tegenstelling tot Imehei. Hij kreunde en kronkelde onder hun gezamenlijke gewicht en rolde een gepijnigde blik in de richting van Kerrick. Hij probeerde iets te zeggen, maar slaagde daar niet in.

Het was Nadaske die hen doodde. Hij schoot eenmaal, tweemaal en rende vervolgens naar voren om de lichamen weg te duwen. Ze vielen zwaar neer, reeds dood voordat ze de grond raakten.

Terwijl ze vielen, ontspanden hun spieren zich in de dood, zodat ze Imehei loslieten. Een voor een trokken zijn organen zich terug en zijn buidel sloot zich weer. Maar hij was te uitgeput om zich te bewegen. Kerrick had geen idee wat hij moest doen.

Nadaske echter wel. De dood door een geruisloze pijl was een te gemakkelijk lot voor deze twee. Ze konden zijn aanval niet meer voelen, maar hijzelf wel degelijk en het stelde hem in staat al zijn haatgevoelens op hen te botvieren. Hij stortte zich op tic eerste en bewerkte haar keel net zolang met zijn tanden tot hij hem volledig openreet. Bij de ander deed hij hetzelfde. De bloedspetters vlogen in het rond. Pas toen hij dit gedaan had, strompelde Nadaske naar het meer, stak zijn hoofd in het water en waste zich.

Toen hij terugkwam, was Imehei uitgeput overeind gekomen, zonder echter iets te zeggen. Nadaske ging langzaam naast hem zitten om hem te ondersteunen. Ook hij sprak geen woord.

Er had iets verschrikkelijks plaatsgevonden.

Efenenot okolsetankènin anatirènè
efenleiaa teseset.

Uugunenapsa's Eerste Beginsel

Wij leven tussen de duimen van

Efeneleiaa, de Geest van het Leven.

2

'Goede voet. Mooie voet. Nieuwe voet,' zei Ambalasi langzaam, Kaar geopende handpalmen veranderend van kleur, in de primitieve taal van de Sorogetso.

Ichikchee lag rillend voor haar in het gras, haar ogen groot van angst-voor-het-onbekende. Ze keek omlaag naar haar voet, maar wendde snel haar blik weer af. De roze huid van de voet was zo anders dan de groene huid van het been erboven. Dit baarde haar grote zorgen. In een poging haar gerust te stellen, raakte Ambalasi voorzichtig haar enkel aan, maar ze begon alleen nog maar erger te trillen.

'Het zijn primitieve wezens,' zei Ambalasi, terwijl ze haar assistente Setèssei wenkte. 'Net zo primitief als hun taal. Geef haar iets te eten, dat heeft altijd wel een kalmerende invloed. Goed, zie erop toe dat ze eet en te kennen geeft dat ze het naar haar zin heeft. Wij gaan weer — volg mij.'

Ambalasi was inmiddels een vertrouwde figuur geworden voor de Sorogetso, hetgeen vanzelfsprekend de opzet was en geen toeval. Ze bezat het geduld van de ware wetenschapper en trachtte haar contact met deze wilde wezens dan ook niet te forceren. Ze waren altijd enigszins aarzelend geweest in de aanwezigheid van de grotere Yilanè, dus hoedde zij zich ervoor botweg bevelen uit te delen of vragen te stellen. Enge had uitstekend werk verricht met het leren van hun taal en had haar kennis doorgegeven aan Ambalasi, die de taal inmiddels vloeiend sprak en zelfs over een grotere woordenschat beschikte dan Enge, die het veel te druk had met de stad. Wanneer de Sorogetso zich tegenwoordig niet lekker voelden of gewond waren, zochten ze hulp bij Ambalasi. Zij was altijd beschikbaar en stelde hun uitsluitend vragen over de symptomen, met zo nu en dan nog wat kleine vraagjes die eveneens relevant leken. Haar kennis groeide met de dag.

'Het ontbreekt hen ten enen male aan feiten/kennis, Setèssei — kijk en verwonder je. Het is net alsof je dwars door de tijd terugkijkt naar onze eigen voorouders, zoals zij leefden vlak nadat het ei der tijden was opengebarsten. Zoals zij giftige spinnen gebruiken om zich te verdedigen, zo gebruikten wij krabben en kreeften. En zie je daar hoe zij gebruik maken van bossen riet? Stevig samengebonden hebben die rietstengels uitstekende isolerende eigenschappen en dan hebben we het maar niet over alle insekten die zich erin nestelen. Kijk eens met welk een zorg ze er muurtjes mee bouwen en afdakjes om zich te beschermen tegen de regen. Wij zijn er zo aan gewend om onze slaapverblijven naar eigen wensen en inzicht te laten groeien, dat we vergeten zijn dat we ooit net zo geleefd hebben als zij.'

'Voorkeur voor stadse gemakken: afkeer van slapen op kale grond.'

'Natuurlijk. Maar vergeet die gemakken nu eens en denk als een wetenschapper. Kijk, denk na en leer. Zij hebben geen watervruchten, dus ook daarvoor hebben zij weer een slimmigheidje bedacht. Uitgeholde kalebassen om water mee uit de rivier te scheppen. En iets van nog veel groter belang, wat ik ontdekt heb tijdens mijn vorige bezoek, toen ik alleen ben gegaan.'

Verontschuldigingen voor afwezigheid op dat moment — belangrijk werk met zwammen in verband met plante-infectie.'

Verontschuldigingen overbodig: ik heb je dat werk zelf opgedragen. En nu deze kant op...'

'Terug, terug, ga niet verder!' riep Easassiwi hen toe, terwijl hij met vlammend rode handpalmen te voorschijn sprong uit zijn schuilplaats in het struikgewas. Setèssei bleef staan en deed een stap naar achteren. Ambalasi bleef ook staan, maar reageerde onbewogen.

'Jij bent Easassiwi. Ik ben Ambalasi. Wij spreken niet veel.'

'Terug!'

'Waarom zou ik? Noem reden? Easassiwi is sterk/man en niet bang voor zwak/vrouw.'

Easassiwi gebaarde ontkennend en keek Ambalasi behoedzaam aan. Zijn blik bleef afwijzend, maar de kleur van zijn handpalmen verbleekte.

'Hier heb je goed voedsel,' zei Ambalasi, terwijl ze Setèssei, die hun bagage droeg, naast zich wenkte. 'Eet maar. Ambalasi heeft eten genoeg. Dacht je dat ik jullie voedsel wilde wegnemen? Dat voedsel in gat daar?'

Easassiwi aarzelde, maar accepteerde het geschenk en bleef wat staan mompelen terwijl hij op het stuk paling kauwde. Intussen hield hij de twee vreemdelingen onophoudelijk nauwlettend in het oog. Hij keek opgelucht toen Ambalasi zich omdraaide en wegliep. Even maakte hij een protesterend gebaar, echter zonder agressief te worden, toen Ambalasi een oranje vrucht uit de boom plukte die boven haar uittorende.

Toen ze uit zicht waren, bleef Ambalasi staan en gaf de vrucht aan haar assistente. 'Ken je deze vrucht?'

Setèssei keek ernaar, brak hem open en nam een hap van het vruchtvlees. Ze spuugde het uit en gebaarde bevestigend. 'Dit is net zo'n vrucht als die u mij hebt gegeven om te onderzoeken.'

'Inderdaad. En wat heb je erin aangetroffen?'

'Glucose, sucrose...'

'Ja, natuurlijk,' snauwde Ambalasi. 'Dat valt te verwachten in een vrucht. Maar wat heb je aangetroffen wat je niet had verwacht?'

'Een eenvoudig enzym, dat heel veel lijkt op collageen.'

'Goed zo. En wat maak je daaruit op?'

'Niets. Ik heb alleen de analyse uitgevoerd.'

'Jij slaapt op klaarlichte dag/versteend brein! Ben ik dan de enige op deze wereld die over rationele denkprocessen beschikt? Als ik je nu eens vertelde dat ik in dat gat in de grond onder die boom vlees heb gevonden, het net geslachte karkas van een alligator, wat zou je dan denken?'

Setèssei bleef met open mond staan en liet de belangwekkende gedachte tot zich doordringen. 'Maar, grote Ambalasi, dit is een ongelooflijk grote ontdekking. Het bindweefsel in het vlees zou worden opgelost door het enzym, zodat het taaie vlees eetbaar zou worden. Net zoals wij dat doen in onze fermentatievaten. Dit is, zou misschien, wat wij hier zien...'

'Precies. Het eerste loslaten van het primitieve gebruik van mechanische hulpmiddelen, een begin met de beheersing van chemische en biologische processen. De eerste stap op het pad dat zal leiden tot de ware Yilanè wetenschap. Begrijp je nu waarom ik opdracht heb gegeven de Sorogetso uit de stad te weren en hen in hun eigen leefomgeving te laten?'

'Tot begrip gekomen — met grote bewondering. Uw onderzoeken hier kennis/vergrotend belang/ongelooflijk.'

'Natuurlijk. Blijkbaar ben je toch in staat het belang van mijn grote werk enigszins op waarde te schatten.' Ambalasi, die tot dusverre op haar gemak op haar staart had zitten leunen, kwam nu kreunend overeind.

'Intellectuele genoegens bedorven door ouderdom van lichaam/eeuwige vochtigheid.' Nijdig klapte ze haar kaken dicht en wenkte Setèssei bij zich. Haar assistente gaf het draagdier met twee handen aan. Binnensmonds mompelend begon Ambalasi door de inhoud te rommelen. Setèssei begreep wat zij zocht, reikte eveneens in het draagdier en haalde er een klein mandje uit te voorschijn.

'Bestrijder van pijn,' zei ze.

Ambalasi griste het boos uit haar handen — waren haar behoeften dan zo doorzichtig? - maakte het open en pakte de kleine slang eruit. Ze hield hem aan zijn staart vast en hij kronkelde van ellende toen zij hem met de duimen van haar andere hand achter de kop vastgreep, zijn kaken openwrongen vervolgens zijn enkele giftand in een ader op haar arm prikte. Het gemodificeerde gif bracht onmiddellijk verlichting. Ze liet zich gemakkelijk achteroverzakken op haar staart en zuchtte.

'Ambalasi heeft vandaag niet gegeten,' zei Setèssei, terwijl zij de slang weer in zijn mandje stopte en nog wat dieper in het draagdier dook. 'Ik heb hier wat geconserveerde paling, nog koel van de vaten.'

Ambalasi staarde chagrijnig in de verte, maar kon het toch niet laten met één oog naar de geleiachtige vis te kijken die haar assistente had uitgepakt. Het was waar, ze had vandaag nog niets gegeten. Ze kauwde langzaam en liet het sap langs haar kin druipen; ze pakte een tweede stuk. 'Hoe groeit de stad?' vroeg ze. De controletekens gingen gedeeltelijk verloren vanwege haar volle mond, maar door haar lange ervaring verstond Setèssei de oude geleerde toch wel.

'De waterfruitbossen in het binnenland hebben bemesting nodig, maar verder groeit alles prima.'

'En de bewoners van deze stad, groeien die ook zo goed?'

Setèssei maakte een snelle beweging die duidelijk maakte dat zij wat dit betreft op twee gedachten hinkte en maakte intussen het draagdier dicht, waarna zij overeind kwam. 'Tevredenheid over voortdurende nieuwe kennis in dienst van Ambalasi. Een stad te zien groeien, de ontdekking van deze nieuwe soort Yilanè, is een genoegen dat elke arbeid in het niet doet verzinken. Het leven te midden van de Dochters van het Leven is een arbeid die elk genoegen tenietdoet.'

'Uitstekend opgemerkt: nog wat paling graag. Je voelt je dus niet geroepen mee te gaan in hun zweverige gefilosofeer en zelf ook een Dochter te worden?'

'In uw dienst groei ik in kracht en tevredenheid; ik heb er geen behoefte aan een ander te dienen.'

'Maar als de eistaa je zou opdragen te sterven - zou je dat dan niet doen?'

'Welke eistaa? Wij hebben in zoveel steden vertoefd. Mijn dienstbaarheid aan u is mijn stad, derhalve bent u mijn eistaa.'

'Als dat zo is — dan heb je het eeuwige leven, want ik beveel nimmer iemands dood. Hoewel, in het geval van die Dochters... kom ik toch wel ernstig in de verleiding. En nu, verduidelijk eerdere bewering. Bossen hebben bemesting nodig, bepaling van incompleetheid. De Dochters?'

'Ambalasi weet alles, ziet dwars door massief gesteente. Er is reeds tweemaal om hulp gevraagd, die echter al tweemaal is uitgesteld.'

'Dat gebeurt geen derde maal,' zei Ambalasi met bepalingen van zeker-weten. Ze stond moeizaam op en toen zij haar lichaam boog kraakten de botten in haar ruggegraat. 'Laksheid groeit, werk wordt minder.'

Ze volgden het pad terug door het bos, zich bewust van de blikken van de verborgen Sorogetso. Een eindje verderop zagen zij een slechts gedeeltelijk zichtbare figuur op liet pad en toen ze de drijvende boomstam bereikten, was deze al op de goede plaats geduwd door Ichikchee. Zij sloeg haar ogen neer en wendde haar blik af toen Ambalasi een groen-rode handpalm opstak om blijk te geven van haar goedkeuring.

'Ze toont dankbaarheid,' zei Ambalasi. 'Ze doet iets terug in ruil voor verleende diensten. Het mogen dan primitieve wezens zijn, toch zijn ze in vele opzichten erg complex. We zullen hen nog uitgebreid moeten bestuderen.'

Zij liep als eerste de drijvende boom over naar de andere oever en wees toen naar de rivier die zij zojuist waren overgestoken.

'Paling,' zei ze gebiedend en stak haar hand uit. 'Heb jij je al eens afgevraagd, Setèssei, waarom we over deze boom lopen om hun eiland te bereiken, in plaats van gewoon door het ondiepe water te lopen?'

'Naar dergelijke dingen ben ik niet nieuwsgierig.'

'Ik ben overal nieuwsgierig naar, daarom ben ik ook van alles op de hoogte. Ik heb gebruik gemaakt van mijn buitengewone intelligentie en heb dit kleine mysterie opgelost.'

Ze liet het stukje vlees in de rivier vallen en onmiddellijk begon het water te bruisen en te kolken.

'Grote aantallen vleesetende visjes. Een levende blokkade. Dit nieuwe continent kent vele wonderen. Ik ga naar de ambesed om van de middagzon te genieten. Laat Enge daar bij me komen.'

Setèssei liep voor haar uit met het draagdier. Tijdens het lopen wiegde haar hoofd heen en weer. Ambalasi zag dat haar kam grauw was en gerafeld aan de randen. Zo snel al? Ze herinnerde zich nog zo duidelijk de jonge fargi die al luisterend en lerend haar uiterste best deed om Yilanè te worden en uiteindelijk was uitgegroeid tot een assistente van onschatbare waarde. Al die jaren van geduldig werken terwijl Ambalasi bezig was de geheimen van de wereld te doorgronden. En dat alles alleen maar om te eindigen in deze nieuwe stad met haar lastige inwoonsters. Misschien was het tijd om weg te gaan; het was in elk geval tijd om met grote zorgvuldigheid alles vast te leggen wat hier was ontdekt. Nog ongeboren Yilanè geleerden zouden stil worden van ontzag bij de onthulling van al deze nieuwe kennis. Wetenschappers van vandaag de dag zouden groen zien en sterven van jaloezie. Een aangename gedachte.

De voet van de door de zon verwarmde boom voelde prettig aan tegen Ambalasi's rug en de zonneschijn op haar borst was zelfs nog warmer. Haar ogen waren gesloten en haar mond stond wijd open terwijl de hitte doordrong tot in haar pijnlijke spieren. Het zoeken naar kennis was eindeloos en aangenaam, maar bijzonder vermoeiend. Haar gedachten werden onderbroken door de klanken van aandacht-voor-aanwezigheid. Ze opende één oog en kneep het half dicht tegen het felle licht.

'Jij bent het, Enge.'

'Mij werd verteld dat u mijn aanwezigheid verlangde.'

'Ik ben ontevreden. Er moet iets gebeuren. Die slovende Dochters van jou sloven elke dag minder. Wist je dat?'

'Dat weet ik. Het is mijn schuld. Veroorzaakt door mijn onvermogen een goede oplossing te vinden voor ons probleem. Ik doe mijn uiterste best, maar slaag er niet in de noodzakelijke vat te krijgen op de principes van Ugunenapsa. Ik weet dat de oplossing voor onze moeilijkheden voor het grijpen ligt — maar op een of andere manier zie ik hem niet.'

'Jij verwart theorie met realiteit. Het één bestaat, het ander misschien.'

'Niet voor ons, grote Ambalasi, en u bent toch de aangewezen persoon om dat te weten.' Enge's ogen glansden vol bekeringsijver en zij ging er gemakkelijk bij zitten; Ambalasi zuchtte. 'De waarheid van Ugunenapsa's woorden is bewezen. Wanneer een eistaa een van haar Yilanè opdraagt te sterven - dan sterft zij. Bij ons gebeurt dat niet.'

'Dat is eenvoudig te verklaren. Mijn onderzoek naar dat onderwerp is voltooid. Jij bent nog in leven omdat je hypothalamus niet wordt gestimuleerd, dat is alles.'

'Ontbreken van kennis, verlangen naar uitleg.'

'Waren die andere Dochters der Onnozelheid van jou maar net zo verlangend naar uitleg als jij. Maar goed, luister en onthoud. Netzoals wij ons ontwikkelen van ei tot oceaan, van fargi tot Yilanè, zo heeft onze soort zich ontwikkeld van de oude tot haar huidige vorm. Aan onze tanden kunnen we zien dat wij ooit eters van schaaldieren zijn geweest, want dat is de functie waarvoor zij gevormd zijn. Voordat wij steden hadden, voordat wij ons wisten te verzekeren van voedselvoorraden en verdedigingswerken tegen de ontberingen van het bestaan, speelde hibernatie een belangrijke rol in onze overleving.'

'Schaamte over nog meer onwetendheid. Die hibernatie, was dat iets dat we aten?'

Ambalasi klapte geërgerd haar kaken op elkaar. 'Beter letten op wat ik zeg. Hibernatie is een inactieve toestand van het lichaam, tussen slaap en dood, waarin alle vitale lichaamsfuncties aanzienlijk vertragen. Het is een hormonale reactie, veroorzaakt door prolacune. Normaal gesproken regelt dat ons metabolisme en ons seksuele gedrag. Maar te veel prolactine overbelast de hypothalamus en veroorzaakt een onevenwichtige fysiologische toestand, waar uiteindelijk de dood op volgt. Dit is een overlevingsfactor.'

'Overleving - waar de dood op volgt?'

'Jazeker. De dood van een individu als bijdrage tot de overleving van de groep. Een vorm van het altruïstische gen met een ogenschijnlijk averechts effect voor de individu, maar bijzonder positief voor de soort. Waar de eistaa heerst, overleeft de sociale rangorde. Afwijkende individuen sterven wanneer hun dat bevolen wordt. In wezen doden zij zichzelf. Ze geloven dat zij zullen sterven - en dus gebeurt het. Hun reactie van angst voor de naderende dood maakt het prolactine vrij. Het individu sterft. En zo maakt de voorspelling zichzelf waar.'

Enge luisterde vol afgrijzen naar wat zij zei. 'Wijze Ambalasi - wilt u hiermee beweren dat Ugunenapsa's grote werk niets meer is dan het vermogen een fysiologische reactie te beheersen?'

'Dat zijn jouw woorden - niet de mijne,' antwoordde Ambalasi zelfgenoegzaam. Het duurde lang voordat Enge weer sprak - ze was diep in gedachten verzonken. Toen kwam ze weer in beweging en maakte een goedkeurend-waarderend gebaar.

'Uw wijsheid is oneindig, Ambalasi. U poneert een fysieke waarheid die mij aan het twijfelen brengt en mij dwingt de mij bekende waarheden te beschouwen, teneinde het antwoord te vinden dat deze waarheden onderbouwt. Het bestaat, dat antwoord, het staat duidelijk omschreven en behoeft alleen nog maar geïnterpreteerd te worden. Ugunenapsa's gehele wijsheid ligt vast in haar Acht Beginselen.'

'Spaar me! Dreig je me die nu werkelijk alle acht onder mijn neus te gaan wrijven?'

'Dat is geen dreiging, doch een openbaring. Een van die grondbeginselen belichaamt ze allemaal. De eerste en allerbelangrijkste. Dit was Ugunenapsa's grootste ontdekking en hieruit vloeien alle andere voort. Zelf noemde ze het haar meest belangwekkende inzicht. Het kwam als een onthulling, iets dat lang verborgen was geweest en plotseling werd geopenbaard — een waarheid die, eenmaal gezien, nimmer meer kan worden vergeten. Het luidt als volgt — wij leven tussen de duimen van Efeneleiaa, de Geest des Levens.'

'Ik geloof mijn oren niet! Wat kraam je nu weer voor nonsens uit?'

'De waarheid. Wanneer wij het bestaan van Efeneleiaa erkennen, omhelzen wij het leven en verwerpen wij de dood. De eistaa heeft dan geen macht meer over ons, want wij zijn een deel van Efeneleiaa zoals Efeneleiaa een deel is van ons.'

'Genoeg!' brulde Ambalasi. 'Verruil die zweverige theorieën liever voor meer banale activiteiten. Die Dochters van je werken elke dag minder en daar heeft de stad onder te lijden. Wat ben je van plan daaraan te doen?'

'Ik ben van plan mij grondig te verdiepen in Ugunenapsa's Acht Beginselen, omdat u, grote Ambalasi, mij getoond hebt dat de antwoorden op onze problemen daar te vinden zijn.'

'Werkelijk? Ik hoop het van harte. Maar dat verdiepen moet je dan maar even snel als grondig doen, want zelfs aan mijn welbekende geduld komt ooit een eind. Zonder mij zal deze stad sterven. En ik begin genoeg te krijgen van die eeuwige problemen van jullie. Zorg dat je een oplossing vind.'

'Dat zal gebeuren. Schenk ons nog een heel klein beetje van dat geduld waar u zo om bekend staat.'

Bij deze laatste woorden van Enge had Ambalasi haar ogen gesloten en zag dus niet de bepalingen die aangaven wat er werkelijk gedacht werd over haar geduld. Enge liep langzaam weg, op zoek naar de afzondering die ze nodig had om de inzichten te doorgronden die haar werden getoond. Maar toen ze het beschaduwde wandelpad onder de bomen bereikte, kwam ze juist diegene tegen die ze op dit moment liever had willen mijden. Maar dat was een onaardige en zelfzuchtige gedachte. Als deze Dochter een ruziezoekster was, kwam dat alleen maar omdat ook zij op zoek was naar de waarheid.

'Ik groet je, Far, en vraag je waarom je de wens te kennen geeft in mijn bijzijn te mogen spreken?'

Far was de laatste tijd nog magerder geworden; de rondingen van haar ribben staken uit haar borstkas. Ze at weinig, maar dacht des te meer na. Ze sloeg haar duimen ineen in een knoop van onderdrukte gevoelens. Het kostte haar moeite zich uit te drukken en baar grote ogen werden zo mogelijk nog groter van de inspanning.

'Ik worstel... met jouw woorden en mijn gedachten, en Ugunenapsa's leer. En ik vind ze tegenstrijdig. Ik wil graag begeleiding, onderricht.'

'En dat krijg je. Wat zit je dwars?'

'Het gaat om jouw bevel dat wij Ambalasi moeten gehoorzamen alsof zij onze eistaa is. En dat doen we nu, ook al hebben we de heerschappij van de eistaa verworpen op het moment dat wij Ugunenapsa's leer aanvaardden.'

'Je vergeet dat we overeen zijn gekomen dit slechts te doen tot de stad volgroeid en af is. Want zonder een stad kunnen wij niet bestaan en elke andere keuze zou een daad tegen het leven zijn.'

'Ja — maar kijk, de stad is volgroeid. Zo te zien is ze helemaal klaar en in dat geval zou deze periode van dienstbaarheid dus ten einde zijn. Ik, en velen met mij, vinden dat wij zo niet langer door kunnen gaan...'

Enge's geheven handpalmen snoerden haar de mond; het was een bevel dat onmiddellijke gehoorzaamheid eiste. 'Ik wil hier nu niet over praten. Spoedig, heel spoedig, zal ik jullie vertellen wat mij vandaag werd geopenbaard. Het geheim van ons voortbestaan ligt in de Acht Beginselen van Ugunenapsa. Als wij heel zorgvuldig zoeken, zullen wij het vinden.'

'Ik heb gezocht, Enge, en ik heb het niet gevonden.'

Klonk er een zweem van afkeuring, zelfs minachting, in haar woorden? Enge besloot er geen aandacht aan te schenken. Dit was niet het juiste moment voor een confrontatie.

'Jij zult voor de stad blijven werken, onder leiding van Ambalasi, net als ik en al onze zusters. Het duurt nu niet lang meer voordat er een einde komt aan onze problemen. Je kunt gaan.'

Enge keek de magere rug na. Ze voelde, niet voor de eerste keer, de zware last van haar overtuiging en was zich bewust van de vrijheden van een eistaa. Die dit probleem snel zou hebben opgelost door eenvoudig haar dood te bevelen.

Far, nog springlevend, wandelde weg tussen de bomen.

Eveneens onder de bomen, langs de verre kust van Entoban, aan de overzijde van de zee, liep Vaintè met slepende tred. Ze bleef vaak staan en haar voetstappen in de modder waren even lukraak als haar gedachtengang.

Soms, wanneer ze net wakker was, begreep ze heel duidelijk wat er met haar gebeurde. In de steek gelaten, verstoten, helemaal alleen op deze onherbergzame kust. Aanvankelijk had haar woede haar op de been gehouden en had zij verwensingen geschreeuwd naar haar verraadster, Lanefenuu, veilig aan boord van de uruketo die richting zee koerste. Lanefenuu had haar dit aangedaan en zij werd overweldigd door haat voor deze eistaa. Ze had haar woede uitgeschreeuwd totdat haar keel pijn deed, haar ledematen vermoeid raakten en de schuimvlokken op haar kaken stonden.

Maar ze had er niets mee bereikt. Als hier gevaarlijke dieren hadden gezeten, hadden die haar gedurende haar aanval van razernij kunnen doden en verslinden. Maar die waren hier niet. Vlak achter de strook modderig strand bevonden zich ondiepe stinkende moerassen, vol drijfzand en verrotting. Tussen de bomen vlogen vogels, hier en daar kroop wat ongedierte door de modder, niets van enige waarde. Die eerste dag had haar woede haar dorstig gemaakt en had ze van het smerige moeraswater gedronken. Er had iets in het water gezeten dat haar ziek had gemaakt en het braken had haar verzwakt. Later had ze tussen de bomen een bron ontdekt waaruit fris water omhoogborrelde dat over de moddervlaktes regelrecht naar zee stroomde; nu dronk ze dus alleen daar nog maar.

Ook had ze aanvankelijk niets gegeten. Ze had alleen maar roerloos in de zon gelegen en dagenlang geen behoefte gevoeld aan voedsel. Pas toen ze een keer van pure zwakte op de grond was gevallen, had ze ingezien hoe dom dit was. Ze zou dan misschien wel sterven - maar in elk geval niet op deze manier. Een laatste sprankje van de woede die haar had bevangen op het moment dat ze verraden en in de steek gelaten was, dreef haar de zee in. Daar was vis te vinden. Het viel niet mee ze te vangen, het gemak waarmee ze dat ooit had gedaan was reeds lang verdwenen. Maar ze ving genoeg om in leven te blijven. Schaaldieren in de modderige inhammetjes waren makkelijker te vinden en vormden dan ook al snel het belangrijkste bestanddeel van haar dagelijkse maaltijd.

Vele, vele dagen gingen zo voorbij en Vaintè had geen enkele behoefte aan verandering. Het kwam nog maar zelden voor dat ze, wanneer ze 's ochtends wakker werd, vol verbazing naar haar modderige benen staarde en haar vuile, kale huid, en vervolgens uitkeek over de eenzame zee en de hemel daarboven. Op dergelijke momenten stond ze even stil bij haar omstandigheden. Was dit nu het hele bestaan? Wat gebeurde er met haar? Deze korte momenten van bezorgdheid duurden nooit lang. De zon scheen warm en het dolle gevoel in haar schedel was veel beter dan de verschrikkingen die ze had gevoeld toen ze hier pas was.

Er was water om te drinken, altijd iets te eten wanneer ze trek had en verder was hier niets dat haar rust verstoorde. Eveneens verdwenen waren de duistere gedachten die haar zo hadden getergd toen ze op deze onherbergzame kust was achtergelaten.

Er waren helemaal geen gedachten meer. Langzaam sleepte ze de ene voet na de andere door de modder en ze liet een kronkelend, onduidelijk spoor achter. Haar voetafdrukken vulden zich al snel met poeltjes stilstaand water.

Bruka assi stakkiz tina faralda —
den ey gestarmal faralda markiz.

Tanu spreekwoord

Geniet van van je levenszomer — want
zij ivordt altijd gevolgd door de winter des levens.

3

Nadaske stond tot aan zijn middel in het water, plensde water over zijn lichaam en boende het bloed weg dat zijn huid besmeurde. Hij bukte zich om zijn hoofd onder water te houden en zijn mond met water te spoelen. Toen hij de laatste resten vlees en bloed had uitgespuwd en zich van onder tot boven had gewassen, waadde hij naar de kant en wees met alle vier zijn duimen naar Imehei, die er als een hoopje ellende bijzat. Het was een gebaar van duisternis, van het verliezen van alle hoop.

'Wat bedoel je?' vroeg Kerrick, nog half verdoofd door de vreselijke gebeurtenissen waarvan hij zojuist getuige was geweest.

Nadaske kronkelde zijn lichaam, maar zei niets. Ook Imehei zweeg een hele tijd. Toen bewoog hij zich en wreef over de kneuzingen op zijn armen en benen, waarna hij langzaam overeind kwam en Nadaske met grote, holle ogen aankeek.

'Hoe lang?' vroeg Nadaske.

'Met hun tweeën, lang genoeg, dunkt me.'

'Misschien vergis je je.'

'Dat zullen we gauw genoeg weten. We moeten onmiddellijk terug naar rustplaats.'

'We gaan.'

Imehei wankelde, maar bleef staan. Nadaske liep meteen naar hem toe en sloeg een sterke arm om zijn schouders. Hij ondersteunde hem bij het lopen, de ene schuifelende stap na de andere. Samen liepen ze langs de rand van het meer en verdwenen tussen de bomen. Ze keken niet meer achterom, zeiden niets meer tegen Kerrick en schenen zich niet langer bewust van zijn aanwezigheid.

Hij had hen allerlei vragen willen stellen, maar deed het niet. Hij voelde dat hij getuige was van een grote tragedie, ook al was het er een die hij niet geheel kon begrijpen. Hij herinnerde zich de liederen die de mannetjes vroeger zongen in de hanalè, liederen vol grimmige toespelingen op hun grote angst voor de stranden.

'Genoeg!'

Hij zei het hardop en keek om zich heen naar de verscheurde, dode lichamen. Hij wilde weten wat er met Imehei ging gebeuren — maar dat zou even moeten wachten. Later zou hij tijd genoeg hebben om achter de betekenis te komen van de afschuwelijke taferelen die hij had aanschouwd. Op dit moment moesten ze maar even voor zichzelf zien te zorgen. Hij moest nu aan de rest van zijn sammad denken. Wat stond hen nog te wachten? Wat moest hij met deze lijken en de voorraden?

Drie Yilanèjagers. Alle drie dood. Hoelang zou het duren voordat iemand hen zou missen? Hij wist het niet, zoals hij ook niet wist of iemand hen zou komen zoeken. Toch moest hij handelen alsof dit laatste een vaststaand feit was. Hij moest zich ontdoen van elk spoor van de gruweldaden die hier bedreven waren. Eerst de lijken. Moest hij ze begraven? Onverstandig. De aaseters zouden ze ruiken, opgraven en de botten als stille getuigen achterlaten. Ze moesten verdwijnen zonder enig spoor achter te laten. Het meer, dat was de enige mogelijkheid.

Een voor een sleepte hij de dode Yilanè door het riet en het ondiepe water naar de plaats waar het meer dieper begon te worden. Daar bleven ze drijven en het water om hen heen kleurde langzaam roze. Niet goed genoeg. Vol afkeer waadde hij weer naar de kant en doorzocht hun bagage. Die bevatte enkele pas gestroopte huiden, een paar andere voorwerpen, maar verder voornamelijk blazen vol vlees. Met zijn mes sneed hij het stugge materiaal open en gooide het vlees zo ver mogelijk het water in; daar zouden de vissen zich wel over ontfermen. Toen vulde hij de zakken met steengruis en kiezels van het strand. Het was zwaar, weerzinwekkend werk, maar uiteindelijk was hij klaar. Toen de pakken aan de lijken waren vastgebonden, duwde hij ze naar diep water en liet ze daar wegzinken. Het bloed waarmee de bodem was doordrenkt kon hij wel overlaten aan insekten en de regen. Als hier ooit een zoekploeg langs zou komen, zouden ze niets meer aantreffen. De verdwijning van de jagers zou een mysterie blijven.

Ongelovig schudde Kerrick zijn hoofd toen hij zag dat Nadaske zijn hèsotsan had laten liggen. De wapens waren van cruciaal belang voor hun overleving en hij had het zijne zomaar vergeten, was eenvoudig zonder hèsotsan weggelopen. Met woorden had hij zijn verdriet niet duidelijker kunnen maken. Kerrick vlocht wat gras ineen en bond daarmee de hèsotsan, samen met de drie andere wapens die de jagers bij zich hadden gehad, losjes aan elkaar. Ze konden de extra hèsotsan maar al te goed gebruiken: de enige positieve kant aan het verschrikkelijke voorval. Hij raapte zijn eigen wapen op, keek nog eens langzaam om zich heen voor het geval dat hij iets over het hoofd had gezien en begon toen terug te lopen langs het strand.

Nu hij tijd had om na te denken, werd één ding wel heel erg helder. Ze moesten weg van dit meer, allemaal. Als Yilanè jagers hier konden komen, bevond de sammad zich te dicht bij de stad. Misschien zouden anderen deze drie komen zoeken. Maar ook al zou dat niet gebeuren, toch was het kamp te dichtbij. Op een dag zouden ze ontdekt worden en dan was het te laat. Ze moesten naar het noorden trekken. Maar ze zouden moeten wachten tot de baby er was. In haar huidige toestand kon Armun onmogelijk reizen. Na de bevalling, wanneer Armun weer op de been was, dan zouden ze vertrekken. Het zou niet gemakkelijk zijn. Hij had er goed aan gedaan de mastodont die hen hier had gebracht te doden; ze hadden hem onmogelijk kunnen verbergen en de vliegende wezens die naar hen op zoek waren zouden hem zeker hebben opgemerkt. Maar nu miste hij het dier. Het deed er niet toe. Ze zouden niet meer meenemen dan ze konden dragen. Hij zou een travois maken en die zelf voorttrekken. Harl was inmiddels ook groot en sterk genoeg om er een te trekken. Ortnar hoefde er alleen maar voor te zorgen dat hijzelf vooruitkwam. En dat kon hij, niet erg goed, maar hij kon het.

Er bewoog iets onder de bomen in de verte. Kerrick bukte zich en zocht snel een schuilplaats in het struikgewas. Er zaten daar heel wat murgu, geruisloze moordenaars. Hij sloop naar voren met zijn wapen in de aanslag.

Tot hij zich realiseerde dat hij naar de twee mannelijke Yilanè keek. Een van hen lag op de grond te rusten en de ander zat ernaast.

'Aandacht-voor-aanwezigheid, ' riep hij, waarna hij opstond en op hen afliep.

Nadaske draaide één oog net voldoende opzij om Kerrick te zien aankomen en wendde langzaam zijn blik weer af. Hij zei niets en verroerde zich niet. Imehei lag naast hem, de ogen gesloten, volledig roerloos.

'Wat is er aan de hand?' vroeg Kerrick.

Het kostte Nadaske moeite om te antwoorden en toen hij het deed, werd de betekenis van zijn woorden overschaduwd door een tastbare droefheid.

'Hij is naar het strand gegaan. De eieren zitten in zijn buidel. '

'Ik begrijp het niet.'

'Dat komt omdat je wel een man bent, maar geen Yilanè man. Bij jullie ustuzou zijn die dingen anders geregeld. Je hebt me verteld dat bij jullie de vrouwen de eieren dragen, hoewel ik niet begrijp hoe dat mogelijk is. Maar je hebt gezien wat er vandaag met hem gebeurd is. Ze hebben hem te grazen genomen. Nu zitten de eieren in zijn buidel en zijn zijn ogen gesloten in de slaap die geen slaap is. Zo zal hij blijven tot de eieren uitkomen en de jongen het water betreden.'

'Kunnen we niets doen om het tegen te houden?'

'Niets. Als het eenmaal begonnen is, gaat het door tot het einde. Hij zal zo blijven liggen tot de eieren uitkomen.'

'Zal hij... sterven?'

'Misschien wel, misschien niet. Sommigen sterven, sommigen blijven leven. We kunnen slechts afwachten. We moeten hem meenemen en hem verzorgen, voeden en bewaken. Dat moet ik voor hem doen.'

'Zullen we hem dragen?'

'Nee. Het water. Hij moet in het water liggen, het warme water van het geboortestrand. Dan kunnen de eieren rijpen en uitkomen. Als ze nu doodgaan, zal hij ook sterven. We moeten de natuur haar gang laten gaan. Help me hem het meer in te dragen.'

Imehei was bewusteloos, zwaar, moeilijk te vervoeren. Samen zeulden ze zijn logge lichaam naar de waterkant en sjouwden hem door het riet. Eenmaal in het water zou het makkelijker zijn hem voort te slepen.

Kerrick hielp mee totdat het water zo diep was dat Nadaske verder kon zwemmen. Hij greep Imehei onder de schouders en begon zijn stevige benen uit te slaan zodat hij langzaam maar zeker vooruitkwam. Kerrick waadde naar de kant, pakte de hèsotsan en ging snel op pad. Het was al laat en hij wilde nog voor het invallen van de duisternis terug zijn in het kamp.

Ze stonden al op hem te wachten. Armun keek langs hem heen het pad af en zag dat er niemand bij hem was. Ze knikte goedkeurend.

'Mooi. Je hebt de murgu gedood. Hoog tijd.'

'Nee, ze leven nog. Voorlopig nog wel in elk geval.' Hoe kon hij hen uitleggen wat er gebeurd was - terwijl hij het zelf niet eens begreep? 'Er zaten daarginds drie murgu-jagers uit de stad. Ik heb er één gedood en Nadaske de andere twee. Imehei is... gewond, bewusteloos. Nadaske brengt hem terug.'

'Nee!' gilde Armun. 'Ik haat hen, ik wil ze hier niet meer hebben!'

'We hebben belangrijker zaken te bespreken en we hoeven ons nu niet met hen bezig te houden. Veel belangrijker is dat we niet langer veilig zijn op deze plek. Als jagers uit de stad zich nu al zo ver wagen, zullen ze zeker gevolgd worden door anderen. Dat is onvermijdelijk.'

'Ze zijn op die twee afgekomen, hun eigen soort, je moet hen snel doden...'

Nu begon Kerrick zich ook kwaad te maken, maar hij hield zich in, want hij wist waarom ze zo deed. De baby was overtijd, ze voelde zich ellendig en maakte zich zorgen. Daar moest hij rekening mee houden. Ze had er behoefte aan gerustgesteld te worden.

'Het komt wel goed. We moeten wachten tot de baby er is en jij je weer wat beter voelt. Daarna gaan we hier met ons allen weg, naar het noorden, want we kunnen hier niet blijven met de jagers zo dicht in de buurt.'

'En die twee murgu waar jij zo dol op bent?'

'Die blijven hier. We vertrekken zonder hen. Genoeg gepraat. Ik heb honger en ik wil eten. En kijk eens wat ik hier heb drie extra dodende stokken. Het komt heus wel in orde.'

Zij zouden het wel redden, dacht hij terwijl hij op het koude vlees zat te kauwen. Maar hoe moest het met de twee mannetjes? Zij moesten hier blijven. Zolang Imehei roerloos in het meer lag, konden ze onmogelijk vertrekken. Toch moest de rest van de sammad hier zo snel mogelijk vandaan. Het was eenvoudig niet anders. Ze hadden geen keus.

Het duurde nog tot de volgende middag tot Nadaske eindelijk aankwam, Imehei achter zich aan trekkend. Hij was uitgeput en zwom met één slag tegelijk, terwijl hij tussendoor veel bleef drijven om uit te rusten. Kerrick pakte Nadaske's hèsotsan en ging hem helpen. Toen Arnwheet hem wilde volgen, hield hij hem tegen. De jongen deed wat hem verteld werd en bleef bezorgd en onzeker op zijn knokkels staan bijten. Het enige dat hij wist, was dat er iets met zijn vrienden was gebeurd. Zwijgend keek hij toe hoe de bewusteloze Imehei naar de kant werd gesleept, totdat zijn hoofd op het zand rustte en het onderste gedeelte van zijn lichaam nog in het water lag.

Kerrick dacht dat hij buiten bewustzijn was, totdat hij zijn lippen zag bewegen en hij met trage bewegingen van zijn armen iets trachtte te zeggen. Het was net of hij in zijn slaap praatte, want zijn ogen bleven gesloten.

'Voedsel... verlangen naar eten... honger.'

Nadaske ging onmiddellijk wat verse vis halen uit de kleine vijver die zij met zoveel moeite hadden uitgegraven. Hij rukte stukken van de vis en propte ze in Imehei's opengesperde mond. Langzaam sloot deze zijn kaken en begon traag te kauwen.

'Hoe lang blijft hij in deze toestand?' informeerde Kerrick.

'Een hele tijd. Ik zou niet precies kunnen vertellen hoeveel dagen. Misschien dat anderen dat weten, maar ik beschik niet over die kennis.'

'En aan het eind van die periode?'

Nadaske maakte een schouderophalende beweging van hoop/ angst, weten/onwetendheid. 'De eieren komen uit, de elininyil voeden zich en gaan het meer in. Misschien overleeft Imehei het, misschien sterft hij. Herder zullen we het niet weten.'

'Zodra Armun weer kan reizen, moet ik met de anderen naar het noorden vertrekken. Het is te gevaarlijk om hier te blijven.'

Nadaske rolde één oog in zijn richting en gebaarde dat hij het wel begreep. 'Ik had al verwacht dat je zoiets zou doen. Degenen die wij gedood hebben zullen ongetwijfeld gevolgd worden door anderen. Het is goed mogelijk dat ze hier in de buurt komen jagen. Ik kan niet met jullie mee.'

'Dat weet ik. Maar ik zal je komen halen, jullie allebei, zodra wij een veilige plek gevonden hebben.'

'Ik geloof je, Kerrick Yilanè/ustuzou. Ik ken je goed genoeg om te weten hoe je over deze zaken denkt en ik weet ook dat je ustuzou-efen-buru voor jou op de eerste plaats moet komen. Breng hen in veiligheid.'

'We hebben het hier nog wel over. We kunnen toch pas over een paar dagen vertrekken.'

Toen Kerrick terugliep zag hij dat Ortnar omlaag was komen strompelen en op het strand op hem stond te wachten.

'De baby is in aantocht. Ze heeft me gevraagd je dat te vertellen. Ik weet niets van die dingen af en kan je dus niet helpen.'

'Zorg dat ons niets overkomt, Ortnar, dat is wat een sterke jager als jij kan doen. Ik weet net zo weinig van die dingen af als jij, maar ik zal mijn best doen haar te helpen.'

Hij draaide zich om en haastte zich weg. Dit was een dag vol gebeurtenissen. Daarginds lag de een wellicht dood te gaan, terwijl een ander op het punt stond het levenslicht te aanschouwen.

Darras keek even op toen hij binnenkwam, maar ze liet geen seconde Armuns hand los. Armun glimlachte vermoeid, haar haar was drijfnat en zweetdruppels parelden op haar gezicht.

'Kijk niet zo bezorgd, jager van me. Het is een late baby, maar een sterke. Maak je geen zorgen. '

Hij realiseerde zich dat hij degene was die haar gerust hoorde testellen in plaats van andersom. Maar van wat hier gebeurde wist: hij niets af. Hiervoor zorgden de vrouwen altijd onderling.

'We hadden nooit bij de andere sammads weg moeten gaan,' zei hij. 'Je hoort hier niet zo in je eentje te liggen.'

'Ik doe wat vele vrouwen vóór mij ook hebben gedaan. Mijn eigen moeder, onze sammad was klein, zonder andere vrouwen. Zo gaan de dingen nu eenmaal, zo is het altijd geweest. Ga 1111 maar weg, eet wat en rust uit. Ik stuur Darras naar je toe zodra het tijd is.'

Kerrick kon niets zeggen, niets doen. Hij ging naar buiten, naar het kampvuur waarboven Ortnar vlees aan het braden was. 1 lij keek op, sneed een stuk vlees af en gaf het aan Kerrick, die er zwijgend op begon te kauwen. Harl en Arnwheet zaten met vette monden tegenover hem hun maal te verorberen. Ortnar tuurde in de toenemende duisternis en gaf een teken aan Harl, die opsprong en zand over het vuur schopte. Ze moesten op hun hoede blijven, vooral nu.

De maan stond aan de hemel, de nacht was warm, de moerasvogels riepen elkaar zachtjes toe terwijl zij een plek voor de nacht zochten. Kerrick kon nog net de donkere omtrekken van Imehei ontwaren, die half in en half uit het water lag aan de oever van het meer. Hij wist dat hij op dit moment niets voor de mannetjes kon doen, absoluut niets.

Achter zich, in de tent, hoorde hij geroezemoes en hij draaide zich om om te kijken. Hij zag niets dan duisternis. Kerrick gooide zijn vlees weg, hij had opeens geen trek meer. Het was zijn schuld wat hier gebeurde. Misschien ging de baby wel dood, of, erger nog, hij durfde er amper aan te denken, misschien ging Armun wel dood, door zijn schuld. Als hij gewoon samen met de anderen naar de sammads was teruggekeerd, waren ze allemaal nog bij elkaar geweest. De andere vrouwen zouden precies hebben geweten wat ze nu moesten doen. Het was allemaal zijn schuld.

Hij stond op, te rusteloos om stil te blijven zitten, verscheurd door angst en zorgen, en ging onder een boom staan om naar het meer te kijken dat lag te baden in het maanlicht. Hij keek, maar zag niets anders dan zijn eigen diepste angsten. Ze hoorden hier helemaal niet te zijn. Ze hadden nu bij de sammads moeten zijn, veilig bij elkaar in de vallei van de Sasku.

4

De giftige murgu-ranken rondom de Sasku-vallei waren bruin geworden, verdord en op de valleibodem gevallen. Ze waren in de rivier geveegd, weggespoeld en uit het zicht verdwenen, samen met de herinnering aan de laatste aanval van de murgu.

Herilak zat bij het vuur en draaide het glanzende mes om en om in zijn handen. Kerricks mes van hemelmetaal. Hij had het altijd om zijn hals gedragen, aan de massieve metalen ring die de murgu daar hadden aangebracht. Tegenover hem, aan de andere kant van het vuur, zat Sa-none glimlachend te knikken.

'In mijn onwetendheid dacht ik even dat het zijn dood betekende,' zei Sanone.

'Zijn leven en ons leven, dat betekent het.'

'Eerst kon ik je niet geloven en leefde ik in angst dat Kadair ons verlaten had en dat wij waren afgedwaald van de weg die hij voor ons had uitgestippeld.'

'Die Kadair van jou interesseert me geen zier, Sanone. Ik interesseer me alleen voor Kerrick, die ons heeft gered. Ik houd dit mes in mijn handen omdat ik nooit wil vergeten wat hij heeft gedaan...'

'Ik vind het niet prettig wanneer je op die manier over Kadair spreekt.'

Herilak staarde over de vlammen naar de oude man en zei precies wat hij dacht, want ze waren alleen en waren elkaar in de loop der tijd beter gaan begrijpen.

'Ik geef net zo weinig om jouw Kadair als jij om Ermanpadar, die de Tanu leidt. En zo is het. En laten we het nu niet meer hebben over allerlei onzichtbare machten die ons leven beheersen, maar in plaats daarvan praten over wat ons nu eigenlijk te doen staat. Ik wil het hebben over twee van mijn jagers...'

'Ik wil hun namen niet horen, dus spreek ze niet hardop uit, daar is de misdaad die zij hebben begaan te groot voor. De heilige porro, ter ere van Kadair, die hebben zij gestolen en opgedronken.'

'Voor jullie iets heiligs, voor hun een interessante bezigheid. De andere jagers zijn jaloers op hen en hebben mij gevraagd jou te vragen of je nog meer van dat spul hebt.'

'Dat méén je niet!'

'Jazeker, en er is nog iets belangrijkers wat we moeten bespreken. De jagers die van de porro hebben gedronken zijn uit deze vallei verbannen. Ze hebben hun tent een eind stroomopwaarts opgeslagen. Mij is nu ter ore gekomen dat de sammads zich bij hen willen voegen.'

Sanone keek weer in de vlammen en porde er wat in met een stok. Toen hij weer sprak, klonk zijn stem zacht en niet langer boos. 'Ik heb erop zitten wachten dat je dat zou zeggen, mijn vriend. Laten we daarover praten en niet over de porro, daar mag je nooit meer over beginnen. Is het moment nu aangebroken dat je moet vertrekken?'

'Inderdaad. Toen wij samen streden, konden we in vrede samen leven. Eerst in de stad aan zee en daarna hier in de vallei. De strijd tegen de murgu deed ons verder alles vergeten. Nu de strijd gestreden is en de murgu verdwenen, beginnen mijn jagers weer onrustig te worden. Het drinken van de porro was een teken aan de wand. Voor jullie is deze vallei een thuis. Voor hen is het een val die hen weghoudt bij de wouden en de vlakten, de vrijheid om te gaan en te staan en te doen wat zij willen. En voor mij is er bovendien nog een reden.'

Sanone zag hoe Herilaks blik weer naar het mes gleed en begreep het.

'Het is Kerrick. Je hebt mij verteld over de onenigheid die tussen jullie is ontstaan. Bestaat die nog?'

Langzaam schudde Herilak zijn hoofd. 'Ik weet het niet. En ik geloof dat ik daarachter moet zien te komen. Hij leeft nog, daar ben ik van overtuigd, anders hadden de murgu hun aanvallen niet gestaakt en waren we nu allemaal dood geweest. Maar leeft Armun nog — en zijn zoon? Als zij dood zijn, is dat door mijn toedoen. Dat moet ik hem vertellen. Ik beschouw hem niet langer als mijn vijand. Ik vraag me af waarom ik dat ooit heb gedaan. Maar het is best mogelijk dat hij mij nog steeds ziet als iemand die hem groot onrecht heeft aangedaan. Daar moet een eind aan komen. Het had allemaal nooit mogen gebeuren. Ik ben tot de overtuiging gekomen dat het allemaal mijn schuld is geweest. Mijn haat voor de murgu beheerste mij zodanig dat ik geen oog meer had voor mensen die er andere denkbeelden op nahielden.'

'Heb je die haatgevoelens nog steeds?'

'Nee.' Hij hield het mes omhoog. 'Dit is het verschil. Ondanks wat ik hem heb aangedaan, ondanks de manier waarop ik zijn sammad heb behandeld, heeft hij dit gedaan. Hij heeft de murgu tegengehouden en ervoor gezorgd dat zij ons dit brachten als een teken dat hij het was die een eind heeft gemaakt aan hun aanvallen.'

Herilak liet het mes zakken en keek in de vlammen. 'Zeg mij, Sanone, zijn wij al onze beloftes nagekomen? Toen onze dodende stokken stierven en wij in die stad aan het water belandden, vertelde Kerrick ons wat we moesten doen en alle sammadars waren het ermee eens dat wij zouden doen wat hij vroeg. We kregen pas nieuwe dodende stokken toen we erin toestemden samen met jullie in de stad te blijven en deze te verdedigen. Hebben we dat gedaan?'

'Het is voorbij. De stad werd goed verdedigd totdat we verdreven werden. Jullie hebben al je bekwaamheden als Tanu-jagers gebruikt om de murgu die ons achtervolgden af te schudden. Nu zijn we in veiligeid, want ik denk, net als jij, dat dat de boodschap van het mes was. Maar als jij wenst te vertrekken, en de jagers van de sammads willen dat ook, dan moeten jullie dat doen.'

'En de dodende stokken?'

'Die behoren jullie toe. Hoe denken de andere sammadars hierover?'

'Iedereen is het erover eens. Zodra wc jouw toestemming hebben, gaan we.'

'En waar willen jullie naar toe?'

'Naar het noorden!' Herilak kon de wouden en de sneeuw al ruiken en zijn neusvleugels trilden. 'Dit warme land is niets voor ons, in elk geval niet om ons hele leven te blijven wonen.'

'Ga dan nu naar de anderen toe en vertel hun wat wij nu beiden weten. Dat Kerrick ons heeft verlost van de murgu. En dat er dus geen reden meer is waarom jullie hier zouden moeten blijven.'

Herilak sprong overeind, stak het mes in de lucht en slaakte een vreugdekreet die weergalmde tussen de rotswanden van de vallei. Sa-none knikte begrijpend. Voor de Sasku was deze vallei een thuis, een toevluchtsoord, hun hele bestaan. Maar voor de jagers van het noorden was ze slechts een val.

Hij wist dat ze nog voor het einde van de volgende dag weg zouden zijn. Hij wist ook dat, terwijl de rest van de sammads naar de wouden zou trekken om daar te jagen zoals zij altijd hadden gedaan, Herilak hen niet zou vergezellen. Hij zou naar het oosten gaan, in de richting van de oceaan, en van daaruit terug naar het zuiden, naar de murgu-stad. Hij kon niet meer over zijn eigen leven beschikken, niet voordat hij het eerst aan Kerrick had aangeboden om ermee te doen wat hem goeddunkte.

Het was al bijna ochtend toen Kerricks ogen van vermoeidheid dichtvielen. Eerder had hij niet kunnen slapen. Hij had bij het gedoofde vuur gezeten en uitgekeken over het meer. Naar het kalme water had hij gekeken en naar de sterren die langzaam langs de hemel schreden, de tharms van dode krijgers in hun nachtelijke optocht. Langzaam maar zeker bewogen zij zich voort totdat ze uit het gezicht en in het water van het meer verdwenen. Toen ook de maan was verdwenen en de nacht nog donkerder werd, was hij uiteindelijk in slaap gevallen.

Omgeven door een grijze ochtendnevel schrok hij wakker van een hand op zijn schouder. Toen hij zich omdraaide, zag hij het meisje, Darras, staan.

'Wat is er?' De woorden kwamen er gesmoord uit, zo bang was hij.

'Je moet nu komen.' Ze draaide zich om en haastte zich weg, en hij sprong overeind en rende haar achterna. Hij haalde haar in en rukte de leren tentflap opzij.

'Armun!'

'Stil maar,' klonk haar stem vanuit de duisternis. 'Alles is in orde. Kom maar naar je dochter kijken.'

Hij trok de flap wijd open en zag in het flauwe licht dat zij hem glimlachend aan lag te kijken.

'Ik heb me zo ongerust gemaakt,' zei ze. 'Ik was zo bang dat de baby op mij zou lijken, mijn lip zou hebben, maar nu hoefik niet bang meer te zijn.'

Slap van opluchting liet hij zich naast haar neervallen en trok een puntje van de pels weg die het babygezichtje bedekte. De baby was rood en gerimpeld, haar oogjes waren dicht en ze maakte klaaglijke geluidjes.

'Het kind is ziek - er is iets mis!'

'Nee. Zo zien alle baby's eruit wanneer ze net geboren zijn. Nu gaan we slapen, maar eerst moet je haar een naam geven. Het is algemeen bekend dat een baby zonder naam groot gevaar loopt.'

'Hoe moet ze dan heten?'

'Het is niet aan mij om dat te beslissen,' zei ze op afkeurende toon. 'Ze is jouw dochter. Jij moet haar een naam geven. Een meisjesnaam, een naam die iets voor je betekent.'

'Armun, dat is een naam die heel veel voor mij betekent.'

'Dat hoort niet, twee met dezelfde naam. Je kunt beter de naam kiezen van iemand die dood is en iets voor jou betekend heeft.'

'Ysel.' De naam schoot hem zomaar te binnen; hij had in geen jaren aan haar gedacht. 'Zij ging dood, ik bleef in leven. Vaintè heeft haar vermoord.'

'Dan lijkt me dat een uitstekende naam. Het feit dat zij stierf opdat jij kon blijven leven, maakt het de belangrijkste naam die ik ooit heb gehoord. En nu gaan Ysel en ik slapen.'

De zon was warm, de lucht fris, de dag brak aan en alles was precies zoals het behoorde te zijn. Vervuld van blijdschap liep Kerrick naar het strand om zich te wassen en plannen te maken voor de komende dag. Er moest nog veel gebeuren voor ze konden vertrekken. Maar vertrekken zouden ze, zodra Armun er klaar voor was. Zij zou beslissen wanneer ze gingen. Hij moest alles in gereedheid brengen voor die dag. Hij plensde wat water over zijn gezicht en waste zich. Met zijn onderarm wreef hij het water uit zijn ogen en zag de eerste zonnestralen tussen de bomen op het zand vallen.

En op Imehei's roerloze lichaam, dat uitgestrekt in het water lag. Nadaske zat al naast hem, in de roerloze zithouding van de Yilanè.

Opeens was de dag een stuk minder mooi. Langzaam liep Kerrick naar hen toe en keek zwijgend neer op de onbeweeglijke Imehei. Hij ademde langzaam door zijn half geopende mond. Er vormde zich een druppel speeksel, die even later weer verdween. Nadaske draaide één oog naar Kerrick en wendde vervolgens zijn blik weer af.

'Aandacht-voor-spreken,' sprak Kerrick en wachtte tot Nadaske weer naar hem keek alvorens verder te gaan.

'Wij vertrekken over enkele dagen. We zullen op jacht gaan en vlees voor jullie achterlaten.'

'Doe dat maar niet. Het zal groen worden en gaan stinken. Ik kan genoeg vissen voor ons allebei. Waarom gaan jullie nu niet meteen weg?'

Armun en de baby, de bewusteloze Imehei hier met zijn ongewenste eieren: hier was sprake van een onaangename overeenkomst die Kerrick liever niet wilde benadrukken.

'Dit is nog niet het juiste tijdstip. Er moeten voorbereidingen worden getroffen. Ik zal vlees laten brengen.'

Nadaske zweeg weer en er was niets meer wat Kerrick hier kon doen of zeggen. Langzaam liep hij terug naar zijn eigen kamp. Ortnar was al op en keek toe hoe Harl pijlpunten aan hun schachten bevestigde.

'We zullen meer pijlen nodig hebben, ' zei Ortnar. 'Wanneer we onderweg op jacht gaan, zullen we niet altijd tijd hebben om gemiste pijlen te gaan zoeken. Nu de baby geboren is, kunnen we hier weg. '

'Pas wanneer Armun er klaar voor is. Maar we moeten alles in gereedheid brengen zodat we meteen kunnen vertrekken wanneer zij zegt dat het zover is. En hier moeten we ook over nadenken —waar zullen we naar toe gaan?'

'Strakker, het leertje moet strakker, anders raak je de pijlpunt kwijt. Gebruik je tanden. ' Ortnar draaide zich schuifelend om, totdat hij met zijn gezicht naar het noorden stond en wees toen met zijn kin. 'Dat is de enige richting die we kunnen nemen. Ik ken de weg goed. En ik denk dat ik wel een plek weet waar we kunnen blijven, zolang we de dodende stokken nog hebben. We kunnen ze niet meeneemen naar de sneeuw, want daar gaan ze dood van de kou. En we mogen ook niet te dicht in de buurt van de murgu-stad blijven. Ik zal je laten zien wat ik in gedachten had. '

Met de punt van zijn speer kraste hij een lijn in het zand en vervolgens prikte hij hem in de grond. 'Dit is de kust van de oceaan en aan de andere kant ligt de stad van de murgu. Wij bevinden ons nu hier. '

Hij kraste een cirkel in het zand om het meer aan te geven. Daarna trok hij de speer weer omhoog langs de lijn en prikte hem op een plek langs de kust. 'Hier ligt een plek die ik ken. We hebben daar wel eens gejaagd. Het ligt net zover ten noorden van dit meer als dit meer ten noorden ligt van de stad. Is dat ver genoeg?'

'Dat zal wel moeten. Of we nu ver weg zijn of dichtbij, als ze ons per se willen vinden, lukt hen dat toch wel. Als ze ons opsporen, kunnen we altijd nog naar de sneeuwvluchten en ook dan zullen ze ons op de hielen blijven zitten. Wat heb je daar aangetroffen toen je er jaagde?'

'Een rivier met zoet water en een ondiepe lagune waar veel vogels zitten. Er ligt ook een eiland en aan de andere kant daarvan is nog meer water en een heleboel kleine eilandjes. Ik had het volgende bedacht. Als we naar het grote eiland gaan, kunnen we de gevaarlijke murgu die daar leven doden. Je kunt er prima jagen en vissen. Maar het grote eiland ligt niet aan de oceaan. Als die vaarbeesten van de murgu langs de kust zwemmen, zelfs als ze aanmeren, zullen ze niet weten waar wij zijn. Iets beters kan ik op dit moment niet verzinnen. '

'Ik had zelf geen beter plan kunnen bedenken. Zodra Armun ertoe in staat is, gaan we. Tot dan moeten we jagen, vlees roken en ekkotaz maken. Des te minder we onderweg hoeven te jagen, des te sneller zijn we op onze plaats van bestemming. '

Plotseling klonk vanuit de tent achter hem een luid babygehuil. Arnwheet kwam aangerend, pakte zijn hand en keek hem ongerust aan. Kerrick keek glimlachend op hem neer en woelde door zijn woeste haardos.

'Maak je maar geen zorgen. Zo klinken alle baby's. Je hebt nu een zusje en zo te horen is ze behoorlijk sterk. '

Arnwheet keek niet erg overtuigd, maar wel opgelucht. 'Ik heb zin om met mijn vrienden te gaan praten. '

Toen hij 'vrienden' zei, bewoog hij zijn armen om hetzelfde begrip in Yilanè uit te drukken. Het was wel duidelijk dat hij hen voorlopig nog veel belangrijker vond dan een of ander klein zusje.

'Ja, ga maar naar hen toe, dat zal Nadaske fijn vinden. Maar je zult niet met Imehei kunnen praten. Hij ligt in het water te slapen. Het is iets dat alleen Yilanè doen en ik kan het moeilijk uitleggen. '

'Ik zal het aan Nadaske vragen, hij legt het me wel uit. '

Misschien wel, dacht Kerrick, waarna hij zich omdraaide en zijn zorgen van zich afschudde. Hij had nog heel veel te doen.

Enotankè ninenot efendasiaskaa gaas el u.

Ugunenapsa's Tweede Beginsel

Wij vertoeven allen in de Stad des Levens.

5

Toen Ambalasi die ochtend wakker werd, was ze niet uitgerust. Ze voelde zich nog even moe als toen ze de avond tevoren haar ogen had dichtgedaan. Ze was hier bepaald niet blij mee, want ze wist dat ze geen fargi meer was die net uit zee kwam. Of zelfs maar een jonge Yilanè, vol verse levenssappen. Ze was oud en voor zover ze zich dat kon herinneren, was dit de eerste keer dat ze zich ook werkelijk oud voelde. Hoe oud werden Yilanè? Ze wist het niet. Ooit had ze eens een poging gedaan hier onderzoek naar te doen, maar dat was uiteindelijk op niets uitgelopen. Het was nooit de gewoonte geweest dergelijke gegevens bij te houden en er was geen Yilanè die ook maar bij benadering kon zeggen hoe oud ze was. Ambalasi had tien jaar lang gegevens verzameld, waarbij ze gebruik had gemaakt van de stand van de hemellichamen om het verstrijken van de jaren aan te geven. Maar sommige Yilanè wier leven zij volgde hadden de stad verlaten, anderen waren gestorven — en ten slotte was ze haar gegevens kwijtgeraakt. Hoe lang geleden was dat geweest? Ze wist het niet - want zelfs daarvan had ze niets opgetekend.

'Het ligt niet in de aard van de Yilanè om zich bezig te houden met het verstrijken van de tijd,' zei ze, waarna ze een watervrucht naar zich toe trok en gulzig begon te drinken.

Niettemin was ze oud. Haar nagels waren geel van ouderdom, de huid van haar onderarmen was slap en gerimpeld. Ze moest het onder ogen zien. De morgen van morgen zou altijd weer net zo zijn als het gisteren van gisteren, maar op een van die morgens zou zij er niet meer zijn om ervan te genieten. Er zou één Yilanè minder op deze wereld rondlopen. Niet dat het iemand iets zou kunnen schelen, afgezien van haarzelf en zij zou er geen last meer van hebben. Vol weerzin klapte ze haar kaken op elkaar — wat een morbide gedachte zo vroeg op deze zonnige ochtend. Ze stak haar hand uit en drukte hard op de gulawat-san die zich vastklemde aan de muur. Het diertje slaakte een zeer bevredigend oorverdovende kreet en even later hoorde Ambalasi Setèssei over de houten vloer aan komen rennen.

'Ambalasi begint haar werkdag vroeg. Brengen we vandaag weer een bezoek aan de Sorogetso?'

'Nee. En werken doe ik ook niet. Ik ga mezelf eens verwennen met een dag van bezinning, genieten van warmte-van-zon en de genoegens van geestelijke arbeid.'

'Ambalasi is de wijste der wijzen. Fargi werken met hun lichaam -alleen Ambalasi beschikt over de unieke geestkracht om met gedachten alleen te werken. Zal ik uw armen beschilderen met prachtige patronen om iedereen te tonen dat lichamelijke arbeid u te min is?'

'Uitstekend idee: prima suggestie.'

Terwijl Setèssei wegsnelde om haar potjes en penselen te gaan halen, keek ze nog even achterom en zag tot haar genoegen dat Ambalasi een plekje in de zon had gevonden en op haar gemak van de warmte zat te genieten. Mooi zo. Maar toen ze weer voor zich keek, zag ze een magere Yilanè voor zich staan die ze maar al te goed kende.

'Ik hoorde een enorm lawaai op de plek waar Ambalasi werkt/ slaapt. Ik wil haar spreken,' zei Far.

'Verboden/verkeerd/rampzalig,' zei Setèssei met toegevoegde bepalingen die een vastberaden bevel moesten uitdrukken.

'Het is belangrijk.'

'Het is nog veel belangrijker dat vandaag niemand het woord tot Ambalasi richt. Dat is een bevel namens Ambalasi. Wens je dat bevel te negeren?'

Far wilde iets zeggen, herinnerde zich toen hoe kwaad Ambalasi kon worden, veranderde van gedachten en maakte een ontkennend gebaar.

'Heel verstandig,' zei Setèssei. 'Loop nu de stad in en maak iedereen die je tegenkomt duidelijk dat niemand vandaag, zolang de zon aan de hemel staat, Ambalasi mag benaderen of aanspreken.'

De zon was heel aangenaam; Ambalasi ontspande zich en genoot er met volle teugen van. Nadat er enige tijd verstreken was, werd zij zich bewust van lichte aanrakingen op haar armen en opende haar ogen om goedkeurend naar de patronen te kijken die daar werden aangebracht.

'Dit is een zeer belangrijke dag, Setèssei. Nu reeds heeft het staken van lichamelijke arbeid, het in werking zetten van de hersenactiviteit tot belangwekkende resultaten geleid. Wat ik nu moet gaan doen, is de produktiviteit bekijken van deze stad die ik hier heb doen verrijzen.'

'Ik heb met enige nadruk bevolen dat u zich ongestoord door de stad wenst te begeven.'

'Setèssei, je bent de volmaakte assistente. Jij bent nog eerder op de hoogte van mijn wensen dan ikzelf.'

Setèssei keek bescheiden naar de grond, haar kam kleurde fel op. Deze dag zou eeuwig in haar herinnering blijven, want nooit eerder had Ambalasi zoiets tegen haar gezegd. Meer dan Ambalasi's waardering en goedkeuring van haar werk had ze niet nodig.

Nadat haar dorst gelest was en haar armen beschilderd, wandelde Ambalasi de stad Ambalasokei in, die zij op deze vijandige kust had gecreëerd. Terwijl ze er doorheen liep, bekeek ze belangstellend de groei en niemand sprak tot haar of benaderde haar.

Vanuit de dikke stam van de zich vertakkende centrale boom spreidde de stad zich in alle richtingen uit. Binnen de begrenzing van haar takken en wortels groeiden honderden andere levensvormen, gingen met elkaar een wisselwerking aan en vermenigvuldigden zich. Water werd omhooggehaald vanuit de wortels naar het beschuttende bladerdak, waar het werd afgetapt door watervruchten, gevoerd aan commensaalplanten en gedronken door symbiotische dieren. Ambalasi liep over de levende vloermatten die werden schoongehouden door hongerige insekten. Ze zag de vruchtbomen die de kleine kudde elinou binnen hun omheinde weide van voedsel voorzagen. Maar langzame tred voerde haar naar de oever van de rivier en het sterke dok waar de uruketo lag, die haar wezenloos aanstaarde met een groot oog in een diepe oogkas. Steeds verder liep zij, naar de muur der doornen, inmiddels goed dicht en hoog gegroeid, een stevige bescherming tegen indringers.

Hier wendde zij zich van het water af en volgde de levende muur over de landengte naar de andere kant. De netten werden juist binnengehaald en een gigantische aal werd aan land gesleept. Hij bewoog in trage kronkelingen, maar vormde geen gevaar omdat hij verdoofd was door het gif dat Ambalasi had ontwikkeld. Vervolgens liep zij de stad weer in en langs een gesloten deur. Bij het zien hiervan bleef ze roerloos staan en bleef een tijd lang op haar staart rusten. Toen ze naar de deur keek, die nooit geopend was geweest, moest ze denken aan de betekenis ervan en haar gedachten dwaalden af. De zon bewoog in haar langzame boog langs de hemel totdat de schaduw van een boom over haar heen viel en zij zich bewust werd van de kilte. Ze kwam weer tot zichzelf en ging in de zonneschijn staan. Zodra de hitte haar had verwarmd, liep ze verder. Ze passeerde een klein bos, waar wilde bloemen tussen de bomen opschoten, bleef staan en dacht na over hun nieuwe belang. Natuurlijk waren hier geen weiden met decoratieve bloemen zoals je die in andere Yilanè steden aantrof. Misschien waren bloemen, net als armschilderingen, te frivool en onbelangrijk voor de serieuze Dochters. Langzaam liep ze verder naar de ambesed. Hier, waar het levende hart van de stad had moeten kloppen, trof ze slechts verlatenheid. Daar, op het warmste plekje bij de zonovergoten muur, waar de eistaa had moeten zitten, zag ze slechts ruwe boomschors. Met zo mogelijk nog trager tred liep ze de ambesed door en leunde met haar rug tegen deze uitverkoren plek. In gedachten verzonken bleef ze staan totdat een kleine beweging haar concentratie verstoorde. Ze draaide één oog naar de Yilanè die door de ambesed liep.

'Aandacht-voor-spreken!' brulde ze met haar schorre stem. De Yilanè bleef geschrokken staan en draaide zich naar haar om.

'Het is verboden u te storen...'

'Het enige dat mij stoort is dat jij spreekt-en-niet-luistert. Zwijg en hoor mijn bevelen aan. Ga ogenblikkelijk Enge voor me zoeken. Vertel haar dat haar aanwezigheid dringend gewenst is. Ga nu.'

De Dochter van het Leven stond op het punt een opmerking te maken over Ugunenapsa's beginselen wat betreft het geven van bevelen, maar toen ze de grimmige houding van Ambalasi's lichaam zag, bedacht ze zich, deed haar mond weer dicht en haastte zich weg.

Ambalasi ontspande zich en gaf zich over aan het genot van meditatie en het ontbreken van lichamelijke inspanning, tot zij uiteindelijk in haar overpeinzingen gestoord werd door een beweging. Voor haar stond Enge, de armen gebogen in afwachting-van-bevelen.

'En die zal je krijgen, Enge. Het is hoog tijd om enkele besluiten te nemen. Ik wil een vergadering bijeenroepen met die enkele Dochters van enige intelligentie, om de toekomst van deze stad te bespreken. Ik zal je de namen vertellen van diegenen wier aanwezigheid ik verlang.'

'Moeite met bevel, grote Ambalasi. De Dochters van het Leven zien iedereen als gelijken. Besluiten dienen dan ook door allen genomen te worden.'

'Dat kunnen jullie altijd nog doen. Maar eerst wil ik degenen gesproken hebben met wie ik wil praten. Levert het problemen op om dat zo te regelen?'

'Het zal inderdaad problemen geven, maar het zal gebeuren zoals u dat wenst.'

'Vanwaar die problemen?'

'Het valt de Dochters elke dag zwaarder om uw bevelen op te volgen alsof u een eistaa bent. Ze zeggen dat de stad nu geheel volgroeid is...

'Bespaar me hun gedachten. Ik weet precies wat zij denken en daarom wil ik juist deze vergadering beleggen met de personen van mijn eigen keuze. Jij zult erbij zijn, evenals mijn assistente Setèssei en Elem, die het bevel voert op de uruketo en die respect heeft voor kennis. En Far, die de ideeën van Ugunenapsa, in hun meest simplistische en beredeneerde vorm, vertegenwoordigt. Zijn er nog anderen van enige intelligentie die jij erbij zou willen hebben?'

'Met uw welnemen, die zijn er inderdaad. Efen, die mij het meest nabij staat. En Omal en Satsat ook, omdat wij de enige overlevenden zijn van al diegenen die naar Alpèasak zijn gezonden.'

'Het zij zo. Beveel hen nu meteen te komen.'

'Ik zal hen met enige aandrang verzoeken zich bij ons te voegen,' zei Enge, waarna zij zich omdraaide en wegliep.

Ambalasi's woede maakte plaats voor waardering. Een zeer intelligente Yilanè. Was zij maar in staat om uit te stijgen boven de ideeën van Ugunenapsa, dan zou ze gemakkelijk een groot geleerde kunnen worden, of eistaa van een grote stad. Doodzonde was het.

Ze arriveerden, een voor een, de twee laatsten met wijd open mond van uitputting omdat zij de langste afstand hadden moeten afleggen. Ambalasi keek hen zwijgend aan en maakte toen een snelle beweging met haar staart om aandacht te vragen.

'En stilte, vooral van jou, Far, want jij valt altijd iedereen in de rede, totdat ik uitgesproken ben. Ik heb jullie enkele belangrijke dingen te vertellen. Na afloop mogen jullie reageren. Vervolgens, zo heeft Enge mij verteld, zullen alle Dochters uitgebreid door elkaar heen gaan zitten praten, maar daar zal ik niet bij aanwezig zijn. Luister nu in stilte en weet dat het verboden is mij te interrumperen. Zoals alle grote denkers en sprekers zal ik van het algemene naar het specifieke gaan, van observatie tot conclusie.

Observatie. Kijk om je heen. Weten jullie waar jullie op dit moment zijn? Natuurlijk weten jullie dat, want jullie zijn Yilanè en elke Yilanè weet wat een ambesed is omdat elke stad een ambesed heeft. De chromosomen voor het groeien ervan waren aanwezig in het stads-zaad, evenals die van de hanalè. Ik liep er vandaag langs en keek naar de deur die nog nooit open is geweest omdat hier geen mannetjes zijn om achter die deur op te sluiten.'

Ze zweeg even zodat zij deze feiten tot zich konden laten doordringen en zag dat Far op het punt stond om iets te zeggen. Tot Setèssei, die dit al had zien aankomen, hard op haar voet ging staan. Ambalasi maakte zwijgend een gebaar van goedkeuring, een volmaakte assistente, maar bewoog vervolgens vol afkeuring toen zij hun uitdrukkingsloze lichamen zag.

'Jullie hebben hersenen, maar gebruiken ze niet. Ik geef jullie de feiten, maar jullie trekken geen conclusies. Dus zal ik jullie denkwerk moeten verrichten, zoals ik ook in het verleden heb gedaan en zoals ik dat ongetwijfeld in de toekomst zal moeten blijven doen.

Wij zijn hiermede tot de onontkoombare conclusie gekomen dat dit een onvolledige stad is - zoals ook jullie, Dochters der Onbekwaamheid, een onvolledige maatschappij vormen. Ahh, jullie roeren je vol afkeuring en onbegrip. Dat betekent in elk geval dat jullie luisteren. Verklaring/definitie van maatschappij. Dit is een technische term waarvan jullie waarschijnlijk niet op de hoogte zijn, zoals jullie van de meeste dingen niet op de hoogte zijn. Een maatschappij is een sterk geïntegreerde groep organismen van dezelfde soort, bijeengehouden door gemeenschappelijke belangen, die zich typeert door een verdeling van arbeid. Voorbeelden volgen.

Insecten. De mierenhoop is een maatschappij met arbeiders, soldaten, larvenverzorgers, een eistaa die de eieren produceert, een harmonieus samenwerkende groep. Kijk ook naar de ustuzou-herten, bij wie een groot mannetje, voorzien van een gewei, roofdieren op afstand houdt opdat de vrouwtjes jongen kunnen werpen. Denk aan een efen-buru in de oceaan, waar alle elininyil samenwerken bij het zoeken naar voedsel. Dat lijken me voldoende voorbeelden. Denk nu aan de stad waar jullie als fargi naar toe gingen, waar jullie opgroeiden en Yilanè werden. Die zag er net zo uit als alle andere steden, als deze stad, met een ambesed waar de eistaa haar bevelen uitdeelde. Een hanalè met mannetjes die het voortbestaan van de stad garandeerden wanneer hun tijd gekomen was om naar de stranden te gaan. Dat is een levende stad — een levensvatbare maatschappij. Ik zie nog steeds niet-begrijpende blikken. Een levensvatbare maatschappij is een maatschappij die leeft en groeit en nimmer sterft.'

Ambalasi keek om zich heen en zag de weerzin op de gezichten van haar zwijgende publiek. 'En wat hebben jullie hier? Jullie hebben een dode maatschappij. Een stad die alleen leeft wanneer ik dat beveel en die zal sterven wanneer ik vertrek. En een systeem van een uitstervend geloof, want Ugunenapsa's woorden zullen samen met jullie sterven. Misschien is het toch wel juist om jullie Dochters des Doods te noemen. Omdat wanneer jullie sterven Ugunenapsa's woorden mét jullie ten onder zullen gaan. En zelf begin ik steeds sterker liet idee te krijgen dat dat zo slecht nog niet zou zijn.'

Ze knikte goedkeurend naar haar publiek, dat haar met open mond zat aan te gapen en door middel van allerlei onwillekeurige bewegingen blijk gaf het hier totaal niet mee eens te zijn. 'Ziezo,' zei ze, met een klank in haar stem die erop wees dat zij zich verheugde op wat komen ging, 'nu ik jullie aandacht heb gevestigd op deze belangrijke zaken, is het jullie beurt om te praten.'

Er volgde een gekronkel van ledematen en kreten van aandachtvoor-spreken. Pas toen Enge aandrong iets te mogen zeggen, staakten de anderen hun protesten. Terwijl zij sprak, wees zij met waarderende bewegingen op Ambalasi.

'Jullie woede moet plaatsmaken voor dankbaarheid jegens de wijze Ambalasi, die alles ziet en alles weet. Willen jullie de brenger van liet slechte nieuws soms doden? Is dat wat Ugunenapsa jullie heeft geleerd? Wij danken Ambalasi omdat zij ons gewezen heeft op de waarheid van ons bestaan, de realiteit van ons leven. Een probleem kan slechts worden opgelost wanneer men zich bewust is van het probleem. Nu kunnen wij al onze intelligentie aanwenden om tot een oplossing te komen. Wij moeten zoeken naar de betekenis in Ugunenapsa's woorden, want ik weet zeker dat het antwoord daarin te vinden is. Immers, als dat niet zo is, dan zullen wij sterven — net zoals Ambalasi heeft gezegd.' Zij stak een duim hoog in de lucht.

'Een probleem met twee kanten. Beide kanten zijn leeg en onbeschreven en wij moeten ze in zien te vullen. We staan in de ene leegte, de ambesed. Wij nemen geen eistaa — maar we moeten wel een ordesysteem in deze stad hebben, orde zoals die vertegenwoordigd wordt door de ambesed. Dit is het eerste probleem dat wij moeten oplossen. Pas wanneer wij dat hebben gedaan, kunnen we onze aandacht verleggen naar de lege hanalè. Wanneer we onze gedachten ordenen, ordenen we ons leven. Wanneer we ons leven ordenen, ordenen we de stad. Pas dan en niet eerder, kunnen we naar het voortbestaan van deze stad kijken. Ambalasi heeft opnieuw heel erg gelijk. Wat hebben we hier? Een volmaakt harmonieuze - en volmaakt dode - stad. Een voor een zullen wij oud worden en sterven, en het enige wat overblijft is leegte. Denk er maar eens over na.'

Er ging een gepijnigde huivering door de luisterende Yilanè; de enige die er geen last van had was Ambalasi, die somber, doch instemmend knikte. De Dochters van het Leven waren nu doodstil. Met uitzondering van Far natuurlijk. Haar stem klonk schril van emotie, de bewegingen van haar ledematen waren houterig van spanning. Dit weerhield haar er echter niet van te spreken.

'Ik hoor wat je zegt, Enge, maar jij wordt misleid. Ambalasi mag dan een heel knap geleerde zijn, maar ze is geen volgelinge van Ugunenapsa. Dat is haar fout en haar eigen schuld. Nu probeert ze ons om de tuin te leiden met praatjes over een eistaa en de heerschappij van een eistaa. Dat is nu juist wat wij hebben verworpen en daarom zitten wij nu hier. We luisteren naar Ambalasi's misleidende ideeën en we vergeten Ugunenapsa. We vergeten Ugunenapsa's derde beginsel, betreffende Efeneleiaa, de levensgeest, de grote eistaa van de stad des levens, en wij leven in die stad. Dat is waaraan we moeten denken en we moeten Ambalasi's primitieve stad met haar ambesed en hanalè verwerpen. Zij misleidt ons wanneer zij over deze dingen tot ons spreekt. Wij moeten Ambalasi de rug toekeren en ons tot Ugunenapsa wenden en haar volgen waar zij ons leidt. We moeten deze ambesed verlaten en de ingang voorgoed afsluiten en ook de deur van de hanalè moeten we volledig laten dichtgroeien, want wij hebben al deze dingen niet nodig. Als deze stad niet de juiste plek voor ons is, dan moeten we haar verlaten. Laten we naar de stranden en de bossen gaan en net zo vrij leven als de Sorogetso. We hebben geen eistaa nodig, wij hoeven geen mannetjes gevangen te houden. We gaan gewoon naar het strand wanneer de jonge efenburu uit de golven te voorschijn komen. We spreken met de fargi wanneer ze nog nat zijn van de zee, we leiden ze naar het licht en het leven dat het onze is, met de hulp van Ugunenapsa...'

Ze zweeg geschrokken toen Ambalasi het schokkendste geluid maakte dat maar mogelijk was, de grofste zin sprak die ooit iemand gehoord had en haar ledematen bewoog in de vreselijkste belediging ooit geuit.

'Jouw ideeën zijn als de uitwerpselen van duizend reusachtige neni-tesk, waarvan één enkele drol deze hele ambesed al zou kunnen vullen,' bulderde Ambalasi. 'Ik heb je opgedragen na te denken - niet om ons deelgenoot te maken van je grenzeloze domheid. De stad verlaten? Ga vooral je gang — om opgegeten te worden door de eerste de beste carnivoor die je tegenkomt. De fargi begroeten wanneer zij uit zee komen? Doe dat - maar dan kan je wel lang wachten, want het dichtstbijzijnde geboortestrand ligt aan de andere kant van de oceaan.'

Langzaam keek ze de Dochters een voor een recht in de ogen, haar lichaam gekromd in minachting en met haar klauwen diepe groeven in de grond trekkend van onbeheerste woede.

'Ik laat jullie nu alleen, want ik kan deze kletspraat niet langer aanhoren. Praten jullie maar verder als ik weg ben. Deze stad is van jullie, jullie leven is van jullie. Bepaal zelf maar wat jullie ermee doen. Jullie krijgen alle tijd die je nodig hebt, want ik ga met de uruketo de grote rivier op, op ontdekkingsreis. Maar het is tevens voor mijn gezondheid, want die wordt ondermijnd door jullie, Dochters der Wanhoop. Wat denk je, Elem, bestuur jij de uruketo voor me, of moet ik dat ook al zelf doen?'

In de geschokte stilte die volgde waren alle blikken gevestigd op de commandant van de uruketo. Ze stond op en bleef met gebogen hoofd enige tijd in gedachten verzonken staan. Toen nam ze het woord.

'Ik volg Ugunenapsa overal waar zij mij voert. Tevens ben ik een volgelinge van de wetenschap en volg ook die waar ze mij voert. Ugunenapsa en de wetenschap hebben ons hier gebracht, beiden belichaamd in de persoon van Ambalasi, die deze stad en ons leven mogelijk heeft gemaakt. Enge, en nog enige anderen, zijn heel wijs in de interpretatie van Ugunenapsa's woorden. Ik zal gaan waar die mij leiden, dus hoef ik hier niet aanwezig te zijn terwijl jullie beslissen. Derhalve zal ik Ambalasi dienen en beschermen terwijl jullie over onze toekomst beslissen. Ik denk dat Far het bij het verkeerde eind heeft, want Ambalasi spreekt niets dan de waarheid. Ik zeg: luister niet naar haar. Zoek een pad naar morgen dat zowel Ambalasi als Ugunenapsa kunnen volgen. Dat is wat ik te zeggen heb, en nu ga ik.'

Ze draaide zich om en verliet de ambesed. Ook Setèssei haastte zich weg, want er moesten vele voorbereidingen worden getroffen voor de reis. Ambalasi volgde hen op haar gemak, maar draaide zich nog één keer om, omdat zij altijd het laatste woord had.

'Jullie houden je toekomst tussen jullie duimen, Dochters der Wanhoop. Volgens mij zullen jullie allemaal sterven, want jullie zijn te stom om te leven. Dus - laat maar eens zien dat ik ongelijk heb. Als jullie dat kunnen.'

Lanefenuu, Eistaa van Ikhalmenets, zat op haar ereplaats in de ambesed, met het grote houtsnijwerk van uruketo en golven achter zich, en was niet gelukkig. Helemaal niet. Dit was haar ambesed, haar stad, haar eiland. Alles wat zich voor haar en rond haar uitstrekte was van haar. Eens een bron van genoegen, nu een bron van sombere overpeinzingen. Ze keek langs de wanden van de ambesed naar de bomen een eindje verderop, die de hellingen begroeiden naar de reeds lang gedoofde vulkaan. Helemaal omhoog naar de besneeuwde top, gruwelijk wit ondanks de hitte van de zomer. Haar lichaam draaide en kronkelde in bewegingen van haat, zozeer zelfs dat Elilep, die haar armen aan het beschilderen was, snel opzij moest springen om niet geraakt te worden. Het andere mannetje, dat het blad vol verfstoffen droeg, huiverde zachtjes bij het zien van Lanefenuu's heftige emoties.

Ze zag de beweging, keek hem met één oog aan, en wendde haar blik vervolgens weer op de bergtop. Een aantrekkelijk mannetje, fijn gebouwd. Zou ze hem nu nemen? Nee, niet vandaag, niet de dag waarop alles was afgelopen.

Ook Elilep stond nu te trillen, zo erg dat hij het penseel in zijn handen niet stil kon houden.

'Maak die beschildering af,' beval Lanefenuu. 'Ik wil die berg en de zee hier op mijn borst, tot in de kleinste details.'

'Grote eistaa, er wordt beweerd dat wij het eiland vandaag zullen verlaten.'

'Inderdaad. De meesten zijn al weg. Wanneer wij aan boord van de uruketo gaan, zullen we de laatsten zijn.'

'Ik heb nog nooit in een uruketo gezeten. Ik ben bang.'

Lanefenuu streelde zijn rugkam en gebaarde eind aan angst/onnodig. 'Dat komt omdat jij maar een gewoon mannetje bent, zó uit zee geplukt en opgevoed in de hanalè, hetgeen de enige juiste manier is. Je bent nog nooit van dit eiland af geweest — maar daar gaat nu verandering in komen. We gaan met ons allen. We zullen de oceaan oversteken en ik beveel je om niet meer bang te zijn. We gaan naar de stad Alpèasak, die veel groter is dan Ikhalmenets, die rijk is aan nieuwe/smakelijke dieren en beschikt over een hanalè van comfortabele afmetingen.'

Elilep, die, zoals de meeste mannetjes, erg gevoelig was voor de gevoelens van anderen, liet zich nog niet gerust stellen. 'Als die verre stad zo prachtig is, waarom toont de Eistaa dan woede en smart?'

'Woede vanwege de witte winter die mij uit mijn stad verdrijft. Smart vanwege het feit dat ik hier weg moet. Maar zo is het genoeg. Gebeurd is gebeurd. Onze nieuwe stad ligt op ons te wachten aan de kust van het verre Gendasi*, een stad met gouden stranden. Veruit superieur aan deze steenklomp in de oceaan. Kom.'

Ze stond op en liep stampend de ambesed door, terwijl de beide mannetjes haastig achter haar aan snelden. Het hoofd geheven, vervuld van krachten trots. Misschien was het wel beter deze ambesed, de plek waar de ustuzou haar had vernederd en tot gehoorzaamheid bad gedwongen, voorgoed te verlaten. Ze knipte met haar duimen om de herinnering te verdringen, maar ze herinnerde zich ook nog dat ze geen keus had gehad. Twee van haar uruketo waren gedood. Ze had absoluut geen keus gehad. Het was beter om het conflict te beëindigen. Er waren al genoeg doden gevallen. Als ze niet naar Vaintè's raad had geluisterd, was dit alles nooit gebeurd. Haar lichaam kronkelde toen de heftige gevoelens zich van haar meester maakten. Het maakte deel uit van het verleden en kon, samen met deze stad en dit eiland, vergeten worden.

Haar uruketo wachtte, de anderen waren al vertrokken, zoals zij bevolen had. Ze gebood de beide mannetjes aan boord te gaan en maakte aanstalten hen te volgen. Onwillekeurig draaide ze zich nog één keer om. Al dat groen aan de onderkant, met daarboven dat wit.

Haar mond zakte open van de heftige emoties tot ze haar kaken dichtklapte. Genoeg. Het was voorbij. Het warme Alpèasak was nu haar stad. De winter mocht over Ikhalmenets neerdalen. Zij had er geen boodschap meer aan.

Toch bleef ze, helemaal alleen, boven op de vin staan totdat Ikhalmenets ten slotte wegzonk in de zee en geheel uit het gezicht verdween.

Es alithan hella, man fauka naudinzan. Tigil ham mar ensi
tharp i theizi darrami thurla.

Tanu spreekwoord

Als de herten verdwijnen, volgen de jagers.

Een pijl is niet in staat een dier te doden

dat zich in een andere vallei bevindt.

6

Sanone kon dit soort bijeenkomsten niet goedkeuren. Bij de Sasku regelden ze die dingen anders. Het waren de mandukto's die met hun hoofd werkten en niet met hun handen, die Kadair en zijn invloed op de wereld bestudeerden, evenals allerlei andere belangrijke zaken. Zij waren het die samenkwamen om dingen te bespreken en beslissingen te nemen wanneer dat nodig was. Niet op deze ongeorganiseerde manier waarbij iedereen zomaar kon zeggen wat hij ervan vond. Zelfs vrouwen!

Niets van deze gedachten viel af te lezen van Sanone's gegroefde, donkere gezicht; hij keek kalm en ondoorgrondelijk. Hij zat met gekruiste benen bij het vuur, luisterde en keek toe, maar zei niets. Nog niet. Hij had een goede reden om hier te zijn, ook al was hij Sasku en geen Tanu, en hij kon de reden voor zijn aanwezigheid daar achter de jagers zien zitten, tussen de vrouwen. Malagen voelde dat hij naar haar keek en trok zich, slecht op haar gemak, nog wat verder terug in de duisternis. Sanone's gezichtsuitdrukking veranderde niet toen hij haar in het oog kreeg- hoewel zijn neusvleugels toch even trilden toen een horde gillende kinderen langs kwam rennen en zand over hem heen schopte. Hij sloeg het van zich af en richtte zijn aandacht op Herilak, die juist opstond om het woord te nemen.

'Er is hard gewerkt. Er zijn nieuwe palen gemaakt voor de travois, de lederen tuigen zijn gerepareerd. Er is vlees gerookt en ik denk dat alles gedaan is wat er gedaan moest worden. Spreek als er nog iets niet in orde is.'

Merrith kwam overeind en maakte beledigende gebaren naar de jagers, die haar toeriepen weer te gaan zitten. Ze was zo groot als een jager - en net zo sterk - en was al sinds de dood van Ulfadan op zichzelf aangewezen.

'Jullie willen deze vallei van de Sasku verlaten. Ik wil blijven.'

De vrouwen achter haar zwegen, de jagers protesteerden luidruchtig. Ze wachtte tot hun kreten waren weggestorven en sprak toen opnieuw. 'Jagers, jullie monden zitten precies aan de verkeerde kant -wanneer jullie praten, klinkt dat alsof jullie scheten zitten te laten. We hebben hier goed te eten en in de heuvels valt voldoende te jagen. Waarom zouden we vertrekken?'

Enkele vrouwen vielen haar bij en de discussie werd steeds verhitter en chaotischer. Sanone luisterde met een uitdrukkingsloos gezicht en hield zijn gedachten voor zich. Herilak wachtte tot hij zag dat dit zich niet vanzelf zou oplossen en riep vervolgens om stilte. Ze gehoorzaamden omdat hij hen had aangevoerd in de oorlog tegen de murgu en omdat ze die hadden overleefd.

'Dit is niet de juiste plek om over dergelijke dingen te discussiëren. Tanu doden geen Tanu. Ook is het zo dat Tanu niets te zeggen hebben over andere Tanu. De jagers die mee willen wanneer wij vertrekken, gaan gewoon mee. Zij die achter willen blijven, blijven hier.'

'Geldt dat alleen voor jagers?' riep Merrith onverschrokken. 'Hebben vrouwen soms geen eigen stem meer?'

Herilak bedwong zijn woede en wenste dat in elk geval één vrouw de hare kwijt was geraakt. 'Een vrouw kan met haar jager praten, opdat ze samen kunnen beslissen wat hen te doen staat. Wij zijn hier bijeen omdat diegenen onder ons die de vallei wensen te verlaten alles in gereedheid moeten brengen...'

'Nou, hier staat in elk geval iemand die niet weg wil,' zei Merrith, terwijl ze opstond en zich een weg baande door de menigte. Even later bleef ze staan en keek om. 'Tenzij men liever niet heeft dat ik hier blijf. Wat vind jij ervan, Sanone, mandukto van de Sasku?'

Iedereen keek vol belangstelling naar Sanone. Hij hief zijn handen tot op schouderhoogte, de palmen naar buiten gekeerd, en sprak in niet geheel accentloos maar goed Marbak. 'Sasku en Tanu hebben als één volk gestreden in de stad aan het strand, waarna we samen naar deze vallei zijn gekomen en wederom zij aan zij hebben gevochten. Het staat de Tanu volledig vrij te blijven of te vertrekken. Wij zijn als broeders.'

'En zusters,' voegde Merrith er onmiddellijk aan toe. 'Deze blijft.' Ze draaide zich om en liep weg.

Het was niet duidelijk of er nog meer vrouwen waren die er zo over dachten, want geen van hen zei iets. Zij waren vrij, zoals alle Tanu vrij waren, om hun leven in te richten zoals ze dat zelf wilden. Als een sammadar hen niet beviel, konden ze naar een andere sammad gaan. Maar de band met een jager die de vader was van hun kinderen liet zich niet zo gemakkelijk verbreken. En de jagers hunkerden naar de bossen;
niets kon hen ervan weerhouden te vertrekken.

De discussie ging nog een hele tijd door. De vuren doofden en de kinderen vielen in slaap. Sanone wachtte geduldig en toen het zover was, stond hij op.

'Ik ben hier vanwege twee zaken — mag ik spreken?'

'Dat hoef je niet te vragen,' zei Herilak. 'De oorlog heeft een nauwe band tussen ons gesmeed.'

'Dan heb ik een verzoek. De mastodont die hier geboren is, die Arnwheet genoemd is en door wie Kadair tot ons spreekt. Is liet duidelijk dat deze mastodont hier blijft wanneer jullie weggaan?'

'Daarover heeft nimmer enige twijfel bestaan.'

'Daarvoor zijn we jullie dankbaar. En dan nu, de andere kwestie. Er is hier iemand die geen Tanu, maar Sasku is. Malagen, de vrouw van de dappere krijger Simmacho...'

'Die nu dood is,' riep Newasfar boos uit. Sanone knikte ernstig.

'Die nu dood is, gevallen in de strijd tegen de murgu. Maar zijn vrouw Malagen leeft en zij is Sasku.'

'En nu is ze mijn vrouw, punt uit,' zei Newasfar, terwijl bij met gebalde vuisten naar voren kwam. 'Zij gaat met mij mee.'

'Ik dacht dat het onder de Tanu gebruikelijk was dat iedereen voor zichzelf mocht beslissen. En toch spreek jij nu namens Malagen?' Sanone keek met half toegeknepen ogen op naar de grote jager en verroerde zich niet. Newasfar beefde van woede. Herilak greep hem bij de arm en sprak hem zachtjes toe.

'Een jager toont respect voor ouderdom. Ga weer bij de anderen zitten.' Hij wachtte tot Newasfar zich mopperend had omgedraaid alvorens naar de Sasku-vrouw te wijzen. 'Wil je iets zeggen, Malagen?'

Ze schonk hem één doodsbange blik en verborg toen haar gezicht achter haar handen. Herilak wilde de kwestie niet laten escaleren en problemen veroorzaken. De vrouw zou geen woord zeggen, want zo ging dat bij de Sasku. Maar hij wist dat ze bij Newasfar wilde blijven. Hij wist ook dat Sanone naar hem zat te kijken, in afwachting van een antwoord op zijn vraag. Er was maar één antwoord mogelijk.

'Ik zie hier geen probleem. Want is het niet precies zoals Sanone reeds zei, dat de Sasku en de Tanu zij aan zij gevochten hebben in de stad aan zee, evenals hier in de vallei? Hij heeft, in zijn goedheid, gezegd dat het de Tanu vrij staat hier te blijven of te vertrekken. Wij zijn als broeders - en natuurlijk ook zusters. Wij Tanu zeggen hetzelfde.

Malagen mag met ons mee als ze dat zelf wil.'

Mocht Sanone al het gevoel hebben verslagen te zijn door zijn eigen woorden, liet hij dat in elk geval niet blijken. Hij hief slechts zijn handen op in aanvaarding, stond op en liep weg. Herilak keek hem na en hoopte dat hier geen moeilijkheden door zouden ontstaan. Ze hadden samen gevochten; nu moesten ze in vrede uiteengaan. Hij richtte zich weer tot de sammads.

'We vertrekken morgenochtend. Zijn we het eens over de route? In het noorden is het te koud en het heeft geen zin terug te keren via de sneeuwroute dwars door de bergen. Wat mij betreft trekken we in oostelijke richting, totdat we uitkomen bij de grote zee. Daar zien we dan wel weer verder.'

'Dan moeten we wel de grote rivier oversteken,' klaagde Fraken. Hij was oud en zwak geworden en voelde dat er niet veel respect meer was voor zijn kennis. De meesten letten niet eens meer op wat hij zei wanneer hij de uileballen uitploos om de toekomst te voorspellen.

'Die rivier zijn we wel vaker overgestoken, alladjex. We zullen vlotten bouwen en de mastodonten kunnen in het smalste gedeelte gemakkelijk naar de overkant zwemmen. Het zal geen enkel probleem zijn. Wil iemand anders nog iets zeggen? Dan zal het zo geschieden. We vertrekken morgenochtend.'

Zoals altijd wanneer de sammads op trektocht gingen, werden de mastodonten, luid protesterend tegen de inperking van hun bewegingsvrijheid, nog voor zonsopgang opgetuigd en beladen. Toen de zon opkwam, was alles in gereedheid. Herilak stond te kijken hoe de eersten op pad gingen. De weg was bekend en er was geen bepaalde rangorde onder de sammadars, niemand die speciaal de leiding had. Hij voelde een enorme opluchting toen hij zag dat Sanone zich onder de toekijkende Sasku bevond. Hij liep naar hem toe en legde een hand op zijn schouder.

'Ooit zien wij elkaar weer, mijn vriend.'

Sanone schudde somber zijn hoofd. 'Dat denk ik niet, mijn vriend. Ik ben niet jong meer en ik wil deze vallei niet meer verlaten. Ik heb Kadair gehoorzaamd en dingen gezien waarvan ik het bestaan nooit had kunnen bevroeden. En nu ben ik moe. En jij? Ik denk dat jij ook nooit meer deze kant op komt.'

Herilak knikte. 'Dat hoeft ook niet. Ik zal naar je uitkijken tussen de sterren.'

'Wij volgen allen de weg van Kadair. Als Kerrick nog leeft, en jij vindt hem, zeg hem dan dat Sanone van de Sasku hem bedankt voor het redden van ons leven.'

'Dat zal ik doen,' zei Herilak, waarna hij zich omdraaide en zonder nog een woord te zeggen wegliep. Hij keek niet één keer om naar de vallei of naar de Sasku met wie hij zoveel had meegemaakt.

Hij liep over het pad langs de rivier, haalde de zich traag voortbewegende sammads in en passeerde hen. Sammadar Keilimans had slechts één mastodont en een kleine sammad. Maar in het voorbijgaan zag Herilak dat de sammad met één persoon was uitgebreid. Daar liep Merrith met haar mastodont. Met grote passen stapte ze voort, even sterk als welke krijger dan ook.

'Ikzie hier onder de Tanu iemand die ervoor had gekozen in de vallei van de Sasku te blijven,' zei Herilak.

Merrith liep door, stevig kauwend op een mondvol gerookt vlees. Ze kauwde er alle voedingsstoffen uit en spuwde het kraakbeen uit alvorens iets te zeggen.

'Wil de sammadar Herilak daarmee zeggen dat ik hier niet welkom ben?'

'Je bent een Tanu.'

'Natuurlijk ben ik dat. Dat is ook de reden waarom ik niet in die grot van een vallei kon blijven om op de velden te werken en kletspraatjes te houden met de vrouwen. Een Tanu kan niet buiten de bossen, buiten de vrijheid om te gaan en te staan waar zij wil.'

Herilak begreep er niets van. 'Waarom dan al dat gepraat over blijven. Ik snap niet...' Hij aarzelde en zag dat ze hem vanuit haar ooghoeken aan liep te kijken, met een glimlach om haar mond. Zijn ogen werden groot en toen begon hij te lachen. Hij sloeg haar waarderend op de schouder.

'Je gedraagt je als een jager, maar je denkt als een vrouw. Je wist dat Sanone niet wilde dat die Sasku-vrouw, Malagen, de vallei zou verlaten. Dus maaide je het gras onder zijn voeten vandaan nog voordat hij met zijn argumenten kon komen. Je bent geen moment van plan geweest om in de vallei te blijven!'

'Dat zijn jouw woorden, dappere Herilak, niet de mijne. Een zwakke vrouw moet haar verstand gebruiken om te overleven in deze wereld vol sterke mannen.'

Terwijl ze dit zei, gaf ze hem zo'n harde klap op zijn rug dat hij bijna omviel. Maar hij hield niet op met lachen.

Herilak vroeg zich af of Sanone wist dat ze hem te slim af was geweest. Misschien had hij het gisteravond al vermoed — maar wanneer hij er vandaag achterkwam dat Merrith niet was achtergebleven, zou hij het zeker weten. Het was fijn om weer op pad te zijn. Hij raakte Kerricks mes van hemelmetaal aan dat om zijn hals hing en vroeg zich af waar hij was en of hij nog leefde.

Als dat zo was dan zou hij hem vinden.

Hun weg voerde hen noordwaarts langs de rivier, naar de plek waar de mastodonten konden overzwemmen. Hanath en Morgil, uit de vallei verbannen vanwege hun diefstal van de heilige porro, hadden hun tent hier opgeslagen, vlak aan het water. Hanath wuifde en riep naar hen, maar Morgil lag uitgestrekt op de grond en bewoog zich niet. Herilak schrok. Was er een ongeluk gebeurd — of waren er murgu in de buurt? Gewapend met zijn speer en zijn dodende stok rende hij naar hen toe.

Hanath wuifde opnieuw toen hij hem aan zag komen en plofte toen naast zijn kameraad neer.

'Wat is er aan de hand?' vroeg Herilak, terwijl hij tevergeefs naar verwondingen of bloed zocht.

'Porro,' zei Hanath schor, naar de aardewerken pot wijzend die in de opening van hun tent stond. 'Niet zo best.'

'Daar had je aan moeten denken voordat je het ging stelen.'

'Die gestolen porro was lekker,' zei hij, met zijn uitgedroogde lippen smakkend. 'Maar wanneer we het zelf maken, gaat er iets mis. Het smaakt goed, maar de volgende dag is een jager er doodziek van.'

'Hebben jullie het zelf gemaakt? Hoe dan?' Herilak keek in de pot en trok zijn neus op voor de lucht die eruit kwam.

'Dat is makkelijk zat. We hebben heel wat avonden zitten kijken hoe zij het deden. Het zijn geen goede jagers, dus we konden ze besluipen totdat we er met onze neus bovenop zaten. Het is heel gemakkelijk te maken, je hoeft alleen maar die dingen te vermalen die ze verbouwen, de tagaso. Je doet er water bij, zet het in de zon en daarna voeg je het mos toe. Dat is alles.'

Morgil bewoog zich en opende kreunend één bloeddoorlopen oog. 'Het zit 'm in het mos. Volgens mij hebben we te veel mos gebruikt.'

Herilak had genoeg van hun stommiteiten. 'De sammads vertrekken.'

'Wij komen jullie achterna. Misschien morgen. We redden ons wel.'

'Niet als jullie nog meer van dit spul drinken,' zei Herilak, waarna hij de pot omver schopte zodat de porro eruit stroomde en opgeslokt werd door de aarde. Het stonk verschrikkelijk.

'Het kan alleen aan het mos hebben gelegen,' zei Morgil zwakjes.

Kerrick keek bezorgd naar de baby.

'Heeft ze een ziekte? Haar ogen zijn eindelijk open, maar ze rollen heen en weer en ik geloof niet dat ze iets kan zien.'

Armun schoot in de lach, een helder en vrolijk geluid. 'Kan je je niet meer herinneren dat Arnwheet ook zo keek? Dat hebben alle baby's. Ysel zal prima kunnen zien. Dat duurt alleen even.'

'En jij, ben jij al weer in staat om te lopen?'

'Ik zeg nu al dagen dat ik sterk genoeg ben en dat ik weg wil bij dit meer.' Ze keek niet in de richting van het kamp aan de overkant, maar hij wist wat zij dacht. Hij had hun vertrek keer op keer uitgesteld, maar wist dat hij daar niet eeuwig mee door kon gaan. Alles wat ze mee zouden nemen, was al in bundels gerold en op de twee travois geladen. Het was slechts een schijntje vergeleken met de lading van een mastodont — maar ze hadden nu eenmaal geen mastodont. Wat ze meenamen was beperkt tot de hoeveelheid die hij en Harl konden trekken. Armun en Darras zouden zich om de baby bekommeren. Arnwheet zou een speer en een boog dragen. Als Ortnar zichzelf kon voortslepen, was dat al zwaar genoeg voor hem. Het moment van vertrek was aangebroken.

Vliegen zwermden boven het achterstuk van een pas geslacht hert dat te zwaar was om mee te nemen. De mannetjes zouden er blij mee zijn. Hij sloeg de vliegen weg en legde het karkas op zijn schouder.

'Dit laten we hier niet liggen rotten. Zodra ik terug ben gaan we.'

Toen hij de open plek wilde oversteken, riep Arnwheet hem en kwam naast hem lopen.

'Ik wil onze vrienden hier niet achterlaten,' zei hij in Yilanè zodra hij zeker wist dat zijn moeder hem niet meer kon horen. Niemand had hem ooit verteld dat hij dit moest doen, maar aanwijzingen kunnen op vele manieren gegeven worden. Armun maakte geen geheim van haar haat voor de twee Yilanèmannetjes.

'Ik ook niet. Maar we moeten in het leven wel vaker dingen doen die we liever niet willen.'

'Waarom?'

'Omdat sommige dingen nu eenmaal moeten gebeuren. We moeten hier weg voordat er nog meer jagers komen en ons vinden. En wel zo snel mogelijk. Imehei kan nu niet mee — en Nadaske laat hem niet in de steek.'

'Is Imehei ziek? Nadaske wil het me niet vertellen.'

'Het is wel een soort ziekte. Wanneer het over is, hoop ik dat hij weer zal kunnen reizen.'

'Dan kunnen ze ons achterna komen en dan kunnen we weer samen praten.'

'Dan zullen we weer samen praten,' zei Kerrick, zonder iets van zijn eigen twijfels te laten blijken.

Nadaske zat aan de waterkant, naast zijn bewusteloze vriend. Hij keek op, maar verroerde zich niet toen zij naderbij kwamen. Wel schonk hij Arnwheet enige aandacht toen de jongen gedetailleerd verslag deed van hun voorbereidingen voor de reis, hoe goed hij al kon schieten met zijn nieuwe boog, en hier, voel eens hoe scherp de punt van zijn speer was. Kerrick keek trots toe, want de jongen was echt Yilanè. Maar zou hij zich dit alles herinneren wanneer ze het meer verlieten en hij zijn Yilanè vrienden niet meer had om mee te praten?

'Nat-van-de-zee is een machtig jager,' zei Nadaske. 'Als hij weg is, zullen we al het vlees missen dat hij doodde/bracht.'

Trots rechtte Arnwheet zijn rug. De verfijnde boventonen van de afmetingen van het vlees en hoeveelheid van het gebrachte ontgingen hem nog. In werkelijkheid had hij sinds hij was begonnen met boogschieten nog niet meer gedood dan één kleine hagedis. Kerrick had waardering voor de moeite die Nadaske zich getroostte, want er gingen ook ondertonen van wanhoop en verdriet schuil achter de oppervlakkige betekenis van wat hij zei.

'Alles komt weer goed,' zei Kerrick. 'Met jullie en met ons.'

'Alles komt weer goed,' herhaalde Nadaske, maar er lag slechts duisternis in zijn woordbepalingen. In het meer bubbelde Imehei in zijn onafgebroken slaap en onder water dreef zijn hand langzaam heen en weer, in een onbewuste parodie op hun afscheid.

'Zodra we een veilige plek hebben gevonden, voegen jullie je bij ons,' zei Kerrick, maar Nadaske had zijn blik afgewend en hoorde hem niet meer. Kerrick nam Arnwheets hand in de zijne en nam hem mee terug naar de anderen.

'Het wordt al laat,' zei Ortnar knorrig, terwijl hij zijn slechte been voortsleepte, 'en de weg is lang.'

Kerrick bukte zich en tilde de stokken op en Harl volgde zijn voorbeeld. Zwijgend liepen ze het bos in en Arnwheet was de enige die omkeek. Maar de bomen stonden in de weg en zijn twee vrienden aan de waterkant waren al uit het gezicht verdwenen.

Apsohesepaa anulonok elinepsutsinepsuts
kakhaato.

Yilanè spreuk

Het web des levens kent meer draden dan
er druppels water zijn in de zee.

7

Ambalasi zat op de gestrande boomstronk aan de waterkant en baadde zich, tevreden met haar ogen knipperend, in de warme zonneschijn. Hoewel ze dit niet gewend was, was het een zeldzaam genoegen zich te kunnen ontspannen, te genieten van zon/omgeving en zich te verdiepen in de schoonheid van deze rivier. Zo breed dat de overkant amper zichtbaar was, bruin van de aarde van het continent waar zij ontsprong. Met gras begroeide eilandjes dreven voorbij in de rivier. De hemel was hier wolkenloos, maar ergens stroomopwaarts moest het flink geregend hebben, want de ene na de andere grote boom kwam majestueus langsdrijven. Een ervan kwam in een ondiep gedeelte terecht en belandde log op de oever een eindje verderop: kleine, kwetterende ustuzou sprongen er meteen vanaf, op de veilige waterkant. Ken ervan kwam heel dicht bij haar in de buurt, probeerde te vluchten toen Ambalasi zich bewoog en viel dood neer na een knal van haar hèsotsan. Bruine vacht, grijpstaart. Ze draaide het beest om met haar klauwen en zag in de buurt van het middenrif iets bewegen; een piepklein kopje kwam tevoorschijn. Een buideldier met jong. Prachtig. Setèssei zou het exemplaar conserveren voor nadere bestudering. Ambalasi ging weer op de boom zitten en zuchtte vergenoegd.

Een groen nieuw land voor haar om te verkennen. De genoegens van logisch redeneren vele malen versterkt door de afwezigheid van twistzieke Dochters. De harmonie van haar werk werd niet verstoord door hun voortdurende onderbrekingen: ze dacht alleen nog maar aan hen om zich te kunnen verheugen over hun afwezigheid. De commandant van de uruketo, Elem, was anders, een geleerde. Ze wist, zonder dat haar iets verteld werd, wanneer ze haar mond moest houden. De gehate naam van Ugunenapsa was gedurende de vele dagen van deze reis niet over haar lippen gekomen en had evenmin haar handpalmen doen opkleuren.

Ambalasi's gepeins werd onderbroken door een luid tumult vanuit het bos achter haar: ze draaide haar hoofd een beetje om zodat ze tegelijkertijd de rivier en het oerwoud in de gaten kon houden. Ze hield haar hèsotsan gereed, maar liet hem weer zakken toen ze een van de bemanningsleden te voorschijn zag komen. Ze had een groot vezelmes bij zich, dat ze gebruikte om een pad te banen door het struikgewas en de takken. Het was zwaar werk en haar mond stond wijd open; ze struikelde en viel bijna.

'Ophouden met arbeid!' beval Ambalasi luidkeels. 'Het water in voordat je bezwijkt aan oververhitting.'

Het bemanningslid liet het vezelmes vallen, wankelde naar de waterkant en liet zich languit in het water vallen. Toen ze weer bovenkwam, hief ze een handpalm op naar Ambalasi en gebaarde dankbaarheid voor hulp.

'Dankbaarheid, ja, ja. Niet alleen moet ik leiding geven aan een stelletje incompetente lieden, maar ik moet nog voor ze denken ook. Blijf daar totdat je je mond weer dicht kunt doen.'

Ze keek weer naar de rivier, maar ze zag de uruketo nog steeds niet aankomen. Het gaf niet, het was pas middag en Ambalasi had hen de hele dag de tijd gegeven om de enteesenat wat beweging te geven en voedsel te vangen voor de uruketo. Nu zag ze aan de andere kant iets bewegen toen Setèssei en twee zwaar beladen bemanningsleden uit het bos te voorschijn kwamen. De bemanningsleden lieten hun bepakking vallen en voegden zich bij hun kameraad in het water. Setèssei had haar mond wel open, maar zag er niet zo oververhit uit als de anderen.

'Ontdekking precies zoals Ambalasi voorspelde,' zei ze.

'Prima. Uit de contouren van het land en de ligging van de zijrivieren kon ik afleiden dat hier in de buurt een meer moest liggen.'

'Een warm meer, vol vis, omringd door zonnige stranden.'

'En onbewoond?'

'Alle mogelijke wezens. Maar geen Sorogetso.'

'Opnieuw zoals ik al voorspeld had, net als op alle andere plekken. En van alle meren die we tot nu toe hebben aangetroffen ligt deze het dichtst bij de stad. Ik moet nu helaas wel tot de conclusie komen dat het kleine groepje Sorogetso dat ik ontdekt heb, het enige is. In elk geval aan deze rivier. Weet je wat dat betekent?'

'Onwetendheid/verlangen naar uitleg.'

'Het betekent, trouwe Setèssei, dat onze Sorogetso niet inheems zijn op deze stranden. Ze zijn hier gebracht, aan land gezet, achtergelaten, precies zoals ik al had gedacht. Eén enkele kolonie, voortgekomen uit de duistere experimenten van een onbekende geleerde. Ben je op je verkenningstocht nog iets anders vermeldenswaardigs tegengekomen?'

'Interessante diersoorten, vederloze/vachtloze vliegende wezens en nog iets anders dat mogelijk van belang is.'

Op dat moment kwamen de bemanningsleden weer uil liet water en Setèssei gaf hun opdracht de neergeworpen bundels bij haar te brengen. Ze maakte er een open en haalde er een kleine dode hagedis uit, voorzien van een scherpe bek, die niet langer was dan haar onderarm. Ambalasi bekeek het dier geïnteresseerd en trok de lange staart recht.

'Beweeglijk, het ligt voor de hand dat het op vier poten kan grazen — maar aan gevaar kan ontsnappen door alleen de achterpoten te gebruiken. Met deze scherpe bek kan het overal aan voedsel komen, want het kan er taaie scheuten en stugge bladeren mee eten.'

'Smaakt nog goed ook. Ze zaten op nesten in het struikgewas. Ik moet bekennen dat ik een hekel begin te krijgen aan ons eenzijdige dieet. Ik heb een deel van het geconserveerde vlees geconsumeerd. Daarna heb ik er twee gedood, één opgegeten...'

'Uitsluitend in het belang van de wetenschap.'

'Inderdaad. Maar ik was de mening toegedaan dat ik. als het vlees goed was, ook de eieren kon verzamelen.'

'En dat heb je natuurlijk gedaan. Je wordt nog eens een echte geleerde, Setèssei. Een nieuwe voedselbron wordt altijd hogelijk op prijs gesteld. En ik begin ook een beetje genoeg te krijgen van paling.

Terwijl zij het diertje onderzocht, ontblootte Ambalasi onwillekeurig haar tanden. Haar mond viel open. Maar klapte meteen weer dicht, want in het belang van de wetenschap had ze dit exemplaar nodig voor ontleding. 'We zullen het een naebak noemen, vanwege die scherpe bek. En laat me nu maar eens zien wat je nog meer hebt meegenomen.'

Ambalasi hield niet op zich te verbazen over de enorme hoeveelheid nieuwe diersoorten op dit continent. Het was natuurlijk wel te verwachten, maar niettemin was het een voortdurend genieten. Een kever die groter was dan haar hand, piepkleine ustuzou, vlinders, een verbijsterende collectie. 'Bijzonder bruikbaar. In de conserveerbakken ermee — ze zijn al lang genoeg blootgesteld aan de lucht. Dat gaan we eens allemaal heerlijk onderzoeken wanneer we terugkeren. En dat is alweer veel te snel.'

Setèssei merkte de boventonen van Dochters/somberheid achter haar woorden en ging snel naar de watervrucht die in de rivier lag om af te koelen. Ambalasi dronk dankbaar, maar liet zich niet afleiden van haar morbide overpeinzingen.

'Nieuwe ontdekkingen en genieten ten einde: deprimerende confrontaties in het vooruitzicht. Ik heb tot nu toe nog niet willen denken aan wat wij bij onze terugkeer aan zullen treffen. Maar nu moet ik wel, want zodra de uruketo terugkeert - doen wij dat ook.'

'Belang van wetenschap/onderzoek incompleet,' zei Setèssei op verleidelijke toon. Ambalasi maakte een spijtig gebaar.

'Niets zou mij meer genoegen doen dan ons wetenschappelijk onderzoek hier voort te zetten. Maar ik vrees voor de stad die ik heb doen groeien en die nu in handen is van die totaal incompetente onnozele halzen. Ik heb hen gedwongen de waarheid aan te horen - en het toen aan hen overgelaten om te zien of zij de problemen op hun eigen manier konden oplossen gedurende mijn afwezigheid. Denk je dat het hen gelukt is? Inderdaad, hoogst onwaarschijnlijk. Zeg eens, worden mijn ogen oud of is dat de uruketo die terugkeert?'

'Het gezichtsvermogen van de grote Ambalasi is als dat van een jonge fargi. Daar komen ze.'

'Uitstekend. Ga nu meteen je monsters prepareren zodat ze voor het invallen van de duisternis aan boord geladen kunnen worden. Ik heb de dagen en herkenningspunten bijgehouden. We gaan met de stroom mee en als we rond zonsopgang vertrekken, zijn we morgen vóór de avond in Ambalasokei.'

'Zijn we er zo dichtbij?'

'Nee - maar zo snel stroomt de rivier.'

Zoals dat bij haar status paste, zat Ambalasi op haar gemak toe te kijken hoe de anderen zwoegden om de monsters te prepareren. De enteesenat kwamen op de waterkant afgezwommen en sprongen hoog op uit het water. Het waren mooie, intelligente beesten, een lust voor het oog. De uruketo kwam gestaag achter hen aan gezwommen, minderde wat vaart en kwam uiteindelijk met zijn puntige snuit op de oever tot stilstand. Elem kwam persoonlijk van de hoge vin naar beneden om Ambalasi aan boord te helpen. De neus van het dier was glibberig en bood weinig houvast aan haar klauwen. Eenmaal veilig op de brede rug rustte ze even uit alvorens aan de klim naar de top van de vin te beginnen.

'Is het dier gevoed?' vroeg ze.

'In ruime mate. De enteesenat hebben heel veel grote palingen gevonden, niet zo groot als de exemplaren die wij vangen, maar toch groot genoeg. De uruketo leek ze erg smakelijk te vinden.'

'Ben jij nu werkelijk in staat de reacties van dit hersenloze wezen te begrijpen?'

'Je leert veel door lang met de dieren om te gaan en ze te observeren. Het is erg bevredigend om te doen, een bevrediging zoals ik die soms ook wel voel als...'

Elem zweeg geschrokken en verontschuldigde zich door haar kam oranjerood te laten opvlammen. Ambalasi maakte het teken voor aanvaard/begrepen.

'Je werd overweldigd door de genoegens van leiding geven/begrijpen. Ik neem je niets kwalijk. Het valt me alleen op dat, in de vele dagen die we nu al weg zijn uit de stad, dit je eerste misstap is, de eerste keer dat je zelfs maar aanstalten maakte het onbespreekbare in mijn aanwezigheid te bespreken. Zeg de naam nu maar eens hardop. Ugunenapsa!'

'Dank u, het klinkt als muziek in mijn oren...'

'Niet in de mijne. Ik spreek hem alleen uit om mijn oor weer aan de primitieve klank te laten wennen. Ugunenapsa. Het irriteert de zenuwuiteinden. We vertrekken morgenochtend vroeg, zodat wc nog dezelfde dag terug zijn in de stad. Daarom vergeef ik je deze misstap. Een nietige gruwel vergeleken bij de dingen die ik morgen weer zal moeten aanhoren.'

Elem gebaarde hoop. 'Misschien gaat het wel heel goed.'

Ambalasi antwoordde met een grof geluid. 'Die mede-Dochters van jou kennende zoals jij ze kent - denk je dat nu werkelijk?'

Elem was te verstandig om een dergelijke vraag te beantwoorden, dus in plaats daarvan verzocht ze om toestemming om te beginnen met het stouwen van de lading. Gesterkt door haar verontwaardigde woede vond Ambalasi nu toch de kracht om de vin te beklimmen en het koele inwendige van de uruketo binnen te gaan. In de wetenschap dat ze de komende dagen al haar krachten nodig zou hebben, viel ze onmiddellijk in slaap. En ze sliep door totdat Setèssei haar met dwingende geluiden wakker maakte.

'De stad is in zicht, grote Ambalasi. Ik dacht dat u zich wellicht nog wilde voorbereiden op onze aankomst. Misschien enkele armbeschil-deringen van kracht en overwinning?'

'Ik ben niet van plan verfstof te verspillen om indruk te maken op die idioten. Breng me maar liever wat vlees zodat ik kracht kan opdoen om hun stommiteiten aan te kunnen horen.'

De uruketo was al gesignaleerd want Enge stond hen, alleen, op de kade op te wachten. Ambalasi gebaarde dat zij dit op prijs stelde.

'Ze weet dat ik haar aanwezigheid kan verdragen, maar ze bespaart me zo lang mogelijk de aanblik van haar twistzieke vriendinnen. Setèssei, breng de proefdieren naar de onderzoeksruimte. Zodra ik weet wat er gedurende onze afwezigheid is gebeurd, kom ik je achterna. Ik hoop dat het meevalt, maar ik verwacht er niet veel van.'

Puffend en hijgend van inspanning stapte Ambalasi op de kade: Enge gebaarde een welkomstbegroeting, compleet met bepalingen van blijdschap.

'Is het uit blijdschap om mijn veilige terugkeer dat je zo uitgelaten bent, of heb je misschien goede berichten voor me?'

'Beide, grote Ambalasi. Langdurige bestudering van Ugunenapsa's Acht Beginselen voerde mij voortdurend naar het zevende beginsel. Toen ik u vertelde dat de oplossing voor onze problemen in Ugunenapsa's woorden lag, geloofde ik dat waarachtig. Maar toch had ik mijn twijfels...'

'Spaar me, Enge. Het resultaat is voldoende, een uitgebreide routebeschrijving is niet nodig. Ga je me nu serieus vertellen dat al jullie problemen gedurende mijn afwezigheid zijn opgelost door het toepassen van filosofische principes? Als dat zo is, sluit ik me onmiddellijk aan bij de Dochters!'

'Wij zouden u van harte verwelkomen. Hoewel er nu oplossingen mogelijk zijn, rest ons nog één probleem...'

Ambalasi zuchtte dramatisch. 'Als ik het niet dacht. Vertel op.'

'Ik doel op Far en diegenen die naar haar luisteren en haar volgen.'

'Ook dat viel te verwachten. Wat heeft dat weerzinwekkende wezen nu weer gedaan?'

'Ze heeft haar metgezellen meegenomen om zich bij de Sorogetso aan te sluiten.'

'Ze heeft wat gedaan?'

Elk gepigmenteerd plekje op Ambalasi's lichaam vlamde vuurrood op, als een bonkend hart dat op het punt staat te barsten. Enge deed geschrokken een stap naar achteren, terwijl zij zwakjes slecht-voor-ge-zondheid gebaarde. Met een harde klap sloeg Ambalasi haar kaken op elkaar.

'Ik had mijn instructies gegeven en de strengste bevelen uitgevaardigd. De Sorogetso dienden deze stad te verlaten en niet meer terug te keren. Het was een ieder verboden nog contact met hen te hebben. Belofte van mijn onmiddellijke vertrek uit stad en vernietiging ervan indien niet gehoorzaamd. En nu dit!'

Enge wankelde onder deze storm van emotie, worstelde om iets te kunnen zeggen en kreeg daar uiteindelijk toestemming voor van Ambalasi, die zo woedend was dat ze niet langer samenhangend kon spreken.

'Dat had iedereen gehoord en begrepen. Maar Far weigerde uw bevelen op te volgen en zei dat wij de heerschappij van de eistaa hadden verworpen en u dus ook dienden af te wijzen. Als het bezit van de stad de prijs was voor gehoorzaamheid, zo zei ze, dan moesten we de stad maar verlaten. Ze nam haar volgelingen mee. Zij zijn naar de Sorogetso gegaan. Ze waren van plan bij hen te gaan wonen, net zo te leven als zij, hen te bekeren tot het ware geloof in Ugunenapsa en vervolgens daar in het oerwoud de ware stad van Ugunenapsa te bouwen.'

'En is dat ook gebeurd?' vroeg Ambalasi, die weer iets van haar zelfbeheersing terugvond, ervan overtuigd dat ze het antwoord al wist.

'Nee. Far is gewond geraakt, maar weigert terug te keren naar de-stad. Enkelen zijn bij haar gebleven, de rest is teruggekomen.'

'Zet die ongehoorzame idioten onmiddellijk aan het welk, schoonmaken/inmaken van paling, totdat ik hen toestemming geel ermee op te houden. Hetgeen, als ik mijn zin krijg, nooit zal gebeuren. Ik ga naar de Sorogetso.'

'Dat is gevaarlijk.'

'Ik ben nergens bang voor!'

'Maar ik wil u zo graag over onze successen vertellen.'

'Niet voordat deze onsmakelijke kwestie uit de wereld is. Zeg tegen Setèssei dat ze naar me toe moet komen en de geneesbuidel mee moet brengen. Nu onmiddellijk.'

Een van de jonge boten was inmiddels voldoende gegroeid om twee passagiers te kunnen vervoeren. Dit zou de tocht een stuk makkelijker gemaakt hebben, ware het niet dat de training van de boot nog maar net begonnen was. Hij sloeg met zijn tentakels, spoot water en rolde zijn ogen naar Setèssei, die genadeloos de zenuwuiteinden van het dier manipuleerde. Met horten en stoten voeren ze langs de landengte en de beschermwand. Ambalasi's woede ebde langzaam weg en ze was blij met dit intermezzo dat haar de kans gaf haar gedachten op een rijtje te zetten. Koel nadenken was nu geboden, in plaats van blinde woede. Niettemin hield ze haar hèsotsan zo stevig vast dat het diertje zich kronkelde in haar greep. Het was haar bescherming tegen roofdieren — maar wat snakte ze ernaar het op Far leeg te schieten. Negeren van strenge bevelen, verstoren van wetenschappelijk onderzoek. Dit keer was ze werkelijk te ver gegaan. En ze was gewond, had Enge gezegd. Dodelijk, zo hoopte Ambalasi. Misschien een kleine injectie metgifin de bloedsomloop, in plaats van een pijnstiller, alleen maar om de natuur een handje te helpen.

Er hing een onheilspellende stilte in het bos. Na de onrustige boot te hebben vastgelegd aan de waterkant, liepen ze, Setèssei met getrokken wapen voorop, het pad op. Nog voordat ze de drijvende boom bereikten die toegang gaf tot het gebied van de Sorogetso, stuitten ze, op een schaduwrijk strandje aan het meer, op een groepje Yilanè. Drie van hen zaten gebogen over iets wat op de grond lag en reageerden angstig toen Ambalasi hen met luide stem riep. Bevend keken ze haar aan, met ogen die groot waren van angst.

'Jullie verdienen dood, vernietiging en foltering voor het negeren van mijn bevelen. Jullie zijn in-en-in slecht en dom en nu gaan jullie me vertellen waar de slechtste en domste van jullie allemaal is, zij die Far genoemd wordt, maar beter Ninperedapsa had kunnen heten, de grote ongehoorzame/vernietiger.'

Trillend op hun benen weken zij uiteen, zodat het lichaam van Far op de grond zichtbaar werd. Er zat een vuile nefmakel om haar ene arm en ze hield haar ogen gesloten. Ambalasi werd overspoeld door een golf van blijdschap bij de gedachte dat ze misschien wel dood was.

Het mocht echter niet zo zijn. Far bewoog zich en haar grote ogen gingen open en staarden omhoog naar Ambalasi. Die zich vervolgens dicht over haar heen boog en met de meest venijnige ondertonen waarover ze beschikte iets tegen haar zei.

'Ik hoopte dat je dood was.'

'U spreekt zoals een eistaa zou spreken. In de naam van Ugunenapsa verwerp ik u zoals ik alle andere eistaa verwerp.'

'Heb je daarom mijn bevelen genegeerd?'

'Ik volg alleen de bevelen van de geest van Ugunenapsa.'

Heel langzaam en pijnlijk verwijderde Ambalasi de nefmakel van haar arm, genietend van Far's onbeheerste gekerm. 'En om welke reden heeft Ugunenapsa je naar de Sorogetso gestuurd?'

'Om haar woord te verkondigen onder deze primitieve wezens. Om hen tot Ugunenapsa te brengen en de toekomst veilig te stellen. Want wanneer hun jonge fargi uit het water komen, zullen ook zij van de leer van Ugunenapsa horen en aldus zal geschieden.

'Denk je? Je bent gebeten door een of ander beest met vieze tanden en de wond is ontstoken. Dus je wilt met hen praten over Ugunenapsa. Wil dat zeggen dat je hun taal spreekt?'

'Een paar woorden. De rest leer ik ook wel.'

'Niet als ik het kan voorkomen. Waardoor ben je gebeten?'

Op deze vraag wendde Far haar gezicht af en ze aarzelde alvorens antwoord te geven. 'Het was dat mannetje, ik geloof dat hij Asiwassi heet...'

'Easassiwi, jij Dochter der Stompzinnigheid!' bulderde Ambalasi, die zich in werkelijkheid kostelijk amuseerde. 'Je kunt niet eens zijn naam behoorlijk uitspreken — en jij wilt het woord van Ugunenapsa gaan prediken! Vezelmes, nefmakel, antisepticum,' zei ze tegen Setèssei. 'En naar zijn reactie te oordelen, was hij niet al te zeer onder de indruk van je gepreek. Verstandig wezen: mijn inschatting van hun intelligentie is aanzienlijk toegenomen. Ik zal deze woud behandelen en verbinden, je een antibioticum toedienen — en je hier vervolgens weghalen voordat je onherstelbare schade aanricht.'

'Ik blijf hier. Niemand kan me dwingen om...'

'O nee?' Ambalasi boog zich zo dicht over haar heen dat haar hete adem Far in het gezicht sloeg. 'Kijk dan maar eens goed. Je eigen volgelingen gaan je naar de stad terugdragen. Als ze weigeren, schiet ik ze dood met mijn hèsotsan. En daarna schiet ik jou ook dood. Twijfel je er werkelijk aan of ik dat zal doen?'

Als Far nog haar bedenkingen had — haar volgelingen hadden die in elk geval niet. Ze gaven haar niet eens de kans te antwoorden, maar tilden haar zo voorzichtig mogelijk op en droegen haar, zwakjes protesterend, het pad af.

'Wordt het tóch nog een mooie dag,' zei Ambalasi tevreden, haar handen ophoudend zodat een bewonderende Setèssei ze schoon kon maken met een grote nefmakel.

De boot was op de terugweg iets meegaander en kreeg dus van Se-tèssei wat vis als beloning. Ook nu stond Enge hen weer op te wachten op de kade.

'Far is weer terug en heeft me verteld van uw gewelddadige bedreiging. Zou u haar werkelijk hebben gedood?' Enge was erg in de war door het incident en Ambalasi interpreteerde haar bezorgdheid verkeerd.

'Vind je de overleving van die ellendige Dochters van je belangrijker dan het overleven van het ras der Sorogetso?'

'Daar maak ik mij niet druk om en over Far al evenmin. Wat me echter wel zorgen baart is dat een groot geleerde, een Yilanè die al zoveel gepresteerd heeft, zich zou verlagen tot het vermoorden van een mindere.'

'Mijn woede was zo groot dat ik bijna haar kop van haar romp heb gescheurd. Maar woede maakt altijd weer plaats voor gezond verstand. Wetenschap in plaats van geweld. Misschien had ik hen wel geen van allen een haar gekrenkt. Maar de dood was wel heel dichtbij. Sta mij nu toe die Dochters der Verwoesting te vergeten en te luisteren naar het belangrijke en verheugende nieuws dat jij me te vertellen hebt.'

'Het is mij een groot genoegen u dit te mogen vertellen. Maar eerst dient u de Acht Beginselen van Ugunenapsa te begrijpen...'

'Moet dat echt?'

'Natuurlijk. U zou toch ook niet trachten de wetenschap van het lichaam te doorgronden zonder eerst de wetenschap van de cellen te begrijpen?'

'Berisping aanvaard,' verzuchtte Ambalasi, terwijl zij op haar staart ging zitten en het briesje van de rivier opsnoof. 'Ik luister/leer.'

'Het eerste beginsel vloeit voort uit Ugunenapsa's inzicht en begrip van een werkelijkheid die altijd heeft bestaan. Deze werkelijkheid is dat wij bestaan tussen de duimen van de levensgeest, Efeneleiaa.'

'Dan moet Ugunenapsa wel veel betere ogen gehad hebben dan ik. Tijdens al mijn biologische research heb ik die Efeneleiaa nog nooit gezien.'

'Dat komt omdat u op de verkeerde plekken gezocht hebt,' zei Enge op enthousiaste toon. 'De geest des levens leeft in u, want u leeft. En zij leeft in alle Yilanè. De meeste levende wezens beschikken niet over het vermogen om de werkelijkheid van hun eigen bestaan te begrijpen. Maar zodra men de waarheid van Efeneleiaa leert bevatten, volgt al het andere vanzelf. Derhalve is het tweede beginsel...'

'Laten we nog even bij het eerste blijven. Ik heb nog steeds geen flauw idee waar je het over hebt. Definitie gewenst van zojuist geïntroduceerd concept, nieuwe term, nog nooit eerder geboord. Geest?'

'Ugunenapsa creëerde de term geest om iets te beschrijven dat inherent is aan Yilanè, wel te beschrijven, doch onzichtbaar, Zij geeft het voorbeeld van twintig fargi, tien yileibe en niet tot spreken in staat, tien Yilanè. Zolang zij niet trachten te communiceren zijn ze niet uit elkaar te houden. Als ze allemaal dood waren, zou geen enkele vorm van fysieke ontleding de ene groep van de andere kunnen onderscheiden. Derhalve gebruikte de alles-begrijpende Ugunenapsa de nieuwe term geest om het verschil aan te geven, in dit geval de ge est van de communicatie. Waar we het over leven hebben, gebruikte zij Efene-leiaa, leven-eeuwigheid-inwonend. Is het nu duidelijk?'

'Ja en nee. Ja, ik hoor wat je zegt en kan je argumenten volgen. En nee, ik verwerp het concept van de geest en beschouw het als kunstmatig, niet-bestaand en funest voor het gezonde verstand. Maar voorlopig schuif ik dat even terzijde en keer weer terug naar het ja. Hoewel ik het basisconcept verwerp, ben ik bereid het in het belang van de discussie te aanvaarden om te zien wat eruit voortvloeit.'

'Ik heb kennis genomen van uw bedenkingen en wellicht kan ik een andere keer een poging doen het concept van de geest nader te verklaren. Ik geef toe dat het moeilijk is...'

'Niet moeilijk. Verkeerd en onaanvaardbaar. Maar ik zeg ja om deze vermoeiende discussie te kunnen beëindigen vóór het invallen van de duisternis. Voorlopig zal ik de werkelijkheid van het bestaan van jouw Efeneleiaa niet aanvaarden, maar in aanmerking nemen als theorie. Gaverder. Je wilde net het tweede beginsel gaan bespreken.'

Enge gebaarde dat ze het eens was met de voorwaarden-voor-discussie. 'We zullen het doen zoals u wilt. Wanneer we Efeneleiaa eenmaal erkennen, begrijpen we dat wij allen vertoeven in de stad des levens, die groter is dan welke Yilanè stad dan ook. Ziet u ook hiervan de waarheid en de eenvoud niet in?'

'Nee. Maar het is jouw betoog. Ga vooral verder.'

'Vervolgens krijgen we het derde beginsel — dat de levensgeest, Efeneleiaa, de opperste eistaa van de stad des levens is en dat wij burgers en inwoners van deze stad zijn.'

Ambalasi opende haar derde ooglid, dat over haar ogen was gegleden onder het spervuur van Enge's theorieën. 'En dat geloven jullie Dochters allemaal?'

'We geloven er niet in - wij leven ernaar! Het is wat ons het leven mogelijk maakt.'

'Ga maar verder dan. Jullie geven in elk geval toe burgers van een stad te zijn en dat is in elk geval al iets.'

Enge gebaarde erkenning van grote intelligentie. 'U kent mijn argumenten reeds voordat ik ze heb uitgesproken!'

'Natuurlijk.'

'Luister dan naar het vierde beginsel. Wanneer wij de Grootste Waarheid eenmaal kennen, kunnen wij beschikken over een nieuwe kracht, omdat wij dan een groter en hoger middelpunt van identiteit en loyaliteit hebben.'

'Geen wonder dat elke eistaa de pest aan jullie heeft. Ga door.'

'Het vijfde beginsel leert ons dat de macht van de waarheid een nieuwe manier van denken van ons verlangt. Deze stelt de toeschouwer in staat alles te zien wat alle andere levende wezens ook zien, maar dan dieper, tot in de onzichtbare doch aanwezige ware orde der dingen.'

'Aanvechtbaar. Maar mijn hoofd loopt om van vermoeidheid. Hoorde ik je eerder niet zeggen dat de oplossing in het zevende beginsel ligt? Kun je niet even een sprongetje maken?'

'Het vloeit voort uit het zesde beginsel.'

'Laten we dan maar met het volgende beginnen, des te eerder hebben we het gehad.' Ambalasi ging wat verzitten, want haar staart begon een beetje gevoelloos te worden. Met het licht der bekeringsdrift in haar ogen stak Enge enthousiast haar duimen in de lucht.

'In haar zesde beginsel leert Ugunenapsa ons dat er een bepaalde rangorde van onderlinge afhankelijkheid bestaat die voor het voortbestaan van alle levende wezens zorgt, maar tevens een Structuur waarin alle levende wezens een rol vervullen, bewust of onbewust — een Structuur die sinds het ei der tijden heeft bestaan!'

Ambalasi gebaarde ontbreken van noodzaak. 'Om ons dat te vertellen, hebben we die Ugunenapsa van jou niet nodig. Het is een primitieve definitie van ecologie...'

'Zeven!' zei Enge, met dermate groot enthousiasme dat ze niet eens opmerkte dat Ambalasi iets had gezegd. 'Dochters van het Leven worden, door aanvaardingen begrip van die Structuur en uit loyaliteit aan de Geest des Levens, in staat gesteld en verplicht tot een leven in dienst van de vrede en ter bevestiging van het leven. Daarin ligt de oplossing tot het probleem van de stad.'

'Zeg dat wel en ik begrijp niet dat je daar zoveel omwegen voor nodig hebt gehad. Wil je zeggen dat jouw Dochters, die zich immers vereenzelvigen met Ugunenapsa's argumenten en woorden, nu het gevoel zullen hebben dat ze in vreedzame harmonie samen moeten werken teneinde een bevestiging te vormen van het leven?'

'Dat is wat wij geloven, wat wij weten — wat wij zullen doen! Zoals we ook het achtste en laatste beginsel naleven...'

'Spaar me. Bewaar het maar voor me als een soort verzetje wanneer ik op een dag moe ben en iets nodig heb om inspiratie uit te putten. Je kunt me beter uitleggen hoe gehoorzaamheid aan het zevende beginsel deze stad kan redden.'

'Ik zal het u nu meteen laten zien. Toen wij begrepen hoe Ugunenapsa ons leidde, zochten wij manieren om haar onze dankbaarheid te tonen. Iedereen wil nu graag in de stad des levens werken en haast zich om zich aan te melden als vrijwilliger. Diegenen met de meeste kwaliteiten, zoals op het gebied van tuinbouw en visvangst, gaan voorop. Zij zullen graag gebruik maken van uw begeleiding in zaken waarvan zij niet geheel zeker zijn en verheugen zich over uw veilige terugkeer.'

Ambalasi rechtte haar rug, liep naar het eind van de kade en weer terug. De avondbries was koeler en het was bijna tijd om te gaan slapen. Ze wendde zich tot Enge en stak haar verstrengelde duimen op ten teken dat zij er een belangrijke vraag tussen hield.

'Dit alles doet me groot genoegen, zoals je terecht had voorspeld. Hoewel het me nog meer genoegen zal doen wanneer ik het systeem in werking kan zien. Maar heeft Ugunenapsa je in al haar wijsheid ook het antwoord getoond op de andere gewichtige vraag die ik je gesteld heb?'

Nu was het Enge's beurt voor een gebaar van verontruste ontkenning. 'Was het maar waar. De vreugde die ik heb geput uit het redden van de stad gaat verloren in de realiteit dat ik geen redding zie voor de Dochters van het Leven. Wij zullen hier blijven, Ugunenapsa's wijsheid bestuderen en samen oud worden.'

'Oud worden en doodgaan en dat is dan het eind van alles.'

'Van alles,' echode Enge in tonen en boventonen zo duister als de dood zelf. Ze rilde alsof een kille wind haar beroerde, stak haar handen uit en spande zich in om van het donkergroen van verdriet terug te brengen tot de rozige kleur van de hoop. 'Maar ik zal nooit ophouden hier een antwoord op te zoeken. Er moet er een bestaan. Het enige probleem is dat ik het met mijn inferieure capaciteiten eenvoudigweg over het hoofd zie. U denkt toch ook dat er een oplossing bestaat, nietwaar, grote Ambalasi?'

Ambalasi zei niets. Dat leek haar minder wreed. Ze wendde haar blik af en richtte haar aandacht op het water en de hemel. Maar het afnemende licht deed haar aan de dood denken.

De dood was iets waar Vaintè nooit bij stilstond. Net zomin als bij het leven. Ze bestond gewoon. Ze ving vis wanneer ze honger had en dronk uit de bron wanneer ze dorstig was. Het was een geestloos en leeg bestaan dat ze leidde, maar ze leed er niet onder. Af en toe, wanneer ze terugdacht aan alles wat er gebeurd was, raakte ze slecht op haar gemak en onrustig en klemde in de greep van heftige gevoelens haar tanden op elkaar. Dat vond ze niet prettig.

Het was beter niet aan dergelijke verwarrende dingen te denken; eigenlijk kon ze maar beter helemaal niet denken.

Fanasso to tundri hugalatta, ensi to tharmanni —
foa er suas tharm, so et hola likiz modia.

Tanu gezegde

Houd je blik op het woud gevestigd en niet
op de sterren — anders loopje de kansje
eigen tharm daar te zien staan.

8

Toen de hitte onder de bomen te drukkend werd, liet Kerrick halt houden.

'Het is nog te vroeg om te stoppen,' zei Harl, zonder te verbergen dat hij het niet met de beslissing eens was. Dit was zijn zestiende zomer en hij was nu meer jager dan jongen.

'Voor jou misschien. Maar wij zullen gedurende het heetst van de dag hier blijven en verder gaan zodra het wat koeler wordt. Als de sterke jager niet wenst uit te rusten, kan hij de weg die voor ons ligt alvast gaan verkennen. Misschien vindt zijn speer wel wat vers vlees.'

Vrolijk liet Harl de palen van zijn travois vallen en rechtte zijn vermoeide rug. Toen hij zijn speer wilde oppakken, hield Kerrick hem tegen.

'Neem de dodende stok ook maar mee.'

'Daar kan ik niet mee jagen.'

'Maar wel murgu mee doden. Neem hem nu maar mee.'

Harl liep met lange, soepele stappen weg en Kerrick wendde zich tot Armun, die vermoeid met haar rug tegen een boom zat.

'Ik had eerder moeten stoppen,' zei hij.

'Nee, zo is het goed. Als ik niet voldoende loop, krijg ik mijn krachten nooit terug.' Darras, die de baby had gedragen, legde haar in de armen van haar moeder. Vanwege de hitte droeg Armun slechts een los dierevel om haar middel en ze legde de baby direct aan de borst. Arnwheet was niet blij met dit huiselijke tafereeltje en het gebrek aan aandacht en hij trok aan Kerricks arm.

'Ik wil met Harl mee. Mijn speer dorst naar dierebloed.'

Kerrick glimlachte. 'Grote woorden voor een kleine jongen. Je hebt te veel naar Ortnars jachtverhalen geluisterd.' Terwijl hij dit zei keek hij achterom tussen de bomen, het pad langs waarover zij gekomen waren. Het was verlaten. Het zou nog wel even duren voordat de manke jager hen had ingehaald, want hij liep heel erg langzaam. Dit zou een lange, lange tocht worden. Kerrick pakte het gerookte vlees aan dat Darras hem gaf en ging naast haar zitten eten. Arnwheet, die bij het zien van voedsel de jacht alweer vergeten was, kwam er ook bij zitten. Ze waren bijna klaar met eten toen er iets bewoog tussen de bomen. Kerrick reikte naar zijn hèsotsan en Arnwheet begon te lachen.

'Het is Ortnar maar. Niet schieten.'

'Dat zal ik niet doen. Maar mijn ogen zijn niet zo scherp als die van de machtige kleine jager.'

Langzaam kwam Ortnar aangehinkt, zijn levenloze been achter zich aanslepend. Het zweet gutste van zijn gezicht. Darras liep meteen naar hem toe met de waterkalebas. Nadat hij gedronken had, liet hij zich tegen een boomstam omlaagglijden tot hij op de grond zat. 'Je stopt veel te vroeg,' zei hij.

'Armun wordt snel moe. We gaan verder zodra het wat koeler is.'

'Houd je dodende stok op mij gericht,' zei hij zachtjes. 'Ik word al een tijdlang door iets achtervolgd.'

'Kom hier, Arnwheet,' fluisterde Armun. 'Jij ook, Darras. Laat die dingen maar liggen en loop niet te snel.'

Het meisje beefde, maar deed wat haar gezegd werd. Kerrick schoof wat opzij zodat hij het bos kon zien zonder dat Ortnar in de weg zat.

Plotseling klonk er een luid geraas en kwam de grote, groen en wit gevlekte vorm door het kreupelhout op hem afgestormd.

Toen hij zijn wapen hief, begon het beest met wijd opengesperde kaken luid te krijsen. Kerrick vuurde de hèsotsan, maar de marag bleef niet staan. Hij vuurde opnieuw toen het dier vlakbij was en deed een stap opzij toen het log neerviel, vrijwel vlak voor zijn voeten.

Er volgde nog een snelle beweging in de lucht en Arnwheets kleine speer plofte in het karkas.

'Goed werk, grote jager,' zei Ortnar, een ongewone glimlach op zijn lippen. 'Je hebt hem gedood.'

Arnwheet kwam naar voren, niet zo'n klein beetje bang voor het grote dier, bukte zich en trok zijn speer eruit. 'Wat is het?'

'Een marag.' Ortnar spuwde op het karkas. 'Kijk maar naar die tanden, een vleeseter.'

'Dan kunnen wij hem opeten, in plaats van dat hij ons opeet!'

'Je kunt ze niet eten, het vlees is giftig.'

'Dan snijd ik zijn staart eraf.'

Ortnar glimlachte. 'Die staart alleen is al groter dan jij. Neem maar een van de klauwen van een achterpoot. Die kun je om je nek hangen, naast je mes, zodat iedereen hem kan zien.'

'Denk je dat hier nog meer van die beesten zitten?' vroeg Armun, terwijl zij de baby oppakte en wegliep van het karkas. Het stonk.

'Ik denk het niet,' zei Ortnar. 'Ik heb dit soort wel eens eerder gezien, ze jagen alleen. En de stank houdt andere murgu hier wel uit de buurt.'

'Mij ook,' zei Kerrick, waarna hij zich bij Armun en de anderen voegde. Ortnar bleef waar hij was, zijn speer in de aanslag, om over de jongen te waken. Even later kwam Harl terug en bewonderde de vangst.

'Er is geen wild te vinden. Ik denk dat de marag alle andere levende wezens uit het bos heeft verjaagd. We bevinden ons niet ver van een breed pad met veel sporen van travoispalen.'

'Nieuwe sporen?' vroeg Armun, hoopvol.

'Heel oud, overwoekerd. Moeilijk te onderscheiden.' Hij pakte zijn vuurstenen mes en ging de met bloed spetters besmeurde jongen helpen met het afsnijden van de klauw.

De volgende etappe was geen lange, maar ze bewogen zich nu nog langzamer voort. Ortnar protesteerde, maar Kerrick stond erop dat Harl bij hem bleef, gewapend met een hèsotsan. Kerrick ging samen met de anderen vooruit en beschermde hen tegen de gevaarlijke dieren van het bos.

Ze hadden dit spoor, het grote dat naar het noorden voerde en dat de sammads hadden gebruikt, al acht nachten gevolgd toen Harl achter hen aan kwam rennen terwijl hij hen al van verre iets toeriep.

'Wat is er aan de hand?' vroeg Kerrick, zijn wapen heffend.

'Niets. Maar volgens Ortnar zijn jullie een eindje terug het pad dat we moeten hebben al gepasseerd.'

Ortnar stond op zijn speer geleund toen ze eraan kwamen. Hij wees tevreden op een gebroken tak die bijna volledig schuilging tussen het struikgewas. 'Die heb ik zelf afgebroken toen ik hier de laatste keer was. Deze kant moeten we op.'

Ortnar ging voorop en ze waren dus gedwongen zijn tempo te volgen. Maar het was niet ver, via een heuvelrug en over een ondiep beekje. Vanaf de top van de volgende heuvelrug konden ze de kust al zien liggen. De oever van een traag stromende rivier, hoge rietstengels en vogels, en aan de overkant van de smalle stroom een eiland.

'Achter dat eiland ligt een inham, veel breder dan deze rivier, voordat je de kleine eilandjes langs de kust bereikt,' zei Ortnar.

'Dan slaan we ons kamp aan deze kant van het eiland op, tussen die bomen daarginds, waar we vanaf de zee niet zichtbaar zijn. We moeten hout verzamelen voor een vlot. Als we dat nu doen, kunnen we nog voor de avond de oversteek maken.'

'Het bevalt me beter dan het Ronde Meer,' zei Armun. 'Volgens mij zijn we hier veilig. Ver weg van de murgu. Alle murgu.'

Kerrick negeerde haar woorden, hoewel hij heel goed wist waarover ze het had. Maar ze had gelijk, ze zou hier veel gelukkiger zijn, zonder de beide Yilanèmannetjes in de buurt. Maar gold dat ook voor hem? Hij miste nu reeds hun rijke taalgebruik, de subtiele verwijzingen en gebaren, stilzwijgende implicaties die hij in het Marbak niet tot uitdrukking kon brengen. Zij maakten deel uit van zijn sammad en hij voelde zich niet prettig bij hun afwezigheid.

'Kunnen we hier goed jagen?' vroeg Arnwheet.

'Heel goed,' zei Ortnar. 'Ga nu Harl maar helpen met het verzamelen van hout voor het vlot.'

Het was een hete, droge zomer geweest. Dientengevolge stond het water in de grote rivier heel laag. De uiterwaarden, die 's winters en in de lente onderwater stonden, strekten zich nu vruchtbaar uit langs de rivieroever en werden bedekt door mals, groen gras. Herten liepen er tot aan hun bovenbenen in te grazen. Toen de sammads hier waren aangekomen en vanaf de steile oever over dit tafereel hadden uit gekeken, was iedereen bevangen door een grote blijdschap.

Ze hadden zich verspreid en in de koele schaduw van de bomen hun tenten opgeslagen. Toen het donker was en iedereen gegeten had, kwamen de sammadars een voor een bij Herilaks kampvuur zitten. Hij was niet langer hun oorlogsaanvoerder, want ze waren niet meer in oorlog. Maar zolang de sammads samen optrokken, was het een voor de hand liggende gewoonte.

'De mastodonten beginnen mager te worden,' zei Har-Havola. 'We zouden hier kunnen blijven, er is voldoende gras. Ik denk dat ik dat maar doe.'

'Ik denk niet in de eerste plaats aan de mastodonten — maar aan de jacht,' riep Herilak uit en er gingen heel wat instemmende kreten op. 'En ik ben het zat om voortdurend murgu te moeten doden. Sommige kun je dan wel eten, maar geen enkele smaakt zo lekker als hert. Jullie hebben de velden hier beneden gezien. Huiden hebben we ook nodig — de meesten van jullie zien eruit als Sasku, met geweven charadis omje heen geslagen in plaats van warme pelzen.'

'Pelzen zijn veel te warm in de zomer,' zei Keilimans, even humorloos en fantasieloos als altijd.

'Natuurlijk,' zei Herilak. 'Maar het is hier goed jagen en de winter komt er weer aan. Er kan van alles gebeuren. Ik blijf hier een poosje met mijn sammad om te jagen. Daarna trekken we verder.'

Van alle kanten klonken instemmende geluiden en iedereen was het ermee eens, ook de vrouwen die meeluisterden. Hier konden ze al die vertrouwde dingen vinden die ze al bijna vergeten waren, wortels en bessen, paddestoelen en knollen in de grond, als je tenminste wist welke planten je kon gebruiken. Kr waren nu al jonge meisjes die dit nog nooit gedaan hadden; zij moesten het nog leren. Hier een tijdje blijven was een uitstekend idee.

Merrith wilde even graag blijven als de anderen. Maar toch zag ze iemand die niet blij was.

'Jij bent geslagen, daarom huil je zo,' zei ze tegen het meisje. 'Dat mag geen enkele jager je aandoen. Pak een eind hout en sla terug. Als hij sterker is dan jij, dan sla je hem gewoon in zijn slaap.'

'Nee, dat is het niet,' zei Malagen en haar donkere ogen glinsterden van de tranen. Zoals alle Sasku was zij veel slanker en kleiner dan de Tanu en haar olijfkleurige huid en zwarte ogen vormden een levendig contrast met hun blonde haren en lichte huidskleur. 'Newasfar voor mij is heel goed. Daarom ik ben met hem gekomen mee. Ik dom om zo te doen.'

'Niks dom. Je mist je vriendinnen, je sammad, wij praten zelfs anders.'

'Ik leren wel.'

'Dat doe je zeker. Zelf heb ik nooit een woord Sasku leren spreken.'

'Het heet Sesek, wat wij spreken. En wat jij zegt is niet waar. Ik heb je tagaso horen zeggen, dat is Sesek.'

'Dat is omdat ik het zo lekker vind, dus is het makkelijk te onthouden.'

'Ik heb gedroogde tagaso bij me, ik kan voor jou koken.'

'Bewaar het maar liever. Je zult het nog nodig hebben. En morgen hebben we een heleboel dingen die jij moet proeven. Met de bessen gaan we ekkotaz maken. Dat vind je vast heel lekker.'

Het Sasku-meisje was klein, niet veel groter dan Merriths kinderen toen ze nog klein waren. Merrith wilde haar hand wel naar haar uitsteken om haar haar te strelen. Maar dat hoorde een volwassen vrouw niet te doen. Het meisje voelde zich alweer iets beter. Merrith liep langs de vuren. Ze wilde gewoon alleen zijn. Of misschien wilde ze juist wel niet alleen zijn en was dat de moeilijkheid. Haar dochters waren volwassen en hadden haar verlaten. Soled dood in de murgu-stad. Melde bij haar jager, in sammad Sorli. Niemand wist waar ze waren, want zij waren naar het noorden gegaan toen de anderen naar het westen waren gevlucht. Misschien leefde ze nog. Maar Merriths eigen jager, Ulfadan, leefde in elk geval niet meer. Ze wist dat de Tanu niet om hun doden rouwen en dat elke jager zijn eigen plekje kreeg wanneer zijn tharm naar de sterren ging. Ze tuurde omhoog naar de met sterren bezaaide hemel en keek vervolgens met een zucht achterom naar de kampvuren. Beter een levende jager dan een tharm aan de hemel. Zij was een sterke vrouw. Maar ze was ook alleen.

'Ga niet te ver bij de vuren vandaan,' riep een stem haar na. 'Er zitten daarginds allerlei murgu.'

Ze tuurde in de vlammen om te zien wie de wachtpost was. 'Ilgeth, ik heb meer murgu gedood dan jij ooit bij elkaar hebt gezien. Houd jij je dodende stok nu maar bij de hand, dan zorg ik wel voor mezelf.'

De sammads sliepen, maar de vuren brandden volop. Wachtposten hielden het bos in de gaten. Ergens in de duisternis klonk rumoer en even later schrille kreten van pijn. Zo ging het altijd. Zonder de dodende stokken konden ze zich zo ver in het zuiden niet handhaven. Alleen die kleine, maar dodelijke pijltjes konden de grote murgu doden die hier jaagden.

De doodskreten in het bos wekten Herilak, die slechts heel licht had geslapen. Hij keek door de open tentflap naar de door sterren verlichte hemel. Er zoemde iets in zijn oor en hij sloeg naar het vliegende insekt. Ergens daarginds moest Kerrick zich bevinden en hij ging hem zoeken. Dat betekende dat hij onderweg zorgvuldig het spoor in de gaten moest houden om te zien of het zich wellicht ergens vertakte. Er moesten daar ergens nog andere sammads zijn en misschien had Kerrick zich bij een ervan gevoegd. Zodra ze op jacht waren geweest en de mastodonten zich te goed hadden gedaan moesten ze verder.

Een heldere, vurige streep schoot langs de hemel en verdween weer. Misschien een nieuwe tharm. Maar niet die van Kerrick, hij hoopte met heel zijn hart dat het niet die van Kerrick was.

Enge hantèhei, atè embokèka iirubushei kaksheisè,

hèawahei; hèvai'ihei, kaksheintè, enpeleiuu asahen enge.

Yilanè spreekwoord

Het verlaten van de liefde van een vader en het betreden

van de omhelzing van de zee is de eerste pijn van

het leven —

de eerste vreugde zijn de vrienden die zich

daar bij je voegen.

9

Deze plek, vlak achter de golven van de branding, was een bijzonder aangename plek om te vertoeven. Vaintè dreef met haar lichaam onder water en haar hoofd er net boven. Onder haar deinden de golven met een zacht rollende beweging. In een gestadige opeenvolging kwamen ze aangedenderd vanaf de oceaan. Ze tilden haar op, rolden verder, krulden om en stortten zich vervolgens in een vloed van wit schuim op het zand. Wanneer de golven hun hoogste punt bereikten, kon ze, als ze naar het strand keek, over de groene muur van het oerwoud heenkijken naar een grijze bergketen ver in het binnenland. Had ze die al eens eerder gezien? Ze kon het zich niet herinneren; het deed er ook niet toe. Ze opende haar neuskleppen en blies al het water eruit, waarna ze weer diep ademhaalde. De vliezen van haar derde ooglid gleden over haar ogen toen ze zich onderwater liet glijden en naar de diepte dook.

Dieper en dieper totdat het water steeds donkerder werd en het oppervlak een verre glinstering, hoog boven haar hoofd. Ze was een sterk zwemster geworden en ging vrijwel geheel op in de onderwaterwereld. Vlak onder haar deinden en wiegden de bedden van zeewier in de onderstroom. Hier hielden zich kleine visjes verborgen die meteen wegschoten als ze dichterbij kwam. Ze waren niet de moeite waard om de achtervolging op in te zetten. Een eind verderop zag ze iets beters, een grote school platte, veelkleurige vissen die zich voortbewoog als een onderwaterregenboog. Vaintè draaide zich om en zwom met uitgestrekte armen op hen af, waarbij haar staart en benen gezamenlijk bewogen om haar voort te stuwen. Vlak voor haar schoten donkere vormen omlaag, ze draaide snel opzij; ze was niet de enige die de vis gezien had. Meer dan eens was ze achtervolgd door grote roofdieren, waaraan ze had kunnen ontsnappen door naar het strand te zwemmen. Waren dit dezelfde? Nee, ze waren kleiner en talrijker en kwamen haar op een of andere manier bekend voor. Ze had al veel te lang in deze tijdloze toestand verkeerd, waarin ze keek zonder na te denken en geen poging deed om dat wat ze zag rationeel te analyseren en daarom herkende zij ze aanvankelijk niet. Roerloos dreef ze in het water, terwijl er een dun stroompje luchtbelletjes uit haar neusgaten opsteeg en keek toe hoe ze in haar richting kwamen. Pas toen ze vlakbij waren drong het tot haar door dat ze naar andere Yilanè keek.

De pijn in haar borst en het feit dat het langzaam zwart werd voor haar ogen deden haar beseffen dat ze te lang onder water was gebleven. Ze moest naar de oppervlakte om lucht te happen. De schok van het zien van andere Yilanè op deze verlaten plek deed een poging de mist te verdrijven die nu al zo lang over haar gedachten hing. Het kon niet anders of dit was een efenburu van jonge Yilanè, hier gekomen vanuit een of andere afgelegen stad. Maar de jonge elininyil waagden zich nooit heel ver van hun geboortestranden. Maar er was nog iets, iets anders. Deze wezens waren te groot, veel te groot voor een jonge efenburu. Ze waren volgroeid. Maar - wat deden ze hier dan?

Even verderop kwam een hoofd boven water en vervolgens nog een en nog een. Zij hadden haar dus ook gezien. Zonder erbij na te denken draaide Vaintè zich om zwom bij hen vandaan, naar het strand. Ze zwom de branding in, liet zich erdoor meevoeren naar waar het ondiep werd en worstelde zich vervolgens door de hoge golven naar het vertrouwde strand. Op het moment dat haar voeten het zand achter zich lieten en door de modder ploegden, bleef ze staan en keek naar de bomen en het moeras dat voor haar lag. Waar was ze nu eigenlijk mee bezig? Wat wilde ze? Sloeg ze voor hen op de vlucht?

Ongewone vragen, ongewone gedachten. Ze voelde zich rusteloos, in de war gebracht door het idee dat ze bezig was te vluchten. Nog nooit eerder was ze gevlucht of had ze geprobeerd moeilijkheden uit de weg te gaan. Waarom deed ze het nu dan wel? Ze stond erbij met slap neerhangende armen en gebogen hoofd, maar toen ze zich weer omdraaide naar de oceaan, deed ze dat met rechte rug en hoog geheven hoofd. Er kwamen donkere figuren uit de branding te voorschijn en zij liep langzaam op hen toe en bleef aan de rand van het zand staan.

De dichtstbijzijnden bleven, tot aan hun knieën in de branding, staan en staarden haar aan met uitdrukkingen van twijfel om hun half geopende monden. Ze nam hen van top tot teen op. Volwassen fargi. Maar ze stonden er roerloos bij, zonder te communiceren.

'Wie zijn jullie? Wat doen jullie hier?' vroeg ze.

Degene die zij aansprak en die het dichtst bij haar stond, deed een paar stappen naar achteren, het water in. Terwijl ze dit deed, bracht ze haar handpalmen omhoog. De kleuren bewogen in een uitermate primitief patroon en gingen niet vergezeld van enig geluid.

Samen, zei ze. Samen.

Bijna onbewust seinde Vaintè hetzelfde terug. Sinds ze zelf voor het eerst uit zee was gekomen, een eeuwigheid geleden, had ze dit niet meer gedaan. Het kostte enige moeite zich precies te herinneren wat het betekende. Ja, natuurlijk, het was gewoon de onderlinge begroeting tussen efenselè in zee. Samen.

De spreker werd ruw opzij geduwd, zodat zij wankelde en viel. Een grotere fargi kwam naar het strand gelopen, maar bleef aan de waterkant plotseling staan.

'Doe... wat ik zeg... doe dat.'

Haar uitdrukkingen waren onhandig en de gesproken klanken primitief en moeilijk te verstaan. Wie was dit? Wat deden ze hier met hun allen?

Deze overwegingen werden verdreven door een vlaag van woede, een emotie die ze niet meer gevoeld had sinds ze op deze stranden was beland. Haar neusgaten sperden zich wijd open en haar kam vlamde veelkleurig op.

'Wie is deze fargi, deze wandelende worm die het waagt voor mij te komen staan en mij bevelen te geven?'

Het kwam er automatisch hooghartig uit. De fargi stond haar niet-begrijpend aan te gapen, zonder ook maar iets te verstaan van haar rappe taalgebruik. Ze zag het en begon een beetje te begrijpen wat hier aan de hand was. Ze sprak opnieuw, maar nu langzaam en eenvoudig.

'Zwijg. Jij staat als inferieur voor een superieur. Ik gebied je. Spreek naam.' Voordat de ander het eindelijk begreep moest ze het nog eens herhalen, in een nóg eenvoudiger vorm, voornamelijk bestaande uit armbewegingen en kleurveranderingen.

'Velikrei,' zei ze. Tevreden zag Vaintè dat de schouders van de fargi waren gaan hangen en haar lichaam gekromd was in een houding van onderdanigheid. Zo hoorde het.

'Op zand. Zit. Spreek,' gebood Vaintè, terwijl ze zelf rechtop op haar staart ging zitten. De fargi strompelde het strand op en ging zitten, de armen gebogen in dankbaarheid. Dit wezen dat geprobeerd had haar te laten doen wat ze wilde, dankte haar nu voor het geven van bevelen. Toen ze dit zagen, kwamen ook de anderen langzaam het water uit en gingen in een halve kring van starende blikken en half open monden voor haar zitten. Het was een bekend tafereeltje en ze begon te begrijpen wie zij waren en wat ze hier deden.

En dat was maar goed ook, want Velikrei kon niet veel vertellen. Vaintè moest wel met haar praten, want zij was de enige die, ook al was het maar een heel klein beetje, Yilanè was. De anderen waren niet veel meer dan grote elininyil, onvolgroeide jongen. Ze schenen zelfs nog geen namen te hebben. Ze communiceerden via de allereenvoudigste bewegingen en kleuren die ze in zee geleerd hadden, met zo nu en dan een kreet ertussen om ergens de nadruk op te leggen.

Ze kwam erachter dat ze hun dagen doorbrachten met vissen, 's Nachts sliepen ze aan land. Waar kwamen ze vandaan? Een plaats, een stad, dat hoefde ze niet te vragen. Maar waar? Toen Velikrei de vragen eindelijk begreep, keek ze naar de verlaten oceaan en wees ten slotte in noordelijke richting. Meer kon ze er niet aan toevoegen. Verder doorvragen leidde tot niets. Vaintè realiseerde zich dat dit het uiterste was wat ze van Velikreis intelligentie kon vergen. Het was genoeg. Ze wist wie zij waren.

Zij waren de verworpenen. Vanaf de geboortestranden waren zij de oceaan in gegaan. Daar hadden ze geleefd en waren ze gegroeid totdat ze, eenmaal volwassen, weer uit de zee waren gekomen - in elk geval lichamelijk in staat om aan land te leven en in staat om het strand over te steken en voor de allereerste keer de stad te betreden. Teneinde door de stad geaccepteerd, gevoed en opgenomen te worden.

Misschien. In elke Yilanè stad was de dagelijkse gang van zaken precies hetzelfde. Dat had ze zelf waargenomen in alle steden die ze ooit bezocht had. Zo had je de Yilanè die druk in de weer waren met allerlei bezigheden en de fargi die heen en weer renden om hen te helpen. Helemaal bovenaan de eistaa en in de onderste regionen de talloze fargi. Die laatsten waren alomtegenwoordig en niet van elkaar te onderscheiden. Ze schuifelden in groepjes door de straten en bleven telkens staan om naar iets te kijken wat hen interesseerde, gezichtloos, naamloos, identiek.

Maar niet altijd identiek. Zij die over de grootste intelligentie en handigheid beschikten leerden spreken en werkten aan het verbeteren van hun spraak totdat ze geheel Yilanè waren. Zodra ze beschikten over de macht der communicatie, maakten ze zich geleidelijk aan los uit de massa onrijpe fargi om uiteindelijk de status van Yilanè, ofwel de sprekenden, te bereiken. En een duidelijke rol te gaan vervullen in het functioneren van de stad. Degenen met de meeste capaciteiten konden zelfs nog hogerop komen en leerling worden van een Yilanè-geleerde bij wie zij zich verder konden bekwamen teneinde zowel wat werk als wat status betreft vooruit te komen. Elke eistaa was ooit een fargi op het strand geweest; er bestonden geen grenzen aan de hoogtes waartoe een fargi kon stijgen.

Maar wat gebeurde er met de minder intelligente fargi, die de snelle manier van praten en de bevelen van de Yilanè die hen aanspraken niet begrepen? Die yileibe bleven, ofwel niet tot spreken in staat. Dat waren de zwijgzamen, die altijd aan de rand van de menigte bleven en steeds verder afdreven van de onderlinge communicatie der intellecten, in plaats van ernaar toe. Identiek, niet van elkaar te onderscheiden, gedoemd om voor altijd aan de uiterste rand van het Yilanè bestaan te blijven dolen. Wel in staat om te eten en te drinken en te leven, want de stad schonk leven aan allen.

Maar net zoals de stad de bekwaamsten opnam, zo moest zij ook diegenen verstoten die dat niet waren. Het was onvermijdelijk. Je zou altijd diegenen blijven houden die aan de zelfkant van de samenleving bleven, die als laatsten te eten kregen en ook altijd de kleinste, door anderen versmade porties. Die hun dagen doorbrachten in verbijsterd onbegrip. Zij hadden de laagste status en waren net intelligent genoeg om dat te begrijpen. Altijd weer werden ze weggeduwd, totdat ze uiteindelijk steeds verder uit de buurt van de menigtes bleven, meer en meer tijd doorbrachten op de verlaten stranden waar ze geen last hadden van negatieve reacties en alleen nog maar terugkeerden naar de stad om te eten. Soms begonnen ze weer vis te vangen in zee, iets dat ze in elk geval nog zelf konden, hun enige echte talent, En elke keer wanneer ze teruggingen naar de stad, moesten ze opnieuw de vernedering onder ogen zien van het niet eens weten waarom ze vernederd werden. Dus gingen ze steeds minder vaak, tot ze op een dag helemaal niet meer gingen. Het kon niet wreed genoemd worden. Het was gewoon een voortdurend proces van natuurlijke selectie. Het was niet iets dat geprezen of veroordeeld kon worden. Het was gewoon zo.

Vaintè keek de rijen niet-begrijpende lichamen en gezichten langs. Hunkerend naar kennis, doch gedoemd om nimmer te weten. De stad had hen niet verstoten, want dat kon de stad niet. Zij hadden zichzelf verstoten. Velen van hen waren ongetwijfeld gestorven nadat zij zich van de veilige stad hadden afgekeerd. In hun slaap overvallen door de wezens van de nacht. Dat wilde zeggen dat dit niet de laagsten van de laagsten waren; die waren al dood. Dit waren de verworpenen die nog in leven waren. Plotseling voelde Vaintè een bepaalde verwantschap met hen omdat ook zij een verworpene was en nog leefde. Ze keek naar hun dommige gezichten en maakte het teken voor warmte en vrede. En vervolgens het allereenvoudigste teken.

'Samen.'

'Hebben je Dochters nu eindelijk geleerd om in vrede en harmonie samen te werken, zoals Ugunenapsa voorschrijft?' vroeg Ambalasi wantrouwend. Enge gebaarde instemmend.

'Ugunenapsa heeft het niet precies in die bewoordingen gezegd maar, ja, langzaam aan leren wij Ugunenapsa's richtlijnen te begrijpen en toe te passen op ons dagelijks leven.'

'Verlangen naar bekijken van resultaat.'

'Dat kan nu meteen. Ik denk dat we het beste naar de bereiding van het voedsel kunnen gaan kijken. Daarbij is samenwerking heel noodzakelijk.'

'Je hebt er toch hopelijk niet opnieuw de hulp van de Sorogetso voor ingeroepen?' Boventonen van duistere argwaan. Enge's snelle reactie was een scherpe ontkenning.

'De Sorogetso komen de stad niet meer in.'

'Dat is de helft van het probleem. Gaat iemand uit de stad hen nog wel eens opzoeken?'

'Uw bevelen waren duidelijk.'

'Mijn bevelen zijn altijd duidelijk geweest - en toch is de snode Ninperedapsa, die jij maar steeds Far blijft noemen, ernaar toe gegaan, compleet met al haar volgelingen en haar bekeringsijver.'

'En werd er ernstig gebeten, zoals u weet, omdat u immers degene was die haar wond heeft verzorgd. Ze rust en is nog altijd niet hersteld; haar volgelingen wijken niet van haar zijde.'

'Ik wens haar een bijzonder traag herstel toe,' zei Ambalasi met geestdriftige kwaadaardigheid, waarna ze op de reusachtige paling wees die zwakjes lag te spartelen op de waterkant. 'Nog steeds geen gebrek aan die beesten?'

'Integendeel. De rivier wemelt ervan. Maar kijk nu eens daar, dan ziet u een perfect voorbeeld van de manier waarop de geest van Ugunenapsa werkt.'

'Ik zie waarachtig een stel Dochters der Laksheid hard aan het werk. Ik ben met stomheid geslagen.'

'U zult zien dat het karwei gecoördineerd wordt door Satsat, mijn metgezel in Alpèasak. De anderen hebben haar gekozen vanwege de straf die ze daar heeft gekregen voor haar geloof en omdat ze ondanks alle mogelijke tegenslagen altijd weer wist te overleven.'

'Dat lijken me nu niet bepaald de meest geëigende kwaliteiten voor de opzichter van een stelletje visschoonmakers.'

'Zoals de wijze Ambalasi weet is dit een vrij geestloze bezigheid die elke Yilanè van enige intelligentie zou kunnen uitvoeren. Aangezien wij in Ugunenapsa's geest van onderlinge saamhorigheid allen als gelijken werken, is het een grote eer uitverkozen te worden om toezicht te houden op het werk van anderen. Satsat wordt dubbel gewaardeerd omdat zij het werk zo goed heeft georganiseerd dat, op voorwaarde dat iedereen met evenveel inzet haar werk doet, er altijd de kans bestaat dat het werk vroeg geklaard is zodat zij hen nog uitgebreid kan onderhouden over de beginselen van Ugunenapsa. Vandaag zal ze hun vertellen over het achtste beginsel — dat u, dat weet ik heel zeker, nog niet kent. Kijk, ze houden net op om naar haar te luisteren. U bolt.'

Ambalasi liet haar ogen omhoogrollen om te laten zien hoe blij ze was met dit buitenkansje. 'Heb ik deze bof wellicht aan jou te danken?'

'Ambalasi ziet alles, weet alles. Ik heb inderdaad wel even ter sprake gebracht dat u zou komen en erg blij zou zijn met enige uitleg van het achtste beginsel.'

Ambalasi zag geen uitweg uit de slim opgezette val. Met een zucht ging ze op haar staart zitten. 'Ik ben moe, dus ik heb wel even tijd voor een korte uitleg. Kórt.'

Zodra Enge haar een teken had gegeven, klom Satsat op een van de fermentatievaten zodat iedereen haar goed kon zien, en begon haar relaas.

'Het achtste en laatste beginsel, dat ons leven duidelijk beheerst zodra wij de woorden van Ugunenapsa hebben geaccepteerd. Dit beginsel stelt dat de Dochters van het Leven de verantwoordelijkheid dragen om alle anderen kennis te laten nemen van de geest des levens en daarmee de waarheid te ontdekken van de Weg. Denk eens aan de betekenis van deze korte doch maar al te duidelijke stelling. Wij die het Leven kennen, moeten anderen helpen leren en begrijpen en bewust de geest van het leven te volgen. Doch zodra deze werkelijkheid is doorgedrongen, dringen twee immens belangrijke vragen zich op.

Ten eerste - hoe kunnen wij dit trachten te doen voor het oog van diegenen die ons het liefst dood zouden zien voor het feit dat wij voor onze overtuiging uitkomen? Ten tweede — hoe kunnen wij vrede en harmonie handhaven, terwijl we in leven blijven door te doden? Moeten we soms ophouden met eten teneinde te vermij den dat wij datgene wat ons voedt moeten doden?'

Ze hield op met spreken toen Ambalasi moeizaam overeind kwam, naar voren waggelde, een homp vis uit het fermentatievat pakte en het in haar mond mikte. 'Zorg ervoor dat deze bak voor de avond leeg is. Mijn dank voor de informatie over het achtste beginsel. Helaas moet ik nu weg.'

'Mijn dank voor uw aanwezigheid, Ambalasi. Misschien wilt u nog naar mijn toelichting luisteren...'

'Om kort en bondig te zijn: nee. Ik begrijp nu alle Acht Beginselen, heb waardering voor het toepassen van nummer zeven en ga nu weg.' Ze draaide zich om en wenkte Enge haar te volgen.

'Ik ben tevreden. De Dochters zijn dus toch in staat het werk van fargi te doen, ondanks hun twistzieke aard. Ik vertrek voor een paar dagen stroomopwaarts en dus doet het mij veel genoegen dat de stad gedurende mijn afwezigheid goed zal blijven functioneren.'

'Dit is Ambalasokei, de stad van Ambalasi. U hebt haar -- en ons ook - het leven geschonken. Het is een voorrecht om deze gave te verfraaien.'

'Mooi gezegd. En daar staat mijn assistente Setèssei al te wachten bij de uruketo. Wij vertrekken nu meteen. Ik verheug me nu al op andere wonderen op organisatorisch gebied die ik bij mijn terugkeer zal kunnen aanschouwen.'

Setèssei zette de grote vaten die zij droeg neer om Ambalasi op de brede rug van de uruketo te helpen. Daarna gaf ze Elem, die boven op de vin stond, een teken.

'Is deze boot beter getraind dan die vorige?'

'Het is dezelfde, maar hij is nu veel gemakkelijker in de hand te houden.'

Het was slechts een korte reis en de oversteek per boot naar het strand viel Ambalasi honderd procent mee. Ze klauterde omlaag, het strand op en gaf Setèssei een teken haar te volgen.

'Breng het foedraal mee en volg mij. Jij, matroos, blijf bij de boot totdat wij terug komen.'

Ze volgden de inmiddels bekende paden naar het eiland in de zijrivier waar de Sorogetso leefden. Toen zij de boombrug naderden, zagen ze dat er iemand overheen liep en hen tegemoet kwam.

'We beginnen hier,' zei Ambalasi. 'Open het foedraal.'

Setèssei's lichaam drukte zowel bezorgdheid als gehoorzaamheid uit toen zij het foedraal op de grond legde en opende. Ze nam de hèsotsan eruit en overhandigde deze aan Ambalasi.

'Onzekerheid en angst,' gebaarde zij.

'Ik neem de verantwoordelijkheid op me,' zei Ambalasi met grimmige vastberadenheid. 'Het moet gebeuren. Het kan niet anders.'

De kleine Sorogetso, Morawees, kwam argeloos op hen af; zij had nog nooit een wapen gezien.

Ze bleef staan en maakte een begroetings teken.

Ambalasi hief het wapen, mikte zorgvuldig. En schoot.

De Sorogetso zakte ineen, viel en bleef roerloos op de grond liggen.

10

'Achter u!' waarschuwde Setèssei. 'Hij valt aan!'

Ambalasi draaide zich schuifelend om naar het mannetje dat schreeuwend van woede op haar afkwam gestormd. De hèsotsan was alleen op korte afstand betrouwbaar, dus wachtte ze kalmpjes af tot hij zich bijna bovenop haar stortte. Het wapen knalde en hij viel in het struikgewas.

'Is het Easassiwi?' vroeg ze. Setèssei haastte zich naar voren en draaide het lichaam om zodat zij het gezicht kon zien.

'Hij is het.'

'Mooi zo. Laten we nu de rest gaan zoeken. Het is van het grootste belang dat er niet één ontsnapt.'

'Ik ben heel erg bang...'

'Welnu, ik niet. Spreek je nu als sterk/geleerde of als zwak/fargi?'

'De invloeden op het metabolisme. Er bestaat geen zekerheid.'

'Jawel. Je hebt zelf de voet gezien die bij een van hen is aangegroeid. Genetische overeenkomst bewezen. Werkzaamheid en veiligheid van drug eveneens bewezen. Heb ik jou er niet zelf mee ingespoten toen jij je beschikbaar stelde?'

'Schoorvoetend beschikbaar — alleen om u ervan te weerhouden het zelf te doen.'

'In het belang van de wetenschap is geen offer te groot. Jij bent er weer bovenop gekomen en dat zal met hen ook gebeuren. De gemodificeerde klier in dit wapen veroorzaakt bewusteloosheid, niet de dood. Zodra de drug geneutraliseerd is, zullen ze weer bijkomen, net zoals dat bij jou gebeurde. En pak nu dat foedraal, we moeten voortmaken.'

Voordat ze het eiland bereikten, kwamen ze nog twee andere Sorogetso tegen, die ook werden verdoofd. Ze staken de boombrugover en drongen dieper het bos in dan ooit tevoren. Iedereen die ze tegenkwamen werd neergeschoten. Wanneer ze trachtten te vluchten, velde het wapen hen alsnog. Ambalasi bleef even staan om het diertje met nieuwe pijltjes te laden en daar gingen ze weer. Op een gegeven moment kwamen ze in het gebied dat de Sorogetso hen verboden hadden te betreden. Ze stuitten op een boombrug die ze nooit eerder hadden gezien, staken hem over en volgden een veel betreden pad. Vanuit de beschutting van de bomen keken ze uit over het zandstrand en een bijzonder interessant schouwspel.

Een mannetje lag roerloos in het warme water, zijn hoofd op het zand. Een kleiner vrouwtje zat vlak naast hem met een groen boomblad vol piepkleine zilvervisjes. Dit was overduidelijk een geboorte-strand, compleet met een verzorgster die zorg droeg voor een bewusteloos en eieren-dragend mannetje. Met één enkel verschil. Toen het mannetje klaar was met het trage kauwen van een mondvol vis, deed hij zijn ogen open en hief een arm op uit het water.

'Meer,' zei hij.

Setèssei gebaarde verrassing/verwarring. Zo niet Ambalasi, die dodelijk geschrokken terugdeinsde. Dit kon niet - en toch was het zo. Setèssei keek haar doodsbang aan.

'Dit is dus belangrijk!' zei ze. 'Heeft Ambalasi hulp/assistentie nodig?'

Ambalasi herstelde zich snel. 'Zwijg, idioot. Gebruik je verstand in plaats van je ogen. Besef je het belang dan niet van wat je daar ziet? Alle biologische vragen rond de Sorogetso zijn hiermee verklaard. De kracht van de mannetjes en hun ogenschijnlijke gelijkheid aan de vrouwtjes. Kijk maar, daar zie je het. Een natuurlijke ontwikkeling? Dat betwijfel ik ten zeerste. Vermoeden van geleerde die in het geheim heeft gewerkt blijkt hiermee op juistheid te berusten. Een natuurlijke mutatie kan onmogelijk dit exacte resultaat hebben gehad.'

'Nederig verzoek om uitleg.'

'Kijk zelf maar. Het mannetje is bij bewustzijn. Hetgeen betekent dat alle mannetjes langer leven. Je zult je herinneren, als je het ooit geweten hebt, dat gemiddeld een op de drie mannetjes na de geboorte van de jongen sterft omdat hij niet in staat is uit zijn bewusteloze toestand te geraken. Maar dat hoeft dus helemaal niet...'

Ambalasi zonk weg in een bewegingloze toestand van concentratie en liet alle consequenties en mogelijkheden van deze nieuwe gang van zaken de revue passeren. Ze keek pas weer op toen ze zag dat alle vis op was en de verzorgster wegging. Zodra ze het strand was overgestoken en tussen de bomen liep, vuurde Ambalasi en zij viel neer. Uit het water stegen vragende geluiden op die echter al snel wegstierven.

'Aandacht voor instructies,' zei Ambalasi. 'Laat het foedraal maar hier, dat haal je later maar op. Het is van het grootste belang dat jij, zodra ik het mannetje heb neergeschoten, naar hem toe rent om te voorkomen dat zijn hoofd onder water glijdt. Hij mag niet verdrinken. Kom op.'

Ze staken het strand zo geruisloos mogelijk over en toen ze dichterbij kwamen, mompelde het mannetje, met gesloten ogen, een vraag. Ambalasi richtte op zijn kam, waar zeer veel bloedvaten zaten, en zijn hoofd gleed opzij. Setèssei stond al naast hem en trok aan zijn schouders. Maar hij was zo zwaar dat ze hem niet kon verplaatsen, dus ging ze maar naast hem zitten om zijn hoofd boven water te houden.

'Houd hem vast tot ik terugkom,' gebood Ambalasi, waarna ze terugging naar hun bagage. Ze maakte het open en haalde er een van de levende mantels uit. Het was een groot en warm exemplaar. Ze ging ermee terug naar het strand, hielp Setèssei om het mannetje op het zand te slepen en wikkelde hem vervolgens voorzichtig in de mantel.

'Dat is dat,' zei ze, terwijl ze zich oprichtte en haar zere rug masseerde. 'De jongen zijn in veiligheid. Een van de contraindicaties van de drug is een verandering van lichaamstemperatuur. Maar nu neemt de mantel de functie over van de constante warmte van het zeewater. Neem nu de hèsotsan en ga goed zoeken of we geen enkele Sorogetso over het hoofd hebben gezien. Daarna kom je weer hier terug. Ga nu.'

Ambalasi wachtte tot haar assistente uit het gezicht was verdwenen. Toen bukte ze zich en sloeg de mantel weg van de benen van het mannetje. Met een lichte aanraking drukte ze op zijn gezwollen buidel, waarna ze voorzichtig de losse flappen van de zak opende en naar binnen gluurde.

'Zo!' zei ze, terwijl ze zich verbijsterd op haar staart liet zakken. 'Observeren resulteert in verklaring. Ik zie vier jongen, hooguit vijf. Normaal tussen de vijftien en de dertig eieren. Wat betekent dit precies? Daar moet goed over nagedacht worden.' Plotseling klonk er een luid geplons uit de richting van het meer en toen ze opkeek zag ze kleine hoofdjes boven water uitsteken, die echter snel weer verdwenen. 'En daar moet ik ook eens over nadenken. Er bevindt zich al een jonge efenburu in het water. Wat moeten we daar nu weer mee?'

Ze zat nog steeds in gedachten verzonken toen Setèssei terugkeerde. Haar concentratie was zo diep dat het niet meeviel haar aandacht te trekken. Uiteindelijk deed de combinatie van geluiden beweging haar met de ogen knipperen en wendde zij zich tot haar assistente.

'Vijf eieren, in plaats van dertig, dat is het verschil. Aantallen. Aantallen.'

'Informatie ontvangen, bevattingsvermogen ontoereikend.'

'Overleving van de soort, daar gaat het om. Onze mannetjes zullen het niet kunnen waarderen, maar eenmaal naar de stranden volstaat waar 't het voortbestaan van de soort betreft. Wat maakt het uit of zij sterven - als alle dertig eieren uitkomen? Dat maakt niets uit. Maar deze Sorogetso dragen slechts vier of vijf eieren. Zij moeten dus zes of zeven keer naar de stranden gaan om ons aantal te evenaren. Geen wonder dat ze bij bewustzijn blijven! Ze moeten in leven blijven, want ze zullen keer op keer terug moeten. Hetgeen hun sociale gelijkheid en misschien zelfs superioriteit verleent. Ik zal dit nog eens van alle kanten moeten bekijken.' Ze keerde weer terug tot de werkelijkheid en besefte dat Setèssei nog steeds geduldig voor haar stond. 'Heb je goed gezocht? Zit er nergens meer eentje verstopt?'

'Niet één. Ik wil nog een keer overal gaan kijken, maar ik weet zeker dat ze nu allemaal bewusteloos zijn.'

'Uitstekend. Ga maar meteen terug naar de boot. Ik volg in mijn eigen tempo. Jij en die matroos daar kunnen beginnen de Sorogetso naar het strand te slepen. Ik zal naar de uruketo varen en anderen sturen om jullie te helpen nadat ik de kapitein heb verteld wat er moet gebeuren. Wanneer ik haar eenmaal alles heb uitgelegd, zal ze blij zijn ons bij dit belangrijke werk te mogen assisteren.'

Elem was niet alleen allerminst blij, ze stond verstijfd van schrik. 'Niet begrijpen,' zei ze, de betekenis van haar woorden verdoezeld door haar onbeweeglijkheid. 'Sorogetso wegvoeren? Waarom willen ze dat?'

'Het is niet hun eigen wens, maar de mijne. Op dit moment liggen ze allemaal buiten westen, dus hebben we hun toestemming niet nodig.'

'Buiten westen...'

'Elem! Ik erger me dood aan je verwarring en onbegrip. Gedetailleerde uitleg. Alle Sorogetso liggen te wachten om vervoerd te worden. Instrueer je bemanning om het strand op te gaan, hen in de boot te laden en hen vervolgens veilig aan boord van deze uruketo te brengen. Begrepen? Mooi zo. Wanneer ze allemaal aan boord zijn, brengen we hen stroomopwaarts, naar een plek van mijn keuze, waar ze verder kunnen leven zonder gehinderd te worden door enige cultuur of inbreuk op hun natuurlijke levenswijze.'

'Maar, grote Ambalasi, verdere toelichting gewenst. Is hun verwijdering uit hun natuurlijke omgeving dan geen immense inbreuk?'

'Nee. Ten eerste geloof ik niet dat dit hun natuurlijke omgeving is. Wat eens gedaan is kan opnieuw gedaan worden. En wat belangrijker is — ze zullen veilig en wel buiten het bereik zijn van de bemoeienissen van de Dochters der Ontwrichting. Jouw vriendinnen hebben de Sorogetso niets dan ellende gebracht. Dat zal niet meer gebeuren. Nog vragen?'

'Heel veel...'

'Zet ze in gedachten dan maar allemaal op een rijtje terwijl de Sorogetso aan boord worden gebracht. Dat is een bevel. Ben je van plan te gehoorzamen?'

Elem aarzelde slechts een ogenblik alvorens haar duimen samen te voegen in een gebaar van onderwerping aan autoriteit. Toen draaide ze zich om teneinde bevelen omhoog te schreeuwen naar de bemanning op de vin.

De bemanningsleden, gedisciplineerd door hun lange ervaring met het werken in de uruketo, nu nog eens versterkt door gehoorzaamheid aan Ugunenapsa's zevende beginsel, deden wat hen werd opgedragen. Terwijl het laden plaatsvond, doorkruisten Ambalasi en Setèssei nogmaals een gedeelte van het eiland, plus het aangrenzende gebied waar de Sorogetso vaak kwamen, maar ze vonden er niet één meer. Hun grote schoonmaak was compleet. Toen het laatste slappe lichaam aan boord was gedragen, gaf Ambalasi opdracht het hele gebied nog eens grondig te doorzoeken en ook alle gebruiksvoorwerpen en eventuele andere spullen die aan de Sorogetso toebehoorden mee te nemen. Zo waren er kalebassen voor water, kleine kooien met dodelijke spinnen, schitterende stenen in geweven zakjes en andere voorwerpen waarvan het gebruik niet helemaal duidelijk was. Alles werd meegenomen. Alleen de nesten van gedroogd gras waarin zij sliepen werden achtergelaten; die konden makkelijk vervangen worden. Laat in de middag had de uruketo zich moeizaam ontworsteld aan de ondiepe wateren en volgde de hoog opspringende enteesenat stroomopwaarts. Ambalasi stond boven op de vin en genoot van haar rust na de drukke werkzaamheden van vandaag. Het was een hele klus geweest, maar bijzonder de moeite waard. Toen ze het geluid hoorde van aandacht-voorspreken, draaide ze zich om en zag dat de kapitein bij haar was komen staan.

'Goed werk, Elem,' zei ze. 'Een belangrijke bijdrage aan het toekomstige welzijn van deze primitieve wezens.'

'Hoe lang blijven ze in deze toestand?'

'Totdat we hen wekken met behulp van een injectie. Je hoeft niet bang te zijn voor geweld of agressie. En nu — behoefte aan informatie. Gaat vanavond alles net zoals anders? Ik bedoel, laat je de uruketo tot zonsopgang in het ondiepe water drijven?'

'Zoals altijd wanneer we ons op de rivier bevinden.

'Uitstekend. Dan wil ik rond zonsopgang gewekt worden en samen met Setèssei de koers van de uruketo verder bepalen. Daar mag niemand bij zijn en niemand mag op de vin komen.'

'Ik begrijp het niet.'

Ambalasi maakte het teken van zwakke intelligentie. 'Ik dacht dat mijn bedoeling wel voor de hand lag. 'Op mijn aanwijzingen zal Setèssei deze uruketo naar het strand sturen waar wij aan land zullen gaan. Aangezien het ene stuk rivier als twee druppels water op het andere stuk lijkt, vooral voor die onoplettende Dochters waaruit jouw bemanning bestaat, zullen mijn assistente en ik de enigen zijn die weten waar de Sorogetso aan land zijn gebracht. Denk je dat jijzelf de plek zult herkennen?'

'Dat weet ik wel zeker, maar ik...'

'Dan blijf jij benedendeks. Ik weet datje een rots van kracht bent, kapitein, en een uitmuntend geleerde. Maar ooit zal ik verdwenen zijn uit dit gedeelte van de wereld en ik moet mezelf er steeds aan herinneren dat je een trouw volgelinge bent van de leer van Ugunenapsa. Als ik jou uit haar naam om informatie zou vragen, weet ik zeker dat je me die zou verstrekken. En dat risico kan ik niet nemen. Ook in de toekomst mag niemand zich ongewenst bemoeien met het welzijn van de Sorogetso. Zeg mij, zullen mijn instructies worden opgevolgd?'

Elem gebaarde verwarring. 'Ik ben een volgelinge van de wetenschap, net zoals u, grote Ambalasi. Als ik mij in uw gedachtenwereld verplaats, vind ik dat alles inderdaad moet gebeuren zoals u het zojuist hebt voorgesteld. Aan de andere kant geloof ik ook in de wijsheid van Ugunenapsa en dus moet ik deze twee met elkaar in overeenstemming brengen.'

'Dat is niet zo moeilijk. Denk alleen maar aan Ugunenapsa's derde beginsel en alles zal je duidelijk worden. Heeft Ugunenapsa niet gezegd dat de levensgeest, Efeneleiaa, de grote eistaa is van de stad van het leven en dat wij allen inwoners zijn van deze stad? Daar horen de Sorogetso ook bij. Dus hoewel ze in een fysiek nieuwe stad aan deze rivier gaan wonen, zullen ze toch gewoon in de grotere stad van het leven blijven vertoeven. Zo heeft Ugunenapsa het gezegd. Heb ik gelijk of niet?'

Nog steeds aarzelde Elem. 'Het klinkt in elk geval goed, het is inderdaad wat Ugunenapsa heeft gezegd en ik dank u voor het feit dat u mij hieraan hebt herinnerd. Ik schaam me er bijna voor dat u, die niet eens een Dochter van het Leven bent, zoveel van Ugunenapsa's ideeën weet dat u mij op mijn foute interpretatie kunt wijzen. Natuurlijk hebt u gelijk en uw bevelen zullen worden uitgevoerd.'

Het was niet zo dat Vaintè zo graag bevelen uitdeelde aan de fargi, het leek gewoon een heel natuurlijke gang van zaken. En mocht Velikrei wellicht enige wrok koesteren omdat Vaintè haar plaats had ingenomen, dan liet zij dit in elk geval niet blijken. Integendeel zelfs. Zij bleef voortdurend aan Vaintè's zijde en spande haar beperkte begripsvermogen tot het uiterste in om Vaintè's bevelen te begrijpen. Zij bracht haar de smakelijkste stukjes vers gevangen vis, keek innig tevreden toe hoe zij die verorberde en begon zelf pas te eten wanneer Vaintè klaar was. Dit was de natuurlijke orde der dingen. Sommigen zijn voorbestemd om te bevelen, anderen om te gehoorzamen.

Niet dat een dergelijke redenering nodig was om deze al wat oudere efenburu te bevelen. Vissen was het enige dat zij gezamenlijk deden; hier waren ze dan ook zeer bedreven in. Zodra ze in het water waren, gingen ze uiteen en zwommen langzaam verder. Werd er een school vissen gesignaleerd, dan werd deze informatie met een primitief teken van de een naar de ander doorgegeven om uiteindelijk bij Vaintè terecht te komen. Zij zwom in de aangegeven richting en besliste of de school groot genoeg en de vis eetbaar genoeg was. Was dit het geval, dan gaf zij het teken voor de aanval en voerden zij de vertrouwde manoeuvres uit.

Wanneer ze niet aan het vissen waren, werd er niet gecommuniceerd. Kregen ze dorst, dan dronken ze. Hadden ze het koud, dan zochten ze de zon op. Als luierende hagedissen lagen ze kris-kras verspreid over het strand en Vaintè vond dit een geruststellende aanblik en op geen enkele manier een inbreuk op haar geestloze rust.

Het was aangenaam om gezelschap te hebben, hoe onbespraakt dan ook. De ene dag volgde de andere op in een eentonig patroon dat geen intelligentie of belangstelling vergde. Hier, vlak bij de evenaar, verschilde de ene dag nauwelijks van de andere. Soms regende het, maar meestal niet. De zee wemelde van de vis en het zoetwaterriviertje stond nooit droog. Ze bestonden gewoon, primitief en onbewust. Dit was hun bestaan.

Dit was ook het enige waartoe de fargi in staat waren. Als ze al konden denken, hetgeen twijfelachtig was, moesten ze hier toch zeker de voorkeur geven boven de spanningen en de drukte van de stad.

En als Vaintè al nadacht, hetgeen ze voortdurend trachtte te voorkomen, keek ze eigenlijk alleen maar met genoegen naar haar omgeving en haar metgezellen.

De duisternis volgde de dageraad op en de dageraad de duisternis, in één grootse, nimmer eindigende opeenvolging.

Alitha hammar ensi igo vezilin gedda. Sammad
geddar o sammadar oapri.

Tanu Gezegde

Een hert kan geen twee koppen hebben.

Een sammad heeft slechts één sammadar.

11

Het regende. Een hevige tropische bui die ononderbroken neerstortte vanuit een loodgrijze hemel. De druppels roffelden zo luidruchtig op de gespannen huiden dat ze hun stem moesten verheffen om elkaar te kunnen verstaan.

'Houd dit dan nooit op?' vroeg Armun. De baby begon te huilen toen de hemel verlicht werd door bliksemflitsen; de donder rommelde tussen de bomen. Armun sloeg haar kleding open en kalmeerde de baby door haar te laten drinken.

'Dit is nu al de derde dag,' zei Kerrick. 'Ik geloof niet dat het ooit langer dan drie dagen achtereen geregend heeft. Vandaag zal het wel ophouden, vanavond misschien. Volgens mij zijn de wolken al iets lichter geworden.'

Hij keek naar Harl, die bezig was een dunne reep hertevlees te drogen boven het vuur. De rook verspreidde zich laag over de grond: een windvlaag blies het in zijn gezicht en hij hoestte en wreef met zijn onderarm over zijn ogen. Arnwheet, die tegenover hem zat, lachte - totdat ook hij de rook inademde. Ortnar zat zoals hij altijd zat, zijn gezwollen en onbruikbare been voor zich uitgestrekt, blijkbaar zonder iets te zien in de regen te staren. Sinds ze op het eiland waren, was hij veel te zwijgzaam en zat veel te veel zomaar voor zich uit te kijken. Kerrick maakte zich zorgen. Het was op dit moment zijn enige zorg, want het was op dit eiland veel beter vertoeven dan in hun kamp aan het Ronde Meer. In het riet konden ze met behulp van netten eenden vangen en er zat veel wild, herten en kleine murgu met mals vlees. De grotere vleesetende murgu hadden ze gedood zodra ze die tegenkwamen. Sindsdien waren er nog wel meer vanaf het vasteland de ondiepe rivier overgestoken, maar niet zoveel. Dit was een prima plek. Zoals wel vaker wanneer ze samen waren, leek Armun zijn gedachten te kunnen lezen.

'Dit is een fijne plek. Ik geloof niet dat ik hier ooit nog weg wil.'

'Ik ook niet. Hoewel ik af en toe wel aan de sammads moet denken. Zouden ze nog steeds in de vallei van de Sasku zijn?'

'Ik ben soms zo bang dat ze allemaal dood zijn, vermoord en opgegeten door de murgu met de dodende stokken.'

'Ik heb je dit al zo vaak gezegd — er is hen niets overkomen.' Hij stak zijn hand uit en streek de haarlokken opzij die over haar gezicht waren gevallen toen ze omlaag had gekeken naar de baby. Vervolgens liet hij zijn vingers net zolang over die lieve gespleten lip glijden totdat ze begon te lachen. Zoiets hoorde een jager helemaal niet te doen, zeker niet in het bijzijn van anderen, maar juist daarom stelde zij het des te meer op prijs.

'Dat weet je niet zeker,' zei ze, nog steeds bezorgd.

'Dat weet ik wel zeker. Zoals ik je al heb uitgelegd, de murgu kunnen niet liegen. Dat komt door de manier waarop ze praten of liever gezegd denken. Net alsof je elke gedachte die in je opkomt hardop zou uitspreken.'

'Dat zou ik nooit doen. Daar zouden sommige mensen niet zo blij mee zijn.' Ze lachte. 'En anderen juist weer wel.'

'Je begrijpt dus wat ik zeggen wil. Wanneer de murgu spreken, kunnen ze niet anders dan zeggen wat ze denken. Die marag met wie ik gesproken heb, de sammadar van hun stad, aan wie ik het mes van hemelmetaal heb gegeven, zei dat ze zou ophouden met vechten, naar de stad zou terugkeren en daar zou blijven. Dat zei ze - en dus is het zo gebeurd.'

De regen begon langzaam af te nemen, hoewel het water nog steeds uit de doornatte bomen bleef druppelen. Nog vóór de avond klaarde de hemel een beetje op en wierp het late middagzonnetje haar stralen tussen de takken door. Kerrick stond op, rekte zich uit en snoof de lucht op. 'Morgen wordt een mooie, stralende dag.'

Blij om eindelijk de benauwde tent uit te kunnen, pakte hij zijn speer en hèsotsan en liep de heuvel op die achter hun kamp lag. Arnwheet riep hem iets achterna en hij wenkte de jongen. Het was heerlijk om weer rond te kunnen lopen. Arnwheet draafde naast hem, zijn kleine speer in de aanslag. Harl en Ortnar waren al begonnen hem wegwijs te maken in de bossen, dus wist hij zich op zevenjarige leeftijd al veel geruislozer voort te bewegen dan zijn vader. Er klonk geritsel in het struikgewas en ze bleven allebei staan. Er rende iets kleins weg en Arnwheet wierp zijn speer er achteraan.

'Een elinou,' zei hij. 'Ik zag de kleuren op zijn rug. Ik had hem bijna!'

Hij rende weg om zijn speer terug te halen. Elinou, een kleine, snelle dinosaurus en een lekker hapje. Arnwheet had de juiste benaming geleerd van een van de mannetjes aan het meer, dus sprak hij Yilanè wanneer hij het erover had. Maar hij gebruikte de taal tegenwoordig wel steeds minder, nu er niet zoveel gelegenheid meer voor was.

Ze bereikten de heuvelrug en keken over de lagune uit op de kleine eilandjes voor de kust. Witgekopte golven rolden over het strand, een zware zee door de storm. De oceaan was verlaten - net als altijd. De Yilanè in de stad schenen zich nooit zo ver noordelijk langs deze kust te wagen. Hij vroeg zich af of hun jagers weer naar het Ronde Meer waren gegaan. En wat er in dat geval met de beide mannetjes was gebeurd.

'Gaan we nog even zwemmen?' vroeg Arnwheet. In Marbak, het Yilanè was hij alweer vergeten.

'Te laat, bijna donker. Laten we liever morgenochtend gaan dan kunnen we misschien meteen wat vis vangen.'

'Wil geen vis eten.'

'Natuurlijk eet je vis — als dat op het menu staat.'

Sinds ze bij het meer waren weggegaan, hadden ze niet vaak meer vis gegeten. Misschien hadden ze het te veel gegeten. Hij kon de gedachte aan het meer niet uit zijn hoofd zetten en hij wist ook waarom. Wat was daar gebeurd na hun vertrek? Waren de eieren uitgekomen, of wat het dan ook was wat ze deden? En zo ja, leefde Imehei dan nog wel? Deze gedachten hielden hem bezig, zoals dat de laatste tijd steeds vaker gebeurde. Als Imehei dood was, was Nadaske alleen, zonder ook maar iemand om mee te praten. En ze hielden allebei zo van praten -zelfs als er niemand luisterde. Maar met publiek was altijd beter. Wat was er met hen gebeurd?

Voor het invallen van de duisternis waren ze terug in het kamp, waar ze aten en bespraken wat ze de volgende dag zouden gaan doen. Harl vond het een goed plan om te gaan zwemmen en vissen. Darras, die slechts zelden haar stem liet horen, vroeg of ze mee mocht.

'Neem haar maar mee,' zei Ortnar. 'Armun kan met de dodende stok omgaan en mijn werparm is nog sterk. Wij hebben hier niets te vrezen.'

Door Ortnars woorden wist Kerrick opeens wat hem te doen stond. Toen hij met Armun alleen was en ze op het punt stonden te gaan slapen, vertelde hij haar in het donker wat hij van plan was.

'Weet je hoe de Sasku het verstrijken van de tijd bijhouden, zonder de dagen te tellen?'

Ze maakte, al halfin slaap, een belangstellend geluidje.

'Sanone heeft het me wel eens voorgedaan. Hij zei dat het geheime kennis van de mandukto's was, maar het was helemaal niet moeilijk. Ai de figuren die hij erbij op de grond tekende kan ik niet namaken, maar ik kan wel de manen tellen. Je telt van de ene volle maan tot de volgende. Dat is heel veel dagen. Sinds we bij het meer zijn weggegaan is de maan drie keer vol geweest.'

Het was niet zozeer wát hij zei, maar iets in zijn stem, de betekenis achter zijn woorden, die haar aandacht trok. Hij voelde haar lichaam naast zich verstijven.

'We zijn daar nu weg,' zei ze. 'Dus er is geen enkele reden meer om er nog over te praten. Het is tijd om te gaan slapen.'

'Ik vraag me af wat er sinds ons vertrek allemaal gebeurd is bij het meer.'

Ze lag inmiddels klaarwakker in het donker omhoog te staren. Ze wist al wat hij ging zeggen.

'Het meer is niet langer belangrijk, misschien zijn er nu wel murgu. Je moet die twee vergeten. Je zult ze nooit meer terugzien.'

'Ik maak me zorgen om hen — begrijp je dat niet? Voor jou, dat weet ik, zijn het gewoon twee murgu, die je liever dood zou zien.'

'Het spijt me dat ik dat ooit gezegd heb. Ik doe echt mijn best te begrijpen hoe je over hen denkt. Ik probeer me voor te stellen hoe jij tussen de murgu hebt geleefd. Ik weet niet hoe het voelt, maar ik kan ergens wel begrijpen dat je op twee van hen, die twee, gesteld bent geraakt.'

Kerrick trok haar tegen zich aan. Zoiets had ze nog nooit gezegd. 'Als je dat begrijpt - dan weet je ook dat ik erachter moet zien te komen wat er gebeurd is.' Hij voelde hoe zij hem van zich wegduwde.

'Ga niet terug. Alsjeblieft. Ik weet hoe je erover denkt, maar voor hen voel ik niets. Blijf hier.'

'We praten er een andere keer wel over.'

'We praten er nu over. Ben je van plan om terug te gaan?'

'Alleen maar om te zien wat er gebeurd is. Ik zal heel voorzichtig zijn en niet langer dan een paar dagen wegblijven. Jij bent hier veilig.'

Armun draaide hem de rug toe en rolde van hem weg. Ze wilde niet meer luisteren. Het duurde lang voordat een van hen in slaap viel.

Ze had het goed gezien; zijn besluit stond vast. Er werd nog steeds niet gesproken toen hij de volgende ochtend een licht pakketje klaarmaakte van gerookt vlees en wat van de wortels die hadden liggen roosteren in de as. Ortnar zag het allemaal als een grote vergissing.

'Het meer is niets. Wij zijn weg, er is geen reden om terug te gaan. Misschien zitten er inmiddels wel een heleboel murgu. Het is een val.'

'Je kent mijn redenen, Ortnar. Ik ga. Ik blijf maar een paar dagen weg. Bewaak de sammad terwijl ik weg ben.'

'Ik ben slechts een halve jager...'

'Je werparm is nog even sterk als vroeger en je speerpunt nog net zo scherp. Harl is een beter jager dan ikzelf en Armun kan net zo goed met de dodende stok overweg als ik. Jullie zullen je prima kunnen redden zonder mij. Ben je bereid dit voor mij te doen?'

Kerrick vatte het gebromde antwoord op als een ja begon de stevige dierevellen om zijn voeten te binden voor de lange tocht die voor hem lag. Armun sprak alleen tegen hem wanneer hij haar een directe vraag stelde, verder deed zij er het zwijgen toe. Zo deed ze al vanaf het moment dat hij had besloten terug te keren naar het meer. Hij vond het niet prettig weg te gaan terwijl zij boos op hem was — maar hij had geen andere keus. Ze verrastte hem door hem na te roepen toen hij vertrok: 'Wees voorzichtig, kom weer gauw naar huis.'

'Je weet toch waarom ik dit moet doen?'

'Nee. Ik weet alleen dat het moet. Als ik de baby niet had, zou ik met je meegaan. Blijf niet te lang weg.'

'Nee, maak je maar geen zorgen.'

Harl stak samen met hem de rivier over op het vlot dat ze hadden gemaakt van dikke palen, aan elkaar vastgebonden met stengels van klimplanten. Hij zou ermee terugkeren en het verstoppen tussen de bomen. Harl zei niets en hief slechts zijn hand op bij wijze van afscheid. Kerrick verdween tussen de bomen, de hèsotsan in zijn hand.

Toen hij het bredere spoor bereikte, nog steeds duidelijk zichtbaar na het passeren van de sammads, sloeg hij af naar het zuiden en bleef even staan om om zich heen te kijken. Hij was lang zo goed niet in dit soort dingen als de andere Tanu, die in de bossen waren opgegroeid. Hij kon niet eens de gebroken tak ontdekken waarmee Ortnar het pad had gemerkt. Hij legde de hèsotsan naast zich neer en haalde zijn vuurstenen mes te voorschijn. Daarmee schraapte hij een stuk bast weg van de dichtstbijzijnde boom. Vervolgens nam hij heel zorgvuldig het land en het bos in zich op en probeerde zich zo goed mogelijk in te prenten hoe deze plek eruitzag, zodat hij bij zijn terugkeer het pad weer zou kunnen vinden. Toen raapte hij de hèsotsan weer op, draaide zich om en begon het pad te volgen.

Toen de sammad vanaf het meer naar het noorden was gekomen, hadden ze er vele dagen over gedaan, omdat ze niet sneller konden dan Ortnar voort kon hobbelen. Nu hij alleen was, schoot hij veel sneller op. Op de derde dag verruilde hij het platgetreden spoor voor het vertrouwde pad dat naar het Ronde Meer leidde. In deze bossen had hij vaak gejaagd en hij kende ze goed. Toen hij in de buurt van het kamp kwam, maakte hij een ruime omtrekkende beweging zodat hij het meer naderde vlak bij de plek waar hun tenten hadden gestaan. Steeds langzamer liep hij en het laatste stukje kroop hij plat op zijn buik door het struikgewas. De plek van het kamp was verlaten en begon zelfs alweer overwoekerd te raken. De zwarte plekken op de plaats van hun kookvuur was de enige aanwijzing dat hier ooit iemand geweest was. Hij ging achter een grote boom staan om over het water naar het andere kamp te kijken.

Er bewoog iets in de buurt van het strand en hij hief de hèsotsan. Daar stond een Yilanè, met de rug naar hem toe. Hij wachtte tot de figuur zich naar hem omdraaide.

Het was Nadaske, zonder enige twijfel. Hij stond op het punt iets te roepen, maar bedacht zich. Was hij daar alleen? Of lagen er andere Yilanè in een hinderlaag? Het zag er niet gevaarlijk uit. Hij zag Nadaske naar het strand lopen en zich over een donkere figuur in het water buigen. Dat kon alleen Imehei zijn - hij leefde dus nog! Hij voelde een grote blijdschap in zich opkomen, stapte uit de schaduw en riep met luide stem om aandacht-voor-communicatie.

Nadaske draaide zich bliksemsnel om, rende naar zijn schuilplaats en kwam een ogenblik later weer te voorschijn met zijn hèsotsan in de aanslag. Kerrick ging zo staan dat hij hem goed kon zien.

'Gegroet, grote jager, doder van alles wat zich in de bossen waagt.'

Nadaske stond als aan de grond genageld, de hèsotsan nog steeds geheven, en verroerde zich pas toen Kerrick vlakbij was. Pas op dat moment liet hij zijn wapen zakken en sprak.

'Blijdschap in veelvoud. Aanwezigheid onverwacht/bijna niet te geloven. Ontbreken van gesprekspartner heeft mij yileibe gemaakt. Je bent teruggekomen.'

'Natuurlijk.' Kerrick wees met een vragende duim op Imehei.

'Nog steeds hetzelfde. De eieren zijn gebroken.'

'Ik begrijp het niet. Zijn de eieren weg?'

'In mijn onwetendheid vergat ik even dat jij als ustuzou niets van deze dingen afweet. Nadat de eieren in de buidel zijn gelegd, gaat er enige tijd voorbij. Dan breken de eieren en komen de elininyil tevoorschijn, die in dezelfde buidel verder groeien en zich voeden aan bepaalde klieren. Wanneer ze groot genoeg zijn, komen ze uit de buidel en zwemmen zo het meer in. Pas dan zullen we weten hoe het met Imehei is.'

'Twijfel aan precieze betekenis.'

Nadaske draaide zich om naar het water en zijn bewegingloze, zwijgendevriend. Hij maakte het teken van leven en dood, gelijk en legen-gesteld. 'Hij blijft zoals je hem nu ziet totdat de jongen te voorschijn komen. Dan zal blijken of hij blijft leven - of dat hij zal sterven. Wij kunnen slechts afwachten. Het zal nu niet lang meer duren. Ze zijn al heel beweeglijk, als je goed kijkt kan je het zien.'

Kerrick keek naar het bewegen onder de huid en wendde zich toen af van de bewusteloze figuur in het meer. 'Hoe lang gaai het nog duren?'

'Ik weet het niet. Vandaag, morgen, over enkele dagen. Toen het mij overkwam, is me er niets van bijgebleven.' Hij zag Kerricks vragende beweging. 'Ja. Ik ben ook naar de stranden geweest. Eén keer. In de hanalè zeggen ze dat je één keer kunt overleven, bij de tweede keer de kans loopt om te sterven en bij de derde keer zo goed als dood bent. Dit is Imehei's eerste keer. We hebben alle reden om te hopen.'

Behalve om stekende insekten te verdrijven, was er die avond geen echte reden om een vuur aan te leggen. Het was zoals altijd warm — en Kerrick had wel vaker rauwe vis gegeten. Bovendien had Nadaske een hekel aan de geur van rook. Bij het ruiken van de lucht aan Kerricks kleren trok hij een vies gezicht. Ze aten en praatten totdat het zelfs te donker werd voor schemerspraak. Vervolgens vielen ze dicht tegen elkaar aan in slaap onder het afdak dat de beide mannetjes hadden geplant en gevormd. Het leek meer op een Yilanèslaapkamer dan een Tanu-tent en, om een of andere onverklaarbare reden, sliep Kerrick heel, heel vast.

De volgende ochtend zag de rauwe vis er heel wat minder smakelijk uit. Kerrick pakte zijn hèsotsan, liep langs het meer naar een bos met fruitbomen en at wat vruchten. Toen hij terugkwam, was Nadaske bezig Imehei te voeren. Toen aan zijn bewegingen zichtbaar werd dat hij niet lekker lag, rolde Nadaske hem om in het water zodat hij een prettiger houding aan kon nemen.

'Gaat het vandaag gebeuren?' vroeg Kerrick.

'Vandaag, morgen, ik weet het niet. Maar gebeuren zal het.'

Dit was het enige antwoord dat hij op zijn vraag kreeg en het was zeer onbevredigend. Hoe lang zou hij hier nog blijven? Hij had beloofd snel weer terug te komen — maar hoe snel? Hij had nog steeds het gevoel dat Nadaske en Imehei deel uitmaakten van zijn sammad, evenveel als de Tanu en dus was hij hen evenveel hulp verschuldigd. De anderen zaten veilig op het eiland. Zijn verantwoordelijkheid lag in de eerste plaats hier bij het meer.

Het was echter makkelijker gezegd dan gedaan. Eén dag werd twee dagen en twee dagen werden er drie. Op de vierde dag zonder enige verandering wist Kerrick dat het moment was aangebroken om terug te keren naar het eiland. Hij had tegen Armun gezegd dat het maar een paar dagen zou duren en die paar dagen waren inmiddels al ruim verstreken. Nog één dag, dan zou hij vertrekken en misschien later nog eens terugkomen. Maar dat zou weer een lange tocht betekenen, zodat hij nog langer weg zou moeten blijven van het eiland.

'Er is nog steeds niets veranderd,' zei Nadaske de volgende ochtend in antwoord op zijn onuitgesproken vraag.

'Volgens mij kunnen we wel eens wat vers vlees gebruiken. Ik weet zeker dat jij, net als ik, ook je buik vol hebt van vis.' Nadaske maakte een gebaar van vele malen versterkte instemming. 'Dat dacht ik al. Een eind verderop langs het meer heb ik herten gezien. Ik zal er een mee terugnemen.'

Het was niet alleen vers vlees waaraan hij behoefte had. Hij wilde een poosje bij het strand vandaan zijn. De aanblik van Imehei, levend noch dood, was iets wat hij moeilijk kon verdragen. Dit moest de laatste dag worden. Als er niets gebeurde, zou hij de volgende ochtend vertrekken.

Na dit besluit ging hij verder geheel op in de jacht. Zijn boog had hij niet bij zich, daar had hij toch nooit goed genoeg mee leren omgaan, en in plaats daarvan maakte hij gebruik van de hèsotsan. Hoewel hier een grotere bekwaamheid in het besluipen van de prooi voor vereist was, omdat het niet zo accuraat was als de boog, sloot het tevens de mogelijkheid uit dat een dier dat gewond was door een slecht gemikte pijl nog wist te ontsnappen. Door in de beschutting van de bomen een omtrekkende beweging te maken, manoeuvreerde hij zich in een zodanige positie dat de wind zijn geur niet in de richting van de kleine kudde kon voeren. Zijn eerste poging mislukte omdat hij werd opgemerkt en de dieren bliksemsnel weg stormden. Bij de volgende kudde had hij meer geluk en hij slaagde erin een kleine bok te vellen.

Nadaske kon geen vuur verdragen en hij haatte de stank van rook. Als hij een deel van het vlees voor zichzelf wilde braden, zou hij dat een eind landinwaarts moeten doen. Hij kon maar beter hier ter plekke een vuur aanleggen, een deel van het vlees opeten en de rest meenemen voor de beide mannetjes.

Het nam enige tijd in beslag eer hij wat droog hout had verzameld, met zijn vuursteen een vonk had gemaakt en een achterpoot boven het vuur had geroosterd. Het vlees was taai maar smakelijk en hij kloofde poot tot op het bot af. Het was al laat in de middag toen hij wat zand over de restanten van het vuur schopte, het karkas over zijn schouder gooide en op weg ging naar het meer.

Terwijl hij over het strand aan kwam lopen riep hij al klanken van aandacht-voor-spreken. Toen Nadaske niet reageerde, deed hij het nog eens. Dit was niets voor Nadaske. Was er iets mis? Hij liet het hert op de grond glijden en hurkte in het struikgewas. Behoedzaam en geruisloos, de hèsotsan in zijn hand, sloop hij tussen de bomen door om het kamp vanaf de beschutte kant te naderen. Als Yilanèjagers het kamp hadden gevonden, wilde hij de kans hebben om als eerste te schieten. Een grote conifeer wierp zijn schaduw over het strand en hij ging erachter staan en keek voorzichtig om de stam heen.

Er was iets verschrikkelijks gebeurd. Nadaske zat voorovergebogen in het zand, zijn armen slap langs zijn zij. Hij had Imehei op het strand getrokken, waar deze nu roerloos en met open mond lag. Dood. In het zand lag veel bloed en kleine lichaampjes.

Toen Kerrick onder het slaken van vragende geluiden naar voren kwam, keek Nadaske hem met lege ogen aan. Het kostte hem grote moeite, maar uiteindelijk wist hij iets te zeggen.

'Ze zijn eruit gekomen. Hij is gestorven. Het is voorbij. Mijn vriend is dood. Hij is dood.'

Toen Kerrick dichterbij kwam, zag hij dat de lichamen van kleine Yilanè waren. Nadaske zag waar hij naar keek en sprong overeind. Zijn kaken klapten dicht, hard, en nog eens en nog eens, net zolang totdat het speeksel in zijn hals droop. Uit elke beweging, elke gelaatsuitdrukking, sprak pijn.

'Zij leefden. Imehei stierf. Ze hebben hem vermoord. Ik zag hen in het water geboren worden terwijl hij al dood was. De vrouwtjes liggen daar op het strand, allemaal. Ik heb ze gedood. Zij, de vrouwtjes, hebben hem vermoord. Nu liggen hun soortgenoten daar, dood.' Hij wees in de richting van het meer en klikte luid met zijn duimen. 'De mannetjes niet. Die zijn daarginds. Als zij blijven leven, zullen ze in elk geval geen last hebben van deze anderen. Zo hebben ze in elk geval een kans - en die heeft Imehei nooit gehad.'

Kerrick kon niets zeggen om Nadaske's verdriet te verlichten of de vreselijke gebeurtenissen van deze dag te veranderen. Hij liep terug, vond het hert waar hij het had achtergelaten, en bracht het naar Nadaske.

In de stad zou Imehei's lichaam te ruste zijn gelegd in een van de grafkuilen, waar de wortels van speciale planten het zouden verteren, met botten en al, en de voedingsstoffen terug werden gegeven aan de stad die hem gevoed had. Hier konden zij niet meer doen dan een graf graven in het zachte zand onder de conifeer achter het kamp en zijn lichaam erin leggen. Kerrick sleepte stenen aan om de losgewoelde aarde te bedekken en de dieren ervan te weerhouden het weer op te graven.

Nu had Nadaske hier niets meer te zoeken. Toen Kerrick de volgende ochtend zijn slaaphuiden oprolde, kwam Nadaske naar hem toe en gaf hem een klein, in bladeren verpakt bundeltje.

'Wil jij dit voor me dragen? Betrachten van uiterste zorg bij transport/ter voorkoming van schade.'

Hij sloeg de verpakking open om de draadsculptuur van een gehoornde nenitesk te onthullen. Kerrick gebaarde instemming/dankbaarheid voor vertrouwen, pakte het beeldje weer in en borg het zorgvuldig tussen de huiden.

'Ik zal er goed voor zorgen en het aan je teruggeven wanneer we onze bestemming bereikt hebben.'

'Laten we gaan.'

De zon stond net boven de bomen toen ze op weg gingen. Geen van beiden keek nog achterom naar het verlaten strand.

12

Het is hier goed vissen,' zei de sammadar Keilimans, terwijl hij met een stok in de vlammen porde.

'In de oceaan kun je overal goed vissen — omdat er overal vis zit.' Herilak sprak op scherpe toon en deed zijn best zijn kalmte te bewaren. 'En denk je dat je hier 's winters, wanneer het zo koud is dat de dodende stokken doodvriezen, nog net zo goed kunt vissen? Dan zul je toch weg moeten. Dus kan je net zo goed nu al vertrekken.'

'Wanneer de kou komt, is het nog vroeg genoeg om te gaan,' zei Har-Havola. 'Wat dat betreft ben ik het met Keilimans eens. En in de rivier kan je ook goed vissen, niet alleen in zee.'

'Als jullie dan zo dol zijn op vis — dan hadden jullie beter in de zee kunnen leven!' snauwde Herilak. 'Wij zijn jagers, ddt zijn wc, geen vis-vreters...'

'Maar er valt hier ook genoeg te jagen.'

'Ik denk dat we in het zuiden nog beter kunnen jagen,' riep Hanath. 'Kerrick heeft ons een heel grote dienst bewezen.'

'Door ons leven te redden,' zei Morgil. 'Als Herilak van plan is hem te gaan zoeken, gaan wij mee.'

'Ga je gang! We zullen jullie niet missen,' zei Keilimans gebelgd. 'Jullie hebben de porro van de mandukto's gestolen en iedereen moeilijkheden bezorgd. Sommigen van ons zullen jullie met plezier zien vertrekken. Ga maar met Herilak mee. Maar ik blijf in elk geval. Er is geen enkele reden om nu te vertrekken.'

'Die is er wel.' Herilak sprong overeind en wees naar het zuiden. 'Durft iemand hier te ontkennen dat Kerrick, die zich daar nog ergens moet bevinden, ons allen het leven heeft gered?' Hij rukte hard aan het mes dat hij om zijn hals droeg en het leren riempje brak: hij smeet het voor hen op de grond. 'Dit hebben de murgu ons terugbezorgd. Het mes van hemelmetaal dat Kerrick altijd droeg. Het is een boodschap aan ons. Het vertelt ons dat hij hen gedwongen heeft op te houden met oorlogvoeren. Hij heeft hen ons dit mes laten brengen om ons te tonen dat wij gewonnen hadden. Zij zijn weggegaan. En daar heeft hij voor gezorgd. Durft iemand hier te beweren dat ik de waarheid niet spreek?' Woedend keek hij over de vlammen naar de andere sammadars, die instemmend knikten. Hij keek op naar de jagers en vrouwen die achter hen stonden en alles zwijgend aanhoorden. 'Wij weten allemaal dat het waar is. Ik zeg dat we naar het zuiden moeten om te zien of Kerrick daar is, of hij nog leeft, of wij hem kunnen helpen.'

'Als hij nog leeft, zal hij onze hulp niet nodig hebben,'zei Kellimans en er ging een instemmend gemompel op. 'Herilak, hij is van jouw sammad en als je hem wilt gaan zoeken, moet je dat doen. Maar wij doen wat we zelf willen.'

'En wij willen hier blijven,' voegde Har-Havola eraan toe.

'Jullie hebben ruggegraten als kwallen en hersens van natte modder.'

Terwijl Herilak het mes van hemelmetaal weer opraapte, kwam Merrith op het vuur toegelopen. Met haar handen op haar heupen, de vlammen weerkaatst in haar ogen, ging ze voor hen staan. 'Jullie zijn allemaal kleine jongetjes die wel een grote mond hebben — maar het vervolgens in hun broek doen van angst. Waarom zeggen jullie nu niet gewoon wat je werkelijk denkt? Jullie zijn bang om je in de buurt van de murgu te wagen. Dus zijn jullie bereid Kerrick te vergeten en vis te vreten. Dat jullie tharms weg mogen zinken in de oceaan en nimmer de sterren zullen aanschouwen!'

Hierop gingen er nog woedender kreten op.

'Zo mag je niet praten. En zeker niet over de tharms,' zei Herilak.

'Ik heb het gezegd en ik ben niet van plan mijn woorden terug te nemen. Aangezien jullie jagers geloven dat wij, domme vrouwen, geen tharms hebben — zie ik geen reden me zorgen te maken over de jouwe. Vertrek je morgenochtend vroeg?'

´Ja.`

'Zal je sammad je vergezellen?'

'Jazeker. We hebben het besproken en zij gaan mee naar het zuiden.'

'Jouw mastodonten zijn nog verstandiger dan deze sammadars. Ik ga met je mee.'

Herilak knikte dankbaar. 'Jij gaat dus mee.' Hij glimlachte. 'Ik kan er altijd nog wel een sterke jager bij gebruiken.'

'Zowel jager als vrouw, sammadar. Vergeet dat nooit.'

Alles wat rond het kampvuur gezegd kon worden, was nu gezegd. Merrith verliet hen en liep langs de donkere omtrekken van de tenten naar de weide waar de mastodonten stonden. Haar oude koe, Dooha, tilde snuivend haar slurf op, murmelde een begroeting en stak haar slurf uit om haar even aan te raken met het gevoelige puntje. Merrith gaf een klopje op de harige huid.

'Ik weet dat je niet graag in het donker loopt, maar het is niet ver. Sta eens even stil.'

Merrith had al lang vóór de bijeenkomst rond het kampvuur een besluit genomen. Ze had haar tent afgebroken en al haar spullen op de travois geladen, die zij nu vastmaakte achter de mastodont. Dooha tetterde klaaglijk maar liet zich niettemin meevoeren. Zodra Merrith had gehoord dat Herilak wegging, was ze met haar voorbereidingen begonnen. De rest van de sammads mocht wat haar betreft hier bij de rivier blijven en dik en vet worden van de vis. Zij ging naar het zuiden met Herilaks sammad. Ze verheugde zich erop weer onderweg te zijn — en ze was erg op Malagen gesteld geraakt. Verder was hier niemand om wie ze iets gaf — of die om haar gaf. Nadat ze de travois achter de tenten had gelegd en Dooha aan een boom had gebonden, begaf ze zich naar Herilaks vuur. Malagen keek glimlachend naar haar op. 'Je gaat met ons mee!'

'Inderdaad. Het stinkt me hier te veel naar vis.'

Malagen boog zich naar voren en fluisterde: 'Jij bent niet de enige — Fraken, de alladjex, gaat ook mee. Fijn, hè?'

Merrith snoof luidruchtig. 'Die oude Fraken is een lastpost. Hij doet zich alleen maar te goed aan andermans voedsel.' Malagen keek geschokt.

'Maar hij is de alladjex. We hebben hem nodig.'

'Die ouwe zemel hebben we heus niet nodig. Ik ben al meer geneeskrachtige zalfjes vergeten dan hij ooit heeft kunnen maken. Verwar hem niet met jullie eigen Sasku mandukto's. Die beschikken in elk geval over enige wijsheid en leiderschap. Maar deze man is oud en dom. Het zal niet lang meer duren voordat hij doodgaat en jongen-zonder-naam zijn plaats inneemt.'

'Is het dan niet waar dat Fraken de toekomst kan voorspellen uit uileballen?'

'Dat wordt wel beweerd. Zelf heb ik weinig vertrouwen in de velletjes en botjes van half verteerde muizen. Die heb ik niet nodig om in de toekomst te kunnen kijken.'

'Werkelijk?'

'Ik zal het je bewijzen. Hij heeft nog niets gezegd - maar vóór morgenochtend zal Nivoth deze sammad verlaten.'

'Moge Kadair je eeuwig bijstaan!' Malagens ogen werden groot in het schijnsel van de vlammen. 'Je was er niet bij, dus je kan het niet gezien hebben, maar Nivoth heeft net zijn tent weggesleept.'

Merrith begon te lachen en sloeg op haar knie. 'Ik wist het. Maar er was niet veel intelligentie voor nodig om dat te kunnen voorspellen. Als wij Kerrick gaan zoeken en hem inderdaad vinden, dan vinden we ook Armun, die bij hem is. En zij heeft Nivoth een keer met haar vuist tegen de grond geslagen en daarbij zijn neus gebroken, daarom zit er zo'n vreemde kronkel in. Hij heeft geen enkele behoefte haar nog eens tegen te komen. Opgeruimd staat netjes.'

'Jij weet alles van de sammads. Je moet me alles vertellen.'

'Niet alles, maar genoeg.'

'Zet je je tent hier op?'

'Vanavond niet meer. Ik heb hem al opgerold en op de travois gebonden, klaar voor vertrek.'

'Dan slaap je in mijn tent.'

'Nee, dat is de tent van je jager, Newasfar. Er kan maar één vrouw in een tent slapen. Ik ga wel bij het vuur liggen. Dat zal de eerste keer niet zijn.'

's Ochtends was het vuur niet meer dan koude as, maar het was een warme nacht geweest. Merrith lag met haar kleren aan te kijken hoe de ochtendster boven de oceaan verflauwde in de eerste rode gloed van de dageraad. Ze stond op en lang voordat de anderen uit hun tenten te voorschijn kwamen, had zij de palen van de travois al vastgemaakt.

'Als je de hele dag blijft liggen slapen, zal je vandaag niet ver komen, Herilak,' zei ze toen hij zijn tent uitkwam en de lucht opsnoof. Hij fronste zijn wenkbrauwen.

'Jij hebt een scherpe tong zo vroeg in de morgen.'

'Mijn tong spreekt slechts de waarheid, grote sammadar. Is het waar dat de oude Fraken met ons meegaat? Volgens mij was hij nooit zo dol op Kerrick.'

'Maar hij is wel dol op warmte. Hij ziet erg op tegen de winter hier.'

'Daar kan ik inkomen. Hoever gaan we eigenlijk?'

'Vandaag stoppen we bij een klein riviertje waar we al eens eerder hebben overnacht. Als je bedoelt hoe ver we gaan om Kerrick te vinden; net zover als nodig is.'

'Helemaal tot de murgu-stad?'

'Als het moet. Ik weet dat hij daar ergens moet zijn.'

'Zo lang ben ik niet weggebleven,' zei Kerrick, met kalme stem om zijn woede niet te laten blijken.

'Het doet er niet toe,' zei Armun. 'Je bent een jager. Een jager gaat en staat waar hij wil. Al wil je er elke dag naar toe. Maar Arnwheet blijft hier bij mij.'

Vanaf de plek waar hij zat, in de schaduw van een grote eik, had Kerrick uitzicht op het water. Dit eiland was een prima plek. De beide tenten stonden verscholen tussen de bomen. Er zat veel wild en vers drinkwater was onder handbereik. Er zaten eenden, vis in overvloed en het eiland was rijkelijk voorzien van bessen. Armun en Darras hadden al manden vol wortels en paddestoelen verzameld. Ze waren allemaal gezond en de baby groeide goed. Zelfs Ortnar maakte het, ondanks zijn gemopper, betrekkelijk goed. Het enige wat Armun ongelukkig maakte, was de aanwezigheid van Nadaske; ze bleef er maar over doorzeuren. Hij vertoonde zich amper — maar zij zag hem altijd. Hij was net een korst op een wondje waaraan ze voortdurend zat te pulken zodat het steeds weer begon te bloeden.

'De jongen wordt er niet slechter van,' legde Kerrick geduldig, en niet voor de eerste keer, uit. 'En hij wil zelf graag mee.' Hij keek naar Arnwheet, die bij Harl was gaan zitten toen het meningsverschil tussen zijn ouders voor de zoveelste keer was opgelaaid. Armun volgde zijn blik en trachtte redelijk te zijn.

'Probeer je nu eens voor te stellen hoe het voor mij is, in plaats van voor hem. Hij zal opgroeien tot iemand die anders is dan anderen, half murgu, half Tanu. Net als...'

'Net als ik?' Zijn stem klonk verbitterd. 'Niet het één en niet het ander.'

'Dat bedoelde ik helemaal niet — of misschien ook wel. Je hebt zelf gezegd dat je geen goede murgu bent en ook geen goede jager. Laat hem een goede jager worden, meer vraag ik niet van je.'

'Hij zal opgroeien tot een groot jager omdat hij niet wordt opgevoed door de murgu - zoals ik. Daar hoef je niet bang voor te zijn. Maar het is van het allergrootste belang dat hij in staat zal zijn met hen te praten en hun gebruiken leert kennen. Wij delen onze wereld met hen en ik ben de enige die iets van hen afweet. Als hij leert met hen te praten zullen we later, wanneer hij groot is, met ons tweeën zijn.'

Kerrick wist dat dit een zinloos argument was. Het was niet de eerste keer dat hij trachtte haar dit uit te leggen en haar deelgenoot te maken van zijn gedachten, want hij wilde graag een eind maken aan dit probleem dat altijd tussen hen bleef staan. Maar ze wilde of kón het niet begrijpen. Hij greep zijn hèsotsan en stond op.

'Ik ga Nadaske opzoeken. Ik ben voor het donker terug.' Ze keek hem aan, haar gezicht al even strak als het zijne. 'Ik neem Arnwheet mee. Wij hebben niets meer te bepraten.' Hij draaide zich om en liep snel weg. Hij wilde niet meer horen wat zij wellicht nog te zeggen had.

'Mag Harl ook mee?' vroeg Arnwheet vrolijk, terwijl hij opgewonden zijn speer in de lucht stak.

'Wat wil je zelf, Harl?'

'Gaan jullie ook vissen of jagen?'

'Misschien. Maar eerst gaan we een praatje maken met Nadaske.'

'Jullie praten niet, jullie schudden en rochelen,' zei de jongen met ingehouden woede. 'Ik ga wel in m'n eentje op jacht.'

Kerrick keek hem na terwijl hij met grote stappen wegbeende. Hij was elke dag wat minder jongen en wat meer jager. En hij luisterde te veel naar Ortnar, die hem volstopte met zijn eigen verbittering. Hij zou met anderen moeten kunnen praten, niet alleen met Ortnar. Dit was een goed kamp, met weinig gevaren en al het voedsel dat ze nodig hadden. Toch heerste er geen geluk. Dat was zijn schuld - maar hij kon er niets aan veranderen. 'Laten we naar Nadaske gaan. Het is een tijd geleden sinds we hem voor het laatst gesproken hebben.'

Er verschenen wolken aan de hemel en de geur van regen hing in de lucht. In het noorden zouden binnenkort de bladeren gaan vallen en de eerste sneeuw was al onderweg. Hier zouden de nachten wellicht wat killer worden, maar verder zou er weinig veranderen. Het pad voerde omlaag naar het moeras. Hier en daar stond het groene water hoog, dus droeg Kerrick Arnwheet op zijn schouders. Zwemmend staken ze de inham over naar het eiland aan de overkant. Arnwheet riep met een schel stemmetje om aandacht-voor-spreken en Nadaske kwam uit zijn schuilplaats te voorschijn om hen te begroeten. Zijn bewegingen toonden dat hij blij was te kunnen praten.

'Iemand die niets anders hoort dan de golven, klinken de stemmen van vrienden als liederen in de oren.'

'Wat zijn liederen?' vroeg Arnwheet, Nadaske's bewegingen en klanken voor het nieuwe woord imiterend. Kerrick deed zijn mond al open om het hem uit te leggen, maar bedacht zich. Arnwheet was hier om te luisteren en te leren; daar moest hij niet tussenkomen.

'Heb je nog nooit een lied gehoord? Misschien omdat ik er nog nooit een voor je gezongen heb. Ik herinner me een lied dat Esetta* vaak zong.'

Hij zong met hese stem, geëmotioneerd door zijn herinneringen.

Als jongeling ga ik, voor het eerst naar het strand,
en ik keer terug.

Een tweede maal ga ik,
niet langer jong,
zal ik terugkeren?

Maar geen derde...

Nadaske stopte abrupt en bleef zonder iets te zien over het water uit staren. Het enige wat hij zag waren herinneringen.

Kerrick had het lied al eerder gehoord, in de hanalè waar de mannetjes gevangen hadden gezeten. Destijds had hij het niet begrepen. Nu wel, nu wist hij alles wat er te weten viel over de dood op de stranden.

'Was er iemand gaan zwemmen en toen verdronken?' vroeg Arnwheet, die zich wel bewust was van het verdriet in het lied, maar het niet begreep. Nadaske draaide één oog in zijn richting, maar zei niets.

'Eet je wel goed?' vroeg Kerrick. 'Als je genoeg hebt van vis, kan ik je wel vlees komen brengen...' Hij zweeg toen hij besefte dat Nadaske niet naar hem luisterde.

Arnwheet rende naar Nadaske toe, greep een van zijn duimen en schudde die heen en weer. 'Ga je het lied niet afmaken?'

Nadaske keek op de jongen neer en gebaarde zijn onvermogen. 'Het is een heel droevig lied en ik had het niet moeten zingen.' Voorzichtig trok hij zijn duim los en keek naar Kerrick. 'Maar sinds ik hier ben bekruipt mij steeds meer het gevoel: wat moet er van mij worden? Waarom ben ik hier?' De matheid waarmee hij sprak verdoezelde zijn bewegingen, maar zijn bedoeling was heel duidelijk.

'Je bent hier omdat wij efenselè zijn en ik je hier heb gebracht,' zei Kerrick bezorgd. 'Ik kon je daarginds toch niet alleen achterlaten?'

'Misschien had je dat beter wel kunnen doen. Misschien had ik beter samen met Imehei kunnen sterven. Voor twee was er nog iets. Maar voor één is er niets.'

'Wij zijn hier, Nadaske. Wij zijn nu jouw efenburu. Arnwheet moet nog zoveel leren waarbij alleen jij hem kunt helpen.'

Nadaske dacht lang over Kerricks woorden na en toen hij antwoordde, was er iets van zijn grote droefenis verdwenen.

'Wat jij zegt is waar. Dit is een heel kleine efenburu, van slechts drie personen, maar dat is verre superieur/oneindig veel beter dan alleen. Ik zal eens goed nadenken en proberen me een beter lied te herinneren. Dat moet er zijn.' Zijn lichaam kronkelde terwijl hij aan de liederen dacht die hij kende, net zolang totdat hij er eentje had gevonden dat wel geschikt was.

Efendasi 'esekeistaa belekefeneleiaa, deenk
deedasorog beleksorop eedeninsu*.

Ugunenapsa's Derde Beginsel

De geest van het leven, Efeneleiaa,

is de opperste Eistaa van de Stad des

Levens en wij zijn inwoners en

burgers van die stad.

13

Terwijl zij over het zonnige pad tussen de hoge bomen wandelde, voelde Enge zich volkomen gelukkig in haar omgeving. De beproevingen van haar leven behoorden tot het verleden, verre herinneringen aan wreedheid en dood. Het heden was warm en helder en de toekomst hopelijk eveneens. Toen zij de ambesed betrad, waren deze gevoelens duidelijk zichtbaar in haar manier van lopen en de bewegingen van haar lichaam. Diegenen die reeds aanwezig waren zagen dit en waren verheugd.

'Maak ons deelgenoot van je gedachten, Enge,' vroeg Satsat, 'want we kunnen wel zien dat ze heel mooi zijn.'

'Niet zozeer mooi — eerder eenvoudig. Zoals de zon mij verwarmde, zo verwarmen mijn herinneringen jullie. Toen ik naar onze stad keek, realiseerde ik me wat we allemaal bereikt hebben. Denk daar eens aan en verheug jullie mét mij. Eerst was er Ugunenapsa en zij was alleen. Zij was de schepper en haar Acht Beginselen veranderden de wereld. Toen kwam er een tijd dat enkelen van ons geloofden wat zij verkondigde en voor dat geloof veroordeeld werden. Velen van onze zusters stierven en er waren momenten dat het erop leek dat ons allen de dood te wachten stond. Maar altijd behielden wij ons geloof in Ugunenapsa en nu is het dan zover dat wij leven in een wereld die gecreëerd is door ons geloof. Deze prachtige stad omringt ons, wij werken in volledige harmonie, zij die ons liever dood zouden zien bevinden zich ver weg en weten niet van ons bestaan af. Zoals wij hier vanmorgen samenzijn ter bevestiging van ons geloof, zien wij om ons heen het bewijs dat ons vertrouwen niet misplaatst is geweest. Wij leven tussen de duimen van Ugunenapsa en vinden daar vrede.'

Zij keek, samen met de anderen, in de richting van de plek van de eistaa en hief haar verstrengelde duimen.

'Wij leven tussen haar duimen,' zei ze, en alle aanwezigen herhaalden het gebaar.

Deze ceremonie was op een heel natuurlijke manier ontstaan en ze waren er allemaal erg blij mee. Zij die gekozen waren om leiding te geven aan de werkzaamheden binnen de stad, kwamen elke ochtend in de ambesed bijeen om het werk van de dag te bespreken, een heel natuurlijk gebeuren aangezien dit in alle Yilanè steden het vaste ritueel was. Ook al bleef de plek van de eistaa leeg, toch kwamen zij hier samen. Toen iemand een keer een opmerking maakte over het kale, door de zon verwarmde hout, had Enge zich plotseling gerealiseerd dat het helemaal geen lege plek was, het was de zetel van Ugunenapsa. Efeneleiaa, de geest van het leven, was de eistaa van deze stad en heerste onzichtbaar vanuit deze ambesed. En telkens wanneer ze hier nu samenkwamen ontleenden ze kracht aan de lege plek, in de wetenschap dat deze in feite helemaal niet leeg was.

De stilte van de aangename, eenvoudige ceremonie werd verstoord door Fars geluid van aandacht-voor-spreken. Voordat ze verder iets kon zeggen, onderbrak Elem haar.

'Dringende kwestie, noodzaak om eerst te spreken. De uruketo heeft honger. Ik moet er een paar dagen mee de zee op zodat bij zich kan voeden.'

'Ga dan maar meteen, zodra we hier klaar zijn,' zei Enge.

'Zaken van even grote urgentie,' zei Far, 'te bespreken vóór het vertrek van de uruketo.'

'Nee,' zei Elem met grote vastberadenheid. 'De veiligheid en gezondheid van de uruketo komt op de eerste plaats, prioriteit boven welke andere kwestie dan ook.'

'Uitstekend onder woorden gebracht, tevreden met wijsheid,' zei Ambalasi, terwijl zij langzaam door de ambesed op hen toe kwam lopen. 'Het is mij al vaker opgevallen dat de grote voorliefde die hier bestaat voor praten veel zwaarder weegt dan de fysieke realiteit van het leven.'

Ze liep langs hen heen en ging op haar gemak op de plek van de eistaa zitten, met haar rug tegen het warme hout. Als zij zich al bewust was van de golf van ontzetting onder de Dochters, dan trok zij zich er in elk geval niets van aan. Zij was op de hoogte van het nieuwste bijgeloof en had er juist lol in om in figuurlijke zin bij Ugunenapsa op schoot te zitten.

'Het was juist over deze ongelovige dat ik iets wilde zeggen,' zei Far, omkleed met bepalingen van grote afkeer.

Deze stoutmoedige woorden werden gevolgd door een geschokte stilte en Ambalasi's kam trilde en vlamde kleurig op. Ze stond op het punt iets terug te zeggen, maar Enge, in de hoop een nieuw conflict te kunnen voorkomen, was haar voor.

'Ambalasi heeft deze stad doen groeien en deze is dan ook naar haar vernoemd. Je hebt geen enkele reden op deze beledigende wijze over haar te spreken.'

'Reden genoeg,' zei Far, nog steeds op haar meest onbehouwen toon. 'Ik heb hier heel goed over nagedacht, dus jullie moeten vooral niet denken dat ik overhaast spreek. Net zomin als wij ons verheugen over het zonnetje van gisteren terwijl het vandaag regent, net zomin prijzen wij, geconfronteerd met de mislukkingen van morgen, de overwinningen van gisteren.'

'Als er achter al die vage opmerkingen misschien nog enige verstandige betekenis schuilt, laat ons dat dan weten,' zei Ambalasi, op zo mogelijk nog beledigender toon. 'Hoewel ik dat ten zeerste betwijfel.'

'Over die twijfels van u wil ik het nu juist hebben,' zei Far, haar grote ogen schitterend van intensiteit. 'Want u bent de grote twijfelaar. U zit daar op Ugunenapsa's plaats en wilt ons doen geloven dat u superieur bent aan haar. Dat bent u niet. U dwarsboomt haar wil. U heeft de Sorogetso hier weggehaald en zij waren onze toekomst en dus ook haar toekomst.'

'De Sorogetso, Dochter der Onenigheid, maken geen deel uit van jullie zusterschap en zullen dat ook nooit gaan doen.'

'Nu nog niet - maar zij waren onze enige hoop. Uit hun toekomstige efenburu van elininyil zouden de Dochters van onze toekomst zijn voortgekomen. U ben tussenbeide gekomen...'

'De eerste correcte bewering die je tot nu toe hebt gedaan!'

'Dit kan niet zomaar. Ze moeten worden teruggehaald. Ik heb met de bemanningsleden van de uruketo gesproken en niemand kent de plek waar de Sorogetso zijn achtergelaten. U moet ons vertellen waar die is!'

'Nooit!'

'Dan veroordeelt u ons ter dood.'

Deze gepijnigde uitroep werd gevolgd door een geschokte stilte en Ambalasi was de enige die niet onder de indruk was van de intensiteit van haar gevoelens. Het enige wat zij voelde was weerzin en zij nam een houding aan waaruit dit voor iedereen duidelijk bleek.

'Ik geloof dat we nu wel genoeg van je onbeschaamdheden en beledigingen hebben aangehoord, Ninperedapsa. Verdwijn uit mijn ogen.'

'Nee, want u kunt mij niet vertellen wat ik doen moet. Zo gemakkelijk komt u niet onder de resultaten van uw kwaadaardige daden uit. Ik zei dood en ik meende wat ik zei. Allen die hier aanwezig zijn zullen ooit sterven, want elk levend wezen moet nu eenmaal sterven. Maar wanneer de laatste van ons sterft, zal ook deze stad sterven... en daarmee ook Ugunenapsa's woorden en haar nagedachtenis. U vernietigt ons. U neemt ons onze toekomst af.'

'Krachtige woorden voor zo'n nietig persoontje.' Ambalasi's woede was verdwenen. Ze begon plezier te krijgen in deze krachtmeting; haar leven was de laatste tijd veel te rustig geweest. 'Het was Ugunenapsa die het einde van de Dochters van het Leven heeft bewerkstelligd door hen niet te voorzien van Broeders van het Leven. Je kunt mij de zwakke plekken van jullie filosofie niet verwijten. Vertel me in welke van de Acht Beginselen beschreven staat dat jullie Sorogetso moeten fokken voor jullie eigen doeleinden en ik zal met het allergrootste genoegen toegeven dat ik fout zat.'

Op het moment dat Far wilde gaan protesteren, deed Enge een stap naar voren en ging tussen hen in staan.

'Ik heb iets te zeggen. Hoewel Fars manier van praten mij verdriet doet, dank ik haar voor het opnieuw onder de aandacht brengen van dit probleem. Ook de grote Ambalasi wil ik bedanken omdat zij ons eraan herinnert dat de oplossing in Ugunenapsa's woorden moet schuilen - want het is precies zoals zij heeft gezegd. Als wij het antwoord daar niet kunnen vinden - dan is het probleem werkelijk onoplosbaar. Zelf geloof ik daar niet in. De wijsheid waarmee de Acht Beginselen werden gecreëerd moet zich ook hebben beziggehouden met de toekomst van die beginselen. Als we maar goed genoeg zoeken, zullen we het antwoord zeker vinden.'

'Ik heb gezocht en gevonden,' zei Far. 'Ik heb Ambalasi uitsluitend om hulp gevraagd om levens te redden. Maar Ambalasi is de voorbode van de dood en wil ons niet helpen. Derhalve wenden wij onze blikken van haar af en kijken alleen nog maar naar Ugunenapsa, zoals het ook hoort. Wij richten onze aandacht tot het achtste beginsel. Dochters van het Leven, wij dragen de verantwoordelijkheid om alle anderen te helpen de Levensgeest en de Enige Weg te leren kennen. We moeten doen wat we in het verleden hebben gedaan, naar de steden van de Yilanè trekken om daar de waarheden te verkondigen die wij kennen...'

'En de dood te sterven die jullie zo rijkelijk verdienen,' viel Amba-lasi haar in de rede, haar bewegingen al even kil als haar woorden. 'Jullie hebben mij de verlosser genoemd omdat ik jullie heb weggevoerd uit gevangenschap en jullie een stad heb geschonken waar jullie kunnen leven zonder vervolgd te worden voor jullie geloofsovertuiging. Indien jullie dit willen verwerpen, is dat jullie eigen keuze. Het enige wat ik vraag is dat Ninperedapsa, zij die onenigheid zaait en voorheen Far werd genoemd, als eerste gaat.'

Far stond op, tenger en met rechte rug, en gebaarde dat zij elke tegenslag zou accepteren. 'Dat zal ik doen.' Ze wendde zich met een vragend gebaar tot Elem. 'Ben jij bereid me naar het strand van een Yilanèstad te brengen opdat ik daar Ugunenapsa's woorden kan gaan verkondigen? Wil je mij en degenen die mijn overtuiging delen daarheen brengen?'

Elem aarzelde, verward en onzeker, en richtte zich toen tot Enge met een gebaar waarmee ze om raad vroeg. Zoals altijd aanvaardde Enge ook nu weer de verantwoordelijkheid.

'Dit verzoek kan niet genegeerd worden — maar ook niet zonder meer worden ingewilligd. We moeten alles eerst grondig overwegen en bespreken...'

'Waarom?' viel Far haar onbehouwen in de rede. 'Wij zijn allen vrij en gelijk. Als je mij weerhoudt om te doen wat ik moet doen, dan ben je bezig de heerschappij van de eistaa in ere te herstellen. Dat is onaanvaardbaar...'

'Nee!' zei Enge op luide toon, met gebaren van gehoorzaamheid en aandacht. 'Wat onaanvaardbaar is, is jouw onbehouwen manier van doen en je beledigingen aan het adres van haar die alles wat wij nu hebben mogelijk heeft gemaakt. We zullen je woorden in overweging nemen omdat het probleem van het allergrootste belang is. Maar vanwege de manier waarop je het naar voren hebt gebracht, beveel ik je nu te zwijgen.'

'Ik laat me het zwijgen niet opleggen, je kunt mij niet bevelen. Je hebt gezegd het te zullen overwegen - doe dat dan. Ik trek me terug uit jouw aanwezigheid omdat ik dat zelf wil. Maar morgen kom ik hier op ditzelfde tijdstip terug om je conclusies te horen.'

Dit gezegd hebbende draaide Far zich om en liep weg, gevolgd door haar volgelingen. De stilte die volgde was vervuld van afkeer en wanhoop. Ambalasi sprak op zachte, doch doordringende toon.

'Als ik erbij was geweest toen die nog in haar ei zat, was ik er bovenop gaan staan.'

Enge maakte een gebaar van vermoeidheid en verdriet. 'Ambalasi, zeg dat soort dingen niet, want er komt een reactie in mij op waarvoor ik mezelf schaam.'

'Jij zou ook het liefste van haar af willen zijn. Logisch.'

'Ze sprak de waarheid.'

'En zorgde ervoor dat op klaarlichte dag alles om ons heen zo donker leek als de nacht,' zei Satsat. Hier en daar maakte men instemmende gebaren. 'Ais ze zo graag weg wil, wellicht haar dood tegemoet, is er dan een reden om haar tegen te houden?' De instemmende bewegingen werden steeds heftiger.

'Dat mag niet gebeuren,' zei Ambalasi tot hun stomme verbazing. 'Het zou een ongelooflijk genoegen zijn haar kam in de verte te zien verdwijnen - maar het zou tevens een dodelijke vergissing zijn. Ik zou maar eens tweemaal nadenken alvorens de wereld der Yilanè op de hoogte te brengen van het bestaan van deze stad. Wat wij hebben opgebouwd, kunnen zij ons afnemen.'

'Ik begrijp dat u zich zorgen om ons maakt,' zei Enge, 'en daar dank ik u voor. Maar het is nooit onze opzet geweest ons voor anderen verborgen te houden. Wij zijn hier en hier zullen wij blijven. Wij hebben niets te vrezen. Het is voor de Yilanè niet gebruikelijk, het idee alleen al is onaanvaardbaar, om anders dan in vrede naar een andere stad te gaan.'

'Onder wat we normale omstandigheden zouden kunnen noemen, zou ik het met je eens zijn. Maar de Dochters van het Leven vormen een bedreiging voor de heerschappij van elke eistaa. Is jullie aanwezigheid of jullie leer ooit getolereerd, door welke eistaa dan ook? Ik zie het antwoord al aan je ledematen. Nooit. In het noorden liggen steden die op dit moment bedreigd worden door steeds kouder wordende winters. Als een van die steden van jullie aanwezigheid hier op de hoogte zou worden gebracht — denk je dan niet dat ze zich deze verlaten stad zouden willen toeëigenen?'

'Maar deze stad is niet verlaten.'

'In de ogen van een eistaa is ze wel degelijk verlaten, want hier heerst geen eistaa. Als ik een eistaa was en deze stad hier aantrof, zou ik het niet alleen een mogelijkheid, maar zelfs een noodzaak achten om orde te brengen in een ongeorganiseerde chaos.' Ambalasi moest haar stem verheffen om over de luide protesterende kreten heen te komen. 'Ik zeg dit vanuit het standpunt van een eistaa — zoals zij het zou zien. Hoed jullie dus voor deze twijfelachtige expeditie. In plaats van jullie bekeerlingen te bezorgen, brengt hij jullie wellicht volledige uitroeiing. Jullie zijn gewaarschuwd.'

'En onze dank is groot, Ambalasi,' zei Enge. 'Maar als Far en haar volgelingen wensen te vertrekken, moeten zij daar de kans toe krijgen. Wij kunnen hen niet tegenhouden of hun vertellen wat ze moeten doen. We moeten hun voorstel behandelen zoals we dat van ieder ander zouden doen. Hoe kunnen wij voorkomen dat Ugunenapsa's woorden samen met ons uitsterven? Bestudeer de Acht Beginselen, ik smeek het u. Zelf zal ik het ook doen. Er moet een oplossing worden gevonden.'

'En wel voordat de uruketo terugkeert,' zei Ambalasi. Ze keek naar Elem. 'Ik zou je ten zeerste aan willen raden nu onmiddellijk te vertrekken en pas terug te komen wanneer het dier zich helemaal vol heeft gegeten.'

Elem maakte een instemmend gebaar en draaide zich om. Ambalasi liep met haar mee, maar zei geen woord voordat ze een eind uit de buurt van de ambesed waren. 'Hoeveel dagen denk je hiervoor nodig te hebben?'

'Drie, misschien vier, dat hangt ervan af hoeveel vis we vangen.'

'Maak er zeven van. Als ze over zes dagen nog geen oplossing voor dit probleem hebben gevonden, dan lukt het ze toch niet meer. Ik denk niet dat Far ons de dienst zal bewijzen om uit zichzelf te gaan liggen en dood te gaan.'

En dat deed ze inderdaad niet. Elke ochtend verschenen zij en haar volgelingen in de ambesed. En iedere keer stelden ze dezelfde twee vragen. Hebben de Acht Beginselen het antwoord reeds prijsgegeven? Vijf dagen achtereen was de enige reactie die zij kregen een diepe stilte, waarna zij de tweede vraag stelden: Is de uruketo al teruggekeerd? Vervolgens gingen ze weer weg. Ambalasi woonde deze vervelende bijeenkomsten niet bij: als er oplossingen werden gevonden zou haar dat snel genoeg ter ore komen. Zij bracht haar dagen gelukzalig door met het onderzoeken en catalogiseren van de proefdieren die zij hadden meegebracht. Pas op de zesde dag ging zij vlak na zonsopgang naar de ambesed, waar zij, niet zonder enige tevredenheid, op de plaats van de eistaa plaatsnam. Zij was de eerste en nam de begroetingen van de anderen minzaam in ontvangst. Ze wachtte met spreken tot iedereen er was.

'Hebben jullie de oplossing gevonden?' vroeg ze. Diep ellendig maakte Enge een ontkennend gebaar.

'Die ontgaat ons nog steeds.'

'Ongetwijfeld omdat er geen oplossing bestaat. Betekent dit dat jullie Far zullen toestaan te vertrekken?'

'We kunnen haar niet tegenhouden.'

'Dat valt nog te bezien.'

Op dat moment kwamen Far en haar volgelingen de ingang van de ambesed binnen. Zij waren nu met meer, want velen hadden zich laten inspireren door haar vastberadenheid. Ambalasi kronkelde van afkeer toen Far voor hen kwam staan en het woord nam.

'Is het antwoord in de Acht Beginselen al gevonden?' Er sprak superioriteit uit haar houding waarmee zij de zwijgende Yilanè een voor een stond aan te kijken. Toen ze opnieuw iets wilde zeggen, was Ambalasi haar voor.

'Het antwoord luidt ja en nee.'

'Met u spreek ik niet en naar u luister ik niet want u bent een ongelovige.'

'Het idee dat jij niets meer tegen me zou zeggen is gewoon te mooi om waar te zijn. Maar luisteren zal je in elk geval, want wat jij doet hangt af van mijn toestemming.'

Far keerde haar de rug toe en wilde niets meer horen. Het was Enge die sprak.

'Verdriet en verontschuldigingen voor gebrek aan beleefdheid/onbehouwen gedrag van een metgezel. Over welke toestemming heeft u het, Ambalasi?'

'De uruketo keert morgen terug.'

'Dan zullen wij morgen vertrekken,' zei Far op besliste toon; ze had met één oog staan luisteren.

'Dat zullen jullie niet!' Ambalasi's bevel klonk hard en streng. 'Mag ik je eraan herinneren dat de uruketo van mij is. Of twijfel je daar soms aan?'

Zoals altijd richtte iedereen zich tot Enge om hulp. Zij stond zwijgend en roerloos te denken en maakte toen een instemmend gebaar.

'In dit geval moeten wij doen wat Ambalasi zegt. Uit vrije wil heeft zij zich bij ons laten opsluiten, waarna zij samen met ons is ontsnapt — zij heeft ervoor gezorgd dat wij die ellendige stad konden verlaten in deze uruketo. Zij heeft ons hier gebracht en onze levensstad gecreëerd.

Wij hebben gebruik gemaakt van de uruketo, maar dat kunnen we alleen doen als zij dat goed vindt...'

'Niet waar!' zei Far op luide toon. 'Als ze dat doet, is ze onze eistaa en wij hebben geen eistaa.'

'En jullie hebben ook geen uruketo,' zei Ambalasi met boosaardig genoegen. 'Jullie doen wat ik zeg en anders blijven jullie gewoon hier in de stad. Jullie zijn jonge heethoofden, ijdele en domme Far. Hoewel niet iedereen dit met mij eens zal zijn. Maar toch zullen jullie doen wat ik zeg en mijn instructies opvolgen en anders moet je maar proberen Gendasi* zwemmend te bereiken. En het is een heel eind zwemmen, zelfs voor iemand met jouw wilskracht.'

Ambalasi leunde achterover tegen het warme hout en koesterde zich in de intensiteit van Fars haat.

14

Zoals altijd was het Enge die zich tot het uiterste inspande om de strijdende partijen weer tot elkaar te brengen.

'Ugunenapsa leert ons dat wij allen vertoeven in de stad des levens. In deze stad is Ambalasi jouw gelijke, Far. En in alle andere opzichten is zij jouw meerdere. Zowel wat betreft haar kennis en vaardigheden als haar inspanningen ten behoeve van de Dochters van het Leven. In dat opzicht is zij ook mij ver vooruit en wordt ze alleen nog maar overtroefd door Ugunenapsa, die de waarheden verkondigde. Wij zijn hier, onze stad is hier — en jij bent hier, Far — omdat zij jou hier heeft gebracht. Elk werk dat je ooit nog zult verrichten, zal je kunnen doen omdat zij je bevrijd heeft. Ik vraag je niet om dankbaarheid, maar ik vraag je wel dit feit te erkennen.'

Far was nog steeds kwaad. 'Moet ik van jou nu ook al bevelen aan gaan nemen, Enge? Ben jij nu mijn eistaa?'

Enge bleef kalm onder haar woede. 'Ik gebied je alleen een feit te erkennen. Heb jij je vrijheid aan Ambalasi te danken?'

Na een schoorvoetend stilzwijgen maakte Far stijfjes een bevestigend gebaar. Enge knikte.

'Mooi zo. Vergeet dat nooit. Zoals Ambalasi ons in het verleden geholpen heeft, zo zal zij ons ook in de toekomst blijven helpen. Dus wanneer zij jou wenst te spreken over de voorwaarden voor het gebruik van de uruketo, ben je het haar verschuldigd om op z'n minst te luisteren. Het staat je vrij de voorwaarden af te wijzen, maar luisteren moet je wel. Ben je het daarmee eens?'

Far keek peinzend naar de grond en toen ze weer opkeek was haar woede verdwenen en gebaarde ze instemmend. 'In mijn enthousiasme om de leer van Ugunenapsa te verspreiden en het voortleven ervan te verzekeren, heb ik mezelf laten leiden door mijn woede. Hiervoor bied ik jou en de andere Dochters van het Leven mijn verontschuldigingen aan.' Ze maakte een handbeweging in de richting van Ambalasi. 'Die ongelovige daar weiger ik mijn verontschuldigingen aan te bieden.'

'Ik zou ze niet eens willen hebben, verfoeilijk wezen. Ik heb ge-
hoord dat de status van een Yilanè wordt afgemeten aan haar vijanden. Ik hoop dat ik jou onder de mijne mag rekenen, want als ik jou een vriendin moet noemen, ben ik reddeloos verloren. Zo - en ben je nu nog van plan mijn instructies op te volgen?'

'Ik zal ze aanhoren,' siste Far.

'Dat klinkt heel redelijk, voor jouw doen.' Met een gebaar waarmee ze aangaf dat het nu tijd werd voor de echt belangrijke zaken, draaide ze zich om en richtte zich tot de anderen. 'En dan zullen wij het nu hebben over historische feiten en hun invloed op toekomstige gebeurtenissen. Ooit waren jullie allemaal ongelovigen. Vervolgens werden jullie aangesproken door iemand als Enge, zagen, om het zo maar eens te noemen, het licht en werden gelovigen. Zo is het toch gegaan?' Zij knikte bij het zien van de instemmende gebaren. 'Dus op die manier worden Dochters gerekruteerd. Waar vond dat plaats? Die vraag stel ik aan jou, Enge.'

'In mijn geval in de stad Inegban*, waar ik een gesprek had met een zeer geleerde Yilanè, Essokel genaamd.'

'In de stad zelf?'

'Ja, natuurlijk.'

'En de anderen,' zei Ambalasi, met een gebaar dat alle aanwezigen omvatte. 'Hebben jullie allemaal in een stad kennis gemaakt met de inspirerende filosofie van Ugunenapsa?'

Iedereen knikte bevestigend, zelfs Far, zij het met grote tegenzin. 'Natuurlijk is het zo gegaan. Jullie waren allen Yilanè, anders waren jullie niet eens in staat geweest de argumentatie te begrijpen. Maar zijn deze bekeringen werkelijk in overeenstemming met Ugunenapsa's aanwijzingen in haar achtste beginsel? Ruik ik hier geen sterke discriminatie?'

Aan alle kanten waren verbaasde gebaren en bewegingen zichtbaar - en een heftig opvlammende kam van de kant van Far, die niet eens over Ugunenapsa's principes wilde nadenken wanneer ze werden verwoord door deze ongelovige. Alleen Enge stond er zwijgend en in gedachten verzonken bij, haar ledematen en staart zachtjes meekronkelend met haar gedachtengang. Ambalasi keek nu alleen nog maar naar haar en zag hoe haar bewegingen versnelden en met elkaar versmolten en hoe zij uiteindelijk haar armen wijd spreidde uit vreugde over haar ontdekking.

'Zoals altijd verlicht de grote Ambalasi ons met de helderheid van haar ideeën en zijn wij haar oneindig veel dank verschuldigd.'

Far gebaarde weigering, de anderen verwarring en Ambalasi een vergenoegd aanvaarden van de eer die haar toekwam. Enge's lichaam maakte onbeheerste bewegingen, zo heftig waren haar gevoelens.

'Ambalasi beschikt over de intelligentie en het inzicht om ons te tonen op welke plek in Ugunenapsa's leer wij moeten zoeken. Het antwoord heeft zich daar aldoor bevonden, alleen herkenden wij het in onze onbeholpenheid niet. Verklaart het achtste beginsel immers niet dat op ons de verantwoordelijkheid rust om alle anderen te helpen de geest van het leven en de Enige Weg te leren kennen? Waarom beperken wij onszelf dan zo?'

Zij besloot met een vragend gebaar, waarmee ze te kennen gaf een antwoord te verlangen. Far toonde nog steeds verwarring en minachting.

'Moeten we de beginselen van Ugunenapsa soms gaan verkondigen aan de vissen in de zee?'

'Zwijg, Far,' zei Satsat, haar bewegingen aangescherpt door haar woede. 'Je onteert zowel ons als jezelf met die duistere gedachten van je. Ambalasi heeft ons wel degelijk naar de waarheid gevoerd — en daarmee toont zij zich trouwer aan Ugunenapsa's leer dan jij door alles wat zij zegt te verwerpen. Toen wij voor het eerst van Ugunenapsa, hoorden waren wij allen Yilanè. Daarom denken we alleen maar aan Yilanè. Maar we vergeten de fargi. Die willen niets liever dan van ons leren en zij zijn als lege vaten die gereed staan om gevuld te worden met de waarheid van Ugunenapsa.'

'Er is iemand van grote intelligentie voor nodig om dingen te zien die verborgen blijven voor diegenen met minder kwaliteiten,' zei Ambalasi met haar gebruikelijke bescheidenheid. 'Dit is wat jullie moeten doen. Ga naar de fargi en onderwijs hen. In hun verlangen om te communiceren zullen ze alles geloven. Vang hen op wanneer ze de stranden verlaten, voordat ze de stad binnengaan. Geef hun te eten, daarmee houd je hun aandacht vast, en vertel hun daarna van Ugunenapsa en dat ze eeuwig zullen leven. Doe dat en jullie krijgen alle rekruten die jullie nodig hebben. En door uit de buurt van de stad te blijven, lopen jullie niet het risico gegrepen en opgesloten te worden, zoals in het verleden altijd gebeurde. Er zijn zoveel fargi dat jullie bekeerlingen niet eens gemist zullen worden. Als jullie ermee instemmen het zo aan te pakken, zal de uruketo jullie naar het strand van een stad brengen.'

Ambalasi nam hun dank minzaam in ontvangst en luisterde naar de levendige discussie. Maar met één oog hield ze voortdurend Far in de gaten en Enge was de eerste die dit opmerkte. Ze gebaarde om aandacht en richtte zich tot Far.

'En wat heb jij hierover te zeggen? Ben je bereid de leer van Ugunenapsa aan de fargi te gaan verkondigen?'

Nu keek iedereen zwijgend toe, nieuwsgierig wat hun twistzieke zuster zou antwoorden. Zij zagen hoe zij haar hoofd ophief, een teken van vastberadenheid maakte en begon te spreken.

'Ik had geen ongelijk — maar misschien ben ik wat al te ijverig geweest. Ambalasi heeft ons naar de waarheid geleid en daarvoor dank ik haar. Ik zal naar de fargi gaan en tot hen spreken, opdat deze stad mag voortleven. Ik dank haar nogmaals voor haar hulp.'

Ook al school er een boventoon van afkeer in haar woorden, toch sprak ze met oprechtheid. Enge, vervuld van vreugde over de openbaring van het antwoord op hun nijpende probleem, sloeg geen acht op deze kleine signalen. De vrede was hersteld. Ugunenapsa's grote werk kon worden voortgezet.

'Hoe luiden uw bevelen, grote Ambalasi?' vroeg Enge, waarbij zij sprak als ondergeschikte in plaats van gelijke, hetgeen Ambalasi als geheel vanzelfsprekend accepteerde.

'Ik zal vaten kweken voor geconserveerd vlees. Zodra deze klaar en gevuld zijn vertrekken we. Ik stel voor dat er slechts een beperkt aantal predikers meegaat zodat er op de terugreis nog ruimte genoeg is in de uruketo om de bekeerlingen mee te nemen. Wanneer het vlees op is en de bekeringen gedaan, komt de uruketo hier terug. Deze stad zal groeien, vooral met al die jonge, sterke fargi om het zware werk te doen.'

'Toen u het had over vertrekken, zei u: wanneer wij vertrekken,' merkte Enge op. 'Bent u dan van plan om mee te reizen in de uruketo?'

'Natuurlijk. Wie zou dit alles beter kunnen organiseren dan ik? En ik hunker naar discussies waarbij een bepaalde naam niet genoemd wordt. Jullie moeten zelf maar uitmaken wie er meegaat. Ik stel voor dat jullie er maximaal vijf uitkiezen.'

'Dat stelt u voor?' zei Far, met een ondertoon van ongerustheid en weerzin in haar stem.

'Dan beveel ik het, als je daar de voorkeur aan geeft. Maar ik ben zeer grootmoedig en koester geen rancunes. Jij en vier anderen, als je dat wilt. Ga jij ook mee, Enge?'

'Mijn plaats is nu hier in de stad, om voorbereidingen te treffen voor de nieuwkomers, hoewel ik niets liever zou willen dan meegaan. Satsat, jij die mij het meest nabij staat, wil jij in mijn plaats gaan?'

'Graag!'

'Nog drie dus,' zei Ambalasi, terwijl zij haar stijve spieren uitrekte en wegwandelde. 'Ik laat jullie wel weten wanneer we vertrekken,' riep ze over haar schouder, waarna ze de ambesed verliet. Op haar dooie gemak wandelde ze door de stad die zij had doen ontkiemen en die naar haar was genoemd. Maar ze liep wel langzaam en ze wist dat dit meer was dan vermoeidheid. Ze was oud, en vaak, in momenten van stille overpeinzing, voelde ze dat ze het eind van haar fysieke krachten begon te naderen. Het eind zou komen, nog niet meteen morgen, maar wellicht wachtte de morgen van morgen haar met zijn oneindige ledigheid. Voordat dit onvermijdelijke ogenblik aanbrak, stond haar nog een aantal dingen te doen. Toen zij binnenkwam, was Setèssei net bezig met het prepareren van proefdieren, maar hield daar onmiddellijk mee op en gebaarde afwachting-van-instructies.

'Er moeten vaten gekweekt worden, zei Ambalasi, terwijl ze in de voorraad gedroogde eieren en peulen begon te rommelen. Ze vond wat ze zocht en overhandigde ze aan haar assistente. 'We hebben voedende vloeistoffen nodig voor de groei en geconserveerd vlees om ze mee te vullen. Maar breng me nu eerst de ugunkshaa en een geheugen-dier.'

'Welk geheugen wilt u hebben?'

'Een onbelangrijk exemplaar want ik wil wat informatie opslaan.'

'We hebben nog wat vroege herinneringen aan oceaanstromingen en zuidelijke winden, die inmiddels vervangen zijn door nieuwe inzichten.'

'Uitstekend. Dergelijke halfslachtige, vage verslagen bewaren we niet — alleen historisch belangwekkende successen.'

De ugunkshaa, een zwaar gemuteerd wezen zonder enige intelligentie, ging voor Ambalasi zitten en de grote organische molecule lens staarde nietsziend naar haar omhoog. Setèssei zette het geheugendier ernaast en stak voorzichtig een van de voelsprieten boven de gerimpelde ogen in een huidplooi van de geheugen-spreker. Terwijl zij het dier wat bijstelde, verscheen er plotseling een zwart-wit beeld op de lens en klonk het gedempte geluid van een stem. Dit hield op toen het andere, kleinere oog langzaam openging en Ambalasi aanstaarde.

'Alles wat u nu zegt zal het dier aanhoren en onthouden,' zei Setèssei, terwijl zij een stapje achteruitging.

Ambalasi stuurde haar weg, zette haar gedachten op een rijtje en begon te spreken. Elke beweging, elk geluid dat zij maakte werd onuitwisbaar opgeslagen in het brein van het geheugendier.

'Allereerst zal ik u vertellen van de rivieren in de zee die mij naar dit nieuwe land voerden...'

'Mijn grootste vertrouwelinge, Setèssei, zal tijdens mijn afwezigheid bij jullie blijven,' zei Ambalasi. 'Hoewel zij natuurlijk geenszins mijn niveau heeft, weet zij alles af van zaken die de stad betreffen, want zij heeft mij geholpen bij het doen groeien ervan. Ook is zij heel goed in staat de wonden te behandelen die jullie onhandige zusters zo gemakkelijk op lijken te lopen...'

'Dankbaarheid-in-onmetelijk-veelvoud,' gebaarde Enge. 'Is alles gereed voor vertrek?'

'Bijna alles. De laatste hoeveelheid geconserveerd vlees moet vandaag klaar zijn. Zodra dat aan boord is vertrekken we. We kunnen het beste 's morgens afvaren, want ik wil de oceaanstromingen observeren die in noordelijke richting stromen en daar afnemen. Ik moet verbanden leggen tussen mijn nieuwe kaarten en de oude. En daarna wil ik die stad zien waarover je mij verteld hebt, Alpèasak.'

'Dood en vernietiging door vlammenzee! Alle Yilanè dood en ustu-zou met dodelijke steen-tanden in de straten en bossen.'

'Toch heb jij het overleefd, Enge, en anderen mét jou.'

'De enkele Dochters van het Leven die het overleefd hebben zijn in de uruketo gevlucht en zijn hier vandaag aanwezig. En verder nog de commandant en de bemanning van de uruketo. En ook nog iemand wiens naam ik niet wil noemen. Er was ook nog een mannetje, naam onbekend, en de geleerde Akotolp.'

'Akotolp! Zij die zo rond en vet was als een rivierpaling?'

'Dezelfde.'

'Waar is zij nu?'

Onbekend. Zoals ik u verteld heb, verlieten wij de uruketo om te ontkomen aan de duimen van hen die naamloos moet blijven.'

'Ik moet die stad zien. Misschien zijn de ustuzou weer weg. In elk geval gaan de stromingen in die richting en verder, regelrecht naar de stranden van Entoban*. Ik moet waarnemingen doen en kaarten bijwerken.'

Vlak na zonsopgang vertrokken ze en gleden de rivier op, richting open zee. Ambalasi had de hulp van twee bemanningsleden ingeroepen om tijdens het varen de neskhak mee te trekken door het water. De nekshak waren krachtige zwemmers en trachtten te ontkomen, maar ze werden telkens weer aan boord getrokken aan hun grote, lange staarten. Aangezien hun huidskleur veranderde naarmate het water warmer of kouder werd, kon Ambalasi aantekeningen maken op haar kaarten, waarna zij ze weer overboord liet gooien. Nu ze even niet hoefden te werken, brachten de Zendingsdochters bijna al hun tijd door met discussiëren over de Acht Beginselen - diep in het binnenste van de uruketo, waar Ambalasi hen niet kon horen.

Het was een aangename, warme reis, waar iedereen met volle teugen van genoot. Veel te snel passeerden ze het eiland Maninlè, gevolgd door de op juwelen gelijkende eilanden van Alakas-aksehent. Inmiddels was Ambalasi moe van haar inspanningen en lag beneden te slapen. De kaarten, zowel de nieuwe als de oude, waren samengevoegd en compleet. Dank zij haar genie was de bekende wereld weer een stukje groter geworden. Nu ze dit bereikt had, kon ze heerlijk slapen en werd pas wakker toen iemand haar arm aanraakte. Het was Elem, de kapitein, die haar wekte en om instructies vroeg.

'U had mij opgedragen u te wekken zodra het vasteland van Gendasi* in zicht kwam.'

'En is dat nu het geval?'

'Op het moment maken regenwolken het wat moeilijk zichtbaar, maar het ligt er wel degelijk.'

'Ik kom eraan. Hulp bij opstaan noodzakelijk. Spieren verstijfd door vocht en slaap.'

Elems sterke armen hielpen haar overeind en langzaam liep ze naar de vin, beklom deze moeizaam, waarbij ze onophoudelijk klaagde. De twee bemanningsleden die zich op de vin bevonden werden ogenblikkelijk naar beneden gejaagd, maar Elem kreeg een teken zich bij haar te voegen.

'Ben je hier al eens eerder geweest?' vroeg Ambalasi.

'Nee, maar de kaarten zijn duidelijk genoeg. We hoeven alleen maar de keten van gouden eilanden te volgen naar deze moerassige kustlijn. Alpèasak ligt in het noorden.'

De regen was in de richting van de zee gewaaid en de lage kustlijn was nu duidelijk zichtbaar. Een zandstrand met bossen erachter. Elem keek naar de zon. 'Ik denk dat we er nog voor het invallen van de duisternis zijn.'

'Als je ook maar enigszins twijfelt, blijf dan liever op zee. Denk aan die ustuzou waarover Enge ons heeft verteld.'

'Afgrijselijk, ongelooflijk, dodelijk.'

'Maar niettemin de werkelijkheid. Veelvoud aan voorzorgsmaatregelen.'

'Misschien niet nodig,' zei Elem, terwijl zij haar ogen afschermde tegen de zon. 'Beweging bij kustlijn, uruketo, boten.'

Ambalasi bromde iets en kneep haar ogen tot spleetjes, maar aanvankelijk zag ze niet veel. Pas toen ze dichterbij kwamen, kon ze de details onderscheiden.

'Belangwekkende waarnemingen. De stad is blijkbaar weer Yilanè. Dokken, uruketo. Maar ga er nog niet naar toe. Nader de kust liever daarginds, in de buurt van die stranden. Laat de missionarissen onmiddellijk naar boven komen en laat ook de vaten vlees brengen.'

Toen de vijf Dochters zich bij hen hadden gevoegd, wees Ambalasi op het strand en de hoge bomen daarachter. 'Prent deze plek in je gedachten, en ook het cijfer tien. Zoveel vingers als je aan twee handen hebt. Na dat aantal dagen keert de uruketo op deze plek terug. Om jullie op te pikken - en diegenen die jullie wellicht hebben bekeerd. De branding is hier licht, dus jullie kunnen gemakkelijk naar het strand zwemmen.'

'En dit vlees dan?' vroeg Far.

'Dat gooien we in zee, zodat de golven het aan land kunnen spoelen. Zorg dat je over tien dagen terug bent op deze plek.'

'En als we dan nog niet klaar zijn met ons werk?' vroeg Far, die altijd wel weer iets wist te vinden om over te zeuren.

'Dat zien we dan wel weer. Ik noem jullie missionarissen omdat jullie je op een missie begeven om de fargi de waarheden te verkondigen die jullie zo belangrijk schijnen te vinden. Maak gelovigen van hen en neem ze mee terug. Maar zorg, als het enigszins kan, dat jullie een paar intelligente en sterke exemplaren meenemen. Er is nog zoveel werk in Ambalasokei.'

'Gaat u niet met ons mee?' vroeg Far argwanend.

'Nee. Ik heb belangrijker dingen te doen. Tien dagen.' Ze wachtte tot de laatste van hen in het water was gegleden en in de richting van het strand zwom en zei toen: 'Breng me naar de kade. Zodra ik aan land stap, maak je rechtsomkeert. Praat met niemand daar. Keer in de vroege ochtend van de tiende dag terug om me op te halen. Begrepen?'

'Begrepen, grote Ambalasi. Tien dagen.'

15

Toen Ambalasi van de rug van de uruketo op het verweerde hout van de kade stapte werd zij bevangen door een diepe tevredenheid. Met één oog keek zij hoe de uruketo weer in de richting van de open zee zwom, en even later ging ze op in de bedrijvigheid van het havengebied. Het tafereel dat ze voor zich zag bestond uit brede straten en bedrijvige fargi die liepen te zeulen met verse vis, hompen vlees en zakken met onbekende inhoud. De lucht was zwanger van geuren en overal klonken geschreeuwde bevelen.

'Een grote stad, een drukke stad, een stad waar ik tien dagen lang lekker zal eten en intelligente conversaties kan voeren — zonder ook maar één keer de naam Ugunenapsa te horen. Het is bijna niet te geloven.' Ze zette haar kleine bundeltje naast zich neer en keek om zich heen naar enkele fargi die haar met open mond stonden aan te staren. Een van hen stond vrij dichtbij — ze had haar mond bijna dicht en in haar ogen schitterde iets wat op intelligentie kon duiden.

'Versta/begrijp je mij?' vroeg Ambalasi, langzaam en duidelijk.

De fargi hief haar hand op en seinde, aanvankelijk alleen met kleuren, bevestigend. Even later voegde ze er nog enkele gesproken bepalingen aan toe. 'Begrijpen en vragen om leiding.'

'Die zal je krijgen. Draag dit maar voor me. Volg mij.' Ze moest het tot tweemaal toe herhalen voordat de fargi gebaarde dat ze het begrepen had en snel naar voren kwam.

Met de fargi vrolijk in haar kielzog wandelde Ambalasi door de brede straat en genoot van de drukte en bedrijvigheid om zich heen. Op een gegeven moment kwam ze een hele stoet fargi tegen die allemaal een bloederige homp vlees torsten. Ze draaide zich om om hen te volgen en klapperde verlekkerd met haar kaken. Opeens realiseerde ze zich hoe eentonig het constante dieet van paling was geworden. Koud, gestold vlees; vers vlees dat nog warm was!

De straat verbreedde zich tot een groot eetterrein. Ze liep langs de interessante uitstalling van allerlei soorten vis — later misschien — en liep naar de vaten die in de schaduw stonden en waarin het verse vlees stond te conserveren. Ze tilde het deksel van het eerste vat en pakte er een poot uit van een of ander klein dier. Even stond ze er bewonderend naar te kijken - toen nam ze er een grote, sappige hap van.

'Aandacht-voor-spreken,' zei een ruwe stem, en Ambalasi keek tevreden kauwend op. De Yilanè die voor haar stond had vette halskwabben; de losse huidplooien van haar armen waren beschilderd met een ingewikkeld krullenpatroon. 'Leg dat vlees terug. Ik ken jou niet, ouwetje. Dit is gereserveerd voor de eistaa.'

Naast Ambalasi begon de fargi met haar bagage te beven van angst voor de dreiging-in-spreken die zij hoorde. Ambalasi gaf haar een teken kalm te blijven, bescherming-door-superieur, niets-te-vrezen. Ze kauwde langzaam, genoot van het malse vlees, nam intussen een houding aan van bevelen van hoogste tot laagste, slikte — en begon toen te sissen van woede.

'Opgedirkte vette tor, ze zouden je moeten doodtrappen! Rottende worm uit de diepste mestput! Hier voor je staat Ambalasi, hoogste der hogen, eistaa van wetenschap en intelligentie, zij die over oneindige krachten beschikt. Ik zou je ter dood moeten veroordelen voor je onbeleefdheid. Ik overweeg het ten sterkste.'

Haar bewegingen waren zo krachtig en haar wilskracht en minachting zo sterk dat de fargi aan alle kanten gillend wegstoven. De fargi die naast haar stond had haar ogen gesloten en stond jammerend te beven. De vadsige Yilanè deinsde met open mond achteruit en de kleuren van haar huid verflauwden onder het geweld van de scheldkanonnade. Ze kon geen woord uitbrengen en kon nog amper nadenken. Ambalasi was bijzonder tevreden met zichzelf, nam nog een hap van het vlees, kauwde uitgebreid en slikte alvorens verder te gaan.

'Tevreden met angstig respect,' gebaarde ze. 'Edelmoedigheid en goedheid, belediging vergeten. Je naam?'

'Muruspe...' bracht het doodsbange schepsel uiteindelijk uit.

'Zeg mij, Muruspe, wie is de eistaa van deze mooie stad met al dat lekkere vlees?'

'Dat is... Lanefenuu, Eistaa van Ikhalmenets voordat Ikhalmenets naar Alpèasak kwam.'

'Het zee-omgordde Ikhalmenets is hier gekomen. Dat wist ik nog niet.'

'Winterse koude, ijzige witte sneeuw steeds naderbij.'

'Dat geloof ik graag. Jullie stad lag veel te ver naar het noorden. Breng me bij Lanefenuu, want ik heb over haar gehoord en zou graaghet genoegen hebben haar te ontmoeten.'

De ambesed was ruim en zonnig. De eistaa, met armen die glinsterden van de veelkleurige beschilderingen, zat op haar gemak bevelen uit te delen aan allen die haar omringden. Het was een prettig, beschaafd tafereel dat Ambalasi met genoegen vervulde.

'Machtige Lanefenuu, Eistaa van het zee-omgordde Ikhalmenets dat nu naar Alpèasak is gekomen, neem de begroeting in ontvangst van Ambalasi, die overal verstand van heeft en hier nu voor u staat.'

Lanefenuu boog haar armen in een warme begroeting en bewondering. 'Als u de Ambalasi bent over wie ik al verhalen heb gehoord sinds ik een kletsnatte fargi was, heet ik u meer dan welkom in mijn stad.'

'Is het dan werkelijk mogelijk dat deze wereld twee Yilanè heeft voortgebracht die zoveel hebben bereikt? Een onmogelijkheid. Ik geef toe de Ambalasi te zijn van wie u spreekt.'

'Ambalasi!' klonk plotseling op luide toon, en toen zij zich omdraaide, zag zij hoe een vertrouwde figuur zich door de menigte een weg baande. 'Ambalasi, die mij alle wijsheid van de wetenschap heeft bijgebracht. Grootste vreugde van mijn leven om getuige te mogen zijn van uw aanwezigheid hier.'

'Ik twijfel er niet aan. Ben jij dat, Ukhereb, mijn leerling?'

'Ik ben het. En kijk, daar komt nog een van uw studenten aangesneld.'

'Een dikzak - dat kan alleen Akotolp zijn. Uw stad komt mij steeds belangrijker voor, Lanefenuu, nu ik zie dat geleerden van hun kaliber, ook al hebben ze natuurlijk alles van mij geleerd, u hier dienen.'

Ze drukten ter begroeting hun duimen tegen elkaar en Lanefenuu liet een uitzonderlijk gemakkelijke stoel aanrukken voor de oude geleerde. Er bewoog een golf van blijdschap door de aanwezige Yilanè, want iedereen had van Ambalasi gehoord, terwijl de groepjes fargi achter hen beefden van opwinding over al die spannende dingen die er gebeurden. Toen de eistaa het woord nam werd het stil.

'Welk onbekend wetenschappelijk wonder heeft u naar onze stad gebracht?'

'Het wonder van de uruketo. Op dit moment voert de kapitein het beest langs de kust naar het noorden teneinde mijn oceanografische onderzoek voort te zetten, een onderzoek van het allergrootste belang.' Ze wenkte de fargi die haar bagage droeg, reikte in de bundel en haalde het geheugendier te voorschijn. 'Dit ding bevat velerlei feiten, eistaa. Belangrijke ontdekkingen die de hele wetenschap een andere wending zullen geven. Er is nog niemand anders, in geen enkele Yilanèstad, die hier iets van weet. Het is mij een genoegen deze kennis allereerst met Lanefenuu te delen. Nog voordat ik er melding van maak bij andere geleerden/vrienden. Want een groot eistaa, die erin slaagt haar stad over een immense oceaan te transporteren, verdient slechts de allerhoogste eer.'

Lanefenuu gebaarde op haar beurt groeiende vreugde. Dit beloofde een dag te worden die zij zich nog lang zou herinneren. 'Iedereen uit de weg,' gebood zij. 'Deze allergrootste Yilanègeleerde gaat nu met mij alleen spreken.'

Het bevel was zo krachtig, de gebeurtenis zo indrukwekkend, dat de andere Yilanè zich haastig verdrongen en over elkaar heen vielen. Ze gingen tien, twintig, dertig passen achteruit, totdat Lanefenuu en Ambalasi zich in het midden bevonden van een reusachtige kring van bewonderende Yilanè, die op hun beurt weer omringd werden door fargi. Het nieuws verspreidde zich snel en iedereen in de stad haastte zich om getuige te kunnen zijn van de gebeurtenissen, zodat de ambesed nu werkelijk stampvol was.

Ze zagen Ambalasi het geheugendier aan de eistaa overhandigen en ze zagen hoe zij zich in geanimeerd gesprek verwikkeld naar elkaar toe bogen, hun stemmen zo zacht dat niemand de betekenis van hun bewegingen zou begrijpen. Maar ze begrepen alles makkelijk genoeg toen de eistaa opstond en het geheugendier hoog boven haar hoofd hield, terwijl zij haar lichaam in triomfantelijke bochten kronkelde. Hun voeten schuifelden luidruchtig toen zij op een teken van haar naar voren snelden.

'Een dag waarover nog veel gesproken zal worden en die voor eeuwig in onze herinnering zal blijven. Deze allergrootste Yilanègeleerde heeft het mij verteld — en ik vertel het aan jullie. De wereld zoals wij die vandaag de dag kennen is niet compleet. Wij Yilanè zijn vanuit Entoban* naar Gendasi* gekomen en hebben de omvang van de ons bekende wereld gedurende ons leven al zien verdubbelen. Wij kenden maar één continent en nu zijn we op dit tweede continent terechtgekomen. Maar luister nu goed en verbaas je, want de grote Ambalasi heeft, in haar wijsheid, een derde reusachtig, warm continent ontdekt, direct ten zuiden van hier.' Ze wendde zich tot de geleerde. 'U hebt mij dit nieuwe land beschreven, Ambalasi, maar u hebt mij nog niet verteld hoe het heet. Wilt u ons dat nu vertellen?'

'Dat zal ik doen, want een verzoek van de eistaa dient ingewilligd te worden, maar mijn bescheidenheid heeft me er tot nu toe van weerhouden. Iemand die met mij aan boord van de uruketo was toen wij dit land voor het eerst zagen, zei dat, aangezien ik het ontdekt had en de uruketo erheen had geleid, aangezien ik het bestaan ervan kende toen niemand er nog van afwist, dat het daarom, en ik durf het bijna niet te zeggen, dat dit nieuwe land daarom... Ambalasokei moest heten.'

'En zo zal het inderdaad gaan heten! Ik, Lanefenuu, beveel het en derhalve zal het van nu af aan zo genoemd worden. Ambalasokei, het land dat door Ambalasi werd gevonden. Dit mag met recht een wonder heten.'

Een nog groter wonder dan zij ooit voor mogelijk zouden houden, was datgene wat Ambalasi stilletjes dacht terwijl zij naar hun uitbundige gejubel zat te kijken. Zij zat er roerloos bij, haar lichaam in een verstilde houding van ontvangen van eerbetoon, zonder ook maar iets van haar gedachten prijs te geven. Als zij over bepaalde zaken niet wilde spreken, zoals over een nieuwe stad, de ontdekking van een nieuw soort Yilanè, en zij niet over de kennis beschikten om naar deze zaken te vragen, dan was zij niet van plan die kennis over te dragen. Het was al mooi genoeg dat ze hen een heel nieuw continent kwam brengen. Dat was wel voldoende voor één dag.

Akotolp kwam op verzoek van de eistaa aangewaggeld, nam het geheugendier van haar over en hield het voorzichtig tussen haar duimen. Op een teken van Lanefenuu haastte zij zich, samen met Ukhereb, weg in de richting van het laboratorium. Ambalasi keek hen met een gevoel van grote opluchting na; haar plek in de geschiedenis was verzekerd. Het nieuws van haar ontdekkingen zou zich langzaam van de ene geleerde naar de andere verspreiden, van stad tot stad. Niet snel, want zo ging dat niet bij de Yilanè, maar dat het gebeuren zou stond vast. Op een dag zouden hier andere geleerden arriveren, de opname horen en het nieuws nog verder door Entoban* verbreiden. De belangstelling van die steden die bedreigd werden door de oprukkende winter zou gewekt worden en er zouden expedities georganiseerd worden. En op een dag zou er contact gelegd worden met haar stad Ambalasokei, maar niet in de nabije toekomst en zij zou het niet meer beleven. Dat was het minste wat zij voor de twistzieke Dochters kon doen.

Op deze manier zouden zij de tijd krijgen hun problemen op te lossen en zo mogelijk de toekomst van hun stad veilig te stellen.

De Sorogetso waren weer een heel andere kwestie. Zij had hun toekomst tussen haar duimen en dat was een zware verantwoordelijkheid. Ze hadden geluk gehad dat zij hen eerst gevonden had en er vervolgens voor gezorgd had dat zij ongestoord voort konden bestaan. Wat een verantwoordelijkheden rustten er toch op haar brede schouders! Ambalasi glimlachte opgewekt en gaf een van de fargi opdracht een watervrucht voor haar te halen.

Er volgden een paar genoeglijke dagen. De eistaa zag erop toe dat het haar aan niets ontbrak en vergastte haar op het verhaal van hun heldhaftige overtocht vanuit Ikhalmenets. Ze sprak slechts kort over de strijd om de ustuzou uit deze stad te verdrijven en de lange oorlog die daarop volgde. Toen zij op een gegeven moment de naam Vaintè liet vallen, was Lanefenuu's woede zo hevig dat Ambalasi ervoor waakte die naam in haar bijzijn nog te noemen. Maar de twee geleerden ondervroeg ze wel over de kwestie en ze sprak haar goedkeuring uit over de succesvolle biologische oorlogvoering die zij tegen de vijand hadden gevoerd.

'Jullie hebben volkomen juist gehandeld. Dit is een Yilanèstad en dus was het jullie plicht de indringers te vernietigen die haar bezet hielden en hen terug te jagen naar hun grotten en holen. Maar waar jullie juist handelden, was deze Vaintè geheel fout in haar pogingen hen te vervolgen en uit te roeien. Ze klinken me in de oren als een gevaarlijke en dodelijke soort, maar niettemin een soort die, net als alle andere, behouden dient te worden. Net als elk ander dier dat in het nauw wordt gedreven, vochten zij uit alle macht terug. Twee uruketo gedood voordat de vijandelijkheden ophielden, Vaintè in schande verjaagd! Vreselijk. Maar hopelijk heeft het als wijze les gediend. De poging om een andere soort te vernietigen is het begin van zelfvernietiging.'

De twee geleerden gebaarden volledige instemming, samen met bepalingen van grote heftigheid. Dit was zo'n onsmakelijke kwestie dat ze blij waren over iets veel aangenamers te kunnen praten, namelijk over Ambalasi's biologische ontdekkingen en hoe sommige soorten die zij beschreef verwant leken aan andere hier in Gendasi*. Het was een verrukkelijke en vruchtbare discussie.

Hierna vlogen de dagen snel voorbij. Eersteklas voedsel voor het lichaam, eersteklas voedsel voor de geest. Lanefenuu drong erop aan dat ze zou blijven, net als Ukhereb en Akotolp, maar Ambalasi liet zich niet overhalen. 'Ik heb het hier enorm naar mijn zin gehad. Maar mijn werk is nog niet klaar. Elke dag die ik nog ouder word is er weer één minder om mijn werk af te maken. Ik moet verder. De uruketo brengt de watertemperaturen in kaart en kan nu elk moment terugkomen. Zodra hij arriveert vertrek ik.' Ze begon heel handig te worden in een soort vaagheid die suggereerde dat ze iets niet wist. Dit was de negende dag en de uruketo zou morgen terugkomen. Maar het was een bijzonder aangenaam verblijf geweest.

Toch bleef het niet zo aangenaam. Terwijl de drie geleerden op hun gemak bij elkaar zaten, hoorden ze kreten en een geweldig rumoer uit de richting van de ambesed. Voordat ze konden vragen wat er aan de hand was, arriveerde er een boodschapper. Geen fargi, maar Muruspe zelf, Lanefenuu's efenselè, kwam hijgend aangerend.

Aanwezigheid gewenst... snelheid geboden... zeer dringend.'

De fargi werden weggeduwd om hen door te laten, totdat ze het midden van de ambesed en het groepje rond de Eistaa bereikten. Daar stond een grote Yilanè die de armen van een kleinere vasthield. Een mager figuurtje dat Ambalasi afschuwelijk bekend voorkwam.

'Zie hier!' riep Lanefenuu uit. 'Kijk nu eens wat we op ons strand hebben aangetroffen.'

Ambalasi was verlamd van schrik en stond voor het eerst van haar leven met een mond vol tanden.

Het was Far.

16

'Niet begrijpen,' gebaarde Akotolp. 'Verwarring aangaande betekenis van deze aanwezigheid.'

'Zeg op, esekasak,' gebood de Eistaa. 'Vertel ons wat je hebt aangetroffen.'

De lange Yilanè die esekasak, bewaker van het geboortestrand, was, schudde Far's schriele lichaam door elkaar en duwde haar toen naar voren opdat iedereen haar kon zien.

'Op mij rust de taak de stranden en de mannetjes die daar liggen te rusten te bewaken. Ik bewaak de stranden wanneer de mannetjes zich in de hanalè bevinden. Ik zorg ervoor dat de elininyil geen gevaar lopen wanneer ze uit zee komen. Ze zijn dan zwak en hebben bescherming nodig. Tevens is het mijn taak elke elininyil die uit zee komt te bekijken, want in de efenburu in de zee is het niet zoals in de stad...' Ze zweeg en wendde zich tot de eistaa om hulp.

'Laat mij dat maar vertellen,' zei Lanefenuu, 'want dat mag de esekasak niet. Behalve dat ze iedereen moet beschermen, is het haar taak de mannetjes van de vrouwtjes te scheiden zodra de elininyil de oceaan verlaten en hen onmiddellijk naar de hanalè te brengen. Het was tijdens de uitvoering van die taak dat zij diegene die zij daar vasthoudt betrapte bij het verlaten van het strand.'

Lanefenuu zweeg even, want haar woede was zo groot dat haar lichaam kronkelde en ze niet duidelijk meer kon spreken. Ze wist zich met moeite te beheersen en wees met haar duimen op Far, waarna ze moeizaam uitbracht: 'Die daar is gevonden... terwijl ze het strand verliet... meteen elininyil. Een MANNETJE!'

Dit was een ongehoorde misdaad, een onvoorstelbare misdaad. De orde en organisatie van de stad kon zoiets onmogelijk tolereren. Mannetjes hoorden thuis in de hanalè en kwamen nimmer zonder bewaking buiten. "Wat was er gebeurd? Wat kon er in vredesnaam gebeurd zijn? De meeste toeschouwers stonden zo verstijfd van schrik dat Ambalasi's geschokte stilzwijgen niemand opviel. Het was Akotolp, geleerde in hart en nieren, die met vragende gebaren naar voren kwam.

'Waar is het mannetje?'

'Op dit moment in de hanalè.'

'Heeft het nog iets gezegd?'

'Het is yileibe.'

'Heeft deze hier al iets gezegd?'

'Nee.'

Akotolp bracht haar gezicht tot vlak voor dat van Far, en schreeuwde haar gebiedend toe.

'Ik ken jou niet - zeg me je naam!'

Far maakte een ontkennende beweging en kreunde vervolgens van pijn toen de grote bewaker een paar harde duimen om haar dunne armen sloot. Akotolp keek naar de kring van Yilanè. 'Herkent iemand haar? Wie weet hoe ze heet?'

Het bleef stil en het was Lanefenuu die de stilte verbrak.

'Haar naam — onbekend. Dan komt ze dus niet uit deze stad en is ze een vreemdelinge. Waar kom je vandaan, vreemdelinge? Als je samen met ons uit Ikhalmenets bent gekomen, zou iemand hier je toch moeten herkennen.'

Fars ledematen bewogen zich terwijl ze luisterde en onwillekeurig maakte ze het gebaar niet Ikhalmenets. Het was haar onmogelijk de waarheid te verbergen want, net als alle Yilanè, miste zij het vermogen te liegen. Wat ze dacht zei ze ook en dat kon iedereen duidelijk zien. Lanefenuu kende geen mededogen.

'Je probeert te verbergen wie je bent en waar je vandaan komt. Maar dat kan je niet. Voor mij kun je niets verborgen houden. Ik zal een stad noemen en jij zult antwoorden. Ik blijf net zolang vragen totdat je het me vertelt. Ik kom er wel achter.'

Far keek om zich heen, inmiddels kronkelend van paniek. Ze wilde niets zeggen, maar wist dat ze ertoe gedwongen zou worden. Even bleef haar blik op Ambalasi's stramme lichaam rusten, waarna ze snel weer verder keek. Begrepen.

Zonder te worden opgemerkt door de anderen, die uitsluitend oog hadden voor Akotolp en de gevangene, had Ambalasi snel iets gezegd. Eén enkele, eenvoudige, non-verbale uitdrukking. En Far had het begrepen. Ze kronkelde zich van haat, zo heftig dat de eistaa terugdeinsde.

Dood, had Ambalasi gezegd. Dood.

Far wist dat ze haar informatie uiteindelijk prijs zou moeten geven. En door dat te doen zou ze het bestaan verraden van de stad en de Dochters van het Leven. Ze zouden worden opgespoord en gevangen genomen. Ze zouden worden vermoord en er zou een eind komen aan hun pas verworven vrijheid. Ze zou het zeggen en dan zou alles waarvoor ze geleefd had sterven. Haar haat gold Ambalasi, die zou blijven leven. Haar restte nog maar één ding.

De dood.

Haar eigen dood - of die van alle anderen. Bij de gedachte aan al die levens die zij zou vernietigen begon Far te kronkelen van pijn. Haar ogen sloten zich en haar lichaam werd slap. Ambalasi keek roerloos en uitdrukkingsloos toe.

'Dood,' zei Lanefenuu vol walging toen de esekasak haar duimen opende en Far op de grond liet vallen. 'Nu zullen we het nooit weten.'

Akotolp kwam aanwaggelen, duwde met haar voet tegen het slappe lichaam en wenkte de dichtstbijzijnde fargi. 'Wij zullen een autopsie verrichten, eistaa. Misschien is er sprake van een ziekte, een infectie in de hersenen, die dit ongewone gedrag kan verklaren.'

Lanefenuu gebaarde beëindiging van aanwezigheid en het lijk werd razendsnel weggehaald. Ook de meeste omstanders vertrokken, want de eistaa, die nog stond te trillen van woede en verontwaardiging, was duidelijk niet in de stemming voor een goed gesprek. Ambalasi liep samen met de anderen weg, vast van plan geen aandacht meer te trekken. De fargi krioelden door elkaar in de schemering, op zoek naar beschutte slaapplaatsen en zij bleef bij hen in de buurt. Toen de duisternis inviel, schonken zij geen aandacht aan haar aanwezigheid in hun midden. Ze sliep, zo goed en zo kwaad als het ging, op de harde grond en was bij het eerste ochtendgloren weer op de been en op weg naar de kade. Ze liep langs de vastgelegde uruketo naar de open plek aan het eind van de kade en bleef daar staan wachten. Niet lang daarna dook er een uruketo op uit de mist en tot haar grote opluchting zag zij Elem op de vin staan. Hun aanwezigheid viel niet op tussen de andere uruketo: een matroos hielp haar aan boord en Ambalasi gaf bevel onmiddellijk te vertrekken.

'U toont grote bezorgdheid, groot verdriet,' zei Elem, toen zij zich bij haar op de vin had gevoegd.

'Daar heb ik ook alle reden toe. Straks zal ik je alles vertellen. Nu hebben jij en je bemanning geen tijd om te luisteren, want jullie moeten je uiterste best doen om dit beest zo snel mogelijk naar het strand te brengen.'

Ze stonden al in het zand te wachten, de vier Dochters van het Leven en een groepje angstige fargi. Er was nog heel wat voor nodig om de fargi zover te krijgen de branding in te gaan en naar de uruketo te zwemmen. Maar toen ze eenmaal zover waren, kwamen ze met krachtige slagen aangezwommen, want het waren goede zwemmers die nog maar net uit zee waren. Lang voordat de Dochters arriveerden, waren zij al aan boord en stonden zich daar stompzinnig aan alles te vergapen. Satsat was de eerste die zich uit het water hees en een woedende Ambalasi onder ogen moest komen.

'Wat is er daarginds gebeurd? Wat heeft die idioot van een Far bezield? Weet jij wat ze gedaan heeft?'

'Ja, dat weet ik. We konden haar niet van haar voornemen afbrengen. Ons werk hier was gedaan, zei ze, want we hadden met de fargi gesproken en hen voedsel gegeven. Degenen die ons begrepen bleven bij ons en luisterden naar ons, maar zij die nog yileibe waren verdwenen langzaam aan uit ons gezichtsveld. Degenen die wij van Ugunenapsa verteld hebben zijn met ons meegekomen. Onze stad zal groeien en bloeien...'

'Wil je ophouden met dat geraaskal? Vertel me van Far.'

Satsat keek ongemakkelijk naar de fargi en naar haar vriendinnen die juist aan boord klommen. 'Ze zei dat we nu wel nieuwe Dochters van het Leven hadden — maar dat het alleen dochters waren. Om onze stad op een natuurlijke manier te laten groeien hadden we mannetjes nodig, zoals ze altijd al had gezegd. Wij probeerden haar tegen te houden, somden de gevaren op, maar zij wilde niet naar ons luisteren...'

'Dat geloof ik best.'

'Ze wist dat ze haar leven in de waagschaal stelde, maar dat had ze er graag voor over. Ze had het gevoel dat geen offer te groot was, ook al zou ze maar één enkel mannetje tot de wijsheid van Ugunenapsa kunnen bekeren. Ze verliet ons en we hebben haar niet meer teruggezien. Gisteravond niet en vanmorgen nog steeds niet.'

'Ze heeft gedaan wat ze van plan was,' zei Ambalasi kortaf. 'Haar grootste wens is in vervulling gegaan. Ze is dood. Ze stierf om zichzelf de mond te snoeren. Waarschijnlijk de enige verstandige daad die ze in haar hele leven heeft verricht.'

Ambalasi keerde de verbijsterde Satsat de rug toe, ging de uruketo binnen en zocht een donker, rustig plekje op om te rusten. Daar bleef ze bijna de hele terugreis zitten. Ze at weinig, sliep veel en negeerde de anderen. Ze sprak alleen met enkele fargi, langzaam en rustig, zonder haar gebruikelijke norsheid. Het grootste deel van de tijd bracht ze slapend door. Het was een warme, klamme middag toen ze aankwamen. Zij ging als eerste aan land en liet het uitladen aan de anderen over. Ze waren op de rivier al gesignaleerd en het leek wel of de hele stad was uitgelopen.

'Kijken in plaats van werken. Kenmerkend voor de Dochters der Luiheid.' Ze negeerde Enge's eerbiedige verwelkomingen richtte zich meteen tot haar assistente, Setèssei. 'Ik neem aan dat er gedurende mijn afwezigheid wel veel tragische gebeurtenissen zullen zijn voorgevallen?'

'Een paar ongelukken...'

'Met fatale afloop?'

'Nee.'

'Jammer. Verder groeit de stad naar behoren?'

'Inderdaad.'

'Dat is in elk geval prettig om te horen.' Ze keek naar Enge en gebaarde om aandacht en gehoorzaamheid. 'Loop met me mee langs het strand waar ik geen Dochters hoef te zien en niet aan Ugunenapsa hoef te denken.'

'Met genoegen. Ik zie fargi aan boord, dus is alles goed verlopen.'

'Zo zou ik het niet willen zeggen. Een van jullie is in Alpèasak achtergebleven. Far.'

'Dat begrijp ik niet. Waarom heeft ze dat gedaan?'

'Ze had geen keus. Ze was dood.'

Ambalasi sprak met kwaadaardig genoegen en zweeg tot Enge zichzelf weer een beetje in bedwang had. Toen ze even later uitlegde wat er gebeurd was, deed ze dat op bruuske toon en zonder de zaken mooier voor te stellen dan ze waren.

'Ze is doodgegaan aan toegepaste stompzinnigheid, dat is wat ik ervan denk.'

'U oordeelt te hard over de doden, Ambalasi. Ze zal u nooit meer dwars zitten. Ze is gestorven in de hoop dat deze stad zou voortleven. Wij zullen haar dood lang gedenken met ons verdriet.'

'Ik zou willen voorstellen dat je er met vreugde aan denkt - want als zij niet was gestorven, zou alles hier zijn opgehouden te bestaan. En met je nieuwe bekeerlingen hoef je ook niet blij te zijn. Ik heb met hen gesproken en ze zijn nauwelijks Yilanè en ongelooflijk stom. Het zijn net gedresseerde dieren. Ze weten niets van Ugunenapsa en hebben daar ook geen enkele behoefte aan. Ze hebben alleen geleerd een paar zinnetjes na te zeggen, in ruil voor voedsel.'

'Ze zullen allengs meer gaan begrijpen.'

'En zo niet, dan hebben we goede arbeiders aan ze. Maar dit is de laatste zendingspoging geweest. Het is veel te gevaarlijk om te dicht in de buurt van andere steden te komen. Jullie zullen een andere manier moeten vinden om jullie voortbestaan te waarborgen. Ik zou me nog maar eens op de Acht Beginselen werpen.'

'Dat zal ik doen, hoewel niet nu meteen. Ik ben te vervuld van verdriet om onze verloren zuster. Ik weet het, Ambalasi, u hoeft het niet te zeggen, ze was eigenwijs en koppig. Maar wat ze deed, deed ze voor ons allemaal en wij zullen om haar rouwen.'

'Dat moeten jullie zelf weten. Ik ga verder met mijn bestudering van dit nieuwe continent. Zodra ik mijn voorbereidingen heb getroffen, ga ik de rivier weer op.'

Toen Ambalasi wegging, gebaarde Enge een eerbiedig vaarwel. Het was moeilijk te geloven dat ze Far nooit meer zou zien. Nu had ze spijt van de hardvochtige manier waarop ze haar zuster had aangepakt. Er was een leemte ontstaan die moeilijk op te vullen zou zijn. Maar ze mocht er niet over blijven piekeren. Daar stond een van de nieuwkomers vol verbijstering om zich heen te kijken naar deze nieuwe stad. Enge liep naar haar toe en begroette haar. De fargi kromp ineen.

'Niet bang zijn. Wij zijn hier allen Dochters van het Leven en niemand zal je kwaad doen. Heb je een naam?'

De fargi staarde haar slechts aan, hoewel haar kaken onrustig bewogen.

'Begrijp je wat ik zeg?' Nog steeds geen reactie. 'Nou ja, je leert het nog wel. En dan zul je kennis nemen van de woorden van Ugunenapsa...'

'Eerste beginsel,' zei de fargi, langzaam en onhandig. 'Wij bestaan tussen duimen geest van leven genaamd Efeneleiaa.'

'Je bent dus niet yileibe en ik zie dat je al wat kennis hebt opgedaan...'

'Tweede beginsel. Allen vertoeven stad van leven. Derde beginsel. Geest van leven Efeneleiaa opperste eistaa van stad...'

Langzaam hield ze op met spreken en kronkelde zich in bochten in een poging zich te herinneren wat hierna kwam. Ze wist het niet meer, dus begon ze maar weer van voren af aan. 'Eerste beginsel...'

'Zo is het wel genoeg, nu mag je ophouden.'

'Eten — eten — eten!' zei de fargi en sperde haar kaken wijd open, als een vogeltje in een nest.

Enge nam haar bij de arm en bracht haar naar de voedselvaten. Ze voelde zich uitermate terneergeslagen. Ambalasi had gelijk. Deze fargi had geleerd klanken en bewegingen na te bootsen die ze onmogelijk kon begrijpen, en wist dat ze voor haar inspanningen beloond zou worden met eten. Gedresseerd als een dier en zeker niet Yilanè. En Far was dood.

Enge trachtte haar wanhoop te onderdrukken. Er was nog zoveel te doen, zoveel.

Es mo tarril drepastar, er em so man drija.

Tanu spreekwoord

Indien mijn broeder gewond is, zal ik bloeden.

17

Herilak liep een eind voor de sammads uit en gaf zijn ogen goed de kost. Niet alleen hield hij het bos aan beide zijden in de gaten, maar ook de takken boven zijn hoofd. Hij stapte over de stam van een boom die over het pad was gevallen: het was lang geleden sinds hier voor het laatst een sammad langs was gekomen. Er ritselde iets in het struikgewas en hij bleef staan om goed te kunnen kijken, maar zag niets. Tussen de bladeren klonk het getjilp van vogels - en plotseling, de onverwachte knal van een dodende stok.

Hij draaide zich om en luisterde. Er klonken kreten en een van de mastodonten trompetterde. Met zijn eigen dodende stok in de hand rende hij terug naar de sammad. Nadris duwde met zijn voet tegen een grote, roerloze vorm, de marag die ze stekelrug noemden.

'Wat is er gebeurd?' riep Herilak.

'Dit ding kwam tussen de bomen vandaan en ging op de mastodonten af. Ik moest hem wel doodschieten.'

De kleine oogjes staarden glazig omhoog. Het dier was bedekt met gepantserde platen, met rijen stekels langs zijn zijden en over de gehele lengte van zijn staart. Het was een goed schot geweest - het giftige pijltje had het dier in de bek geraakt.

'Ze zijn goed eetbaar,' zei Nadris.

'Maar moeilijk te slachten,' zei Herilak. 'Als we hem omdraaien, kunnen we de achterpoten eraf halen. Maar we gaan straks halt houden voor de nacht, dus je hebt niet veel tijd. Blijf maar hier en begin alvast - ik zal Newasfar sturen om je te helpen. Gebruik zijn mastodont om het vlees te vervoeren en zorg dat je vertrekt voordat het donker wordt.'

De stoet kwam weer in beweging en de mastodonten rolden met hun ogen en trompetterden van angst toen zij het reusachtige kadaver passeerden. Herilak liep weer een eind vooruit, op zoek naar een open plek waar ze konden stilhouden om hun kampvuur aan te leggen. Ze zouden droog hout nodig hebben, een heleboel, om al het vlees te bereiden. Als ze dat niet deden, zou het in deze hitte snel bederven en dat was zonde.

Op een gegeven moment werd het brede pad doorkruist door het spoor van een dier, dat in het woud verdween. Hij bleef staan om te zien of de begroeiing hier al wat dunner werd, toen opeens zijn blik ergens op viel; hij bukte zich om het beter te kunnen bekijken. Het was een wegwijzerteken op een boomstam, een plek waar een deel van de schors was weggeschrapt. Hoewel het al gedeeltelijk overgroeid was, was het toch dit seizoen gebeurd. En daar, een stukje hoger, hing een tak die door iemand doormidden was geknakt. Dit pad was gemarkeerd door Tanu.

Merrith liep voorop met haar mastodont, gevolgd door de anderen, die in een rij achter haar aan liepen, toen zij Herilak op het pad zag staan wachten. Toen ze naderbij kwam, zag ze dat hij glimlachend naar het bos wees, in oostelijke richting.

'Ik heb iets gevonden, een gemarkeerd pad dat naar de kust voert. Meerdere malen gemarkeerd.'

'Kan het Kerrick zijn geweest?'

'Dat weet ik niet, maar het is in elk geval iets, misschien een andere sammad. Als hij het zelf niet is, hebben zij misschien iets over hem gehoord. Westoppen hier. Vertel jij het maar aan de anderen —ik wil nagaan waar dit pad naar toe gaat.'

Het was bijna donker toen Herilak het water bereikte en het eiland zag liggen. Te donker om verder te gaan. Hij snoof de lucht op. Was dat houtrook? Hij wist het niet zeker. Morgenochtend ging hij erop af.

Die avond aten ze er goed van. Ze deden zich flink te goed want er was veel meer vlees dan ze opkonden of konden roken. Alleen de oude Fraken klaagde over de taaiheid van het vlees, maar dat kwam omdat hij nog maar zo weinig tanden had. De jongen-zonder-naam moest Frakens vlees, voordat hijzelf mocht gaan eten, in kleine stukjes snijden. Maar telkens wanneer de oude man even niet keek stak hij snel een paar stukjes in zijn mond. Herilak zat zonder iets te proeven op zijn vlees te kauwen en vroeg zich af wat hij de volgende ochtend op het eiland aan zou treffen. Die nacht lag hij heel lang wakker, sliep vervolgens onrustig en werd al wakker toen de sterren nog aan de hemel stonden. Hij pakte wat koud vlees uit de as van het vuur, beet er een stukje af en ging Hanath wekken.

'Ik wil graag dat je met me meegaat. Ik heb hulp nodig om de oversteek naar het eiland te maken.'

Ook Morgil werd wakker van Herilaks stem. 'En ik?' vroeg hij.

'Blijf bij de sammad. Probeer zoveel mogelijk vlees te roken. Zodra we weten of daarginds Tanu zijn, komen we terug. Als we een sammad vinden, komt Hanath terug om het jullie te vertellen.'

Het was een koele ochtend en ze liepen snel het pad af naar de waterkant. Hanath stak zijn neus in de lucht en snoof.

'Rook,' zei hij, op het eiland wijzend. 'En het komt daar vandaan.'

'Ik dacht het gisteravond al te ruiken - en kijk hier eens, naar deze sporen. Hier is een boot of een vlot door de modder gesleept. Er is iemand op dat eiland, dat kan niet anders.'

'Hoe komen we aan de overkant?'

'Op dezelfde manier als...'

'Kijk, daar beweegt iets tussen de bomen.'

Beide jagers stonden roerloos en doodstil naar de schaduwen onder de bomen in de verte te turen. Er werd een tak opzij geduwd en er kwam iemand te voorschijn, gevolgd door een tweede persoon.

'Een jager en een jongen,' zei Hanath.

'Twee jongens, de ene groot genoeg om een jager te zijn.'

Herilak zette zijn handen aan zijn mond en liet een joelende kreet horen. De beide jongens bleven staan en draaiden zich om - toen ze de jagers zagen, begonnen ze te zwaaien. Daarna draaiden zij zich weer om en verdwenen tussen de bomen.

Kerrick keek op toen de jongens schreeuwend de helling afkwamen rennen, zo buiten adem dat ze amper een woord konden uitbrengen.

'Jagers, twee, aan de overkant van het water.'

'Waren het Tanu?' vroeg Ortnar, moeizaam overeind komend.

'Hun haar zag er net zo uit als dat van ons en ze hadden speren,' zei Harl. 'Het zijn Tanu-jagers.'

'Dat moet ik zien,' zei Kerrick, terwijl hij zijn hèsotsan pakte.

'Ik zal je laten zien waar ze zijn!' Arnwheet sprong opgewonden op en neer.

'Dat is goed.'

Dit hoorde Armun toen ze met de baby in haar armen de tent uit kwam.

'Laat de jongen liever hier blijven,' zei ze.

'We hoeven nergens bang voor te zijn. Het zijn Tanu. Ortnar blijft hier bij jou. Arnwheet heeft hen het eerst gezien, hij verdient het hen te ontmoeten. Misschien kunnen ze ons vertellen wat er in de vallei is gebeurd.'

' Breng ze maar mee.'

Ze keek hen na terwijl zij wegrenden, de jongens opgewonden schreeuwend. Zou het een andere sammad zijn? Met andere vrouwen om mee te praten, andere kinderen? Ze was al net zo opgewonden als de jongens. Darras kwam, stilletjes en angstig als altijd, de tent uit. Het zou goed voor haar zijn met andere meisjes om te kunnen gaan. Het zou heerlijk zijn als er werkelijk een andere sammad in de buurt was.

De jongens renden joelend vooruit en waren al bezig het vlot uit het struikgewas te trekken toen Kerrick de waterkant bereikte. Ze hadden gelijk, er stond een jager aan de overkant. Maar het was er slechts één, een grote, op een of andere manier bekende figuur. Hij zwaaide met een hèsotsan en riep hen iets toe.

Het kon niemand anders zijn dan Herilak. Kerrick wuifde zwijgend terug en dacht aan de laatste keer dat zij elkaar gesproken hadden, in de stad. De sammadar was boos op hem geweest omdat hij de sammads had willen dwingen te blijven en de stad te helpen verdedigen. Sindsdien hadden zij elkaar niet meer gesproken omdat Kerrick en Ortnar de volgende ochtend op weg waren gegaan naar het noorden. Ze hadden hun route zodanig uitgestippeld dat ze geen andere Tanu tegen zouden komen. Was dat wel het geval geweest, dan zouden die de beide Yilanèmannetjes ogenblikkelijk gedood hebben. Wat deed Herilak hier — en wat zou hij gaan zeggen? Er waren in het verleden bittere woorden gevallen.

Kerrick stond roerloos op het vlot terwijl de jongens het naar de overkant peddelden. Hij keek naar de grote jager, die nu eveneens zweeg. Toen het vlot op de oever gleed, legde Herilak zijn wapen in het gras en kwam naar hen toe.

'Gegroet, Kerrick,' zei hij. 'Gegroet.' Hij legde zijn hand op het mes van hemelmetaal dat om zijn hals hing, trok het los en hield het voor zich uit. Langzaam stak Kerrick zijn hand uit en nam het van hem aan. Hij zag dat het gepolijst was met zand want het glinsterde in de zon.

'Dit hebben de murgu mij gebracht,' zei Herilak. 'Ze vielen ons aan en waren aan de winnende hand. Toen trokken ze zich plotseling terug. En lieten dit voor ons achter.'

'Het was bedoeld als een boodschap voor iemand anders. Maar ik ben blij dat jij het ook gezien hebt. Wist je wat het betekende?'

Herilaks norse gezicht plooide zich in een zeldzame glimlach. 'Ik begreep absoluut niet hoe het allemaal gekomen was. Maar ik wist wel dat iemand iets gedaan had, want de vernietigende aanval hield op en de murgu gingen ervandoor. En daar moest jij de hand in hebben gehad. Dat wist ik toen ik dit zag.' Herilaks gezicht stond weer grimmig en hij zweeg en kruiste zijn armen voor zijn borst. 'De laatste keer dat wij elkaar zagen heb ik harde woorden gesproken, Kerrick. Jij bent van mijn sammad en toch heb ik dingen gezegd en gedaan die ik beter achterwege had kunnen laten. Ik heb niet gedaan wat ik had moeten doen voor jouw vrouw Armun. Daarvoor schaam ik mij diep.'

'Dat is allemaal verleden tijd, Herilak. Daar praten we niet meer over. Hier, maak kennis met mijn zoon Arnwheet. Dit is de sammadar Herilak, de grootste van alle sammadars en jagers.'

'Niet de grootste, Arnwheet,' zei Herilak, terwijl hij op de jongen neerkeek. 'Wees trots op je vader. Hij is de eerste onder zijn gelijken. En deze jongeman ken ik ook. De zoon van Nivoth. Hij is indertijd met Armun meegegaan. Is zij hier ook?'

'Zij is hier. Evenals Ortnar van jouw sammad.'

'Er heerste destijds een grote duisternis in mijn hoofd. Ik heb Ortnar net zo behandeld als jou. Misschien nog wel erger. Ik heb hem geslagen. Het enige wat ik kan zeggen is dat die duisternis verdwenen is. Ik zou willen dat ik al die dingen niet gedaan had - maar ik kan ze helaas niet ongedaan maken.'

'Het is niet nodig daar nu over te spreken. De jongens zeiden dat er twee jagers waren.'

'De ander is de sammad gaan halen. Voel je er iets voor om je met je sammad bij ons aan te sluiten?'

'Wat is jullie reisdoel?'

'Nu, gewoon — we waren op zoek naar jou.'

Bij het zien van Herilaks verbaasde uitdrukking barstte Kerrick in lachen uit — eerst keek Herilak hem fronsend aan, toen begon ook hij te lachen.

'Je hebt me gevonden, dus is jullie reis hier ten einde. Sluit je bij ons aan. Het is een veilig eiland met wild in overvloed. Er zitten herten en kleine eetbare murgu. Het is een prima plek om de tenten op te slaan.'

'Gevaarlijke murgu?'

'Een paar, maar er zijn er niet veel die de oversteek vanaf het vasteland maken. We controleren de modder hier regelmatig op sporen, gaan ze achterna en doden ze ter plekke.' Nu ze het over murgu hadden, schoot hem plotseling iets belangrijks te binnen.

'Zowel jij als de sammads zijn hier van harte welkom,' zei Kerrick en vervolgens aarzelde hij even. 'Maar ik moet er wel bij zeggen dat een van de mannetjes uit de stad hier in de buurt is — hij woont alleen, op een ander eiland.'

'Een van degenen die de brand in de stad hebben overleefd?' Hij fronste en greep onwillekeurig naar zijn wapen.

'Precies. Ze waren met hun tweeën, maar de ander... is dood. Ik weet dat jij vindt dat elke marag gedood moet worden, dat heb je me zelf verteld. Maar deze is volkomen ongevaarlijk.'

'Bedoel je dat we, als we naar dat eiland gaan, de marag met rust moeten laten? Daar vraag je nogal wat.'

'Misschien, maar toch zal het moeten. Ik zal wel met hem praten. En juist omdat ik met de murgu kan praten, was ik in staat datgene te doen wat nodig was om de vallei te redden en te zorgen dat zij de strijd staakten. En je dit mes te bezorgen.'

'Bij dat soort dingen heb ik eigenlijk nog nooit stilgestaan. Na de dood van mijn sammad kon ik de murgu alleen nog maar zien als beesten die gehaat en vernietigd dienden te worden. Allemaal. Jij hebt gezegd dat sommigen van hen anders zijn, maar dat gaat mijn verstand te boven.'

'Dit is een ongevaarlijk mannetje, dat zijn hele leven samen met andere mannetjes opgesloten heeft gezeten. Het zijn de vrouwtjes die oorlog voeren. Ik wil dat deze blijft leven.'

Herilak fronste, maar uiteindelijk knikte hij. 'Het zal gebeuren zoals jij wilt. Ik zal het beest met rust laten.'

'En de anderen?'

'Die zullen een voor een hetzelfde moeten beloven - en anders kunnen ze hier niet blijven. Het lijkt me het beste om het eiland waar de marag verblijft tot verboden terrein te verklaren. Zeg ons welk eiland het is, opdat elke Tanu kan zweren dat hij daar niet naar toe zal gaan. De kinderen ook. Ik kan niet zeggen dat dit mij bevalt. Maar we hebben onze levens aan jou te danken, dus is dit wel het minste wat we voor je terug kunnen doen. Niemand zal het beest een haar krenken.'

Er klonk een getrompetter uit het bos en daar kwamen de eerste mastodonten in zicht. De sammads waren naar het eiland gekomen.

18

Armun hoorde de mastodonten al voordat zij ze kon zien en klemde opgewonden haar baby tegen zich aan. Daar waren ze, onder aanvoering van jagers die hen tussen de bomen door voerden. En niet alleen jagers, want de allereerste was een vrouw — iemand die ze kende.

'Merrith!' riep ze uit, steeds opnieuw en net zolang totdat de oudere vrouw haar hoorde, zich omdraaide en haar zag staan. Al zwaaiend haastte ze zich in haar richting.

'Armun! Jij hier, gezond en wel. En je hebt een gezin. Je was nog maar een meisje en nu ben je moeder - wat een prachtige baby. Ik moet haar vasthouden.'

'Ze heet Ysel,' zei Armun, terwijl ze het kind glimlachend in haar armen legde. 'En haar broer is al groot, je moet hem al gezien hebben, want hij is jullie tegemoet gekomen.'

'Kijk toch eens naar die ogen, precies de jouwe.' Merrith keek op toen de tentflap opzij schoof en Darras verlegen naar buiten keek. 'En kijk daar, nóg een dochter!'

'Ze is als een dochter voor ons, maar ze is niet ons eigen kind.' Darras klemde zich vast aan Armuns been en kwam slechts schoorvoetend naar voren om kennis te maken met deze vrouw die zij nog nooit had gezien. 'Dit is Merrith, die ik al kende toen ik nog een klein meisje was, nog jonger dan jij nu bent, Darras.'

Glimlachend streelde Merrith het haar van het meisje, en voelde hoe haar aanraking het kind deed huiveren. Toen wrong het meisje zich los en rende weg om naar de mastodont te kijken die rustig op een mondvol blaadjes stond te kauwen.

'Ze was helemaal alleen toen we haar vonden,' zei Armun. 'Alleen zij en een mastodont. De rest van de sammad was uitgemoord door de murgu. Sindsdien is ze altijd bij ons gebleven, 's Nachts wordt ze vaak wakker van nachtmerries.'

'Arme kleine,' zei Merrith, waarna ze Ysel weer teruggaf aan haar moeder. 'Weet je welke sammad het was?'

'Sorli, sammad Sorli.'

Merrith hield haar adem in en greep naar haar borst. 'Dan is ze dood, mijn dochter is dood! Zij en haar jager hadden zich aangesloten hij sammad Sorli. Melde. Nu is ze dood, net als haar zuster.'

Toen ze dit hoorde, verstijfde Armun en ze hield de baby zo stevig vast dat het kind begon te huilen. Ze wist zich te bedwingen en streelde de kleine totdat ze ophield met huilen en zijzelf weer in staat was om iets te zeggen. Niettemin trilde haar stem toen ze dat deed.

Aanvankelijk wilde Darras niets zeggen toen we haar vonden en kon ze alleen maar huilen. Ze had iedereen om zien brengen. Later kon ik met haar praten en vertelde ze me wat er gebeurd was en dat ze helemaal alleen in het bos was geweest. Ze vertelde me haar naam, Darras. En ook de naam van haar moeder.' Armun aarzelde, maar vermande zich. 'Haar moeders naam was Melde.'

De twee vrouwen keken elkaar diep geschokt en zwijgend aan en het was Merrith die als eerste weer iets uit kon brengen.

'Dan is dit kind - mijn kleindochter?'

'Dat kan niet anders. Ik moet met haar praten. Ze heeft het me nooit verteld, maar ze moet de naam van haar vader toch ook weten.'

Eerst begreep Darras niet wat er aan de hand was, ze snapte er niets van. Pas toen de familierelatie haar keer op keer was uitgelegd, net zolang totdat het haar duidelijk was, pas toen kwamen haar lang-verborgen tranen los en klemde zij zich huilend aan haar grootmoeder vast.

'Je komt bij mij wonen,' zei Merrith, 'als je dat tenminste zelf wilt. En als Armun het goedvindt.'

'Ze is de dochter van jouw dochter. Nu is ze van jou. Je moet je tent maar vlak naast de onze zetten zodat we altijd samen kunnen zijn.'

Haar tranen gingen over in lachen en Armun volgde haar voorbeeld en even later brak er zelfs op het behuilde gezichtje van Darras een glimlachje door.

De dagen die op de komst van de sammads volgden behoorden tot de gelukkigste die Armun in haar hele leven had gekend. Van de murgu die tegen hen hadden gevochten, hadden ze niets meer te duchten. De komst van de sammads had het leven op het eiland compleet veranderd. Overal stonden tenten tussen de bomen en er steeg rook op van de vele kookvuren. Kinderen renden joelend overal tussendoor en hun kreten werden beantwoord door het getrompetter van de mastodonten in het veld. Er was wild in overvloed, hun buik was gevuld — terwijl in de rookhutten grote hoeveelheden vlees hingen. Een grote hardhouten boom was omgehakt, van zijn takken ontdaan en drij-
vend naar de oever vlak bij de tenten vervoerd. Hier werd hij, onder leiding van Herilak, uitgehold met behulp van vuur. Wanneer hij klaar was, zouden ze een boot hebben om het moeras mee in te gaan en vallen te zetten voor de vogels die inmiddels al heel schuw waren geworden voor de jagers. Arnwheet en de andere jongens van de sammads hadden goed gekeken hoe dit in zijn werk ging en waren nu hard bezig een kleinere uitvoering voor henzelf te maken. Afgezien van wat verbrande vingers en tranen vorderde hun werk gestaag.

Nu ze zo gelukkig was, realiseerde Armun zich hoeveel beter af ze waren nu de sammads zich bij hen hadden gevoegd. Herilak had een gesprek met Ortnar gehad en hoewel niemand wist wat er gezegd was, was het wel duidelijk dat de breuk tussen hen ongedaan was gemaakt en hun vriendschap hersteld. Ortnars tent stond nu naast die van de sammadar en 's avonds zat hij samen met de andere jagers bij het kampvuur en lachte af en toe zelfs met hen mee. Hij bad het nooit meer over zijn plan om alleen het bos in te gaan.

Wanneer hij niet aan de boot werkte, hetgeen slechts sporadisch voorkwam, speelde Arnwheet met andere jongens van zijn leeftijd: Harl ging met de jagers mee. Het leven was goed en ze was heel erg gelukkig. Ze zat in het zonnetje voor haar tent en de baby lag trappelend en kraaiend op een zachte dierehuid in het gras. Malagen knielde naast haar neer en keek genietend toe.

'Mag ik haar optillen?' vroeg ze in het Sesek. Armun herinnerde zich de taal nog en Malagen vond het heerlijk het weer eens te kunnen spreken. Ze nam Ysel in haar armen, het blonde haar van de baby een groot contrast tegen haar donkere huid. Ze bleef zich hierover verbazen. 'En kijk nu toch eens naar die ogen, zo blauw als de hemel! Ik heb iets voor haar gemaakt, hier is het.'

Ze reikte in haar omslag en haalde een donker lint te voorschijn dat ze aan Armun gaf. 'Wanneer haar haar wat langer is, kan je het om haar hoofd binden, net zoals de Sasku dat doen.'

Bewonderend liet Armun het door haar vingers glijden. 'Het is zo zacht, maar het is niet de stof die je kunt weven - wat is het?'

'Het is iets heel belangrijks en ik zal je vertellen wat het is. Toen we de vallei verlieten, heb ik mijn weefgetouw meegenomen, dat heb je gezien, en daarmee heb ik stof geweven van de charadisdraden. Maar alle charadis raakte op. Toen zag ik jullie waliskis en telkens wanneer ze dat goed vonden raakte ik hen even aan. Dat was geweldig.'

Armun knikte. Ze wist dat waliskis, het Sesek-woord voor mastodonten, een heel belangrijke rol speelden in het geloof van de Sasku. Malagen zat met liefde een hele dag vol bewondering naar ze te kijken.

'Ik aaide ze en ze lieten zich door mij borstelen en dat vonden ze prettig. Toen ontdekte ik dat er haren in de borstel bleven zitten en die bewaarde ik omdat ze voor mij heel kostbaar zijn. Op een dag zat ik er wat mee tussen mijn vingers te draaien, zoals we dat ook met de charadisdraden doen, en ontdekte dat het mogelijk was om er stof van te weven. En dat heb ik dus gedaan! Dit is het resultaat.' Ze lachte en boog zich fluisterend naar haar over. 'Eigenlijk heb ik de hoofdband gemaakt om ooit aan de mandukto's te geven. Maar ik maak wel weer een nieuwe. En deze is zo klein. Hij lijkt me veel geschikter voor Ysel.'

De Sasku konden zoveel en Armun was blij dat Malagen hier was. Malagen had het hele eiland afgestroopt en daarna Newasfar overgehaald haar naar het vasteland te brengen, waar ze eindelijk de klei vond die ze zocht. De jagers weigerden de vrouwen bij het werk te helpen, maar waren wel bereid hen te beschermen tegen wilde dieren wanneer ze de klei gingen opgraven. De vrouwen hadden Merrith's mastodont volgeladen en waren teruggekeerd met manden vol klei. Op dit moment werd er een echte oven gebouwd en binnenkort zouden ze net zulke steenharde potten hebben als de Sasku.

Er gebeurde zo verschrik'."lijk veel dat Armun niet langer protesteerde wanneer Kerrick zijn marag ging opzoeken. Het viel haar wel op dat hij meestal alleen ging, omdat Arnwheet het te druk had met de andere jongens, en dat deed haar veel genoegen, hoewel ze dat niet hardop zei. Kerrick was haar jager en hij kon dingen die geen enkele andere jager — of sammadar — kon. Een van de dingen die hij kon was met de murgu spreken. Als hij destijds niet met die murgu op het eiland had gesproken, was dit nu allemaal niet gebeurd. Dan waren alle sammads dood geweest. Iedereen wist wat hij had gedaan en hoe hij het had gedaan en het ging hen nooit vervelen haar erover te horen vertellen. En ook over de Paramutan en het oversteken van de hele oceaan en alle andere dingen die hen waren overkomen. Wanneer zij sprak, luisterde iedereen in eerbiedige stilte, en niet alleen omdat Kerrick haar jager was, maar omdat zij al deze dingen zelf had meegemaakt. Zij trachtte niet langer haar gespleten lip te verbergen - ze dacht er niet eens meer aan. Ze leidde een vol leven, de zon was warm, de eindeloze zomer veel beter dan de eindeloze winter ooit was geweest. Sommige vrouwen spraken over de sneeuw en de bessen en andere dingen die je alleen in het noorden kon vinden. Zij luisterde, maar zei zelf niets, want ze had er geen enkele behoefte aan deze dingen ooit nog terug te zien.

Kerrick zag de verandering in Armun en was er dankbaar voor. Vóór de komst van de anderen was dit geen gelukkige sammad geweest. Een manke jager, een zielig klein meisje en twee jongens die zoveel in leeftijd verschilden dat ze niet veel aan elkaar hadden. Dit was nu allemaal veranderd. Darras woonde nu bij haar grootmoeder en begon steeds meer te praten en te lachen; ze leek eindelijk over de dood van haar eigen sammad heen te zijn. Kerrick had alleen wel gewild dat Arnwheet het niet zo druk had met zijn vriendjes en af en toe wat tijd zou maken om met Nadaske te praten. Niet dat hijzelf zo vaak ging. Het was alweer een hele tijd geleden sinds hij voor het laatst geweest was, hij wist niet eens meer precies hoe lang. Zo mocht hij een vriend eigenlijk niet behandelen. Hij sneed een poot van het pas geschoten hert dat aan een boom achter de tenten hing, pakte zijn hèsotsan en volgde het veelbetreden pad naar de oceaan. Tijdens de oversteek naar het kleinere eiland zag hij niemand. Boven op de heuvelrug keek hij uit over de zee, even verlaten als altijd. De Yilanè bleven in hun stad, precies zoals Lanefenuu hem had beloofd. Als hij de sammad eerder naar deze plek had gebracht, het Ronde Meer eerder had verlaten, waren ze de jagers van de Yilanè nooit tegengekomen. En zou Imehei nu nog in leven zijn. Hij schudde zijn hoofd om de gedachte van zich af te zetten. Het had geen zin daarbij stil te staan: hij kon het verleden toch niet veranderen. Terwijl hij zich een weg baande door het struikgewas, riep hij om aandacht-voor-spreken.

Daar was de hut, maar hij was verlaten. De hèsotsan ontbrak eveneens, dus misschien was Nadaske op jacht gegaan. Binnen vond Kerrick wat vers geplukte bladeren waar hij het vlees bovenop legde. Toen hij weer naar buiten kwam, stond Nadaske hem al op te wachten. Kerrick maakte een bewonderend handgebaar.

'Nadaske is een schepsel van het woud, dat even geruisloos kan sluipen als de wind. Was je op jacht?'

'Nee. Toen ik voetstappen hoorde, heb ik me verscholen.' Hij bracht zijn hèsotsan naar binnen en zag het vlees liggen. 'Mals vlees van dood dier oneindig veel malen lekkerder dan vis. Dank aan efenselè.'

Binnenkort zal ik je nog meer brengen - maar er is de laatste tijd zoveel gebeurd. Ik heb het heel erg druk gehad. Maar waarom had je je eigenlijk verstopt? Speelde je een spelletje uit de hanalè?'

Nadakse had zijn mond zo vol vlees dat hij niet meteen kon antwoorden; hij kauwde vol overgave en even later kon hij eindelijk slikken. 'Tien maal tien maal lekkerder dan vis. Een hanalè-spelletje, ja, die speelden we daar wel. Vervelend/stompzinnig. Het valt niet mee om nu terug te denken aan dat leven - of waarom we gelukkig meenden te zijn. Nee, het was geen spelletje. Er zijn hier een paar kleine ustuzou geweest die mij bedreigden met dood-door-stenen-tand. Nu kijk ik goed uit en verstop me bij mogelijk onraad.'

'Wat vertel je me nu? Waren het jagers zoals ik?'

'Nee, geen grote ustuzou, maar kleintjes zoals klein/zacht, of misschien een beetje groter.'

'Dat moeten een paar van de jongens geweest zijn. Hebben ze je aangevallen met hun speren?'

'Roepen en met wapens zwaaien, daarna snel wegrennen.'

'Laat dat maar aan mij over,' zei Kerrick grimmig. 'Ze weten heel goed dat ze hier niet mogen komen. Ze denken dat ze flink zijn — maar dat zullen we nog wel eens zien. Het zal niet meer voorkomen.'

Nadaske schraapte het bot af met zijn tanden en verslond zelfs het laatste flintertje vlees. Hij schrokte, slikte en gebaarde genieten-van-vlees, genieten-van-leven. Kerrick dacht aan de jongens en hoe hij kon voorkomen dat di t niet nog eens zou gebeuren .Het duurde even voordat hij begreep wat Nadaske hem zat te vertellen. Nu hij alleen nog maar Tanu om zich heen had, raakte de wereld van de Yilanè steeds verder van hem verwijderd. De enorme kaaklijn en de glanzende huid van Nadaske maakte hem zo anders dan de Tanu. En de manier waarop hij het bot tussen zijn beide duimen hield. Kerrick zag iets bewegen - het was een hagedis die over de open plek schoot. Nadaske liet het bot vallen en de hagedis bleef doodstil staan toen hij de beweging zag. Roerloos, als uit steen gehouwen — net als Nadaske. Ze waren net zo anders, net zo vreemd.

'En er is nog iets gebeurd,' zei Nadaske en meteen was het moment van vervreemding verdwenen. Dit was Nadaske, zijn vriend.

'Wat dan?'

'Ik heb een uruketo gezien.'

Er liep een koude rilling over zijn rug. 'Nee! Hier? Zijn ze aan land gekomen?'

'Ontkennend-ontkennend. Hij was op zee, niet in de buurt van de kust. Hij ging in noordelijke richting, maar de volgende dag kwam hij weer terug.'

'Dezelfde?'

'Veronderstelling ja, zeker weten nee.'

De plotselinge golf van angst ebde weg. De Yilanè waren niet aan land gekomen, het had niets met de sammads te maken. Natuurlijk zwommen er uruketo in de oceaan. Maar zolang de sammads niet te dicht in de buurt van de kust kwamen, was er niets aan de hand. Toch leek het wel een voorteken, net zoiets als wanneer je twee zwarte vogels tegelijkertijd zag, hetgeen volgens Armun betekende dat het een dag vol pech zou worden. Zoals het ook ongeluk bracht om een mes neer te leggen met de punt naar je toe. Hij geloofde niet in slechte voortekenen.

'Had je die uruketo al eerder gezien?'

'Eén keer, heel ver weg.'

'Ik denk niet dat we ons ongerust hoeven te maken. Alpèasak ligt ten zuiden van ons, langs de kust. Zowel uruketo als vissersboten maken gebruik van de haven. Zolang ze maar niet aan land komen.'

'Dat doen ze niet.' Nadaske wees met zijn duim naar zijn tanden in de uitdrukking die betekende dat je, eenmaal gebeten, het bijtende wezen uit de weg gaat. 'De eistaa die om uruketo geeft zal zich de twee dode exemplaren op het strand nog wel herinneren. Zij blijven in de stad, wij blijven hier, genoeg voedsel voor iedereen.'

'Je zult wel gelijk hebben. Maar het is moeilijk te geloven dat er ooit vrede mogelijk zal zijn tussen Yilanè en ustuzou.'

'Tussen ons is het toch ook vrede. Waarschijnlijk omdat wij mannetjes zijn; de vrouwtjes zijn de aanstichtsters van alle kwaad. Kijk maar uit voor je vrouwen.'

Kerrick gebaarde instemmend. Hij had al lang geleden zijn pogingen opgegeven om uit te leggen hoe bij de Tanu de verhouding tussen de beide seksen in elkaar zat. Nadaske zou toch nooit geloven dat hij niet precies deed wat Armun zei. 'Tijd om te vertrekken,' zei hij, terwijl hij opstond.

'Vraag van belang, verzoek aan Kerrick om naar hèsotsan te kijken.'

Nadaske bracht het wapen naar buiten en wees op een van de gekromde, onbruikbare pootjes van het dier. 'Kleine verandering, toch belangrijk?'

Kerrick pakte de hèsotsan, het levende wapen dat zo essentieel was in hun bestaan. Elke verandering in het dier was een reden tot bezorgdheid. Dit exemplaar leek op al zijn soortgenoten, de gerimpelde oogjes gesloten, verschrompelde pootjes strak langs het lijfje. Zodra dit diertje zijn jonge, actieve levensfase had doorlopen, vond deze blijvende verandering plaats. Hij keek naar de poot, naar het poederig witte laagje op het donkere vel. Hij wreef erover met zijn vinger.

'Ik zie dat de huid hier grauw is geworden. Ik geloof niet dat ik zoiets ooit eerder heb gezien. Misschien wordt hij gewoon oud. Weet jij hoe lang ze gewoonlijk leven?'

'Kennis ontbreekt. Afgezien van dit plekje functioneert hij naar behoren.'

Kerrick nam een van zijn eigen pijltjes, stak het onder de huidplooi, richtte de hèsotsan op het water en drukte. De bekende knal volgde en het pijltje schoot in een grote boog weg. Toen hij over de lippen wreef, ging het bekje langzaam open. Het diertje at het stukje vlees dat hij het voerde.

'Hij lijkt in alle opzichten normaal. Geen reden om je zorgen te maken.'

'Reden genoeg.' Nadaske nam het wapen terug en bekeek het zorgvuldig. 'Geen hèsotsan, geen leven. Dood door verslindende roofdieren.'

'Daar hoeven we ons nu nog niet druk om te maken. Angsten ongegrond, toekomst vol zon en vlees.'

Kerrick begon aan de terugweg naar het kamp. Toen Nadaske hem niet meer kon zien, bleef hij staan en onderwierp zijn eigen hèsotsan aan een nauwkeurig onderzoek. Het wapen was helemaal normaal.

Maar het zaad van de onrust was gezaaid. Hij ging over in een snelle looppas. Hij moest snel terug.

Hij wilde de andere hèsotsan zien die door de jagers werden gebruikt.

19

Ze kwamen er niet achter wat de oorzaak van het probleem was en hadden al helemaal geen idee hoe ze er iets aan konden doen.

Aanvankelijk leek Kerricks angst ongegrond. Alle hèsotsan die hij bekeek leken op het eerste gezicht normaal, zonder een spoor van de grauwe plek op het wapen van Nadaske. Waarschijnlijk was het een ongelukje geweest waarbij het dier een verwonding had opgelopen. Hij dacht er verder niet meer aan omdat hij zich, net als de andere jagers, verheugde op de eerste vogeljacht. Het regende nu wat vaker en soms mistte het 's ochtends. De oude Fraken was nog voldoende bij de tijd om op te merken dat de dagen korter werden en dat in het noorden de winter weer was begonnen. Ook zonder Frakens hulp zagen ze dit wel, want in de inhammen en moerassen streken grote zwermen vogels neer. Eerst cirkelden ze met veel kabaal wat rond, om vervolgens zwerm na zwerm te landen. Ze bleven nooit langer dan een dag of twee, net lang genoeg om uit te rusten en te eten alvorens weer verder te trekken naar het zuiden. De boomstam was uitgehold en in model gebracht, de boot was klaar en het was de hoogste tijd zich eens lekker te goed te gaan doen aan een paar van die ontelbare vogels.

Heel veel jagers hadden meegewerkt aan het brandende houden van de vuren met behulp waarvan de boot tot stand was gekomen en iedereen wilde hem graag als eerste gaan gebruiken. Voordat er onenigheid ontstond, besloot Kerrick dat de vier die zouden gaan, gekozen moesten worden door het lot, waarbij een spel gebruikt werd dat jongens vaak speelden. Er werden strootjes geplukt, allemaal van dezelfde lengte, voor elke jager één, die neer werden gezet in een van de pas gebakken potten. Vier van de strootjes waren met de onderkant in de inktblaas van een hardalt gedoopt zodat ze een paarse tint hadden gekregen. Om de beurt trokken de jagers een strootje. Er werd heel wat over en weer geschreeuwd, uitroepen van teleurstelling van de verliezers en juichkreten van de winnaars. Ten slotte gingen ze met hun allen naar de boot om de netten in te laden en rietstengels over de vier jagers te leggen opdat ze niet gezien konden worden, 's Middags peddelden ze weg, waarbij ze de vogels die er al waren onrustig maakten.

De jagers deden geen poging de opfladderende vogels te vangen, maar brachten de boot in de beschutting van het riet. Wanneer de nieuwkomers hier vlak voor het invallen van de duisternis neerstreken, zouden zij er klaar voor zijn.

Herilak nam Kerrick even apart en zei op gedempte toon: 'Kom mee, ik wil je iets laten zien.' Hij liep voor Kerrick uit naar zijn tent en ging zijn hèsotsan pakken. 'Je had ons iets gevraagd over de dodende stokken. Bedoelde je dit soms?'

Kerrick draaide het wapen om en voelde een steek van ongerustheid toen hij de poot van het dier zag. Die zag grauw en bungelde er slapjes bij. 'Hoe lang is dit al zo?'

'Een paar dagen, ik weet het niet precies. Wat is het?'

'Misschien niets bijzonders. Deze diertjes worden oud, ooit zullen ze dood gaan. Misschien is dat het.'

Maar dat was het niet. De grauwe plek op Herilaks wapen breidde zich uit, eerst heel langzaam, maar verdwijnen deed hij niet. Op een gegeven moment weigerde het dier de pijltjes nog af te schieten en begon te stinken. Ze begroeven het in het bos, een eind uit de buurt van de tenten.

'Ik weet er nog twee die het hebben,' zei Herilak.

'Een soort ziekte,' zei Kerrick. 'Misschien verspreidt het zich wel van de een naar de ander. We moeten ze bij elkaar uit de buurt houden.'

'En als er nu nog meer doodgaan? Wat dan?'

'Dan gaan ze maar dood. We hebben ze niet nodig voor de jacht.'

'Nee, maar wel om murgu mee te doden.' Herilak tuurde grimmig over het water naar het vasteland. 'Gisteravond heeft een van die grote murgu de oversteek weer gewaagd. De mastodonten hoorden, of roken, het beest. Hanath hoorde hen tekeergaan en heeft het gedood voordat het enig kwaad kon aanrichten. Het is twee keer zo groot als een mastodont - met tanden zo lang als jouw arm. Zo'n marag kan je niet doden met een pijl of een speer.'

'Er is nu één dodende stok dood. We hebben er nog meer.'

'Maar andere exemplaren hebben ook al van die plekken. Als ze allemaal doodgaan...'

Kerrick wist niet wat hij hierop kon zeggen, want zijn bezorgdheid was net zo groot als die van Herilak. 'We zouden in het voorjaar naar het noorden kunnen trekken, waar de murgu ons niet kunnen volgen, naar de sneeuw en de bergen.'

'Dat zouden we kunnen doen — maar voor hoe lang? De winter die nooit eindigt houdt de valleien nog steeds in haar greep. En de Tanu die daarginds nog jagen zullen ons niet met open armen ontvangen. Het is al eerder voorgekomen dat de ene Tanu de andere doodde — en het zal opnieuw gebeuren indien wij naar het noorden gaan. We kunnen hier heel goed leven, er zit wild genoeg. Maar alleen als we dodende stokken hebben.'

Dit feit was zo onontkoombaar dat ze er niet verder over wilden praten. Pas toen er nog twee dodende stokken ziek werden, riep Herilak de sammadars bijeen. Zachtjes pratend zaten ze rond het vuur. Er werd niet veel gelachen. Toen Herilak opstond en liet woord tot hen richtte, werd het stil.

'Jullie weten allemaal dat we problemen hebben met de dodende stokken. Er is er al één dood en twee van de andere hebben al grauwe plekken.'

'Drie,' riep Har-Havola uit. 'Sinds vandaag heeft de mijne het ook. Als ze allemaal ziek worden en doodgaan — wat dan?'

'Voorlopig zijn ze nog niet allemaal ziek,' zei Kerrick. 'Zo gauw gaan ze nu ook weer niet dood.'

'Maar het kan gebeuren en wat moeten we dan beginnen? Hoe moeten we dan murgu doden?'

Er werd een hele tijd over en weer gepraat zonder dat er iets belangwekkends werd gezegd. Ten slotte verloor Merrith, die samen met de anderen rond de kring van sammadars stond te luisteren, haar geduld en liet op luide toon van zich horen.

'Jullie kakelen als kippen zonder kop - en leggen niet eens eieren. Waar komen de dodende stokken vandaan? Van de murgu, dat weten we. Als de onze doodgaan, kunnen we dan aan nieuwe komen?'

Iedereen keek vragend in de richting van Kerrick. 'Dat zal niet meevallen. Als ze ook maar vermoeden dat wij nieuwe dodende stokken nodig hebben, zullen ze in hun vuistje lachen. Ze zullen ze in elk geval niet zomaar aan ons geven, dat staat vast.'

'Dan zullen we ze moeten stelen,' riep een jager uit.

'Dat zou een nieuwe oorlog betekenen, want voor elke dodende stok zouden we een marag moeten doden. Zoals jullie weten heb ik hun aanval op de vallei met een bedreiging weten te stoppen. Ik denk niet dat me dat een tweede keer zou lukken. Wat we ook doen, we mo-gen er geen murgu voor doden - en hen ook niet laten weten dat we dodende stokken nodig hebben.'

Kr werden een heleboel vragen gesteld. Ze wilden graag weten hoe dodende stokken werden gemaakt.

'Ze worden niet gemaakt, maar gefokt. Wanneer ze jong zijn, zien ze er nog uit als gewone hagedissen, hoewel hun lijven iets langer zijn dan normaal en ze daardoor ook wel iets weg hebben van kleine slangen. Ze worden grootgebracht in een soort drassige vijver, geheel ommuurd zodat ze niet kunnen ontsnappen. Naarmate ze ouder worden, gaan ze steeds minder bewegen, totdat ze op een dag zo zijn als wij ze nu kennen.'

'Zouden we ze zelf kunnen fokken?' vroeg Merrith.

'Dat denk ik niet. Toen we nog in de stad woonden, heb ik ze heel vaak zitten bestuderen in een poging er iets van te begrijpen, maar ik begrijp er nog steeds niets van. Ik weet niet eens of ze uit eieren komen of niet. Wanneer ze jong zijn, zijn ze nog heel beweeglijk. Daarna worden ze steeds stijver, net zolang totdat ze zich nog amper kunnen bewegen. Ze kunnen zich dan onmogelijk voortplanten. Misschien doorlopen ze nog een derde stadium dat mij nooit is opgevallen, hoewel ik ze toch heel zorgvuldig heb geobserveerd. Het is een geheim van de murgu.'

'Die plek in de stad waar ze de dodende stokken fokken,' zei Herilak, 'weet je waar die is?'

'Ik weet waar hij was. Ik weet natuurlijk niet of het daar nog steeds is. Toen wij in de stad waren, is er veel door brand verwoest en andere delen zijn gewoon afgestorven. Nu de murgu er zijn teruggekeerd, is de stad ongetwijfeld gegroeid en veranderd.'

'Niettemin, als we die jonge dodende stokken kunnen vinden en meenemen, dan zou dat precies zijn wat we nodig hebben. Dat zouden we kunnen doen.'

'Makkelijker gezegd dan...'

Maar Kerricks protesten gingen verloren in het rumoer van andere stemmen. Een groepje jagers zou de bewuste plek kunnen opzoeken en genoeg dodende stokken mee kunnen nemen om het weer een hele tijd uit te kunnen houden. Kerrick riep om aandacht.

'Dat lijkt op het eerste gezicht een prima plan. Maar als ze nu eens door murgu bewaakt worden? Wat dan?'

'Dan doden we die toch!' riep een jager uit en er klonken kreten van bijval.

'Stomme jagers!' brulde Herilak. 'Als jullie dat doen, begint de oorlog weer van voren af aan. Jullie hebben Kerrick gehoord. Een tweede keer komen we er niet zo genadig vanaf. Er moet een andere manier zijn.'

Kerrick wendde zijn blik van hen af en staarde in het vuur, maar hij wist dat ze naar hem keken en een antwoord van hem verwachtten. Hij was degene die alles van de murgu afwist, hij zou wel een manier weten. Hij zuchtte, ging staan en keek hen aan.

'Als het ergste gebeurt, als onze dodende stokken sterven, zullen we nieuwe nodig hebben. In de vallei van de Sasku hebben ze ook dodende stokken.'

'Dat is een eind hier vandaan,' zei Herilak. 'En ik betwijfel of ze bereid zijn er veel aan ons af te staan. Ze zijn als de dood dat de murgu terugkeren. Die van ons zijn nu bezig om dood te gaan, misschien zijn de hunne allang dood. De stad is dichterbij.'

'Dichterbij — en levensgevaarlijk. Het zal heel erg moeilijk zijn er met een groep jagers binnen te komen. Dat mogen we op dit moment zelfs niet overwegen. Eerst moeten we toch op z'n minst zeker weten waar de dodende stokken zich precies bevinden.'

'Jij en ik,' zei Herilak vastbesloten. 'Jij omdat je de gewoontes van de murgu kent en ik omdat ik het woud ken. Wij gaan er samen op af.'

Toen Kerrick opkeek, keek hij recht in het van angst vertrokken gezicht van Armun. Ze kende de risico's, die kenden ze allemaal. Er ging een instemmend gemompel op en iedereen keek naar Kerrick om te horen wat zijn reactie was. Zonder Armun aan te kijken knikte hij.

'Herilak en ik zullen gaan. We zullen slechts één dodende stok meenemen. Die zal Herilak bij zich dragen. Als ze inderdaad een ziekte hebben, en dit is mij verteld door iemand die veel van die dingen afwist, dan zal het ene dier het andere aansteken. Daarom moeten jullie de rest van de dodende stokken bij elkaar uit de buurt houden, ze warm houden en goed te eten geven. Als we er in de stad in slagen er een paar te pakken te krijgen, zal ik ze dragen en weghouden bij die van Herilak. We kunnen niet het risico lopen dat de nieuwe exemplaren besmet raken met de oude ziekte.'

Er werd overeen gekomen dat de resterende hèsotsan bewaakt en verzorgd zouden worden en uitsluitend gebruikt zouden worden om eventuele grote roofdieren te doden. Tot op heden hadden de jagers de wapens min of meer als iets vanzelfsprekends beschouwd, nu pas realiseerden zij zich hoe belangrijk ze waren voor het voortbestaan van de sammads.

Het bezoek aan de stad moest snel gebeuren. Het enige wat ze mee zouden nemen waren hun wapens en gedroogd vlees. Kerrick was juist bezig dit laatste in een zak te pakken toen Armun plotseling zei: 'Ik ga met je mee.'

'Dit wordt een korte verkenningstocht, meer niet. Je moet hier blijven om voor de baby te zorgen.'

'Ik heb ooit gezworen dat wij nooit meer gescheiden zouden worden.'

'Dat gebeurt ook niet. Ik ben indertijd ook op jacht gegaan met de Paramutan. Dit is net zoiets. We zullen zo snel mogelijk de plek trachten te vinden die we zoeken en meteen weer terugkeren. Herilak kent de bossen, we zullen niet worden opgemerkt. En ik ken de murgu. Je hoeft niet bang te zijn.'

Dat was ze wel. Dat waren ze allebei. Hij zei het niet hardop, maar ze wisten allebei dat hun vreedzame leventje op het eiland tot het verleden behoorde. De toekomst was opnieuw onzeker en onduidelijk.

's Nachts begon het te regenen. De druppels kletterden op de tent en drongen onder de tentflappen door naar binnen. In de grijze, natte ochtend verlieten de twee jagers het eiland en gingen op weg naar de stad, die een eind zuidelijker gelegen was. Ze kenden de weg op hun duimpje en schoten flink op. Op de derde dag bogen ze van het brede pad af en volgden een smal, door dieren platgetreden, paadje tussen de bomen door. Ze hadden hier al heel vaak gejaagd en Herilak scheen elk groepje bomen en elk stukje van de rivier te kennen. Toen ze bij een donker, stilstaand watertje aankwamen, bleef hij in de beschutting van de bomen staan.

'We zijn nu heel dichtbij. Achter dat water daar lag het moeras van de grote murgu met drie hoorns.'

'Nenitesk. Weet je het zeker? Ik geloof niet dat ik de stad ooit van deze kant ben binnengegaan.'

'Ik weet het zeker.'

'Ze zaten altijd in de buitenste velden, het verst bij het centrum van de stad vandaan. Als we de nenitesk kunnen vinden, lukt het me daar vandaan wel om de plek van de dodende stokken te vinden.'

Een eind verderop klonk een luid geraas tussen de bomen, direct gevolgd door een diep gebrul. Met hun wapens in de aanslag benaderden ze de buitenste barrière van de stad. De bomen hier stonden dicht op elkaar en waren met elkaar verbonden door lange ranken, sommige voorzien van giftige doornen. Deze barrière hield de meeste dieren wel tegen — maar niet het dier dat hier zojuist langs was gekomen. Takken waren afgebroken en kreupelhout platgetrapt; diepe voetstappen in de drassige bodem waren nog bezig vol te lopen met water. Ze waren in de bodem gestampt door reusachtige poten, uitgerust met scherpe klauwen.

Herilak gromde toen hij ze herkende. 'De grote dodende marag.'

'Een epetruk. Waarschijnlijk heeft hij de nenitesk geroken. We moeten hem volgen — dit is de beste manier om de stad binnen te komen.'

Een enorm gebrul en gekrijs in de verte bewees dat de epetruk zijn prooi gevonden had. De opponenten waren echter tegen elkaar opgewassen. Terwijl de epetruk in kringetjes om zijn prooi heenliep, zorgde de nenitesk ervoor het grote, harde schild dat zijn kop beschermde voortdurend naar zijn vijand toegedraaid te houden. De epetruk was op zijn hoede voor de drie lange hoorns; bloedvlekken op een ervan vertelden iets over het waarom. Uit de richting van het moeras klonk eveneens een luid gebulder en even later stortte een tweede nenitesk zich in de strijd. Ook al was de epetruk nog zo door het dolle, toch was hij slim genoeg om het gevaar te zien. Brullend zwaaide hij met zijn kop heen en weer. Vervolgens draaide hij zich om, zwiepte met zijn staart en maakte dat hij wegkwam. De jagers, die zich heel nietig en hulpeloos voelden, renden naar de beschutting van de grote bomen een eindje verderop. Achter hen werd het langzaam stil. Kerrick keek waar ze het veld weer konden verlaten en zocht naar mogelijke herkenningspunten, iets dat hem bekend voorkwam.

'Die kant op,' zei hij. 'We zullen een omtrekkende beweging moeten maken, want we moeten zo lang mogelijk uit de buurt van de binnenste velden zien te blijven.'

Nu hij eenmaal wist waar ze zich bevonden, besefte hij dat de stad de afgelopen jaren weinig of niets was veranderd. De bomen waren groter en de lage begroeiing was anders, maar verder was alles eigenlijk hetzelfde gebleven. Zijn armen en benen bewogen mee toen hij aan het bekende Yilanè gezegde dacht - de morgen van morgen zal hetzelfde zijn als het gisteren van gisteren. De stad was ontwikkeld volgens een plan en een schaalmodel en zou gedurende haar hele bestaan nim-mer veranderen. Dat had hij kunnen weten. De gedeelten die afgestorven waren, of verwoest door de grote brand, waren weer in hun oorspronkelijke staat teruggebracht. Over ditzelfde pad had hij als jongen gelopen. Hij tikte op Herilaks schouder en wees, waarbij hij fluisterend sprak.

'Een eindje verderop liggen wat bosjes. Daar gaan de murgu heen om fruit te verzamelen voor hun herten en andere dieren. Het werk wordt gedaan door ongewapende murgu, maar op deze afstand van het centrum zullen ze zeker bewakers met dodende stokken bij zich hebben.'

Het veld was er nog, overal lag rottend fruit, maar er was geen Yilanè te bekennen. Kerrick ging voorop en liep tussen de bomen door naar de overkant.

'Het is hier vlakbij. Zie je die hoge wal daar? Aan de andere kant daarvan is het.'

Herilak bukte zich om naar de grond te kijken. 'Verse voetsporen.'

'Wat voor dier?'

'De murgu die nu in deze stad wonen. Ze zijn hier pas geweest, na die regen van gisteravond.'

Nu ging hij voorop — geruisloos als een schaduw sloop hij tussen de bomen door en Kerrick volgde hem zo behoedzaam mogelijk, waarbij hij voortdurend naar de grond bleef kijken om te voorkomen dat hij lawaai zou maken. Net toen zij om de aarden wal heen kwamen, kwamen de anderen hen tegemoet. Ze konden niet meer terug.

Twee zwaar beladen fargi, hun ogen groot van verbijstering.

De Yilanè die hen begeleidde hief haar hèsotsan. Herilak was sneller en vuurde als eerste. Zij sloeg voorover tegen de grond.

Kerrick slaakte een kreet, maar hij was te laat. Herilaks wapen knalde nog twee keer en ook de fargi lagen dood op de grond.

'Je had hen niet hoeven doden. Ze zijn volkomen ongevaarlijk.'

'Konden ze spreken, die twee?'

'Misschien wel, ja. Je hebt gelijk. Ze hebben ons gezien. Het waren arbeiders, dus moeten ze goed genoeg hebben kunnen spreken om opdrachten te begrijpen. Ze hadden kunnen vertellen wat ze gezien hadden.'

'Blijf hier — misschien komen er nog meer.'

Herilak glipte tussen de bomen door en rende behoedzaam langs de lichamen. Kerrick keek op hen neer - ogen en mond wijd open in de dood. Hij zag nu dat de beide fargi jonge hèsotsan bij zich hadden gehad, die op de grond waren gevallen. Hun pootjes bewogen zwakjes en ze kropen langzaam door het gras. Kerrick herinnerde zich dat hij ze zelf vroeger ook wel eens was gaan halen wanneer ze in dit stadium waren en niet meer zo gemakkelijk konden ontsnappen. Hij raapte ze op, het waren er zes: hun kleine pootjes klauwden aan zijn armen, maar ze konden niet weg.

'Meer murgu zie ik niet,' zei Herilak en toen zag hij wat Kerrick in zijn handen had. 'Je hebt ze! De dodende stokken die we nodig hebben. We moeten hier meteen weg, voordat er nog meer murgu komen.'

'Eerst moeten we iets met deze lijken doen. Murgu gebruiken hun dodende stokken niet tegen elkaar. Als deze drie gevonden worden, weten ze meteen dat iemand van buiten de stad hen gedood heeft.'

'We slepen ze naar het moeras en begraven ze daar.'

'Dan worden ze misschien gevonden.' Kerrick keek omhoog naar de aarden wal naast hen. 'Daarachter zitten heel veel jonge dodende stokken. Ik weet nog dat we ze vroeger vaak gingen voeren vanaf deze heuvel.'

'Vlees genoeg,' zei Herilak op ruwe toon, terwijl hij met zijn voet tegen de dode Yilanè duwde. 'Als die beesten een beetje dooreten, zullen de murgu die deze drie komen zoeken niets meer vinden.'

'Dan moeten we de lichamen wel in het diepe gedeelte van het water gooien, zodat niemand de botten ziet liggen. Meer kunnen we niet doen.' Hij bukte zich om de hèsotsan van de bewaakster op te rapen en moest hem met geweld uit de vingers van de Yilanè loswrikken. Herilak was al bezig het eerste lichaam weg te slepen.

Voordat ze weggingen, zocht Herilak de grond af naar eventuele sporen van wat hier was voorgevallen en veegde nog wat voetafdrukken weg die ze hadden achtergelaten. Ze verlieten de stad op dezelfde manier als ze binnengekomen waren, langs de nenitesk, die nu vredig stonden te grazen, en vluchtten snel bet veilige bos weer in.

20

Toen ze zich weer tussen de bomen bevonden die de stad omringden, riep Kerrick: 'Wacht even!'

Herilak keek behoedzaam om zich heen en luisterde naar de geluiden van het woud. 'We moeten verder. Het is gevaarlijk om hier te stoppen.'

'We moeten hier even rusten. Kijk.'

Nu zag Herilak pas dat Kerricks armen en borst vol bloedende krassen zaten van de scherpe klauwtjes van de dodende stokken. Kerrick liet ze in het gras vallen en liep naar de waterkant om zich te wassen.

'Je zult een andere manier moeten verzinnen om ze te dragen,' zei Herilak. 'Zijn ze in dit stadium al giftig?'

'Ik geloof het niet. Eentje heeft op mijn arm zitten kauwen, dus laten we hopen van niet.'

'Ze hebben scherpe tanden, maar die zijn niet giftig. Ik kan het weten, want ze hebben me tijdens het voeren vaak genoeg in mijn vingers gebeten. Stop het vlees uit jouw buidel in de mijne en snij dan het leer in repen om ze vast te binden. Maar doe het wel snel.'

Kerrick sneed zijn tas in lange repen en bond deze om de hèsotsan heen. Vervolgens bond hij ze met de schouderband bij elkaar en maakte van het andere uiteinde een lus om ze te kunnen dragen. Zodra hij hiermee klaar was, gingen ze weer op weg.

Vlak voor het invallen van de duisternis schoot Herilak een van de kleine rennende murgu, maar liet het aan Kerrick over het dier te slachten. Ze bleven zoveel mogelijk bij elkaar uit de buurt om het oude wapen afgezonderd te houden van de nieuwe exemplaren die ze hadden buitgemaakt. Kerrick sneed het nog warme diertje in stukjes en voerde die aan de hèsotsan. Hij en Herilak aten van het gedroogde vlees - zolang ze nog zo dicht in de buurt van de stad waren wilden ze geen vuur maken.

'Ik wil niet meer terug naar de stad,' zei Kerrick, toen ze zich in de duisternis klaarmaakten voor de nacht.

'Dat zal ook niet nodig zijn - als deze dodende stokken in leven blijven. Maar nu weten we in elk geval waar we moeten zijn als we er nog meer nodig hebben.'

'Het risico is veel te groot.'

'Geen enkel risico is te groot - want zonder die diertjes overleven we het niet.'

De volgende ochtend voerden ze de jonge hèsotsan nog wat vers vlees en vervolgden hun weg in noordelijke richting. Het was opgehouden met regenen en de zon scheen tussen de hoge bomen op hen neer en wierp brede strepen van licht voor hen op de grond.

Het zonlicht weerkaatste in het kristalheldere oog van de ugunkshaa en toonde duidelijk het beeld van Ambalasi zoals het geheugendier dat had opgeslagen. Het geluid was zwak, maar hoorbaar en ze was goed te verstaan.

'De rivier heeft vele zijarmen, waarvan er minstens twee vrijwel even groot zijn als de hoofdrivier. Ze onttrekt dan ook veel water aan het grootste deel van dit continent. Ik ben van plan zo ver mogelijk stroomopwaarts te gaan en met vaste dagelijkse tussenpozes watermonsters te nemen...'

De klanken van aandacht-voor-spreken overstemden het zwakke stemgeluid. Ukhereb draaide één oog in de richting van de ingang en zag daar haar assistente, Anatempè, staan.

'Wat is er?' vroeg Ukhereb.

'Verontschuldigingen voor verstoren van bijeenkomst van wetenschappelijk belang, maar een fargi is gearriveerd met boodschap van uitzonderlijke ernst. De eistaa verzoekt om uw beider aanwezigheid.'

'Vertel dat schepsel de boodschap over te brengen dat we eraan komen.'

Anatempè vertrok, maar de beide geleerden volgden haar niet voordat zij de ugunkshaa het zwijgen hadden opgelegd en het wezen, samen met het geheugendier, veilig hadden opgeborgen.

'Deze ontdekkingen - fantastisch! Ambalasi is de grootste der grootsten,' zei Akotolp, terwijl ze naar de deuropening waggelde. Ukhereb knikte bevestigend.

'Hoewel ze dat zelf ook wel erg vaak zegt, dat moet ik toegeven. Werkelijk niemand kan aan haar tippen. Wat denk je, zullen we onze armen beschilderen uit eerbied voor de eistaa?'

'De boodschap klonk duidelijk dringend. Ik ben van mening dat onze onmiddellijke komst nu prioriteit geniet boven eventuele decoraties.'

Toen de twee geleerden de ambesed betraden was Lanefenuu in gedachten verzonken. Ze draaide één oog in hun richting en was zich dus wel van hun aanwezigheid bewust, maar het duurde nog enige tijd voordat zij sprak.

'Inlichtingen/hulp verlangd van geleerde Yilanè.'

'Beveel, wij gehoorzamen eistaa.'

'Ik houd niet van nieuwe dingen en evenmin van onverklaarbare zaken. Nu is er iets ongewoons voorgevallen wat mij bijzonder dwars zit. Gisteren is er een ploeg op uit gestuurd om hèsotsan te gaan halen uit de groeiput. Zij zijn niet teruggekeerd. Vanmorgen heb ik een paar anderen naar de put gestuurd en onder hen bevond zich Intèpelei, die enige ervaring heeft als jager. Zij is hier. Luister naar wat zij te zeggen heeft.'

Intèpelei, een grimmige, gespierde Yilanè, haar huid bedekt met modder en een groot aantal kleine, bloedige bijtwondjes, stond naast de eistaa met twee ingepakte bundeltjes aan haar voeten. Ze sprak op vrij primitieve doch kernachtige wijze.

'Rond de hèsotsanput trof ik sporen aan, platgetrapt gras, omgewoelde aarde, duidelijke voetafdrukken van Yilanè in de modder. Gisteren gemaakt. Ik zocht, maar vond niets. Toen zag ik dat een groot aantal hèsotsan in het water aan het eten was en niet op de plek waar gewoonlijk vlees voor hen wordt neergelegd. Ik ging het water in, verjoeg hen en vond dit. Er zijn er nóg twee.'

Ze bukte zich, raapte het kleinste bundeltje op en schudde er een Yilanèschedel uit. De geleerden gebaarden verbijstering en schrik. Maar het werd nog erger. Toen ze de tweede bundel openmaakte, kwam er een nog gruwelijker massa vlees en botten uit te voorschijn.

'Dat is de ribbenkast van een Yilanè,' zei Akotolp. 'Er zit nog vlees aan en ook de aanhechtingen van pezen en spieren zijn nog zichtbaar.' Ze prikte er met haar duim in. 'Nog niet zo lang dood, geen oud lijk.'

'Is het mogelijk dat ze gisteren nog in leven was?' vroeg Lanefenuu.

'Jazeker,' antwoordde zij, met bepalingen van afgrijzen-over-ontdekking.

'Ik voel hetzelfde als jij. Afgrijzen en tevens nieuwsgierigheid. Wat is er gebeurd? Zijn ze erin gevallen? Leefden ze nog toen ze in het water terechtkwamen? En toen ik daarover nadacht moest ik opeens denken aan het cijfer drie. Deze drie plus de drie jagers die op een dag deze stad verlieten en nooit meer terugkwamen. Er is naar hen gezocht, maar zij zijn nooit gevonden. Drie plus drie - plus één. Die ene is de Yilanè die naar deze stad kwam, een mannetje uit de zee mee wilde nemen en toen doodging. Drie plus drie plus één. En nu leg ik dit aan jullie voor, Akotolp en Ukhereb, Yilanè van de wetenschap. Er zijn drie vreemde dingen gebeurd, drie dingen die niet verklaard kunnen worden en dat zit mij dwars. Wat ik van jullie wil weten is dit - bestaat er een verband? Hebben drie plus drie plus één een gemeenschappelijke factor?'

Ukhereb aarzelde en trachtte alles nog even op een rijtje te zetten. Akotolp schudde haar vette halskwabben en sprak vol overtuiging: 'Gemeenschappelijke factor. Dood van drie plus één, mogelijke dood van drie. Wellicht is dit laatste zeker, anders zouden ze inmiddels zijn teruggekeerd. De dood komt van buiten onze stad naar binnen. De dood komt niet van binnenuit. Informatie noodzakelijk. Vogels moeten weer vliegen.'

'De vogels die gebruikt werden om de vluchtende ustuzou in de gaten te houden?'

'Dezelfde, eistaa. We hebben ze al heel lang niet gebruikt. Met werd nogal saai om al die beelden van bomen en stranden te bekijken.'

Lanefenuu klapte woedend haar kaken op elkaar. Einde aan verveling! Er is daarbuiten iets wat dood en verderf zaait in mijn stad. Ik wil dat jullie uitzoeken wat er aan de hand is. Eind aan mysterie — eind aan moorden.'

'Het zal gebeuren. Ik stel voor het aantal gewapende wachtposten te vergroten. En tevens meer giftige planten rond de muren te zaaien.'

'Doe dat. En breng mij dagelijks verslag uit van jullie bevindingen.'

De geleerden gebaarden gehoorzaamheid en trouw en vertrokken. Ze liepen langzaam, diep in gedachten verzonken.

'Sinds wij in de stad zijn teruggekeerd heeft er vrede geheerst,' zei Ukhereb. 'Is het moorden nu weer begonnen? Is het dan nog steeds niet genoeg geweest? Is het mogelijk dat dodende ustuzou dit op hun geweten hebben?'

'We zullen naar hen zoeken. Als ze in de buurt zijn, zullen we ze vinden en in de gaten houden. We zouden beter af zijn als Vaintè hier nog was. Zij was de grootste ustuzoudoder uit de geschiedenis.'

Ukhereb maakte een gebaar waarmee ze deze uitspraak zowel bevestigde als verwierp. 'Jij hebt haar gediend, dat weet ik. Je hebt me verteld dat ze ooit je leven heeft gered. Maar haar enige eistaa was de dood en een ander heeft ze nooit gediend. Genoeg nieuwe dood nu, dringend verzoek, laten we naam van Vaintè uit onze gedachten bannen.'

Voor Vaintè waren alle dagen hetzelfde. Ze gingen als vanzelf in elkaar over en ze kon ze met geen mogelijkheid uit elkaar houden. De zon aan de hemel, de vissen in het water, de invallende duisternis. Nooitveranderde er iets.

Nu was er plotseling iets veranderd en dat beviel haar helemaal niet. De fargi waren van streek. Ze kwamen uit de zee, keken achterom naar de golven, kwamen snel het strand op en renden langs haar heen. Ze vroeg hen, nu zelf ook onrustig, wat er aan de hand was, maar kreeg natuurlijk geen antwoord. Velikrei, die enigszins Yilanè was, was te ver weg om haar te horen en rende samen met de anderen tussen de bomen door het moeras in. Dit was nooit eerder gebeurd. Vaintè wendde zich van hen af en keek naar de oceaan, over de aanstormende golven naar het donkere voorwerp aan de horizon.

Bevond zich daar iets? Onmogelijk. Afgezien van vissen en andere zeedieren was er niets te vinden in de oceaan. Soms zagen ze grotere vissen en roofdieren met lange tanden en scherpe bekken, maar ook die waren niet zo groot dat ze hoog boven het water uitkwamen. Nu voelde ze dezelfde angst opkomen die ook de anderen voelden. Ze draaide zich om en keek naar de beschutting van de bomen.

Plotseling voelde ze een vlaag van woede. Zij hoorde helemaal niet bang te zijn. Dit was een verwarrende gedachte, vooral omdat het haar weer aan het denken zette. Iets wat ze volledig ontwend was. Ze was van streek, siste van woede en schraapte met de klauwen van haar voeten in het zand. Kwaad op de zee, op dat ding in zee. Toen ze ernaar keek, zag ze dat het inmiddels wat dichterbij was gekomen.

En het kwam haar bekend voor. Ze wist wat het was. Daarom voelde ze nu die plotselinge golf van haat, want dat ding bracht weer alle woede terug die ze ooit op dit strand had gevoeld.

Verlaten.

Uitgestoten.

Voor dood achtergelaten.

Een uruketo.

Nu kon ze weer opstaan en er gewoon naar kijken, want de aanval van woede was verdwenen. Eigenlijk was het niet meer geweest dan de herinnering aan een woede van lang geleden. Waarom zou ze bang zijn voor een uruketo?

Ze bestudeerde het ding kalmpjes, zag de hoge, donkere vin en ook de hoofden van de Yilanè die er bovenop stonden. Ze zag water opspatten uit zee, en nog een keer. Dat moesten de enteesenat zijn. Levenslange metgezellen van het reusachtige levende vaartuig. Zij vergezelden het, voerden het en bleven altijd in de buurt.

De uruketo was de kust nu zo dicht genaderd dat de golven van de branding er wit schuimend overheen rolden. Een van de Yilanè klom van de vin omlaag en ging op de rug van het dier staan, terwijl het water om haar benen klotste. Ze kreeg iets aangereikt, maar Vaintè kon niet zien wat het was. Toen de volgende golf eraan kwam, hield zij het voorwerp even onder water. Meer deed ze niet en even later klom ze weer naar boven.

Wat had ze gedaan? Wat deed de uruketo hier? Vaintè was het nadenken zo ontwend dat ze woedend haar hoofd schudde. Waarom dacht ze eigenlijk over deze dingen na? Waarom was ze zo boos?

De uruketo had inmiddels weer koers gezet naar open zee en werd steeds kleiner. Nee, hij ging niet richting open zee, maar zwom langs de kust. Dat was belangrijk.

Maar waarom was het belangrijk? Dit zat haar zo dwars en ergerde haar dermate dat een van de inmiddels teruggekeerde fargi het meteen weer op een lopen zette toen ze de woedende bewegingen van haar lichaam zag.

De uruketo was in noordelijke richting verder gezwommen, dát had hij gedaan. Het noorden lag die kant op en het zuiden de andere kant. Maar de uruketo was naar het noorden gegaan. Een tijdlang bleef het belang hiervan haar ontgaan. Het was al bijna donker toen ze Velikrei met een vis uit zee zag opduiken en met lange passen door de branding zag lopen.

Zo had Velikrei ook gelopen toen ze hier samen met de andere fargi was aangekomen. En zij waren ook uit die richting gekomen. Uit het noorden.

Er moest daar een stad liggen. Een stad met stranden waar deze fargi geboren waren. Een stad waar ze naar toe waren gegaan toen ze uit zee waren gekomen. Later hadden ze die stad weer verlaten en de rug toegekeerd, waren er van weggezwommen en uiteindelijk op dit strand terechtgekomen.

Vaintè bleef naar het noorden staan staren totdat het te donker was om nog iets te kunnen zien.

21

Het was alsof ze uit een lange slaap ontwaakte, de slaap van een oneindige nacht. Of misschien leek het nog wel meer op het verlaten van het ei, op het verlaten van de eerste lange nacht van het leven en het geboren worden in deze wereld. Dit waren de gedachten die Vaintè had. Aanvankelijk begreep ze deze gedachten niet — daarna vroeg ze zich af waarom ze ze niet begreep.

Op een dag, toen ze zich bukte om wat te drinken uit de waterbron, zag ze haar eigen spiegelbeeld en keek ernaar met onzeker knipperende ogen. Ze hield haar handen omhoog, spreidde haar duimen wijd uiteen en keek naar de aangekoekte modder. Toen stak ze ze met een plons in het water, waarmee ze haar spiegelbeeld verwoestte, en vroeg zich opnieuw af waarom dit haar zo dwars zat.

Elke ochtend keek ze uit over zee en zocht de horizon af naar de uruketo. Maar hij keerde niet terug. Dit bracht haar in verwarring omdat het een verstoring was van het dagritme waaraan ze inmiddels zo gewend was geraakt. Slapen, eten, slapen. Verder niets. Haar gemoedsrust was verstoord en dat speet haar bijzonder. Waarom was ze zo van streek? Wat zat haar zo dwars? Ze wist het — en verdrong de herinnering. Het was erg vredig op het strand.

Maar op een dag werd ze wakker. Ze stond op het strand en een van haar metgezellen stond voor haar, tot aan haar middel in het water. Vis seinde de fargi met een kleurverandering van haar handpalm. En toen nogmaals vis.

'Wat voor vis?' vroeg Vaintè. 'Waar? Meer dan één vis? Hoe groot, hoe klein, hoeveel? Antwoord verlangd.'

' Vis,' seinde het stomme wezen, met haar openhangende mond en uitpuilende ogen opnieuw.

'Stuk onbenul — rots van stompzinnigheid — berg van onsamenhangendheid...' Vaintè zweeg omdat de fargi in paniek onder water dook en zo snel mogelijk wegzwom. Eén tel later waren alle fargi die haar uitbarsting hadden gehoord in het water gesprongen. Het strand liep leeg, haar woede groeide en ze sprak op luide toon, heftig kronkelend van de hartstochtelijke emoties.

'Gevoelloze, achterlijke, stomme beesten. Volkomen onwetend van de schoonheid van het spreken, de flexibiliteit van de taal, de genoegens van een zinvol gesprek. Jullie zwemmen, jullie vissen, jullie koesteren je in de zon, jullie slapen. Jullie zouden net zo goed dood kunnen zijn. Ik zou net zo goed dood kunnen zijn...'

Nu was ze helemaal wakker en goed uitgerust, want ze had heel erg lang geslapen. Ze wist niet precies hoe lang, wist alleen dat er heel veel dagen en nachten waren verstreken. Terwijl de kleine golfjes om haar enkels klotsten, dacht ze aan wat er gebeurd was en begon er iets van te begrijpen. In de steek gelaten, beroofd van de wereld die zij kende, beroofd van haar stad, haar rang, haar macht, was ze op dit strand achtergelaten om te sterven. Lanefenuu had haar dood gewenst, had gehoopt dat ze zou sterven - maar haar wens zou niet in vervulling gaan. Zij was geen achterlijke fargi die je kon bevelen te sterven, die onmiddellijk gehoor zou geven aan zo'n bevel.

Maar het had niet veel gescheeld. Haar drang tot overleving was echter zo sterk geweest dat ze zich in zichzelf had teruggetrokken en een leven had geleid dat niet meer was dan een schaduw van het werkelijke leven. De duistere dagen lagen achter haar. Maar wat stond haar te wachten?

Vaintè was een eistaa en zou dat altijd blijven. Zij nam de leidingen anderen zouden haar volgen. Maar niet op dit strand.

Aan drie kanten omringd door moerassen en aan de vierde kant begrensd door de zee. Het was niets, het was geen plek meer voor haar. Toen ze hier kwam, was ze ziek geweest. Nu was ze weer beter. Er was geen enkele reden om hier te blijven, niets om in haar herinnering te bewaren, niemand om afscheid van te nemen. Zonder ook nog maar één keer achterom te kijken, liet ze zich in het water glijden, dook onder om alles van zich af te spoelen, kwam weer boven en begon in noordelijke richting te zwemmen. In die richting was de uruketo verdwenen, daar waren de fargi vandaan gekomen.

Tijdens het zwemmen zag ze een rotsachtige landpunt verschijnen en langzaam weer achter zich verdwijnen, zodat het strand waar ze zo lang had geleefd aan het gezicht werd onttrokken. Ze keek niet meer om want ze was het al vergeten. Daarginds moest ergens een stad liggen en dat was haar doel.

Achter de landpunt lag een ronde baai met gouden zandstranden. Het zwemmen had haar vermoeid, dus liet ze zich op de golven mee-drijven naar het strand. Het zand was helemaal egaal, zonder één enkele voetafdruk. Ze was hier alleen en daar was ze blij om. Lopen was gemakkelijker dan zwemmen: nog voor het invallen van de duisternis had ze een flinke afstand afgelegd.

De volgende ochtend ving ze een paar vissen en ging weer op pad. Elke dag verschilde nu van de vorige en ze telde haar dagen en dacht eraan terug terwijl ze over de stranden liep of om rotsen of landtongen heen zwom.

De eerste dag bereikte ze de baai. Die was zo groot dat ze de hele tweede dag en het grootste deel van de derde nodig had om de hele kustlijn ervan te volgen. Op de vierde dag bereikte ze een bergketen die regelrecht neerdaalde in de zee. Die nacht had ze ongemakkelijk geslapen op een uitstekende rotsrichel, natgespetterd door de hoge golven van de branding. De zesde dag had ze de laatste klif achter zich gelaten en kwam weer op een strand terecht.

Op de vijfendertigste dag zag ze dat haar tocht ten einde liep. Aanvankelijk leek het strand niet anders dan alle andere stranden waarover ze al had gelopen - maar plotseling kwam daar verandering in. In het rustige water vlak voor de kust zag ze opspetterend water, veroorzaakt door een school vissen — alleen waren het geen vissen. Ze kwamen naar de oppervlakte en keken haar met hun kleine kraaloogjes aan, maar doken bliksemsnel weg toen zij een begroetend gebaar maakte. Een jonge efenburu, bang voor alles en iedereen. Zij zouden blijven eten -of opgegeten worden - totdat op een dag de overlevenden in de gedaante van fargi uit de oceaan te voorschijn zouden komen. Diegenen onder hen die over enige intelligentie beschikten zouden Yilanè worden en deel gaan nemen aan het leven in de stad.

Als zij zich hier in de oceaan bevonden, dan konden de geboorte-stranden nooit ver weg zijn - en dat klopte. Een natuurlijke baai was uitgediept en beveiligd. Uitgebaggerd door eisekol en afgezet met een wal van zacht zand. De bewakers bevonden zich op de aangewezen plekken en de mannetjes lagen loom in het ondiepe gedeelte van het water. Een heuvel die uitzicht bood over de stranden was blijkbaar een favoriet plekje, want enkele veel betreden paden voerden bij het strand vandaan en in de richting van de hoge bomen van een stad.

Vaintè bleef staan. Tot op dit moment had ze er niet bij stilgestaan wat er zou gebeuren wanneer ze de stad eenmaal had bereikt. Haar enige zorg was geweest deze plek te vinden, lopend en zwemmend. Ze had geweten dat hier ergens een stad moest liggen en dat ze er uiteindelijk vanzelf terecht moest komen. Maar wat nu?

Welke stad was dit? Wie was de eistaa? Ze wist niets en was even onwetend als de eerste de beste fargi die net uit zee komt. Toen ze achterom keek naar de oceaan, zag ze een uruketo in de richting van de haven komen, vergezeld van een aantal kleine bootjes die terugkeerden van de visvangst. Een welvarende stad, want alle steden waren welvarend. Vis en vlees om te eten. Vlees. Dat had ze gedurende die hele tijdloze, duistere periode die achter haar lag niet meer geproefd. Toen ze er nu echter aan dacht, proefde ze de smaak ervan in haar mond en ze liet haar tong over haar tanden glijden. Ze zou de stad ingaan en eten. Daarna zou ze de stad bekijken, doorgronden, ontdekken. Precies zoals elke fargi dat zou doen. De paden leidden allemaal naar de stad en zij koos de kortste weg.

Ze zag grote aantallen fargi lopen en ook een rij fargi die allemaal bundels droegen, gevolgd door twee Yilanè die met elkaar in gesprek waren. In het voorbijgaan ving Vaintè iets op van wat zij zeiden en ze hunkerde naar meer. Maar eerst moest ze eten; ze voelde het speeksel op haar lippen toen ze dacht aan koud, gestold vlees; ze likte ze af. Een groepje fargi kwam haar tegemoet. Ze bleef voor hen staan en ook zij kwamen schuifelend tot stilstand en gaapten haar met open mond aan.

'Zijn jullie Yilanè? Wie van jullie spreekt/begrijpt?'

Ze weken uiteen en keken naar een grotere fargi die achteraan stond en gebaarde dat hij er wel iets van begreep.

'Voedsel. Begrijp je dat?'

'Voedsel, eten. Lekker.'

Ze waren stuk voor stuk dik en goed doorvoed - en nu was het haar beurt.

'Wij eten. Jij mee. Wij eten.'

'Eten, eten,' mompelden de andere fargi opgewonden. Het kon best zijn dat ze net hadden gegeten, maar dat maakte niets uit. Het idee sprak hen bijzonder aan.

'Eten,' zei de fargi die enigszins Yilanè was, met een primitieve bepaling die beweging uitdrukte. Ze liepen in de richting van de stad en Vaintè volgde hen op de voet. Door de met bomen overgroeide straten, langs de bewaakte hanalè, naar de oever van een rivier. Daar heerste een opgewonden drukte. Ze zag zilverkleurige vissen en vaten geconserveerd vlees. De fargi liepen op de vis af, het enige voedsel waarmee ze in hun nog korte leven hadden kennisgemaakt. Bij het vlees stonden enkele Yilanè te praten, maar hun conversatie was onverstaanbaar voor de nieuwkomers en bracht hen alleen maar in verwarring. Dat gold echter niet voor Vaintè. Zij liep op de vaten af en elke beweging van haar lichaam drukte kracht en bekwaamheid uit. De rangloze Yilanè maakten plaats voor haar en zij reikte in het vat en begon te eten. Een van de Yilanè keek haar aan, heette haar welkom en wenste haar smakelijk eten. Met haar mond vol kon Vaintè niet anders doen dan een gebaar van waardering en dank maken.

'Hoe heet deze stad?' vroeg ze, terwijl ze nog wat vlees pakte, met bepalingen van gelijke-tot-gelijke.

'Dit is Yebeisk. De grote eistaa is Saagakel.'

'In alle steden van Entoban* heeft men gehoord van Yebeisk en Saagakel.'

'Jij bent een Yilanè van grote wijsheid. En wat is jouw stad?'

'Ik reis rond en ken heel veel steden.' Dit was een juiste bewering. Teneinde te voorkomen dat ze details zou verraden, nam Vaintè nog een hap vlees. Maar wat ze niet kon verbergen waren de boventonen van kracht en macht in associatie met de steden die zij had bezocht en daar was de ander zich van bewust. Toen de andere Yilanè weer sprak, deed ze dit als iemand die zich iets lager op de maatschappelijke ladder bevindt tot iemand die een heel stuk hoger staat.

'De stad verwelkomt haar bezoekster.'

'Mooi gezegd. Ik zou graag de ambesed willen zien en de grote eistaa die daar zetelt.'

'Het zal mij een genoegen zijn om na het eten als gids te fungeren. Mag ik de naam van geëerde bezoekster weten?'

'Vaintè. En jouw naam?'

'Opsotesi.'

Het was een warme middag, dus kozen ze een route in de schaduw, door de straten, onder de bomen door, van de rivier naar de lage heuvels en vervolgens weer terug naar de ambesed. Inmiddels was de ergste hitte voorbij en was het druk geworden in de ambesed.

'Bewonderenswaardig,' zei Vaintè, met bepalingen van grote waardering. Opsotesi kromde zich van genoegen.

De ambesed was een open plek in het bos, met hoge bomen op de achtergrond. Door het midden stroomde een riviertje, meanderend in sierlijke bochten. Het stroompje werd overspannen door glanzende metalen boogbruggetjes, versierd met krullen en glinsterende stenen.

Vaintè en haar nieuwe metgezel stonden, samen met een groot aantal andere Yilanè, aan de publiekszijde van de ambesed. Sommigen bukten zich om uit het riviertje te drinken, anderen goten water over hun ledematen om af te koelen. Maar aan de andere kant van het water bevond zich geen grote menigte. Het gras daar was groen en niet platgetrapt. Kleine groepjes stonden samen te praten, terwijl de grootste groep zich had verzameld rond de eistaa, die op haar erezetel zat.

'Aan een ambesed herken je haar eistaa, ' zei Vaintè. 'Dit alles doet mijn respect voor jullie eistaa alleen maar toenemen. '

'Ik heb haar tweemaal persoonlijk gesproken, ' zei Opsotesi trots. 'Ik kan goed spreken en breng vaak boodschappen over. '

'Waardering van talenten. Vertel me eens van die boodschappen, want die moeten wel belangrijk geweest zijn als de eistaa er zelf naar wilde luisteren. '

'Zeer belangrijk. Ik stond op de kade toen er een uruketo arriveerde met hoge Yilanè aan boord. Ik heb hun namen overgebracht aan de grote Saagakel. '

'Belangrijke Yilanè, grote eistaa, ' zei Vaintè, de woorden herhalend om haar toenemende verveling te verbergen. Opsotesi sprak goed, maar dat was dan ook het enige wat ze goed kon; verder zou ze nooit veel bereiken. Maar ze kende de stad. 'En waarover heb je nog meer gesproken met de eistaa?'

'Duistere aangelegenheid. ' De onaangename herinnering deed haar lichaam bewegen. 'Er arriveerde een vreemdelinge in de stad. Ik moest de eistaa op de hoogte gaan brengen van de komst van deze vreemdelinge... '

Ze zweeg, verstijfde en seinde twijfel, identificatie/duidelijkheid. Vaintè sprak heftig en kortaf.

'Opsotesi, je richt je tot mij met duistere vragen. Wat is de reden?'

'Verontschuldigingen! Stomme twijfels. Je bent een vreemdeling-maar je kan nooit zijn wat die vreemdelinge was. Zij was... '

Opnieuw zweeg zij, bevend van angst. Vaintè gebaarde vriendschap en nieuwsgierigheid naar verklaring. Ze had reeds haar vermoedens. Opsotesi was nog steeds niet tot spreken in staat, dus hielp Vaintè haar een beetje op weg.

'Ik ben op de hoogte van het bestaan van uitgestotenen. Hoewel ikhet zelf niet ben, en hen juist verafschuw, ken ik hen wel. Dus zeg op ging het om een Dochter van het Leven?'

'Inderdaad! Excuses voor angst. Vaintè staat boven mij en is mij in alles ver vooruit. Dat is de aangelegenheid waarover ik sprak. Er was woede, wij zijn gevlucht.'

Vaintè kalmeerde haar en roemde haar kracht en spraakvermogen. Toen nam ze een besluit.

'Ik heb een lange reis achter de rug, vriendin Opsotesi, en ik ben erg moe. Maar niet zo moe dat ik mijn plicht niet kan vervullen door mijn dankbaarheid uit te spreken tegenover jullie eistaa voor de genoegens die deze stad mij geboden heeft.'

Opsotesi's mond viel wijd open, als die van een fargi. 'Maar... wil je dat echt doen? Haar gewoon aanspreken zonder officieel bij haar ontboden te zijn?'

'Ze hoeft alleen maar met mij te praten als ze dat zelf wil. Ik wil alleen mijn aanwezigheid kenbaar maken.'

Vaintè rechtte vastberaden haar rug en de glinstering in haar ogen toonde aan dat ze precies wist wat ze deed. Opsotesi nam afscheid van haar, laagste tot hoogste, en zij groette haar met een lichte hoofdbeweging. Toen Vaintè naar voren kwam, werden de Yilanè stil en gingen voor haar uit de weg. Toen ze de glanzende brug bereikte, bleef ze even staan om hem hardop te bewonderen en liep vervolgens weer door. Degenen die bij de eistaa stonden zagen haar wel aankomen, maar bleven staan waar ze stonden omdat ze trots waren op hun plek en die niet zo gemakkelijk afstonden. Vaintè protesteerde niet, maar ging, net buiten de kring, langzaam op haar staart zitten en vormde met haar armen het teken van eerbiedige aandacht.

Uiteindelijk won hun nieuwsgierigheid het toch en lieten zij blijken de aanwezigheid van de vreemdelinge te hebben opgemerkt. De dichtstbijzijnde, een dikke Yilanè met paarse versieringen op haar armen en kam, doorlopend tot op haar vetrollen, keek haar met één oog koeltjes aan. Daarna draaide zij met zwabberende vetkwabben haar hoofd om en vroeg op ruwe toon: 'Verklaar aanwezigheid, hoogste tot laagste.'

Vaintè schonk haar een laatdunkende blik en keek toen weer naar de eistaa. De kam van de dikzak vlamde op, want zij was er niet aan gewend zo op haar nummer te worden gezet. Saagakel, die werkelijk een verstandig eistaa was, zag wat er gebeurde en genoot ervan. Ze keek toe, maar bemoeide zich er niet mee. Ostuku was dik en lui en kon zowel een kleine vermindering van status als van gewicht goed gebruiken.

'Ik vroeg iets, vreemdelinge!' zei Ostuku gebiedend.

Vaintè keek haar kil aan en sprak met een minimum aan bewegingen, weigering zonder belediging. 'Ik laat mij alleen commanderen door diegenen die de macht bezitten; alleen hen zal ik fatsoenlijk antwoorden.'

Ostuku's mond viel open. Ze was woedend en in de war. De zelfverzekerdheid van de bezoekster was niet gespeeld, haar aanwezigheid imponerend. Niet van plan dit spel nog verder te spelen, wendde ze zich van Vaintè af.

'Een ontwikkelde Yilanè,' dacht Saagakel en bracht deze gedachte natuurlijk meteen over aan allen die haar omringden. Ook Vaintè hoorde het en zij seinde eerbiedige dankbaarheid en blijdschap om aanwezigheid. Iedereen stond nu te kijken en plotseling bevond Vaintè zich in het middelpunt van de belangstelling. Toen ze dit zag, stond ze op en nam het woord.

'Mijn verontschuldigingen, Saagakel, machtige eistaa. Het was nooit mijn bedoeling mijzelf aan u op te dringen. Ik wilde alleen genieten van de schoonheid van uw ambesed en de krachtige uitstraling van uw aanwezigheid. Ik trek mij nu terug, want heb uw bijeenkomst onderbroken.'

'Een welkome onderbreking, want de dagelijkse beslommeringen zijn ongelooflijk saai. Kom naar voren en vertel iets over jezelf en je bezoek aan Yebeisk.'

Vaintè deed wat haar bevolen werd en kwam wat dichter bij de eistaa zitten. 'Ik ben Vaintè, voorheen eistaa van Alpèasak.' Bij het uitspreken van de naam voegde zij bepalingen toe van duisternis en beëindiging. Saagakel reageerde met kennis van zaken.

'Wij hebben gehoord van die stad en allen die er zijn omgekomen. Dodende ustuzou, bijzonder triest.'

'Geluk weergekeerd. Ustuzou verdreven, stad wederom Yilanè -want Ikhalmenets is naar Alpèasak gekomen.'

Saagakel gebaarde dat zij het zich herinnerde. 'Dat heb ik gehoord van uruketo uit Ikhalmanets die onze haven aandeden. Ik heb ook over iemand horen spreken die de ustuzou heeft verdreven. Belangwekkend toeval, want die Yilanè droeg eveneens de naam Vaintè.'

Vaintè keek naar de grond en trachtte nederig te spreken, waarin zij slechts ten dele slaagde.

'Er is slechts één Yilanè, van weinig belang, die de naam Vaintè draagt.'

Saagakel gaf uiting aan intens genoegen. 'Dubbel welkom in mijn stad, Vaintè. Je moet me vertellen over dit nieuwe land Gendasi*, aan de andere kant van de oceaan, en alles wat daar is voorgevallen. Kom hier zitten, bij mijn rechterduimen en vertel ons er alles van. Ga weg, dikke Ostuku, en maak plaats voor onze nieuwe vriendin.'

22

Hierna ging Vaintè elke dag naar de ambesed om zich te voegen bij de kring van vertrouwelingen die de eistaa omringde. Het was een waar genoegen om weer getuige te zijn van het reilen en zeilen van een grote stad, de problemen die Saagakel kreeg aangedragen, de bevelen die zij uitvaardigde. Het kostte haar geen moeite gezag te delegeren, maar ze deed het kort en bondig; breng die velden in gereedheid, verplaats die dieren, verbeter de visvangst. Vervolgens werden degenen die namens haar optraden genegeerd — totdat zij verslag kwamen uitbrengen van hun geslaagde opdracht. En elke opdracht slaagde, want een Yilanè die de aanwijzingen van de eistaa niet uitermate precies en volledig uitvoerde, werd nooit meer gezien aan de heersende zijde van de ambesed. Vaintè had hier bewondering voor, zoals ook voor het niet al te gebruikelijke feit dat geen enkele van de assistentes ooit op meer dan één gebied, of voor langer dan een beperkte periode, over uitvoerende macht beschikte. Saagakel was de eistaa en zorgde er nauwgezet voor dat niemand anders de ervaring kon opdoen of de gelegenheid kreeg om die plek voor zichzelf te ambiëren.

Wanneer haar dagtaak erop zat, nam de eistaa een bad in de warmwaterbron die verborgen lag tussen de bomen achter haar zetel. Eenmaal schoon en opgefrist, werd haar vlees gebracht, dat ze met smaak verorberde. Vervolgens gaf ze meestal Vaintè een teken hun nog wat te vertellen over Gendasi*, aan de andere kant van de oceaan, of van Alpèasak, de stad die door de Yilanè was aangelegd, door ustuzou was verwoest en bezet en uiteindelijk weer was heroverd. Er viel zoveel te vertellen dat Vaintè zelf kon kiezen wat en hoe ze het wilde vertellen. Haar toehoorders merkten de hiaten in haar verhaal niet op, want zij vertelde het in afzonderlijke gedeeltes en rondde elk gedeelte keurig af. Ze waren verbijsterd, gefascineerd en dankbaar. Net als Vaintè wilden ook zij graag dat het elke keer weer een lang verhaal zou zijn teneinde er zoveel mogelijk plezier aan te kunnen beleven.

Vaintè wilde op haar beurt zoveel mogelijk te weten komen over de stad en de eistaa. Na haar lange, troosteloze tijd van zwijgen was het een heerlijke verademing om weer eens te kunnen spreken en luiste-ren. Het vermijden van die onderwerpen die ze zich liever niet herinnerde, was voor haar een soort genezingsproces. Yebeisk was een prettige stad om in te leven. Net als alle andere steden was de ambesed het middelpunt. Rond en boven de ambesed groeide de stadsboom, het complexe web van leven dat de stad voedde en vormde. Aan de ene kant lag de zee, net als in andere steden, óf een zee, óf een rivier, waar de geboortestranden zich bevonden. Aan alle andere kanten strekten velden en bossen zich uit tot aan de buitenste verdedigingslinie van de stad. Een levende muur van bomen en giftige planten - en reusachtige, onverwoestbare dieren zoals nenitesk en onetsensast, levende fossielen uit vervlogen eeuwen, die de stad beschermden tegen de dieren uit de ongerepte bossen. De stad eindigde bij die muur. Daarachter lagen de bergen, woestijnen en droge vlaktes, ongeschikt voor bewoning door Yilanè, zich uitstrekkend over onmetelijke afstanden, nimmer in kaart gebracht; hoewel een enkeling er de wegwist. Daar waar de bodem en het klimaat wat gunstiger werden, lag weer een andere muur en een andere stad. En zo strekten over het hele continent Entoban* de woeste gebieden zich uit tussen de steden der Yilanè.

Op een dag kwam er, vanuit de eindeloze bossen, een machtig jager op bezoek die naar de naam Fafnepto luisterde. Zij kwam niet uit Yebeisk, of uit enige andere stad die men kende, want zij reisde van de ene naar de andere stad, net zoals het haar uitkwam. Fafnepto had zojuist een van die verre staden bezocht en alle aanwezigen luisterden gretig.

'Je bent terug, Fafnepto,' zei Saagakel, met bepalingen van bewondering en beloningen in het vooruitzicht.

'Inderdaad, eistaa, precies zoals ik u had beloofd.' Met één voet raakte zij de tas aan die naast haar in het gras stond. Zoals ze daar stond, groot en sterk, haar huid vol littekens van haar jaren in de wildernis, deed ze Vaintè denken aan iemand die haar heel dierbaar was geweest, ene Stallan, eens haar trouwste bondgenote en vriendin. Ook zij was een jager geweest, het was geen toevallige gelijkenis. Hoewel Fafnepto een misvorming had die haar uniek maakte. Een of ander dier, ze sprak er nooit over en niemand durfde ernaar te vragen, had met zijn klauwen naar haar uitgehaald en dwars over haar hoofd en ribbenkast een gigantisch litteken achtergelaten. In haar gezicht had deze verwonding haar het linkeroog gekost. Er werd beweerd dat zij met haar ene oog nog beter zag dan menigeen met twee ogen, hetgeen ongetwijfeld waar was.

'Ik breng u datgene waarom u mij had verzocht, eistaa. De eieren bevinden zich hierin.'

Saagakel kronkelde van dankbaarheid en blijdschap. 'Fafnepto, eerste onder alle wijze, sterke Yilanè, heb je het over de eieren van de okhalakx?' Ze gebaarde mateloos genoegen toen Fafnepto bevestigend antwoordde. De toehoorders gaven eveneens uiting aan hun genoegen, allemaal behalve Vaintè.

'Ken je de okhalakx niet?' vroeg Saagakel.

'Excuses voor onwetendheid,' zei Vaintè.

'Gebrek aan informatie zal op een dag vervangen worden door genoegen. Het is een van de oudere diersoorten, die nog maar in weinig steden wordt aangetroffen. Stevig lichaam, sterke schedel en wat het belangrijkste is - bijzonder smakelijk vlees. Wij hadden een kleine kudde, hun groei is heel traag, maar die viel ten prooi aan een ziekte. Een tragedie die wij nu dank zij Fafnepto kunnen vergeten en daarvoor is de stad haar oneindig dankbaar. Elk verzoek, hoe groot ook, zal worden ingewilligd.'

'Eén,' zei Fafnepto, op eenvoudige, primitieve doch niet onbeleefde wijze. Zij richtte één doordringend oog in de richting van Vaintè. 'Mij is verteld dat deze bezoekster veel afweet van Gendasi*, land aan de overzijde van de zee. En van de ustuzou en andere dieren die daar leven. Ik zou haar daar wat vragen over willen stellen.'

'Mijn kennis staat geheel tot je beschikking,' zei Vaintè, en Saagakel was ingenomen met haar loyaliteit. Fafnepto wenkte haar bij de groep vandaan en samen liepen zij langs de rivier.

'De ustuzou die ik ken zijn klein en behaard,' zei Fafnepto. 'Ik heb gehoord dat ze er in Gendasi* heel anders uitzien.'

'Sommigen zijn zoals jij net beschreef. Maar er bestaan ook grotere, met hoorns die zich vertakken. Die soort is bijzonder smakelijk en wij hielden ze speciaal om op te eten. Dan is er ook nog een soort die een bepaalde mate van intelligentie en sluwheid bezit. Kwaadaardige beesten die allemaal vernietigd zouden moeten worden. Net zoals zij Alpèasak vernietigden, hoewel die stad inmiddels weer is hersteld.'

'Dat zijn de ustuzou waarover ik heb gehoord. Zijn ze Yilanè?'

'Nee. Er is ooit beweerd dat ze onderling zouden communiceren, maar niemand kan ze verstaan. Ooit is er één geweest die Yilanè was, een bijzonder destructief wezen.'

Toen ze het over Kerrick had, voelde Vaintè haar lichaam bewegen in uitdrukkingen van grote walging en haat. Het was zo heftig dat ze gedwongen werd te zwijgen en eerst weer tot zichzelf te komen. Fafnepto wachtte geduldig en roerloos af tot Vaintè weer in staat was het gesprek te hervatten.

'Je hebt gezien wat mijn gevoelens zijn. Die ene ustuzou heeft alles vernietigd waar ik voor gewerkt heb.'

'Als ik hem kan vinden, zal ik hem voor je doden.'

Vaintè voelde een warm gevoel in zich opkomen ten opzichte van deze grote, gehavende Yilanè en dat was te merken aan haar manier van spreken. 'Ik geloof je, sterke Fafnepto, en ik dank je. Ik zal je alles vertellen wat ik van die beesten en Inegban* afweet, want zij zijn in vele opzichten anders dan alle andere ustuzou.'

Fafnepto kon goed luisteren en vroeg alleen waar nodig om nadere uitleg en verduidelijking. Vaintè sprak over dingen waaraan ze sinds haar terugkeer in Gendasi* nooit meer had gedacht. Dit kalmeerde haar en maakte het spreken des te aangenamer. Toen ze klaar was met haar verhaal, aarzelde ze even en Fafnepto zag de onuitgesproken vraag.

'Als Vaintè iets wil weten - zeg het mij dan.'

'Eigenlijk is het gewoon nieuwsgierigheid. Jij, die zowel in deze stad als in andere steden thuishoort, zou het me kunnen vertellen. Yebeisk heeft mij gastvrij ontvangen en ik geniet het voorrecht om vaak met de eistaa te kunnen spreken. Iedereen mag hier zeggen wat zij wil — en toch is er één onderwerp waarover niemand praat. Iets waarvan het bestaan onmiddellijk wordt ontkend zodra het te berde wordt gebracht. Aangezien het een krachtige ontkenning is, heb ik er tot nu toe nog maar niet over gesproken. Mag ik er met jou over praten?'

'Zeg eerst maar eens waar het om gaat.'

'De Dochters van het Leven.'

Nog voordat Vaintè de naam volledig had uitgesproken gebaarde de jager al respectvol om stilte. Ze keek om zich heen, zag dat niemand zo dicht in de buurt was dat ze afgeluisterd konden worden, en voerde Vaintè toen mee naar een afgelegen, zonnig plekje achter een paar lage hagen waar verder niemand te zien was.

'Wij zijn hier,' zei Fafnepto, 'opdat niemand onze bewegingen kan waarnemen en daar een bepaalde interpretatie aan kan verbinden. Je had gelijk om hiermee naar mij te komen, want niemand anders zou het gewaagd hebben hierover te spreken. Weet je veel over de Dochters?'

'Veel te veel. Eindeloze problemen/verdriet door hen veroorzaakt. Ik wens hen stuk voor stuk dood.'

'Zo denkt de eistaa er ook over. Er waren hier veel Dochters, opgesloten in een boomgaard om te voorkomen dat zij hun vergif zouden verspreiden. Toen kwamen er nog meer van buiten de stad en ook zij werden opgesloten. Een geleerde, Ambalasi genaamd, trok zich hun lot aan. Zij is degene wiens bloed de eistaa graag op haar tanden zou proeven. Ambalasi bevrijdde hen en voerde hen hier weg.'

'Dat zal niet gemakkelijk geweest zijn.'

'Er was een uruketo. Die liet zij zonder medeweten van de Eistaa in gereedheid brengen. Vervolgens zijn zij vertrokken en is er nooit meer iets van hen vernomen.'

'Verdwenen. Maar hoe?'

'Dat weet ik niet. Toen het iedereen al verboden was de kwestie ter sprake te brengen, sprak de Eistaa er nog wel eens met mij over. Zij verzocht mij in alle steden waar ik kwam navraag te doen naar de uruketo en zijn lading. Hij is verdwenen. Zonder ook maar een spoor achter te laten.'

Vaintè zweeg enige tijd, in haar eigen gedachten verzonken, maar even later richtte ze zich weer tot Fafnepto. 'Volgens mij heb jij een diepere reden om met mij te willen spreken dan de voor de hand liggende. Is dat waar, Fafnepto?'

'Dat is waar.'

'Je vroeg me naar de ustuzou van Gendasi*. En je bent op zoek naar een uruketo. Acht jij het wellicht mogelijk dat de uruketo naar Gendasi* is gegaan?'

'Ik heb gezocht en overal navraag gedaan. Ik ben er inmiddels van overtuigd dat de uruketo Inegban* heeft verlaten. En als dat zo is -waar kan hij dan anders zijn?'

Vaintè dacht goed na alvorens te antwoorden. 'Wij stellen elkaar vragen. We zwemmen om het antwoord heen, zonder de kern te raken. Ik zal duidelijk zijn. Ik denk dat jouw uruketo de oceaan is overgestoken. Dan resteert alleen nog de vraag- vertel jij het aan Saagakel? Of doe ik het?'

'Ze heeft mij verboden het onderwerp ooit nog ter sprake te brengen.'

'Dan rust die verantwoordelijkheid op mij, want mij is niets verboden. Was jij in de stad toen dit alles plaatsvond?'

'Nee.'

'Voordat ik het aan de eistaa ga vertellen, moet ik eerst wat meer weten. Wie zou mij er iets over kunnen vertellen?'

'Praat met Ostuku. Onder al dat vet schuilt een intelligente Yilanè. Zij zal je helpen.'

Zij gingen als vrienden uiteen en Vaintè had een heleboel om over na te denken. Ze wist dat ze een delicate kwestie als deze niet moest overhaasten. Door het volledig uit haar hoofd te zetten, zorgde ze ervoor dat niets van haar nieuw vergaarde kennis haar spreken kon kleuren. Maar ze was zich wel degelijk bewust van Ostuku's bewegingen en op een ochtend zag ze haar kans schoon. De eistaa had met haar adviseurs gesproken. Na de bijeenkomst waggelde Ostuku de ambesed weer uit. Vaintè liep met haar mee en was op haar allervriendelijkst.

'Ostuku vertrouwelinge van Saagakel. Mag ik met je meelopen — of ben je op weg naar een dringende aangelegenheid?'

'Belangrijk maar niet erg dringend.'

'Dan verzoek ik om een gesprek met iemand die beschikt over uitzonderlijke wijsheid. Maar wel graag onder vier ogen.'

Ostuku dacht even diep na alvorens te antwoorden. 'Het zal mij een genoegen zijn. Ik ken een tuin met veel zon en schaduw waar het zeer aangenaam toeven is.'

'Mijn dank is groot in veelvoud.'

Zij wandelden zwijgend naar de tuin, die net zo was als Ostuku haar beschreven had. Warm en zonnig, voorzien van prachtig gebeeldhouwde planken om op te zitten of liggen. Groen gras en bloemen omringden de stammen van hoge bomen. Ze zochten verkoeling in de schaduw, want de zon stond al hoog aan de hemel. Toen ze eenmaal zaten, kwam Vaintè meteen maar ter zake.

'Ik heb advies nodig. Ik heb hier met Fafnepto over gesproken en zij zegt dat jouw raadgevingen de verstandigste zijn van deze stad - na die van de eistaa natuurlijk. Het gaat om een bijzonder delicate aangelegenheid. Ik heb begrepen dat het een ieder verboden is hier in het bijzijn van de eistaa over te spreken. Maar ik beschik over bijzondere informatie die ik graag aan haar kwijt wil. Mag ik er met jou over praten?'

Tot op dit moment had Ostuku zwijgend geluisterd. Ze keek snel om zich heen en toen weer naar Vaintè.

'Heeft het te maken met de Dochters van het Leven?'

'Inderdaad.'

Ostuku gebaarde grote ongerustheid en afkeer. 'De eistaa heeft ten strengste verboden in haar bijzijn over hen te spreken. Maar jij en ik kunnen wel over hen praten — als het tenminste echt zo belangrijk is.'

'Dat is het. Fafnepto beschikt over informatie die ze graag aan Saagakel zou vertellen. Maar omdat het ook haar verboden is deze kwestie ter sprake te brengen, ben ik van plan het te doen. Maar eerst moet ik nog een paar dingen weten. Ben je bereid me te helpen?'

'Ik zal je helpen omdat ik daarmee de eistaa help. Het was een geschiedenis die ons allemaal heel kwaad heeft gemaakt.'

'Ik weet dat ene Ambalasi jullie gevangenen heeft helpen ontsnappen. In een uruketo.'

'Inderdaad. Ik had dat oude schepsel nooit tot een dergelijke schaamteloze, verraderlijke daad in staat geacht. Ze heeft mij en iedereen om de tuin geleid. De eistaa zal het haar nooit vergeven.'

'Nu de vraag. Onder de gevangenen bevonden zich enkelen die nog maar net in de stad waren gearriveerd.'

'Dat klopt.'

'Ik moet dit vragen, ook al is het alweer een tijd geleden. Weet je hun namen nog?'

'Ik weet er nog één. Een sterke, intelligente Yilanè die de moed had om met de eistaa in discussie te treden. Stoutmoedig doch onbezonnen. Haar naam was Enge.'

Vaintè kronkelde van woede en andere heftige emoties, zozeer zelfs dat Ostuku naar achteren deinsde. Vaintè haastte zich om haar verontschuldigingen aan te bieden.

'Laagste tot hoogste, mijn gevoelens zijn niet tot jou gericht. Om je de waarheid te zeggen ken ik die Enge, ik ken haar maar al te goed want wij-waren/nu-niet-meer efenselè. Dit, plus wat Fafnepto mij verteld heeft kan wellicht antwoord geven op een belangrijke vraag. Weten/waarschijnlijkheid waar Ambalasi en de uruketo naar toe zijn gegaan.'

Ostuku gebaarde dankbaarheid. 'Ik dank Fafnepto omdat ze jou naar mij toe heeft gestuurd, en jou omdat je zo openhartig bent. Als je over deze informatie beschikt, moet je dat, ondanks het verbod, onmiddellijk aan Saagakel gaan vertellen. Jij bent de enige die dat kan doen. Doe je het - ook al haal je je er wellicht de woede van de eistaa mee op je hals?'

Voor de vriendelijkheid die zij en haar stad mij hebben betoond zou ik met liefde mijn leven op het spel zetten.'

'Mooi gesproken. Dankbaarheid van allen. Deze kwestie heeft de eistaa al veel te lang dwars gezeten. Als je haar kunt helpen, zal onze dank oneindig zijn.'

'Ik zal het nog vandaag gaan vertellen. Verzoek indien mogelijk iemand te vinden die de kunst van het schilderen machtig is, want alvorens te spreken moet ik armen hebben van het allergrootste belang.'

'Ik zal iemand sturen, opdat het vandaag nog kan gebeuren.'

Nadat Saagakel zich weer met alle dringende problemen van de stad had beziggehouden, leunde ze achterover tegen het door de zon verwarmde hout en voelde zich doodmoe. De verantwoordelijkheden vielen haar zwaar. Plotseling weken degenen die haar omringden uiteen en toen zij opkeek zag ze Vaintè aan komen lopen. Haar armen waren beschilderd en haar lichaam verstarde in tekenen van belangrijk/gesprek onder vier ogen noodzakelijk. Dit wekte Saagakels belangstelling, want het waren juist die kleine triviale stadsaangelegenheden die haar zo vermoeiden. Ze kwam langzaam overeind.

'Ik ga naar de beek in het bos waar niemand mij zal storen. Volg mij, Vaintè, opdat wij kunnen praten.'

Toen ze alleen waren, nam ze een reep koud vlees uit het vat dat daar altijd klaarstond voor als zij plotseling trek zou krijgen, beet erin en maakte het gebaar van samen delen. Vaintè nam een symbolische hap, kauwde langzaam en slikte het vlees door alvorens ze het woord nam.

'Ik, die ooit eistaa was, spreek tot u als eistaa. Wij hebben beiden veel te lijden gehad door dezelfde oorzaak. Ik ga het over pijnlijke zaken hebben, maar alleen omdat ik een mogelijkheid zie om een einde te maken aan problemen uit het verleden. Ik wil met u spreken over de Dochters van het Leven, die ik de Dochters des Doods noem. Bent u bereid naar mij te luisteren?'

Saagakels lichaam kronkelde van woede en Vaintè begreep onmiddellijk hoe zij zich voelde. Er was ook sprake van haat en er bestaat geen grotere band dan gedeelde haat.

'Spreek,' gebood Saagakel,' want ik zie wel dat wij hier hetzelfde over denken. Vertel me wat je weet — en wat je kunt doen. Bevrijd mij van de last die mijn dagen vergalt en je zult als allerhoogste eer mijnrechterduimen mogen omvatten. Spreek!'

Vaintè gebaarde dankbaarheid en onderwerping. 'Ik ga u dingen vertellen die in het verleden gebeurd zijn, omdat ze te maken hebben met het heden. Wij worden geboren binnen een efenburu. Die kunnen wij niet zelf kiezen. Ik had een efenselè die ik nu verwerp. Ik zou willen dat ze dood was. Haar naam is Enge en zij tracht anderen te bekeren tot de Dochters des Doods.'

'Er is ooit een Enge naar deze stad gekomen. Ik heb haar gevangen gezet omdat zij opruiende ideeën verspreidde. Zij sprak over haar ideeën met een eerbiedwaardige, oude geleerde, Ambalasi genaamd. Ze zorgde ervoor dat deze laatste zich afkeerde van onze natuurlijke manier van leven. Zij bevrijdde al die dodelijke wezens en nam ze mee in een van mijn eigen uruketo. Sinds die dag heeft niemand ooit nog iets van hen vernomen.'

'Sterke jager Fafnepto heeft mij dit verteld en vroeg mij of ik er misschien iets meer van wist. Wij hebben erover gesproken en zijn tot de conclusie gekomen dat wij u van enkele belangrijke feiten op de hoogte moesten brengen. Ik heb die taak op mij genomen omdat u verder iedereen verboden hebt de kwestie ter sprake te brengen.'

'En niet zonder reden. Niets is zo verwoestend als woede zonder dat het onderwerp van die woede aanwezig is.'

'Ik weet het — want ik heb lange tijd hetzelfde gevoeld.'

'Vertel me alles wat je weet.'

'De uruketo is hier vertrokken en is sindsdien niet meer teruggezien. Geen enkele stad in Entoban* weet wat er van het dier geworden is.'

'Dus ze zijn dood?'

'Dat denk ik niet. Deze Enge is in Gendasi* geweest en heeft de verwoesting van Alpèasak overleefd. Als zij geen Dochter des Doods was geweest, had zij over voldoende kwaliteiten beschikt om eistaa te worden. Ik heb het idee dat zij de uruketo ergens naar toe heeft gebracht waar u haar niet kunt bereiken.'

'Naar Entoban*? Is dat mogelijk?'

'Mogelijk en waarschijnlijk. Geen enkele stad in Gendasi* zou hun dodelijke lading toelaten — en geen enkele stad heeft hen gezien. Maar Entoban* is groot, wij kennen er slechts een klein gedeelte van, het is er warm en er is vlees in overvloed. Zij is daarnaar toe gegaan, samen met de uruketo en de verraadster Ambalasi. Ik heb dit niet zelf gezien en ken ook niemand die het heeft gezien. Maar ik heb er zo'n sterk gevoel over dat het gewoon niet anders gegaan kan zijn.'

Saagakel kon niet stilzitten; ze ijsbeerde heen en weer. Haar spieren spanden zich en trilden, haar kaken vielen zo hard dicht dat haar tanden op elkaar klapten, maar ze merkte er niets van. 'Wat kunnen we doen?' riep ze hardop uit. 'Jij hebt hier al over nagedacht — wat kunnen we doen?'

'We moeten een zoektocht organiseren. Ik ken het land van Entoban* goed, want ik heb de dodende ustuzou daar lange tijd achtervolgd. En gedood. In Alpèasak ken ik Yilanègeleerden die over middelen beschikken waarmee ze levende wezens kunnen opsporen. Tot nu toe hebben ze alleen maar naar ustuzou gezocht — maar ze kunnen net zo goed Yilanè vinden.'

Saagakel kalmeerde een beetje, uitgeput door haar woede. 'Ik moet hierover nadenken en beslissingen nemen. Ik ben blij je gesproken te hebben, Vaintè, want nu kan ik tenminste iets doen met die woede die in mij leeft. Ga nu naar Ostuku en vraag haar de anderen te vertellen dat we morgenochtend zaken zullen bespreken die niet langer tot de verboden gespreksonderwerpen behoren. Het zal zijn alsof we een wond schoonmaken en ontsmetten. Wij zullen hier gezamenlijk actie in ondernemen en er zal bloed vloeien. Ik ben veel te zachtmoedig geweest.'

'Ik ook. Ik heb hen altijd als Yilanè behandeld, in plaats van als het gevaar dat zij in werkelijkheid waren. Zij verdienen de dood.'

Hoatil ham tina grunnan, sassi peria malom
skermom mallivo.

Tanu gezegde

Iedereen kan ellende verdragen,

slechts weinigen gedijen in voorspoed.

23

De helling boven de bron was steil en het gras glibberig door de regen van die middag. Kerrick verloor zijn evenwicht, viel en gleed hulpeloos langs de helling omlaag, midden in een wirwar van bessestruiken. Hij gebruikte de achterkant van zijn speer om zich weer overeind te worstelen, maar de doornen hadden zich al vastgezet en trokken zijn huid open toen hij zich losrukte. Voordat hij viel, had hij aan Nadaske gedacht en dat hij hem weer eens moest opzoeken op zijn eenzame eiland, en natuurlijk had hij in Yilanè gedacht. Daarin kon hij veel beter dan in het Marbak uitdrukking geven aan zijn ongenoegen, dus terwijl hij zich lostrok gebaarde en sprak hij de meest verschrikkelijke verwensingen aan het adres van de doornstruiken. Het was een passend eind aan een deprimerende dag. De jacht was onderbroken door een hevige stortbui en het wild had een droog heenkomen gezocht. De enkele dieren die ze wisten te verrassen hadden zijn pijlen met gemak ontweken — om zich te laten doden door die van anderen. Eenmaal be-vrij d van de doornen daalde hij voorzichtig verder af naar de bron. Hij liet zijn speer en boog op het koele mos vallen, ging op zijn knieën zitten en plensde water over de schrammen op zijn huid. Er ritselde iets in het struikgewas en hij greep onmiddellijk zijn speer.

'Ik ben Tanu, geen murgu,' zei Hanath toen hij de punt van de speer op zich gericht zag. 'Spaar mij, dappere sammadar, en ik zal u eeuwig dankbaar zijn.'

Kerrick snauwde iets terug en dronk uit zijn handen. Normaal gesproken kon hij Hanaths gevoel voor humor wel waarderen — maar vandaag niet. Hij keek toe hoe de jager de grote aarderwerken kruik in het water liet zakken om hem te vullen met water.

'Vrouwen dragen water, jagers zorgen voor vlees,' zei hij nors.

'Inderdaad,' zei Hanath, terwijl hij opgewekt de kruik omspoelde, immuun voor Kerricks beledigingen. 'En deze jager heeft zijn kleine Malagen heel wat vlees gebracht voordat zij deze kruik bakte. Alleen zij maakt ze zo groot en zo stevig.'

'Een jager heeft geen kruiken nodig.'

'Deze jager wel. Voor deze jager is een goede kruik evenveel waard als een hele roedel herten.'

Deze nieuwe gedachte deed Kerrick zijn slechte humeur vergeten. 'Waarom?'

'Waarom? Jij, die met de mandukto's van de Sasku porro hebt gedronken, jij vraagt mij waarom? Porro — lekkerder dan de lever van een jong hert, lekkerder dan de liefde bedrijven met een vrouw, véél lekkerder dan het eten van een hertelever tijdens het bedrijven van de liefde met...'

'Nu weet ik het weer - Herilak heeft het me verteld. Jij en Morgil hebben in de vallei problemen gehad met de mandukto's. Hij zei dat jullie hun porro hadden gestolen en opgedronken.'

'Dat is niet waar!' Hanath rechtte zijn rug en sloeg zich krachtig op de borst. 'Wij zijn geen dieven in de nacht die van anderen stelen, ja, we hebben wat van hun porro geproefd, een heel klein beetje. Vervolgens hebben we heel goed gekeken hoe ze het maakten. Het is geen groot geheim. Daarna hebben we onze eigen porro gemaakt en opgedronken.'

'En toen zijn jullie behoorlijk ziek geworden?'

'Zeg dat wel.' Hanath ging aan de waterkant zitten, bukte zich en dronk gulzig uit de grote waterkruik. 'Het maken van porro is slechts een klein geheimpje, het zoeken naar de juiste hoeveelheden, dáárin schuilt het grote geheim. En we zijn nog steeds hard bezig achter dat geheim te komen.'

'Nog steeds? Is die kruik daarvoor? Om porro in te maken?'

'Ja en nee. De mandukto's maken hun porro van tagaso, maar de hele voorraad die we hadden meegenomen uit de vallei is inmiddels op. Dus nu moeten we andere manieren uitproberen om het te bereiden. En dat valt bepaald niet mee.'

'Ik moet zeggen dat ik er niet veel van begrijp.'

'Ik zal het je uitleggen. Jij hebt porro gedronken, dus je weet hoe lekker het is!' Hanaths enthousiasme ebde weg. Hij zuchtte. 'Het kan ook heel akelig zijn, als je de verkeerde hoeveelheden gebruikt. Het lijkt zo eenvoudig. We weken de gedroogde porrokorrels in water, net als wanneer je pap maakt, en roeren het goed door. Vervolgens voegen we mos toe, dekken de pot af, houden hem warm - en binnen een paar dagen, porro! Soms.' Hij zuchtte opnieuw.

'Waar is dat mos voor?'

'Dat weten we niet — maar als je dat er niet doorheen roert, gebeurt er in elk geval niets. Zonder mos blijft het gewoon muffe, zure pap.

Maar voeg je er mos aan toe dan begint het mengsel te bruisen, maakt geluid alsof het leeft en produceert luchtbelletjes, net als een moeras...'

'Dat klinkt verschrikkelijk.'

'Nee, het is iets geweldigs. De luchtbellen in moeraswater stinken, maar porrobelletjes kriebelen lekker in je neus. Maar met de tagaso ging het veel beter. Van sommige granen die we gebruikt hebben zijn we doodziek geworden.' De frons verdween van zijn voorhoofd en hij pakte de volle kruik en stond op. 'Maar vandaag staat er een nieuw mengsel klaar. Kom het maar eens proeven.'

'Na jou,' zei Kerrick wijselijk. Hij raapte zijn wapens op en volgde de andere jager, wiens enthousiasme bij de gedachte aan het nieuwe brouwsel weer helemaal was teruggekeerd.

'Ik zal je vertellen hoe we te werk zijn gegaan. De pap van tagaso ziet er net zo uit als de pap die we van andere granen maken. Graan is graan - waar of niet? Ditmaal hebben we de toppen gebruikt van het gras waarvan de vrouwen pap maken. Vervolgens hebben we het gemalen. Daarna hebben we het in water geweekt, afgedekt, het goede mos toegevoegd en de pot in de zon gezet. Toen ik vanmorgen mijn oor tegen de pot hield, hoorde ik geen vrolijk gebubbel meer. De pot heeft de rest van de dag in de schaduw gestaan en Morgil heeft er water over gegoten om hem af te koelen. En nu gaan we proeven!'

Kerrick was hier nog niet eerder geweest en had niet geweten hoeveel moeite de beide jagers deden om hun nieuwe hobby te laten slagen. Ze hadden hun tenten opgezet in een open vallei, een eindje bij de andere sammads vandaan, waar ze voldoende zon en schaduw tot hun beschikking hadden voor hun bubbelwerk. Grote potten stonden in de zon of juist in de schaduw om af te koelen - of lagen in scherven tussen de struiken omdat pot of brouwsel niets anders hadden opgeleverd dan misère. Morgil lag op zijn zij, met zijn armen om een grote pot heen en zijn hoofd er tegenaan gedrukt.

'Geen geluid,' riep hij vrolijk uit, waarna hij nog wat water over het vochtige aardewerk goot. 'Zullen we het nu dan maar proberen?'

'Kerrick komt ons een handje helpen.'

'Hij is een dappere jager - hij mag als eerste proeven.'

'Zo dapper ben ik nu ook weer niet,' zei Kerrick, terwijl hij een stapje naar achteren deed. 'Jullie hebben die porro gemaakt, drinken jullie maar eerst.'

Morgil sneed de gevlochten rietstengels door die het deksel van bladeren op hun plaats hielden: Hanath rukte de bladeren eraf en smeet ze weg. Hij boog zich over de open kruik, snoof diep en draaide zich glimlachend om.

'Deze ruikt tot dusverre het beste.'

'Dat zei je de vorige keer ook,' zei Morgil met sombere nuchterheid. 'En toen zijn we twee dagen ziek geweest.'

Hierop pakten zij toch wat aarzelend de stenen kommen en dompelden ze in de pot. Morgil had zichzelf flink bang gemaakt en dronk niet, maar keek toe hoe Hanath snoof, een slokje nam en slikte. Hij keek even peinzend voor zich uit — en vervolgens verscheen er een brede glimlach op zijn gezicht.

'De beste porro die we ooit hebben gemaakt! Even goed als die van de mandukto's, nog beter zelfs.' Hij dronk zijn mok in één teug leeg, zuchtte en boerde tevreden. Ook Morgil begon nu enthousiast te drinken. Kerrick nam een aarzelend slokje.

'Net zo lekker als de porro die de Sasku maken,' gaf hij toe. 'Nog lekkerder zelfs - want deze porro is hier en niet ver weg in de vallei.'

Hun enige antwoord was een snel geslok en geklok.

Na zijn derde kom kwam Kerrick tot de ontdekking dat hij het leuk vond om naar Hanaths flauwe grappen te luisteren - en ze waren opeens lang zo flauw niet als anders. Eigenlijk waren ze heel grappig. Hij lachte zo hard dat hij bijna de hele inhoud van zijn vierde kom op de grond morste. Morgil, die twee keer zo snel had gedronken als de anderen, ging liggen, deed zijn ogen dicht en begon te snurken. Kerrick nam nog een paar slokken en zette zijn kom toen op de grond. Hij begon te begrijpen waarom de mandukto's dit spul alleen bij speciale gelegenheden dronken. Hanath zat in zichzelf te mompelen en lachte hardop om zijn eigen grapjes. Hij had niet eens in de gaten dat Kerrick wankel overeind kwam en wegging. Het regende weer, maar dat deerde hem ditmaal niet.

Langzaam liep hij tussen de tenten door en genoot van de drukte en bedrijvigheid. Uit de rookgaten stegen grijze rookpluimen omhoog die zich vermengden met de motregen. Een vrouw riep iets naar een vriendin en er werd vrolijk gelachen. Hier vlakbij bevond zich een kleine weide waarvan de grond was omgewoeld; de graspollen waren eruit getrokken en aan de kant gegooid. Alleen vrouwen hadden zich met dit werk beziggehouden, want voor een jager was het geen passende arbeid, en vervolgens hadden zij zorgvuldig het charadiszaad ge-plant dat Malagen uit de vallei van de Sasku had meegenomen. De vrouwen waren dol op de zachte stof die geweven werd van charadis-vezels en waren er graag voor bereid de planten te verbouwen. Aangezien de jacht voorspoedig was geweest, was er nu meer dan genoeg te eten voor iedereen. Ze hadden tijd over om de charadisplantjes te verzorgen. Geweven stoffen en sterke potten: het was mooi om te zien hoe deze Sasku-geheimen nu door de Tanu werden gebruikt. Herilak kwam net zijn tent uit toen Kerrick langskwam en begroette hem.

'Een goede jacht gehad?' vroeg Herilak.

'Was jij er niet bij dan?'

'Ik heb ten noorden van het kamp sporen gevonden van twee grote murgu. Ik ben ze achterna gegaan met de dodende stok.'

'Is hij niet ziek geworden?'

'Ik hou hem in de gaten en zorg dat hij niet bij andere in de buurt komt en goed te eten krijgt. Ik heb twee murgu gedood. De aaseters zaten al aan de lijken te pikken voordat ik weg was.'

'Het regende te hard om te jagen. Ik heb niets gevangen. De meeste anderen hebben het er beter vanaf gebracht. Alle dodende stokken doen het goed, ik heb het er met de anderen over gehad.'

De angst was tegenwoordig constant aanwezig en ze deden hun best elkaar gerust te stellen. Ze hadden de dodende stokken nodig om in leven te blijven. Kerrick draaide zich iets te snel om en moest zich aan een boom vastgrijpen om niet te vallen. Herilak fronste zijn wenkbrauwen.

'Ben je ziek?'

'Nee — maar ik heb wat van die nieuwe porro gedronken.'

'Dan begrijp ik het. Ik heb er ook van gedronken. Als die twee niet gauw ophouden, maken ze het niet lang meer.'

'Die nieuwe kruik was heel goed.'

Een vrouw riep hun naam en toen ze zich omdraaiden zagen ze Merrith aankomen met een in bladeren gewikkeld pakketje. Toen ze het openmaakte, kwamen er twee nog stomende knollen te voorschijn.

'Gebakken boven het vuur,' zei ze. 'Ik heb ze gisteren uitgegraven.'

Ze braken de zwart geblakerde schil open, bliezen op hun vingers en aten de zachte, zoete inhoud. Ze knikte goedkeurend om hun waarderend gemompel. Kerrick voelde zich warm worden van genoegen — dit was iets wat de anderen heel vanzelfsprekend vonden. Voor hen was de sammad iets doodgewoons, voor hem was het iets volkomen nieuws waarvan hij heel erg genoot. Wanneer de sammads samen waren, zoals nu, waren er lekkere dingen om te eten — en te drinken! — en werd er veel gepraat en overlegd. Het was een leven dat hij in zijn eenzaamheid nooit had gekend en daarom kon hij het des te meer waarderen.

Hij moest gauw weer eens bij Nadaske op bezoek gaan: het was al weer veel te lang geleden dat zij elkaar voor het laatst hadden gezien. Het was een gedachte die hem onwillekeurig te binnen schoot en die hij liever snel weer van zich afzette. Waarom zou hij, juist nu alles zo prettig was, aan het verdriet van zijn vriend denken? Waarom genoot hij niet gewoon van wat hijzelf had? Hij begon een beetje op de oude Fraken te lijken, die meer leek te genieten van zijn klachten dan van zijn genoegens. Nee, dat was het niet. Het kwam doordat bij een band had met het Yilanèmannetje en zijn eenzaamheid maar al te goed begreep. Hij was net zo eenzaam tussen al deze vreemdelingen als Kerrick ooit geweest was tussen de Yilanè. Hij moest snel een keer bij hem langs.

'Neem er nog eentje,' zei Merrith.

'Ja, natuurlijk.' Hij at hongerig. Nadaske was alweer vergeten. Het leven met de sammads was voortreffelijk.

Zolang de dodende stokken maar gezond bleven. Die zorg bleef altijd op de achtergrond aanwezig.

Herilak hoorde zijn naam roepen en draaide zich om terwijl hij de verbrande kruimels van zijn handen veegde. Het was de jongen-zonder-naam, ernstig als altijd.

'De alladjex is erg ziek, het ademen kost hem grote moeite. Ik vrees dat hij stervende is.'

Hij had heel goed geleerd zijn gevoelens te beheersen. Wanneer Fraken stierf zou de jongen zijn naam aannemen en de nieuwe alladjex worden. Dit was zonder enige twijfel zijn allergrootste wens — er zou een einde komen aan zijn opleiding en dienstbaarheid. Hij liet echter niets van zijn gevoelens blijken.

'Hij zal spreken en wij moeten luisteren,' zei Merrith op gedempte toon. Ze had nooit veel moeten hebben van Fraken, zijn smeerseltjes en zijn voorspellingen. Maar iedereen wist dat de laatste woorden van een stervende de belangrijkste van zijn leven waren. Met de dood zo nabij was er geen plaats voor leugens. De dood had geheimen waar men in dit leven niets van afwist en vaak konden stervenden die zien. De laatste woorden waren heel erg belangrijk. Toen de jongen zich omdraaide, haastten zij zich achter hem aan.

Andere leden van de sammad waren reeds aanwezig en naarmate het nieuws zich verspreidde werd het steeds drukker. Er waren huiden en vachten bij het vuur gelegd. Fraken hoestte zwakjes en zijn gezicht was bleek en uitgemergeld. Zijn ogen waren gesloten, dus misschien kwamen er helemaal geen laatste woorden. Maar de jongen-zonder-naam bukte zich en fluisterde iets in zijn oor. Fraken mompelde iets terug en opende vervolgens zijn ogen om naar de zwijgende toeschouwers te kijken. Voordat hij iets kon zeggen, begon hij weer te hoesten en de jongen veegde een druppel bloed van zijn lippen.

'Jullie zijn hier omdat ik ga sterven. Ik heb jullie al eerder dingen verteld en toen hebben jullie niet geluisterd. Nu ga ik sterven en moeten jullie wel luisteren. Deze jongen die straks Fraken zal zijn, kan de toekomst voorspellen uit uileballen. Luister naar hem, want ik heb hem alles geleerd wat ik weet. Maar luister nu naar mij, want ik zie dingen die ik nooit eerder heb gezien...'

Hij zweeg, hoestte enkele malen achtereen en bleef liggen tot zijn krachten weer een beetje terugkeerden. 'Til me op,' zei hij en ze zagen het bloed op zijn kin. De jongen ondersteunde zijn hoofd zodat hij over het vuur naar de zwijgende kring van toeschouwers kon kijken. Zijn blik gleed over Herilak, bleef toen op Kerrick rusten en zijn gezicht verwrong van woede.

'Wij bevinden ons hier in het land van de murgu en dat is verkeerd. We hadden naar de bergen moeten gaan, naar de sneeuw. Daar hadden we nu moeten zijn. Ver bij de murgu vandaan en ver uit de buurt van de ideeën van de murgu, de daden van de murgu, de aanblik van de murgu en van hen die zich voordoen als murgu.'

Sommigen keken nu naar Kerrick, maar wendden hun blikken snel weer af. Zijn gezicht bleef roerloos en uitdrukkingsloos. De oude man had altijd een hekel aan hem gehad en dat wist hij. Zijn laatste woorden hadden niets met zuivere waarheid te maken, maar met verbitterde wraakgevoelens. Sterf maar snel, dacht Kerrick. Niemand zal je missen.

'Als we tussen murgu leven, worden we zelf ook murgu. Wij zijn Tanu. Keer terug naar de bergen, keer terug naar onze oude manier van leven.'

Hij begon weer hevig te hoesten en sloot zijn ogen van de pijn. Hij deed ze niet meer open, hoewel hij niet meteen stierf. Kerrick bleef samen met de anderen zitten wachten, want ook al had hij nog zo'n hekel aan de oude man, hij wist dat hij dat op dit moment niet mocht tonen. Het begon donker te worden en de jongen-zonder-naam stookte het vuur wat hoger op. De rook waaide over Fraken heen, maar hij hoestte niet meer. Herilak boog zich over de oude heen. Hij raakte zijn hals aan, opende met zijn vingers een van de ogen, sloot het weer en ging staan.

'Hij is dood. Voortaan is dit Fraken.'

Langzaam liep Kerrick door de duisternis terug naar zijn tent. Hij trok zich niet veel aan van de haat van de stervende oude man; eindelijk was hij van hem af. Fraken was een kwaadaardig man geweest en hij was blij dat hij dood was. Hij wilde dat ze terug zouden keren naar de bergen en de sneeuw - maar hij was maar wát blij geweest om met hen mee te kunnen naar het warme zuiden.

Er was nu geen wild meer te vinden in die verre bergen - en er lag veel te veel sneeuw. De sammads konden nu niet meer terug. Ze zouden moeten blijven waar ze waren, hier in het warme zuiden waar wild in overvloed was.

Zolang de dodende stokken de gevaarlijke murgu maar op een afstand hielden. Daar kwam het uiteindelijk toch steeds weer op neer.

Essekakhesi essawalenot, essentonindedei
uruketobele.

Yilanè gezegde

Waarde oceaanstromingen deinen,

zwemmen de uruketo.

24

Toen Enge het overdekte pad uitkwam, hoorde ze de luide kreten al, maar ze bleven zonder betekenis totdat ze Ambalasi zowel kon zien als horen. De oude geleerde leunde achterover op een rustplank en schreeuwde tegen haar assistente.

'Je moet hem een beetje kwaad maken - niet verwonden. Zorg dat hij de stok aanvalt.'

Er klonk een beangstigend gesis en gekrijs. Enge keek enigszins verbijsterd naar Setèssei, die met een stok naar een vogel stond te prikken. Het dier fladderde wild, verloor wat veren en beet met zijn tanden in de stok. Dit kon geen vogel zijn, met die tanden. Nog vier soortgelijke dieren lagen vastgebonden op de grond, fladderend en sissend van angst.

'Nu...' riep Ambalasi uit. 'Laat hem los.'

De poten van het dier waren vastgebonden met een bind-dier. Setèssei prikte er net zolang met haar stok naar tot zij de zenuwknoop raakte waarmee de bek geopend kon worden. Zodra het dier bevrijd was rende het krijsend naar de bomen. De vleugels waren gespreid, en fladderden heftig en het maakte kleine sprongetjes in de lucht. Met een laatste schreeuw verdween het in het struikgewas.

'Uitstekend,' zei Ambalasi, terwijl ze met haar rechterhand een gebaar van beloonde-moeite maakte. Het gebaar veranderde echter onmiddellijk in een bepaling van afschuw/ongenoegen toen een scherpe pijn door haar verbonden duim schoot.

'Blij u te zien,' zei Enge. 'Verdriet om hopelijk snel genezen verwonding.'

'Een hoop die ik deel. Infectie door een ongelukje met een vezelmes tijdens ontleding van proefdier. Traag genezingsproces duidt op gevorderde leeftijd organisme.'

'Ambalasi draagt slechts de last van de wijsheid van vele jaren.'

'Maar ook de last van de jaren zelf, Enge. Tekenen van ouderdom kunnen niet worden genegeerd. Maar wel vergeten in genoegens van research/ontdekkingen. Zag je dat dier rennen?'

'Ik zag het. Hoewel de redenen voor gevangen/vrijlating en vlucht mij niet duidelijk waren, evenmin als het dier zelf. Het heeft de veren van een vogel, maar ook tanden en geen snavel.'

Ambalasi gebaarde tevredenheid over haar waarnemingen. 'Houd toch op met dat onzichtbare getheoretiseer van Ugunenapsa, dan maak ik een echte geleerde van je. Nee? Dat dacht ik al. Complete verspilling van intelligentie. Zoals je al had opgemerkt wordt het meest relevante aspect van de ninkulileb gevormd door zijn tanden en daar heeft het dan ook zijn naam aan te danken. Het dier is een levend fossiel. Ik heb soortgelijke beesten in eeuwenoude rotsen gezien. Toch leven deze nakomelingen nog op dit afgelegen continent, zo ver van Inegban*. Je hebt die tanden en die veren gezien. Het vormt een schakel tussen de vroege sauriërs en de estekel*, die heel goed kunnen vliegen. Hoewel, misschien ook niet. Het is ook mogelijk dat hun evolutie parallel is verlopen. Deze wezens zijn nader verwant aan de moderne vogels. Vleugels en veren en toch net niet in staat om van de grond te komen, zoals je zojuist zelf hebt kunnen zien. Toch helpen die vleugels hem om heel hard te kunnen lopen, zodat het dier insekten kan vangen en roofdieren kan ontlopen. Dit continent is een openbaring, aan de flora en fauna zou je vele levens van studie kunnen wijden.'

Tijdens het praten trok Ambalasi de nefmakel van haar hand, keek boos naar de traag genezende wond en wenkte Setèssei om een nieuw verband aan te brengen. Terwijl haar assistente haar werk deed, vroeg Ambalasi Enge naar de reden van haar komst.

'Bezorgdheid vanwege verwonding, verzoek om hulp.'

'De wond geneest, maar doet wel veel pijn. Wat voor hulp?'

'Omal maakt melding van pech met de vaten. Het vlees rot weg.'

'Storing in enzymen. Dat kan Setèssei wel verhelpen. En waarom komt Enge met een boodschap bij mij die Omal ook zelf had kunnen brengen? En zij niet alleen, maar om het even welke fargi die enigszins Yilanè is.'

'Zoals altijd is Ambalasi al van de gedachten van een ander op de hoogte voordat ze onder woorden zijn gebracht. Hoewel de kwestie voor u van geen enkel belang is, wil ik u toch vragen uw licht eens te laten schijnen over de aspecten van een bepaalde waarheid die mij ontgaan.'

'Soms heb ik het gevoel de enige Yilanè te zijn tussen een stel yileibe fargi. Waar zou deze wereld zijn zonder mijn intelligentie?'

Hoewel het een retorische vraag was, ging Enge er toch heel serieus op in. 'Ik kan niet voor de hele wereld spreken, doch alleen voor mijzelf en mijn metgezellen. Wij zouden dood zijn. In de oneindigheid der tijden zal dit nooit vergeten worden.' Ze gebaarde onderdanigheid, laagste tot hoogste.

'Mooi gezegd. Vleiend doch volkomen juist. En vertel mij nu maar eens waar je mijn machtige wijsheid nu weer voor nodig hebt.'

'Mij is van vele kanten steeds weer dezelfde vraag gesteld. Steeds in andere bewoordingen, maar toch dezelfde vraag waaruit dezelfde bezorgdheid blijkt.'

'Die luie schepsels moesten eens wat minder denken en barder werken. Die nieuwe fargi van je, die zich ook Dochters van het Leven noemen, maar toch gewone stomme fargi blijven, doen in deze stad het meeste werk. Zo houden jullie veel te veel tijd over om te praten en te redetwisten.'

'Zoals altijd heeft Ambalasi gelijk. Maar de vraag is er één die ikzelf ook zou willen stellen. Het gaat om een angst voor de toekomst die niet weg te nemen valt. De angst voor het einde. De angst voor de dood van deze stad.'

Ambalasi snoof geërgerd. 'Abstracte ideeën werken abstracte angsten in de hand. Jullie zijn allemaal gezond, de stad groeit goed, er zijn nauwelijks gevaren en er is voedsel in overvloed. Een werkelijk intelligente Yilanè zou hiervan genieten in plaats van zich zorgen te maken over iets wat nog helemaal niet aan de orde is. Jullie zijn allemaal jong en staan nog aan het begin van wat best wel eens lange en produktieve levens kunnen worden. Waarom dan die zorg voor de verre toekomst? Doe maar geen moeite om daarop te antwoorden, want ik kan het antwoord zelf wel bedenken. Jullie zijn stuk voor stuk Dochters der Onenigheid en zullen nimmer ware wijsheid of werkelijk geluk vinden. Met jullie voortdurende gekibbel over middelen om iets te bereiken, bereiken jullie uiteindelijk juist helemaal niets.'

'Toch zal de toekomst op een dag actueel zijn...'

'Dan ben ik er niet meer. Jullie hebben je eigen problemen gecreëerd. Zoek er nu ook maar je eigen oplossingen voor. Ik nader het eind van mijn werk hier en zodra ik klaar ben, zal ik vertrekken.'

'Ik heb er nooit bij stilgestaan...'

'Maar ik wel. Ik heb jullie je leven en een stad gegeven. Geniet ervan. Wanneer ik hier weg ben. Bestudeer de ideeën van Ugunenapsa, zoek je antwoorden bij haar en niet bij mij. Setèssei, por nog eens zo'n ninkulileb op. Dat vliegen wal geen vliegen is, is bijzonder onthullend, net als hun veren, die bijna meer weg hebben van schubben dan van veren. We moeten gegevens vastleggen. De wetenschap schrijdt voort, ook al zijn de Dochters van het Leven zich daar kennelijk niet van bewust.'

Saagakel keek haar kring van raadgevers rond, gebaarde om grote aandacht en begon te spreken. 'Dochters van het Leven. Ik spreek hun naam uit en, hoewel het mij kwaad maakt, voel ik toch niet de allesvernietigende razernij waarvan ik ooit bezeten was, waarvan wij allen bezeten waren. Ik spreek de gehate naam nu uit omdat Fafnepto en Vaintè ons nieuwe informatie hebben gebracht. Wij moeten een manier vinden om deze nieuwe informatie te gebruiken en wraak te nemen op diegenen die deze stad en jullie eistaa onrecht hebben aangedaan.'

Terwijl Saagakel aan het woord was, klonken er kreten van bijval, woedende beloftes van wraak en verhitte vragen om nadere uitleg. Het was eigenlijk een bijzonder aangename bijeenkomst. Vaintè zat zwijgend aan Saagakels rechterhand en sprak alleen wanneer de eistaa haar dit met een handgebaar toestond.

'Jullie eistaa heeft mij verteld wat hier gebeurd is toen die wezens onrechtmatig bevrijd werden en in een van de trotse uruketo van deze stad op de vlucht sloegen. Dit is een onrecht dat moet worden rechtgezet. Teneinde dit te bereiken, moeten wij twee dingen bedenken. De aanvoerster van deze onbeschaafde beestenbende was ene Enge. Ik ken Enge heel goed en zal jullie alles over haar vertellen. De uruketo is verdwenen en niemand weet waar hij gebleven is. Maar daar kan de machtige Saagakel, die hier zit, jullie meer over vertellen. Zij weet dat de uruketo in geen van de steden van Entoban* gezien is. Nu kunnen jullie denken dat ze dus aan de machtige arm van jullie eistaa ontsnapt zijn. Dat is niet het geval. Ik meen over de juiste informatie te beschikken om ons bij hen te brengen.'

Er werd opgewonden gemompeld en iedereen verheugde zich op de mysteries die aanstonds zouden worden onthuld. Aan de andere kant van het riviertje probeerden de toeschouwers ook te begrijpen wat er aan de eistaa-zijde van de ambesed gebeurde, maar hoewel ze daar niet in slaagden, bleven ze toch belangstellend toekijken. Kennelijk werden er zeer belangrijke zaken besproken. Ze gingen uit de weg voor Gunugul, die zich een weg door de menigte baande, op de voet gevolgd door twee zwaar beladen fargi. Vaintè wees op de nieuw aangekomene.

'Jullie kennen allemaal Gunugul, de oudste kapitein van de uruketo die deze stad dienen. Zij heeft iets heel belangrijks meegebracht om aan ons te laten zien. Laat ons je kaarten zien, wijze Gunugul, en leg ons uit wat ze betekenen.'

Met een aantal scherpe bevelen liet Gunugul de tassen op de grond zetten en openen, waarna er een kaart uit werd gehaald die op het gras werd uitgerold. De fargi stonden, onverstoorbaar en roerloos, elk aan een kant ervan, hun klauwen op de kaart om hem op zijn plaats te houden. De toeschouwers duwden elkaar weg om alles te kunnen zien. Hoewel ze er uiteraard niets van begrepen. Gunugul wees op een groen gekleurd gedeelte.

'Dit is Entoban*, waar deze machtige stad ligt. En hier, aan de rand van de oceaan, ligt de stad Yebeisk zelf.' Er ging een bewonderend gemompel op terwijl iedereen gefascineerd naar het kleine gouden vlekje staarde. Gunugul bewoog haar duim van de stad over het blauwe gedeelte van de kaart. 'Vanaf Yebeisk strekt de oceaan zich uit. Wij hebben het voorrecht mogen genieten Vaintè te horen vertellen hoe zij per uruketo de zee is overgestoken naar het land aan de overzijde, Entoban*, en de stad Alpèasak. Berg deze op en geef me de andere kaart.'

Ze keken vol verwachting toe hoe ook deze kaart werd opengerold en voor hen werd uitgespreid. Even mysterieus en onbegrijpelijk als de vorige, maar misschien juist daarom wel zo fascinerend. Gunugul wees weer iets aan.

'Entoban*. Een reusachtig, leeg continent. Leeg in de zin dat er geen Yilanè wonen, hoewel het er wemelt van de ustuzou. En nu heb ik jullie alles laten zien wat Vaintè mij gevraagd had.'

Gunugul deed een stap naar achteren, maar liet de kaart voor hen liggen. De meesten luisterden slechts met één oog naar Vaintè en staarden met het andere naar deze kaart vol vreemde mysteriën.

'Ik heb jullie verteld over de stad Alpèasak. Wat ik jullie niet heb verteld, omdat het een kwestie is die jullie eistaa zeer tegen de borst stuit en derhalve niet geschikt voor openbare discussie, was dat er zich Dochters van het Leven in die stad bevonden. Velen van hen stierven terwijl de stad nog aan het groeien was, maar lang niet voldoende. Nog meer stierven er toen de stad werd verwoest, want in tegenstelling tot echte Yïlanè sterven zij niet op het juiste, voorbestemde moment, maar leven, net als ongedierte, gewoon door. Hier zal ik het verder niet over hebben, dat is al te weerzinwekkend, maar ik zal jullie wel vertellen hoe het kwam dat een van hen in leven bleef terwijl anderen stierven. Hoe die ene in leven bleef terwijl zij had moeten sterven. Hoe een van hen in leven bleef om naar deze stad te komen en haar vervolgens weer te ontvluchten. En de naam van die ene is Enge.'

De kaart was inmiddels vergeten. Alle ogen waren gericht op Vaintè. Iedereen was zo stil mogelijk teneinde zo duidelijk mogelijk te kunnen horen wat zij zei.

'De naam van die ene is Enge, een Dochter van het Leven die, hoewel verdorven, bijzonder intelligent is. Zij kent het verre Entoban*. Zij weet hoe de oceaan overgestoken kan worden.'

Vaintè keek in het rond naar haar aandachtige publiek. Dit alles was zo ongebruikelijk dat ze kon zien dat, met uitzondering van de eistaa, niemand een idee had waar ze naar toe wilde. Ze leunden zwijgend naar voren, het volmaakte publiek, en elke gebogen lijn van hun lichaam smeekte haar om haar verhaal te vervolgen.

'Jullie hebben gehoord dat de uruketo waarmee ze uit deze stad zijn gevlucht onvindbaar is. Gunugul, is het mogelijk dat die uruketo de oceaan is overgestoken?'

'Waar de oceaanstromingen deinen, zwemmen de uruketo.'

'Kan hij het verre Entoban* hebben bereikt?'

'Andere uruketo zijn daar ook in geslaagd, dus waarom deze niet?'

Vaintè leunde achterover en richtte zich tot de eistaa.

'Saagakel, Eistaa van Yebeisk, ik geloof dat uw uruketo de oceaan is overgestoken naar Entoban*. Niet naar de stad Alpèasak, want de eistaa daar moet niets van de Dochters des Doods hebben. De uruketo is dus niet in die stad, maar moet zich daar ergens langs de kust bevinden. Ergens anders kan hij eenvoudigweg niet zijn.'

'Voorgoed verdwenen!' jammerde een van de raadgevers. 'Verdwenen!' De kreet werd door anderen overgenomen, maar toen de eistaa om aandacht gebaarde, werd het ogenblikkelijk stil.

'Jullie zijn Yilanè van weinig intelligentie en nog minder ondernemingszin. Dat is de reden waarom ik jullie aanvoer en jullie mij volgen. Jullie staan er gewoon geen moment bij stil dat we die ellendelingen achterna kunnen gaan en af kunnen slachten. Dat we wraak op hen kunnen nemen en in triomf onze uruketo mee terug kunnen nemen.'

Toen de betekenis van haar woorden tot hen doordrong, maakte hun stilzwijgen plaats voor kreten van verrukking en verbazing, dank aan de eistaa en zekerheid van overwinning. De eistaa nam hun bijval, die haar vanzelfsprekend toekwam, minzaam in ontvangst, terwijl Vaintè bescheiden en roerloos op de achtergrond bleef. Vaintè wenste geen toejuichingen. Het enige wat zij wenste was wraak.

Dat wilde Saagakel ook, maar met iets meer terughoudendheid. Zij wilde de jacht op de uruketo inzetten en hem tot het andere eind van de wereld achtervolgen. Ze wilde die oude Ambalasi, die haar al deze ellende had bezorgd, in haar klauwen krijgen en doden. Dat wilde zij.

Maar tegelijkertijd wist ze dat zij dit niet zelf zou kunnen doen. Zij was eistaa en dit was haar stad. Als zij nu wegging zou een ander haar vervangen en uiteindelijk hoogstwaarschijnlijk haar plaats innemen. Bij haar terugkeer zou er een nieuwe eistaa op haar plek zitten. Wraak of macht — het was een eenvoudige keuze.

'Iedereen weg,' gebood ze. 'Alleen Vaintè, Gunugul en Fafnepto blijven hier.'

Ze wilde geen discussie en geen adviezen, zelfs niet van haar trouwste raadgevers. Ze had een besluit genomen en wat zij gebood zou gebeuren. In zwijgend gepeins verzonken bleef ze zitten wachten tot de menigte uiteen was gegaan en de allerlaatsten de bruggen waren overgestoken. Toen nam ze het woord.

'Gunugul, je hebt ons verteld dat jouw uruketo de oceaan kan oversteken. Wanneer kun je vertrekken?'

'Zodra u dat wenst, eistaa. De uruketo is goed doorvoed en dik, mijn bemanning staat klaar. In de tijd tussen een zonsopgang en een zonsondergang kunnen we het benodigde vlees en water aan boord brengen en vertrekken. U hebt de kaarten gezien, de koers is duidelijk.'

'Mooi. Op de uruketo zal jij, net als anders, het bevel voeren. Zodra je de kusten van het verre Entoban* bereikt hebt, zal Vaintè het bevel overnemen. Zij zal je alles vertellen wat ze weet over het land en de oceaan aldaar en jij zult zoeken waar zij je vertelt dat je moet zoeken. Ben je bereid dat voor mij te doen, Vaintè?'

'Ik zal doen wat u mij opdraagt, eistaa. En ik zal het met het allergrootste genoegen doen, want ik ben op hetzelfde uit als u. En wanneer we de uruketo vinden - wat dan? Wat zal ik doen met degenen die hem van u hebben gestolen?'

Saagakels antwoord temperde Vaintè's enthousiasme in hoge mate, maar zij verborg haar gevoelens achter haar houding van standvastige aandacht.

'Wanneer de uruketo gevonden is, wend je je tot Fafnepto voor je instructies. Fafnepto, wil jij, ook al kom je niet uit deze stad, toch namens de stad optreden? Ben je bereid diegenen die mij schade hebben berokkend op te sporen en namens mij streng te berechten? Jij bent een jager — wil je nu namens mij op jacht gaan?'

Fafnepto nam een houding aan van gehoorzaamheid. 'Ik zal doen wat u mij opdraagt. Het zal mij een genoegen zijn. Ik heb tot nu toe jacht gemaakt op alle mogelijke levende wezens, maar nog nooit op andere Yilanè. Ik denk dat het een spannende jacht kan worden.'

'Mooi gesproken. Blijf nu hier, terwijl de anderen weggaan, om mijn instructies aan te horen.'

Vaintè waakte er met grote zorgvuldigheid voor om niets van haar ongenoegen te laten blijken. Alvorens zich om te draaien, gebaarde ze dankbaarheid en respect en dat deed ze uit volle overtuiging, want ze was echt blij dat de eistaa haar deze kans wilde geven. Pas toen ze de zilveren brug was overgestoken, werd de teleurstelling in haar bewegingen zichtbaar. Zij had de leiding moeten hebben en dat wist de eistaa heel goed.

Hetgeen precies de reden was waarom zij de leiding niet had gekregen. Zolang Saagakel leefde zou nooit iemand de kans krijgen haar plaats in te nemen. Zij zou alle beslissingen nemen en anderen zouden haar gehoorzamen. Gunugul zou de oceaan oversteken, Vaintè zou hun prooi vinden. En dan... ja, wat dan?

Ze draaide zich om en keek naar de twee figuren in de verte. Ze zag hun ledematen bewegen, maar kon niet onderscheiden waarover ze het hadden. Welke instructies kreeg Fafnepto? Vaintè bezat helemaal niets. Maar als ze wel iets had bezeten, macht, status, dan was ze bereid geweest alles op te geven om dat gesprek af te kunnen luisteren. Maar dat kon nu eenmaal niet. Ze draaide zich om en liep snel achter de kapitein van de uruketo aan.

Ze moest erop toezien dat er, afgezien van voedsel en water, ook hèsotsan aan boord werden gebracht.

25

'Ik ben hier al eens eerder geweest,' zei Vaintè. 'Eeuwen geleden. Of misschien wel in een ander leven. Ik stond precies waar ik nu sta. Waar jij nu staat, Fafnepto, stond de kapitein van de uruketo. Zij leeft niet meer. Erefnais heette ze. Ik heb al heel lang niet meer aan haar gedacht. Haar uruketo stierf en daarom stierf zij eveneens.'

Het was een rustige overtocht geweest. Een beetje regen, geen zware stormen. Vaintè had niet, zoals de anderen, aan één stuk door geslapen, maar het grootste gedeelte van de tijd hier, hoog boven op de vin doorgebracht. Haar duimen, die stevig de geharde huid omklemden, voelden de kronkelende bewegingen waarmee het dier door het water schoot, voortgedreven door de krachtige staartspieren. Elke voorwaartse beweging bracht hen dichter bij Entoban* — het land waaruit zij tot tweemaal toe verdreven was. Er zou geen derde keer zijn. Inmiddels was Fafnepto vanuit het donkere inwendige van de uruketo naar boven gekomen en stond nu naast haar in het warme zonnetje. Ze zei niet veel, maar verstond de kunst van het luisteren. Ze wilde zoveel mogelijk over dit nieuwe continent te weten komen en respecteerde Vaintè's kennis, waarvan deze haar graag deelgenoot maakte.

De pupillen van Fafnepto's ogen vervormden zich tot nauwe spleetjes toen ze in het felle zonlicht keek en toen ze even later naar de horizon wees, hield ze haar hand boven haar ogen om ze tegen het licht te beschermen. 'Ik zie daarginds iets in het water. Meer dan één. Zijn dat eilanden?'

'Inderdaad. Toen jij gisteren beneden was, zijn we een groot eiland gepasseerd. Dat is het eerste wat je ziet na het oversteken van de oceaan. Nu is het eerstvolgende wat we bereiken die keten van eilanden daar. Hun naam zegt het al: Alakas-aksehent, de aaneenschakeling van gouden rotsen. Hun stranden en het omringende water zijn het hele jaar door warm. De eilanden strekken zich in een lange lijn uit tot aan het vasteland. Daar ligt de stad Alpèasak. En dat is precies de enige plek waar we niet naar toe zullen gaan, omdat de uruketo die we zoeken daar zeker niet zal zijn.'

'Die eilanden - kunnen zij die wij zoeken daar misschien zijn?'

'Dat denk ik niet. Er is mij verteld dat er weinig vegetatie is en nog minder water. Vluchtelingen zullen eerder een kustzoeken waar dieren leven om op te jagen en te eten. '

'Dat begrijp ik. Begrijp jij dat je, teneinde een dier te vangen, zult moeten proberen in de huid van dat dier te kruipen?'

'Die uitspraak had ik nog nooit gehoord, maar nu je het zegt geloof ik je onmiddellijk. Bedankt voor de goede raad. We maken jacht op vluchtende Yilanè, dus moeten proberen in hun huid te kruipen en te denken zoals zij. '

'Je moet je proberen te verplaatsen in degene op wie je jacht maakt. Ik heb heel vaak met de geleerde Ambalasi gesproken. Ik begrijp dat deel van haar dat denkt zoals ik denk, want zij wil zoveel mogelijk te weten komen over alle levende wezens. Ik heb haar proefdieren bezorgd en antwoord gegeven op haar vragen. Wat ik niet kan begrijpen, is waarom zij die gevangenen heeft helpen ontsnappen. '

'Die vraag kan ik ook niet beantwoorden. Het is voor mij ondenkbaar dat een Yilanè met enig verstand vrijwillig de Dochters des Doods te hulp zou komen. Maar ik kan je wel over Enge vertellen, die hun aanvoerster is. Zij beschikt over een indrukwekkende intelligentie, hoewel ze die aan de verkeerde dingen verspilt. '

'Als zij hen aanvoert — waar denk je dan dat ze hen naar toe zou brengen?'

'Dat is een hele belangrijke vraag. Zodra we daar het antwoord op weten, hebben we onze prooi gevonden. '

'Denk je dat ze naar dat grote eiland zou gaan, dat we gisteren gepasseerd zijn?'

'Maninlè? Ik ken het alleen van naam en zij weet er waarschijnlijk nog minder van... '

Plotseling zweeg Vaintè. Ze draaide zich om en keek over het schuimende kielwater achter de uruketo, een heel eind in de verte. Toen ze zich weer tot Fafnepto wendde, gebaarde ze respect en dankbaarheid.

'Jij bent met recht een jager en je hebt iets gezegd wat met recht een belangrijke gedachte is. Laten we de kapitein erbij roepen. Het feit dat ik niemand ken die dat eiland ooit bezocht heeft, wil nog niet zeggen dat niemand er ooit zal komen. We moeten de kustlijn afzoeken. Als de uruketo daar is, zullen we hem zeker vinden. '

Gunugul ging onmiddellijk akkoord. De enteesenat die de uruketo vergezelden en van voedsel voorzagen, kwamen in volle vaart terug-zwemmen toen het dier een langzame, grote draai in zee maakte. Ze sprongen hoog op uit het water, plonsden weer terug en zwommen voor hen uit tot de duisternis inviel. Gedurende de nacht lieten ze zich, net als de reusachtige uruketo, meedrijven op de stroming, en de volgende ochtend volgden ze hem in de richting van het zandstrand.

'Bergen en wouden, ' zei Vaintè. 'Drinkwater en veel wild. Dit zou een geschikt toevluchtsoord kunnen zijn. We moeten de hele kustlijn uitkammen. '

'Hoeveel tijd denk je nodig te hebben om om het hele eiland heen te varen?' vroeg Fafnepto.

Gunugul gebaarde ontbreken van kennis/afhankelijk van omvang. 'Minstens enkele dagen.'

'Dan ga ik aan land, daar bij die vooruitspringende rots,' zei Fafnepto. 'ik ben al veel te lang op zee geweest. Mijn allergrootste wens is de dieren aan deze kant van de aarde te zien. Wanneer jullie terugkomen, zal ik hier weer zijn.'

'Neem je mondvoorraad mee?' vroeg Gunugul.

'Alleen mijn hèsotsan. Ik zal voor vers vlees zorgen.'

Met haar wapen hoog boven haar hoofd liet de jager zich in het water glijden en zwom op haar gemak naar het strand. De uruketo vervolgde zijn weg langs de kust en boven op de vin stonden Vaintè en de kapitein ingespannen naar de stranden en de rotsen te turen. Ze konden nauwelijks verwachten hun prooi zo gemakkelijk en zo snel al te vinden. Maar toch was de jacht nu in alle ernst begonnen. Vaintè voelde zich niet langer alleen maar een passagier, ze nam nu deel aan de expeditie.

Ze inspecteerden alle baaien en natuurlijke haventjes. Toen ze twee dagen later om de punt van het eiland heen voeren, moest de uruketo met moeite uit de stroming worden gehaald die hij had gevolgd.

'Het ligt aan het warme water dat uit het zuiden komt,' zei Gunugul. 'De uruketo vindt de warmte lekker. Kijk, daarginds zie je de rand van de stroming, daar waar het water een andere kleur heeft. Het is net een rivier in de oceaan. Zo vinden we de weg, door de stromingen te volgen.'

Vaintè hield de kust in de gaten en luisterde maar half naar de opmerkingen van de kapitein.

'Liggen er ten zuiden van dit eiland nog meer eilandjes?' vroeg Gunugul. 'Ik kan ze op mijn kaart niet vinden. Is dat gebied al verkend?'

Ik weet niet of er nog meer eilanden zijn. Ik heb ze de vorige keren dat ik hier was in elk geval niet gezien.'

'Misschien moeten we dan ook nog wat verder naar het zuiden zoeken,' zei Gunugul, uitkijkend over de verlaten oceaan. Ook Vaintè tuurde naar het blauwe water en de witte wolken aan de horizon. Verder naar het zuiden? Het zou best kunnen dat daar nog meer eilanden lagen. Heel even aarzelde ze, toen maakte ze een vastberaden gebaar.

'Er is daar verder niets meer. Enge, degene die hen aanvoert, kent de kusten in noordelijke richtingen ik weet dan ook zeker dat zij in die richting zijn gevlucht. Maar eerst moeten wc nog om dit eiland heen varen. Als ze hier niet zijn, vervolgen we onze tocht in noordelijke richting. Daar zullen we hen die wij zoeken zeker vinden.'

En hen die ik zoek. Haar lichaam verstarde, de gedachte kwam volkomen onverwacht. Ze was hier in opdracht van Saagakel om Enge te zoeken en de geleerde, Ambalasi, en de uruketo. Maar ook Kerrick moest zich daarginds ergens bevinden en zij zou hem vinden. Ze haatte hem even erg als ze de Dochters haatte. Misschien nog wel erger, want hij was er tot tweemaal toe in geslaagd haar te verslaan. Dat zou haar geen derde keer overkomen. Wanneer ze hem vond, zou dat zijn einde betekenen.

De kleine, plantenetende marag hing aan een van zijn achterpoten aan een boom, de bek wijd open. Kerrick vilde het dier en sneed vervolgens de los bungelende achterpoot af. Er zat veel smakelijk vlees aan. Hij wikkelde het in een groot boomblad, dat hij dichtmaakte met doornen. Toen hij daarmee klaar was, veegde hij zijn mes schoon aan het gras, verzamelde de bloederige stukken huid en bracht ze naar de put achter de bomen. Toen hij de huid boven op de botten en andere rommel gooide, kwam er meteen een zwerm vliegen op af. Hij wuifde ze weg van zijn gezicht en ging toen zijn handen wassen in het nabijgelegen riviertje.

Toen hij terugkwam, zag hij dat de tent nog steeds verlaten was. Armun was nog niet terug met de baby; het stoorde hem dat dit hem een gevoel van opluchting bezorgde. Als hij Nadaske wilde opzoeken, had niemand daar iets mee te maken. Maar dat was natuurlijk niet helemaal waar. Armun protesteerde niet meer tegen zijn bezoekjes, maar haar zwijgzaamheid was veelzeggender dan woorden. En zo mogelijk nog veelzeggender en langduriger wanneer hij Arnwheet meenam. Hij had dit al heel lang niet meer gedaan, misschien omdat hij wist wat er altijd op volgde. Maar vandaag zou hij hem meenemen. De jongen was heel handig met zijn boog; misschien konden ze nog wat schieten. Hij zou de hèsotsan meenemen ter bescherming tegen roofdieren en het jagen aan Arnwheet overlaten. Dit was alweer de achtste zomer van de jongen: binnenkort was hij aan een grotere boog toe.

Zoals altijd voelde hij weer even een vlaag van angst opkomen toen hij de hèsotsan uit zijn bed van pelzen pakte. Roerloos en levend - of roerloos en dood? Het kleine bekje ging open toen hij erin kneep en de tandjes kauwden langzaam op het stukje rauw vlees. Hij tilde het ingepakte vlees op en ging zijn zoon zoeken.

De kleine jongens waren nooit moeilijk te vinden; je hoefde alleen maar te luisteren of je hun schelle stemmen ergens hoorde. Op dit moment waren ze op het strand, vlak bij het moeras, want daar vandaan stegen luide overwinningskreten op. In een van hun vallen was een flinke vogel verstrikt geraakt. Hij kon niet ontsnappen omdat de strik om zijn poot vastzat aan een zware boomstam, maar hij kon nog wel met zijn snavel naar hen pikken en wild met zijn vleugels slaan. Twee van de jongens zaten al op de omgekeerde boot naar hun bloedende vingers te kijken, waar de scherpe, gekartelde zijkant van de snavel hen geraakt had. Arnwheet juichte vrolijk toen hij Kerrick aan zag komen.

'We hebben hem helemaal zelf gevangen, Atta, toen hij van het gras wilde komen eten. Is het geen vetzak?'

'Nou en of. Maar weet je wel zeker dat hij jullie niet gevangen heeft? Hij ziet er nog wel heel erg levend uit.'

'Dood hem, sammadar,' riep een van de jongens en de anderen namen zijn kreet over. De vogel keek hem met een kwaadaardig rood oog aan en begon weer te sissen. Hij hief zijn hèsotsan, maar eigenlijk werden die alleen nog maar gebruikt om murgu-indringers te doden. Hij gaf het wapen aan Arnwheet, die het trots aanpakte.

'Houd hem vast zoals ik je geleerd heb en raak vooral dat plekje daar niet aan.'

'Ik weet het, ik weet het!'

Hij maakte zijn borst zo breed mogelijk en de andere jongens keken afgunstig toe terwijl Kerrick zijn mes trok en behoedzaam om de vogel heen liep. Het dier bleef hem met wijd geopende snavel aankijken. Een van de jongens gooide een steen die hem van opzij raakte. Hij draaide zijn kop om en Kerrick greep hem van achteren beet en sneed hem met één snelle beweging de keel af. Het dier schopte nog even en zakte toen ineen tot een hoop vuile veren. De jongens begonnen nog barder te schreeuwen en renden naar voren. Kerrick nam de hèsotsan weer over van zijn zoon.

'Ik ga dit vlees naar Nadaske brengen. Heb je zin om mee te gaan?'

Arnwheet kreunde en keek achterom. Ze hadden hier juist zoveel plezier. Kerrick keek over zijn hoofd heen naar de boot van de jongens. Hij wees ernaar. 'Zijn jullie daarmee wezen varen?'

'Alleen maar een stukje het moeras in. De sammadars zeiden dat we er niet verder mee mochten. Twee jongens hebben het toch gedaan en kregen toen zo'n hard pak slaag dat ze ervan moesten huilen.'

'Wees maar blij dat je vader een sammadar is en ga nu vlug je boog pakken, dan gaan we met de boot naar het eiland. We gaan ook nog wat jagen.'

Arnwheet protesteerde al niet meer. Kerrick legde de hèsotsan voorzichtig in het gras, greep toen de rand van het kleine bootje en draaide het om. De binnenkant was onregelmatig afgewerkt en het lag een beetje vreemd in het water. Maar het bleef in elk geval drijven. Er lagen twee kleine peddels bij, niet veel meer dan platte stukken hout, maar ze konden ermee door. Er lagen ook uitgeholde kalebassen, om water mee te hozen, en die zouden ongetwijfeld goed van pas komen. Ze zouden er waarschijnlijk verstandig aan doen dicht bij de kust te blijven. Hij duwde de boot naar dieper water, pakte zijn hèsotsan en klom voorzichtig aan boord. Het bootje wiebelde hevig en hij schoof net zolang heel behoedzaam heen en weer totdat het vrij stabiel in het water lag.

'Is het geen prachtige boot?' riep Arnwheet, terwijl hij aan kwam rennen. Hij rende plonzend door het water en liet de boot bijna omkiepen toen hij aan boord klom. Kerrick corrigeerde snel en wees vervolgens op de kalebassen.

'Ik krijg een nat achterwerk. Hoos dat water eruit en laten we proberen dit ding niet te veel te laten wiebelen.'

Hij moest heel erg oppassen hoe hij de peddel in het water stak, want het kleine bootje was vervaarlijk onstabiel. Terwijl ze langs de kust plonsden, zat Arnwheet trots in de boeg en schreeuwde onnodige raadgevingen. Hij had een pijl op zijn boog gezet, maar elk dier was allang verdwenen voordat zij langskwamen. Kerrick peddelde om het eiland heen en vervolgens over de smalle waterweg naar het kleinere eilandje. Arnwheet liet hen bijna weer kopje onder gaan toen hij aan land sprong en het was met enige opluchting dat Kerrick zich, met de hèsotsan hoog boven zijn hoofd geheven, in het ondiepe water liet glijden. Ze trokken de boot op het strand.

'Is het geen geweldige boot?' vroeg Arnwheet in Marbak. Kerrick antwoordde in Yilanè.

'Knap gekweekt/sterkste hout om het water mee te bevaren.'

'Hij is niet gekweekt. We hebben hem uitgehold met vuur.'

'Dat weet ik, maar daar kent het Yilanè geen uitdrukking voor.'

'Ik houd er niet van om zo te praten.'

De jongen was tegen de draad in en Kerrick wilde niets forceren. Het was belangrijk dat hij zijn eigen wil behield. Wanneer deze jongen volwassen was, zou hij bevelen geven in plaats van aannemen. Hij zou leiden en niet volgen.

'Het is prettig om Yilanè te spreken. Je kunt het met Nadaske spreken, want hij spreekt geen woord Marbak.'

'De jongens lachen me uit. Ze hebben me een keer met jou zien praten en zeggen dat ik sta te bibberen als een bang meisje.'

'Je moet nooit naar mensen luisteren die de dingen die jij kunt zelf niet eens kunnen. Wat jij spreekt kunnen zij nooit leren. Het is belangrijk dat je de taal niet vergeet.'

'Waarom?'

Waarom? Ja, waarom eigenlijk? Hoe moest hij deze eenvoudige vraag beantwoorden? Kerrick liet zich in het zand vallen en kruiste zijn benen onder zich terwijl hij nadacht.

'Kom eens naast me zitten. We zullen hier wat uitrusten en ik zal je een heleboel belangrijke dingen vertellen. Niet dat ze nu al belangrijk voor je zijn, maar op een dag zullen ze het worden. Weet je nog hoe koud je het had toen we met ons allen in de sneeuw woonden bij de Paramutan?'

'Ik heb het liever warm.'

'Inderdaad - en daarom zijn we nu hier. We kunnen niet langer in het noorden leven, want de sneeuw smelt daar nu helemaal niet meer. Maar hier in het zuiden leven murgu. Murgu die we kunnen doden en opeten, murgu die we moeten doden voordat ze ons opeten.' Arnwheet had het amper in de gaten toen Kerrick in Yilanè zijn verhaal vervolgde. 'Maar er zijn ook Yilanè zoals Nadaske. Zij zijn geen efenselè zoals hij, maar zouden ons allemaal doden als ze daar de kans toe kregen. Daarom moeten we zoveel mogelijk over hen weten en op onze hoede blijven. Ooit was ik de enige Tanu die met hen kon spreken. Nu zijn we met ons tweeën. Op een dag zal jij sammadar zijn en hetzelfde doen wat ik nu doe. We moeten hen leren kennen. Als we hier willen blijven, hebben we hun hèsotsan nodig. Er staat jou op een dag een hele belangrijke taak te wachten en jij bent de enige die deze taak op zich kan nemen.'

Arnwheet voelde zich slecht op zijn gemak en groef zijn tenen in het zand. Hij hoorde wel wat zijn vader hem vertelde, maar de volledige betekenis van de woorden drong toch nog niet helemaal tot hem door. Hij was ook nog maar zo'n klein jongetje.

Kerrick ging staan en sloeg het zand van zijn benen. 'En nu gaan we naar onze vriend Nadaske. Wij brengen hem het vlees en hij zal liederen voor ons zingen. En onderweg zal de sterke jager zijn boog gereed houden, zodat we hem wellicht ook nog wat vers geschoten vlees kunnen geven.'

Met een kreet van opwinding greep Arnwheet zijn boog en zette er een pijl op. Toen kneep hij zijn ogen tot spleetjes, bukte zich, zoals het een goede jager betaamde, en sloop geruisloos de met gras begroeide heuvel op. Kerrick volgde hem en vroeg zich af of de jongen wel iets van zijn verhaal begrepen had. Nu misschien nog niet, maar op een dag zou hij alles begrijpen. Er zou een dag aanbreken dat Kerrick dood zou zijn en Arnwheet een jager, een sammadar. Dan zou de verantwoordelijkheid op zijn schouders rusten.

Nadaske zat op het strand naar de zee te turen, maar toen Kerrick om aandacht-voor-spreken riep draaide hij zich verheugd om. En toen Kerrick hem het vlees overhandigde, was hij zo mogelijk nog verheugder. Hij rook verheerlijkt aan het pakje.

'Klein-nat die niet langer klein en nat is, efenselè Kerrick, heerlijk vlees. Het is alweer veel te lang geleden sinds wij elkaar voor het laatst hebben gesproken.'

'Maar nu zijn we hier,' zei Kerrick, die heel goed wist dat het lang geleden was, maar er niet verder op in wilde gaan. Hij draaide zich om en zocht een struik die dicht genoeg was om een grote schaduw op de grond te werpen. Het zand was nog heel erg warm en hij veegde het bovenste laagje weg om plaats te maken voor het koelere zand eronder, waarna hij de hèsotsan in het ondiepe kuiltje legde. Niemand wist hoe de ziekte van de een op de ander overging. Ze namen nog steeds alle mogelijke voorzorgsmaatregelen, lieten hun hèsotsan nooit door een andere jager aanraken en zorgden ervoor dat de wapens niet te dicht bij elkaar in de buurt kwamen.

Arnwheet vertelde Nadaske over hun geslaagde vogeljacht en Nadaske toonde grote belangstelling voor het gebruik van een strik om dieren in te vangen. Kerrick deed geen enkele poging de jongen te helpen toen hij in moeilijkheden kwam bij het uitleggen van de constructie van zo'n strik in het Yilanè. Het was Nadaske die hem, door het stellen van de juiste vragen, hielp de juiste antwoorden te geven. Kerrick keek zwijgend toe. Nadaske had werkelijk grote interesse voor strikken en wilde weten hoe ze gemaakt werden.

'Als ik weet hoe zo'n ding in elkaar zit, kan ik er gemakkelijk ook een maken. Het is een bekend feit dat alle vrouwtjes hardvochtige, grove wezens zijn. En het is tevens een feit dat alle vaardigheden en vormen van Yilanèkunst zijn voorbehouden aan de mannetjes. Jullie hebben zelf de kunstige/glanzend draad/stenen nenitesk gezien.'

'Mogen we hem nog eens zien?'

'Een andere keer. Ik zal jullie iets anders laten zien, iets wat interessanter/eetbaarder is.'

Ze volgden Nadaske naar de landzijde van het eiland, waar hij een put had gegraven op het niveau van het getijde. Hij verwijderde een platte steen die er overheen lag en legde de met zeewier bedekte binnenkant bloot. Tussen het natte zeewier zaten allerlei kleine schelpdieren. Hij zocht een paar grote, sappige exemplaren uit voor zijn gasten, stak er zelf ook een in zijn mond en beet hard om de schelp te breken.

'Nadaske heeft veel/sterke tanden,' zei Kerrick, die zijn vuurstenen mes gebruikte om zijn eigen schaaldier open te breken. 'Ustuzou gebruiken hun tanden voor andere dingen. Daarom hebben we stenen tanden nodig.'

'En metalen tanden,' zei Arnwheet, waarna hij het leren riempje over zijn hoofd trok en het mes van hemelmetaal gebruikte om de schelp mee open te breken.

'Nee,' zei Kerrick, 'niet doen.' Arnwheet keek op, geschrokken van de krachtige negatieve bepalingen. Zelf begreep Kerrick ook niet waarom hij zo heftig reageerde. Hij gaf zijn zoon het vuurstenen mes, nam het metalen mes in zijn hand en wreef erover met zijn vingers. Het zat vol krassen en inkepingen, maar Arnwheet had het goed scherp gehouden. 'Vroeger was het van mij,' zei hij. 'Het hing altijd aan een riempje om mijn hals en later aan deze metalen kraag, net als nu dit andere mes.'

'Een groot mes en een kleintje, maar ze lijken wel op elkaar,' zei Nadaske. 'Verklaring van oorsprong/relatie.'

'Volgens Herilak zijn ze gemaakt van hemelmetaal. Hij was erbij toen het uit de lucht kwam vallen, een brandende rots die niet van steen bleek te zijn, maar van metaal. Hemelmetaal. Hij was bij de jagers toen ze het gingen zoeken. De jager die het vond was een sammadar, Amahast genaamd. Zoals je ziet is het hemelmetaal keihard, maar je kunt het doorzagen met scherpe stukken steen. En zo zijn deze messen ook gemaakt, een grote en een kleinere. Amahast droeg het grote exemplaar en het kleintje werd gedragen door zijn zoon. Amahast was mijn vader. Nu draagt mijn zoon het kleine mes.'

'Wat is vader, wat is zoon?' vroeg Nadaske, terwijl hij zijn duim over het glanzende oppervlak van het mes liet glijden.

'Ik denk niet dat ik jou dat uit kan leggen.'

'Denk je soms dat ik een achterlijke fargi ben, die te weinig verstand heeft om iets te kunnen begrijpen?'

Kerrick gebaarde verontschuldigingen voor misverstand. 'Nee, maar het heeft te maken met de manier waarop ustuzou geboren worden. Er komen geen eieren aan te pas, geen efenburu in de zee. Een kind wordt geboren uit zijn moeder en weet derhalve ook wie zijn vader is.'

Nadaske gebaarde verwarring en ongeloof. 'Kerrick had het bij het rechte eind. Sommige dingen die met de ustuzou te maken hebben gaan mijn verstand te boven.'

'Je moet het je ongeveer zo voorstellen dat Arnwheet en ik deel uitmaken van de allerkleinste efenburu. De band die wij hebben is nauwer dan nauw.'

'Gedeeltelijk begrepen, volledig geaccepteerd. Eet nog wat schaaldieren.'

Tegen het eind van de middag begon het gepraat Arnwheet te vervelen en begon hij rusteloos om zich heen te kijken. Kerrick zag dit en besefte dat het belangrijk was dat hij een bezoek aan Nadaske niet vervelend zou gaan vinden. Het moest interessant blijven, iets om naar uit te kijken.

'Het is tijd om te gaan,' zei Kerrick. 'Misschien zijn de vogels al teruggekeerd naar het moeras en kun je er eentje schieten. '

'Kortdurend bezoek/kortdurend leven, ' zei Nadaske in een verdrietige poging hen nog wat langer te laten blijven.

'Komen snel terug - met vers vlees, ' zei Kerrick, terwijl hij zich omdraaide. Hij pakte de hèsotsan op en veegde er een paar zandkorrels af.

Opeens bleef hij als aan de grond genageld staan.

'Jij ziet iets wat ik niet zie, ' zei Nadaske, die de alarmsignalen in zijn houding zag.

'Ik zie niets. Alleen maar wat zand op deze stomme hèsotsan. ' Hij veegde er nog eens met zijn vingers over.

Het kleine, grauwe plekje ging er niet af.

26

Kerrick wilde niets zeggen over wat hij had gezien, alsof hij door te zwijgen het plekje kon doen verdwijnen. Arnwheet liep met zijn boog in de aanslag voorop en was wel blij met zijn zwijgzaamheid. Hij schoot op een luierende hagedis en raakte hem bijna, maar het diertje wist toch nog te ontkomen in het hoge gras. Op de terugtocht zat hij voor in de boot en liet zijn vingers door het water glijden. Kerrick stond op het punt hem te waarschuwen, want plotseling kwam de herinnering bij hem boven aan wat er gebeurd was toen hij als kleine jongen op een keer hetzelfde had gedaan, de doodsschrik toen de marag plotsklaps uit zee was opgedoken. Maar dat was heel lang geleden gebeurd: van deze ondiepe riviertjes viel niets te vrezen. Ze sleepten het bootje aan land, draaiden het om en Arnwheet rende alvast vooruit naar de tent. Kerrick keek nog eens naar de hèsotsan. Het plekje zat er nog.

Het was stil rond hun vuur. Armun wist waar ze geweest waren en gaf met elke beweging van haar lichaam blijk van haar afkeuring. Ditmaal deed Kerrick geen poging met haar te praten en haar hun bezoek aan het eiland te laten vergeten; hij was net zo zwijgzaam als zij. Arnwheet, voor wie het een vermoeiende dag was geweest, lag al te slapen voordat de eerste sterren aan de hemel waren verschenen. Kerrick schopte wat zand over het smeulende vuur en liep toen naar de rivier om zijn handen en armen af te spoelen. Hij boende ze grondig en deed het vervolgens nog eens dunnetjes over. Maar als hij de ziekte op de hèsotsan had overgebracht was het hier toch al veel te laat voor. Hij schudde zich droog en liep het pad af naar Herilaks tent.

Toen hij de open plek bereikte, zag hij dat Merrith haar tent verplaatst had tot vlak naast die van de sammadar. In de tentopening zat Darras, met een van stro gevlochten pop in haar handen. Ze was nog steeds een heel stil meisje, maar ze glimlachte naar hem, ook al zei ze niets. De flap van Herilaks tent was gesloten en hij hoorde dat er binnen gelachen werd. Hij wilde net iets roepen toen hij zich realiseerde dat het vrouwengelach was. Hiervan had hij niets geweten. Maar het was een goede zaak. Hij ging naast Darras op de vacht zitten.

'Die pop heb ik nog nooit gezien.'

'Mijn grootmoeder heeft haar gemaakt. Ik heb gekeken hoe ze het deed. Is ze niet mooi? Ze heet Melde. Zo heette mijn moeder ook.'

'Ik vind het een hele mooie pop.'

Hij gooide wat droge takken op het vuur en stookte het net zolang op tot het hout begon te knetteren en de vlammen hoger oplaaiden. De flappen van de andere tent werden geopend en Merrith kwam naar buiten. Ze ging naast hem zitten.

'Darras heeft me over haar nieuwe pop verteld. Ze is er heel erg blij mee.'

Merrith glimlachte en knikte. 'Zij is niet de enige die heel erg blij is.

Herilak begroette hem en Kerrick ging bij hem zitten. Ze zaten in de duisternis voor de tent naar de vrouw en het meisje te kijken. Herilak zag er al net zo gelukkig uit als Merrith en Kerrick zag er tegenop zijn humeur te moeten bederven; Herilak was veel te lang somber en nors geweest. Ze praatten wat over de jacht, de andere sammads en over de Sasku-vallei. Dit hielden ze vol totdat Merrith het meisje mee naar binnen nam en de tentflap achter zich sloot.

'Het mag hier 's zomers dan wel erg heet zijn,' zei Herilak. 'Maar 's winters is het in elk geval nooit koud. Dit eiland is een prima plek voor de sammads.'

'Denk je dat we ooit nog terug zullen keren naar de bergen? Daar had de oude Fraken het over voordat hij stierf.'

'De oude Fraken was een oude gek. Dat heb ik jou vaak genoeg horen beweren. In het noorden blijft toch altijd het probleem van de nooit eindigende winter.'

'Ik geloof dat mijn dodende stok de ziekte heeft.'

Het bleef een hele tijd stil. Toen Herilak ten slotte weer sprak, klonk zijn stem weer even grimmig en somber als vroeger.

'Het kon niet uitblijven. We wisten allemaal dat het eens moest gebeuren. Ditmaal moeten we aan nieuwe dodende stokken zien te komen voordat de oude doodgaan en ze strikt gescheiden houden.'

'Wil je zeggen dat je weer naar de stad wilt gaan? Om er nog meer te stelen? En nog meer murgu te doden?'

'Heb jij een betere oplossing?'

Hierop moest Kerrick het antwoord schuldig blijven. Hij zei niets, maar hij had zijn handen in elkaar geslagen en kneep ze zo hard samen dat de knokkels van zijn vingers kraakten. De maan verscheen boven de bomen en baadde de open plek in haar kille licht. Boven hun hoofden zweefde een uil; ergens in de verte klonk de roep van een nachtdier.

'Nee,' zei Kerrick met tegenzin. 'Ik kan niets anders verzinnen. We weten nu waar de dodende stokken zich bevinden. Maar als we gezien worden...'

'Jij hoeft dit keer niet mee te gaan. Ik weet die put nu te vinden.'

'Ik ben heus niet bang om ernaar toe te gaan!'

'Dat zeg ik ook helemaal niet. Ik bedoelde alleen dat anderen nu het risico eens moeten nemen. Jij hebt genoeg gedaan, meer dan genoeg zelfs.'

'Maar dat is van geen enkel belang. Waar ik zo bang voor ben, is onze afhankelijkheid van de murgu en de stad. Nu gaan we omdat we niet anders kunnen en op een dag zullen we weer terug moeten. Maar eens zal het gebeuren. Dan zullen de murgu ons zien. En wat dan?'

'Jij piekert te veel. Je moet niet verder dan één dag vooruitkijken.'

'Dat kan niet meer. Toen we nog in de bergen leefden en op herten jaagden, kon je dat zeggen. Maar nu niet meer. We zitten in de val en er is geen ontsnapping mogelijk.'

'Deze keer zullen we met een grotere groep gaan en heel veel dodende stokken meenemen.'

'Nee. Onmogelijk. Het risico is veel te groot. Hooguit twee jagers. En we laten onze eigen dodende stokken hier achter. Zodra we een eind van de sammads verwijderd zijn, moeten we onszelf en de pelzen die we dragen goed wassen. Als er sprake is van een ziekte, mag die niet overslaan op de dodende stokken die we mee terugnemen.'

'Van dat gedoe over ziektes en wassen begrijp ik niets.'

'Ik ook niet,' zei Kerrick met een scheef lachje. 'Maar ik weet het van iemand die er heel erg veel van afwist. Dat was voordat wij elkaar leerden kennen en ik net heel erg ziek was geweest...'

'Je hebt het dus van een marag gehoord?'

'Ja. Denk maar eens aan de vallei waar ze speciale planten lieten groeien om ons te doden - ze weten echt heel veel af van alles wat leeft. Deze zeer geleerde marag vertelde mij dat ziekte en infecties worden verspreid door kleine levende dingetjes.'

'Ik heb wel eens wonden gezien met maden erin.'

'Nog kleiner dan maden, zo klein dat je ze niet kunt zien. Ik weet dat het moeilijk te geloven is, maar ik vertel je alleen maar wat mij is verteld. Dus misschien gaat datgene wat de dodende stokken ziek maakt van de een over op de ander. Ik weet het ook niet. Maar als we het kunnen voorkomen door ons te wassen, moeten we dat zeker niet nalaten.'

'Je hebt gelijk. In elk geval gaat een jager er een stuk beter van ruiken. Dus het worden jij en ik samen.'

'Nee,' zei Kerrick op vastberaden toon. 'Jij bent een sammadar en ik kan jou niet vertellen wat je moet doen. Ik neem iemand mee die mij gehoorzaamt en precies doet wat ik zeg. We zullen de murgu zoveel mogelijk uit de weg gaan en hen niet doden wanneer we er toch een paar tegenkomen. Als jij erbij was, zou jij me dan gehoorzamen als ik je verbood om te doden?'

'Nee, daar heb je gelijk in. Maar wie zou je dan mee willen nemen? Jouw eigen sammad is klein en de jongen, Harl, is jullie enige jager.'

'Hij is een uitstekend jager en kan zich geruisloos voortbewegen. Hij gaat met mij mee.'

'Je begaat een vergissing...'

'Dat kan zijn... maar het is mijn eigen vergissing.'

Er verscheen een boze frons op Herilaks voorhoofd, maar hij wist er niets tegenin te brengen. De beslissing was gevallen. 'Wanneer vertrek je?'

'Zo snel mogelijk. Ditmaal moeten we de dodende stokken halen en er weer mee terug zijn voordat de andere doodgaan. We moeten ze in geval van nood meteen kunnen gebruiken.'

Hier viel weinig aan toe te voegen en ze gingen zwijgend uiteen.

Toen het de volgende ochtend licht werd, lag Kerrick nog steeds wakker. Hij had die nacht maar weinig geslapen. Roerloos lag hij naar Armuns zachte ademhaling te luisteren totdat de eerste zonnestralen op hun tent vielen. Toen glipte hij zachtjes naar buiten, naar de plek waar hij zijn hèsotsan bewaarde. Voorzichtig haalde hij het wapen te voorschijn en hield het omhoog tegen het licht. De dode plek zat er nog en was zelfs nog groter geworden.

De tent van de jagers stond inmiddels ook open en Ortnar zat in de ochtendzon. Zijn dode been lag gestrekt voor hem op de grond en zijn eeuwige frons groefde diepe lijnen in zijn gezicht.

'Ik wil Harl spreken,' zei Kerrick.

'Ik sliep nog toen hij wegging, het was nog niet eens licht. Hij kent een plek bij de rivier waar 's ochtends vroeg herten komen. Hij zal een groot jager worden.'

' Dan spreek ik hem nog wel wanneer hij terug is.' Er viel niets aan toe te voegen, want Ortnar was nooit een gezellige prater geweest. Kerrick draaide zich om en ging naar zijn eigen tent. Armun was al op en was bezig het vuur op te porren.

'Ik zag je naar de dodende stok kijken. Je moet je er niet zoveel zorgen om maken.'

'Dat hoeft ook niet meer. Hij heeft de ziekte.'

'Niet wéér!' De woorden klonken als een kreet van pijn.

'Toch wel. Ik zal weer naar de murgu-stad moeten.'

'Nee, jij niet. Er kunnen toch ook anderen gaan.'

'Dat zou inderdaad kunnen - alleen zouden die nooit meer levend terugkeren. Alleen een Tanu die half marag is, is in staat de murgu-stad te begrijpen. En nu ga ik eten en uitrusten, want ik heb vannacht niet veel geslapen.'

De zon stond al hoog aan de hemel toen hij wakker werd. De lucht was helder blauw en hij knipperde met zijn ogen tegen het felle licht. Harl zat geduldig buiten op hem te wachten. Toen Kerrick hem zo zag zitten, zag hij hem plotseling in een heel ander licht. Hij was geen kleine jongen meer, maar een volwassen jager. Zodra hij zag dat Kerrick wakker was, stond hij op en kwam naar de tent toe.

'Ortnar zei dat je me wilde spreken.'

'Hij vertelde me dat je op jacht was. Zijn de herten nog gekomen?'

'Tot pal onder me. Ik heb er twee gedood. Wat wil je van me?'

Net als Ortnar had ook hij geen tijd voor een gezellige babbel. Hij gebruikte woorden als pijlen, scherp en snel.

'Ik wil jou. Ben je bereid om samen met mij naar de murgu-stad te gaan? Mijn dodende stok heeft de ziekte.'

'Met z'n hoevelen gaan we?'

'Alleen jij en ik.'

Harl keek hem met grote ogen aan. 'Vorige keer ben je samen met sammadar Herilak gegaan.'

'Inderdaad. En hij doodde de murgu die we tegenkwamen. Ditmaal vertrouw ik liever op iemand die zich onzichtbaar door het bos kan voortbewegen, in plaats van iemand die alleen maar wil doden. Ik wil zien zonder gezien te worden. Ga je met me mee?'

Harl glimlachte en stak hem zijn gebalde vuisten toe, de een bovenop de ander. 'Ik ga mee. Gaan we dodende stokken halen?'

'Ja. Maar je moet me van tevoren één ding vertellen. Ben je bereid te doen wat ik zeg? Als we murgu uit de stad tegenkomen, mogen die niet worden gedood. Ben je daartoe bereid?'

'Nu vraag je wel iets heel moeilijks.'

'Dat weet ik. Maar als jij het niet doet, vind ik wel een ander. Jij bent van mijn sammad. Als jij doet wat ik je vraag, neem ik geen andere jager mee. De keus is aan jou.'

'Dan kies ik ervoor om mee te gaan. Ik zal doen wat je zegt, sammadar. Wanneer vertrekken we?'

'Morgenochtend. Neem alleen je speer en boog mee. De dodende stokken blijven hier.'

'Wat doen we dan als we een grote marag tegenkomen die we niet met een speer of pijlen kunnen doden?'

'Dan zijn we dood. Ik vertrouw op jouw kennis van de bossen om dat te voorkomen. Denk je dat dat zal lukken?'

'Ja. We doen wat de sammadar wil.'

Ze vertrokken vlak na zonsopgang en toen de zon haar hoogste punt had bereikt, waren ze al een flink eind gevorderd. Toen ze dc doorwaadbare plaats in de smalle rivier bereikten, boenden ze zich om beurten schoon in het heldere water. De een waste zich, terwijl de ander de wacht hield. Harl begreep wel niet waar het voor nodig was, maar deed wat hem gezegd werd. Hij mopperde omdat hij zijn boog en pijlkoker nat moest maken en legde zijn pijlen op het gras te drogen. Kerrick keek naar hun tassen gedroogd vlees en ekkotaz.

'Je kunt moeilijk dat vlees gaan wassen,' zei Harl. Kerrick glimlachte.

'Dat is zo. Maar we kunnen het wel opeten. Voordat we de stad binnengaan, gooien we alles weg wat we over hebben, de tassen ook. De vorige keer heb ik het leer van de tassen in repen gesneden om de dodende stokken mee vast te binden. Misschien is de ziekte wel op die manier overgebracht. Deze keer zullen we jonge takjes en ranken gebruiken om ze mee vast te binden. Ze mogen niet opnieuw de ziekte krijgen.'

Op de tweede dag stak Harl waarschuwend zijn hand op en luisterde naar de geluiden van het bos. Er was daar iets, iets groots. Ze liepen er in een grote boog omheen, in de richting van het water en liepen de rest van de dag over het strand. Pas toen de kust moerassig en onbe-gaanbaar werd, gingen ze het binnenland weer in. Verder gebeurde er niets bijzonders meer en ze schoten goed op. Toen ze de inmiddels bekende buitenste rand van de stad bereikten, hield Kerrick halt.

'We keren terug naar het laatste riviertje dat we zijn overgestoken. Daar gooien we de tassen en het vlees wegen wassen ons weer.'

'Maar eerst eten we nog zoveel vlees als wc opkunnen.'

'Ja, natuurlijk. En dan gaan we tegen het eind van de middag verder.' Harl keek bedenkelijk. 'Er is een goede reden om te wachten. De murgu in de stad gaan zodra het donker is nergens meer naar toe. Als ze zich in de buurt van de dodende stokken bevinden, zullen ze op tijd vertrekken om ruim voor het invallen van dc duisternis terug te zijn in de stad. Als wij er tegen de schemering zijn, kunnen we de dodende stokken wegnemen en er in het donker weer vandoor gaan. Lijkt je dat uitvoerbaar?'

'Als ik overdag een pad heb gezien, kan ik het 's nachts weer terugvinden. Het zal gebeuren zoals jij wilt, sammadar.'

Tegen het eind van de middag, hun lederen kledingstukken nog nat en koel op hun huid, drongen ze door de buitenste muur van de stad. Kerrick ging voorop. Hij hakte en duwde de giftige planten en doornen zoveel mogelijk uit de weg. Na deze barrière fluisterde hij Harl, die nu weer voorop ging, zijn aanwijzingen toe. Steeds langzamer en langzamer gingen ze, totdat ze het laatste stukje naar de aarden wal rond de put over de grond kropen. Harl ging als eerste en wenkte vervolgens Kerrick dat hij ook kon komen.

'Niemand te zien en geen sporen sinds de laatste regen.'

'Toch wil ik dat we ons verborgen houden tot het donkerder is. We kunnen deze stengels gebruiken om netten te maken voor de dodende stokken.'

Het liep tegen de schemering toen Harl zich boven op de aarden wal hees, om zich heen keek en Kerrick wenkte. In het ondiepe water en op de zandbank wemelde het van de hèsotsan. Kerrick gooide grote kluiten omlaag om de actieve exemplaren te verjagen en sprong toen in de put. Op het zand lag een aantal hèsotsan zwakjes met hun pootjes te schoppen, niet in staat om weg te komen.

'Die daar moeten we hebben,' zei hij. 'Ik zal ze je aangeven.'

Hij pakte er zoveel als ze konden dragen, greep toen Harls hand en hees zich uit de put. De hèsotsan sisten zwakjes toen ze werden vastgebonden en probeerden in hun vingers te bijten. Ze waren in een mum van tijd klaar. Ze gooiden de bijeengebonden diertjes over hun schouders en pakten hun wapens op.

'Het is ons gelukt!' zei Kerrick, terwijl hij de spanning al voelde wegebben. 'En laten we nu maken dat we hier wegkomen.'

Harl liep met grote stappen voorop, dezelfde weg terug die ze gekomen waren.

Toen hij het eind van de aarden wal bereikte, klonk plotseling de scherpe knal van een hèsotsan en hij zakte in elkaar. Hij was al dood voordat hij de grond raakte.

27

Kerrick bleef staan en liet zich met zijn rug tegen de aarden wal vallen. Harl lag vlak voor hem op de grond. Zijn mond hing open en zijn ogen staarden nietsziend naar de hemel. Het bundeltje hèsotsan lag op zijn borst en de diertjes worstelden krachteloos tegen hun boeien.

Harl was dood. Gedood door een hèsotsan. Een Yilanè, het moest een Yilanè zijn die daarginds op de loer lag. Het was een keurig opgezette val geweest. Er was geen ontsnapping mogelijk. Als hij zich bewoog of probeerde te vluchten, zouden ze hem zien. Hij kon niet vooruit — en een weg terug was er niet. Zodra ze hem zagen, zouden ze schieten: een rovende ustuzou zou ter plekke worden gedood.

Dan moest hij dus weer Yilanè worden.

Aandacht-voor-spreken!' riep hij op luide toon. Waarna hij eraan toevoegde: 'Dood... ontkennend!' Het was wel onzin, maar hij wilde dat degenen die daar op de loer lagen even zouden aarzelen voordat ze begonnen te schieten. Hij legde het bundeltje hèsotsan weg, kwam langzaam overeind en deed toen, luidkeels roepend en met zijn armen en duimen een gebaar van onderworpenheid makend, een stap naar voren.

'Ik ben ongewapend. Dood mij niet,' zei hij zo rustig en duidelijk mogelijk. Hij huiverde en verwachtte elk moment het pijltje dat hem in een onderdeel van een seconde zou doden. De Yilanè stond vlak voor hem in het dichte struikgewas. Zij had zich tussen de bomen verborgen gehouden. Ze hield haar hèsotsan op hem gericht. Zo te zien was ze alleen. Het enige wat hij kon doen was doodstil blijven staan, in een houding van onderworpenheid.

Zonder haar wapen te bewegen, keek Intèpelei hem aan. Maar ze schoot niet.

'Jij bent de ustuzou die Yilanè is. Ik heb over jou gehoord.'

'Ik ben Kerrick en ik ben Yilanè.'

'Dan moet jij degene zijn die naar Ikhalmenets is gegaan en de uruketo van onze stad heeft gedood. Is dat zo?'

Even overwoog Kerrick om te liegen; maar dat had geen zin.

'Inderdaad.'

Intèpelei gebaarde vreugde over haar ontdekking — maar bleef de hèsotsan op zijn borst gericht houden. 'Dan moet ik je bij Lanefenuu brengen, die het heel vaak over de ustuzou en haar haat voor jou heeft. Ik denk dat ze je wel zal willen zien voordat je sterft. Heb jij die drie Yilanè gedood en in de put van de hèsotsan gegooid?'

'Ik heb hen niet gedood.'

'Maar de moordenaar was er wel eentje van jouw soort ustuzou?'

'Ja.'

'Ik vermoedde al dat zij zo aan hun eind waren gekomen. Niemand was het met mij eens. Ik heb gedaan wat mij het beste leek. Sinds die dag heb ik ervoor gezorgd dat hier voortdurend fargi op de loer lagen. Fargi die de opdracht hadden mij onmiddellijk te komen waarschuwen als ze ustuzou langs zagen komen. Vandaag kwam een van hen mij waarschuwen. En nu gaan we naar Lanefenuu.'

'Het is bijna donker.'

'Dan zou ik maar flink doorlopen. Want als het donker is voordat we de ambesed bereikt hebben, zal ik je doden. Schiet op.'

Schoorvoetend deed Kerrick een stap naar voren. Wanhopig zocht hij naar een uitweg, maar die was er niet. Deze Yilanè was een jager, dat zag hij meteen, en hij wist dat zij hem onmiddellijk zou doden als hij probeerde haar aan te vallen. Met een gebaar van haar bovenste duimen deed ze een stap in zijn richting. Toen ging er een rilling door haar heen en ze wankelde.

Met een dof geluid boorde de pijl zich diep in haar rug.

Met trillende handen hief ze haar hèsotsan en richtte hem op Kerrick. Ze vuurde, maar het pijltje miste zijn doel. Ze hief het wapen nog wat hoger.

Een tweede pijl trof haar in de nek en zij viel neer. Herilak kwam zwijgend aangerend en keek neer op de twee lichamen.

'Ik zag die marag pas toen ze de jongen neerschoot. Maar ik kon pas op haar schieten toen ze het pad opliep.'

'Je bent ons gevolgd.'

'Inderdaad. Ik heb geen dodende stok meegenomen, maar ik ben jullie wel achterna gekomen. Jullie liepen te veel gevaar met jullie tweeën. We moeten ons van de lichamen ontdoen. In de put...'

'Nee, dat hoeft niet,' zei Kerrick vermoeid. 'Ik heb met haar gesproken voordat je haar doodde, dat heb je gehoord. Zij had overal wachtposten neergezet om dit pad in de gaten te houden. Zij hebben haar verteld dat wij eraan kwamen.'

'Dan moeten we zo snel mogelijk wegwezen!'

'Nee, zij was een jager en is hier alleen naar toe gekomen. Het is nu al veel te donker voor de anderen om haar te volgen. Maar de wachtposten die ons hebben zien aankomen zijn nu in de stad. Morgenochtend zullen ze hier terugkomen. We kunnen het feit dat we hier waren niet meer verbergen. Ze weten het al. Ik wilde niet dat er doden zouden vallen en ik dacht dat dat beter zou lukken zonder jou erbij. Maar je bent ons toch gevolgd. We moeten Harl begraven.'

'Tijdverspilling. Zijn tharm staat al tussen de sterren en het vlees dat hij achterlaat zal hem weinig kunnen schelen. Ik zal mijn pijlen uit de marag snijden en dan gaan we ervandoor met de dodende stokken. Wanneer ze hier morgenochtend arriveren, zijn wij hier al ver vandaan.'

Kerrick voelde een grote vermoeidheid over zich komen. Hij knielde naast de dode jongen neer en nam het bundeltje hèsotsan van zijn schouder. Toen legde hij Harls ledematen recht en sloot zijn ogen. Langzaam kwam hij overeind.

'Ik heb hem gedood,' zei hij verbitterd. 'Ik heb hem meegenomen.'

'De marag heeft hem gedood. Wij hebben nieuwe dodende stokken nodig. Laat hem nu maar en denk niet meer aan hem. Hij was jong, maar hij was een goede jager. Ik zal zijn speer en boog meenemen. Daar zal een andere jongen die een groot jager wil worden veel kracht aan kunnen ontlenen.'

Er viel niets meer te zeggen. Ze hadden de wapens. Met de bundels over hun schouders vertrokken ze in noordelijke richting en waren al snel uit het gezicht verdwenen. Het werd donker onder de bomen en de schaduwen strekten zich uit over de twee lichamen, die zo weinig met elkaar gemeen hadden, maar nu verenigd waren in de onafwendbare verbondenheid van de dood.

Binnen de grenzen van de stad kwamen geen grote aaseters voor, dus bleven de lijken de gehele nacht ongestoord liggen. Tegen de ochtend werden ze ontdekt door de kraaien. Aarzelend landden ze op de grond en hipten wat heen en weer, bijzonder argwanend ten opzichte van dit reusachtige en onverwachte cadeautje. Ze waren nog maar net begonnen aan het vlees te pikken toen ze gestoord werden door luide kreten en haastig wegfladderden. De eerste fargi, hèsotsan aarzelend in de aanslag, kwamen het pad af. Ze liepen in het rond, keken in het bos en zochten het hele pad af. Pas toen Muruspe eraan kwam, die zo voorzichtig was geweest hen vanuit de achterhoede aan te voeren, werd de orde hersteld. Anatempè kwam naast haar staan en gebaarde schrik en verdriet.

'Wat heeft dit te betekenen? Wat is er gebeurd?'

'Het lijkt me nogal duidelijk wat er is gebeurd,' zei Muruspe, terwijl ze met gebaren uiting gaf aan haar grote afkeer. 'Intèpelei werd gewaarschuwd dat er indringers waren, is er alleen op af gegaan en is hier vervolgens een heldendood gestorven. Zij moet die ene ustuzou gedood hebben, waarop de anderen haar hebben vermoord. Jij bent een Yilanè van de wetenschap en assistente van Ukhereb. Kan jij me vertellen wanneer dit gebeurd is?'

Anatempè ging op haar hurken zitten en raakte de huid van de beide lichamen aan. Ze gebaarde onduidelijkheid. 'In elk geval niet vanmorgen. Misschien gedurende de nacht, waarschijnlijk gisteravond laat.'

'Waarschijnlijk. De fargi die zich hier gisteren verborgen hielden, zeiden dat ze twee ustuzou hebben gezien. Nu ligt een van hen hier dood en de andere is verdwenen. Wat deden ze hier? Wat hadden ze hier te zoeken?'

Anatempè keek over haar schouder naar de aarden wal rond de put van de hèsotsan; Muruspe volgde haar blik. 'Heeft het iets met de hèsotsan te maken?'

'Alpèasak is een grote stad. Twee dodende ustuzou zijn naar deze stad gekomen. Tot tweemaal toe zijn er doden gevallen bij de hèsotsan-put.'

'En de ustuzou zijn even bedreven met de hèsotsan als wij.' Even bleef Muruspe zwijgend staan nadenken, toen gebaarde zij om aandacht. 'We brengen de lichamen naar de ambesed. Dit is een geval voor de eistaa.'

Toen de sombere stoet door de stad liep gaven velen uitdrukking aan hun ontzetting en afgrijzen. De fargi deinsden achteruit, angstig voor de dood van een Yilanè en de aanblik van een dode ustuzou. Terwijl Muruspe de eistaa van hun komst op de hoogte ging stellen, werden de twee lichamen op de grond gelegd.

Even later keek Lanefenuu zwijgend en peinzend neer op de twee lijken die voor haar in het gras lagen. Er heerste een doodse stilte in de ambesed, want niemand waagde het haar te storen. De twee geleerden, Ukhereb en Akotolp, hadden de lichamen reeds onderzocht en wat en het eens geworden over wat er waarschijnlijk gebeurd was.

De ustuzou was gedood door een pijltje uit een hèsotsan, ongetwijfeld Intèpelei's eigen wapen. Vervolgens was de jager op haar beurt gedood door de stenen tand van een ustuzou; zowel haar rug als haar nek vertoonden dodelijke verwondingen.

'Waarom is deze ustuzou naar mijn stad gekomen?' vroeg Lanefenuu ten slotte, terwijl ze de kring van haar raadgeefsters rondkeek. 'Het doden van ustuzou is afgelopen. Daar heb ikzelf een einde aan gemaakt. Vaintè is weg. Wij blijven in onze stad - maar zij blijven niet in de hunne. Jij kent deze wezens, Akotolp. Jij kende ze al voordat je naar Alpèasak kwam, voordat je vluchtte voor de verwoestingen. Waarom zijn ze hier?'

'Daar kan ik slechts naar raden.'

'Raad dan maar. Meer kunnen we immers niet doen.'

'Volgens mij... zijn ze gekomen voor hèsotsan. Ze hebben hun eigen stenen tanden om mee te doden, maar ze doden ook graag met onze hèsotsan. Dus kwamen ze die van ons stelen.'

'Dat idee had ikzelf eigenlijk ook al. We moeten meer over deze kwestie te weten zien te komen. In het noorden zijn drie jagers verdwenen en in mijn stad zijn al drie Yilanè gedood. Welnu, Akotolp, jij zou een onderzoek instellen. Wat heb je gevonden?'

'Niets. Geen spoor van ustzuou in de buurt van de stad — en zelfs niet zo ver noordelijk als het ronde meer. De vogels vliegen en ik heb afbeeldingen.'

'Dan laat je de vogels verder vliegen. Die smerige beesten moeten toch ergens zijn en ik wil weten waar. Zal ik er jagers op uit sturen om ze te zoeken?'

'Dat lijkt me niet verstandig, want deze ustuzou zijn sluwer dan welk wild dier dan ook. Ze laten onze jagers in de val lopen en doden hen. We hebben ook nog wel eens iets anders gedaan toen ze zich gingen verschuilen voor de vogels. We hebben uilen die 's nachts kunnen vliegen en dieren mee kunnen nemen die in het donker kunnen zien.'

'Doe dat dan ook maar. Ze moeten gevonden worden.'

'Heb je hen gevonden?' vroeg Fafnepto, terwijl zij zich op de rug van de uruketo hees. Het zeewater droop van haar af terwijl zij zorgvuldig de neusgaten van haar hèsotsan afdroogde opdat het diertje goed kon blijven ademen.

'Ze bevinden zich in elk geval niet op de kust van dit eiland,' zei Vaintè. 'Hoewel het makkelijk had gekund. Het is goed dat we toch gezocht hebben. Het is een goede, vruchtbare plek.'

'En het is hier bovendien goed jagen. Ik heb een paar van die kleine, gehoornde ustuzou waarvan je me had verteld gevonden en gedood. Hun vlees is heerlijk mals.' Naar Gunugul, die vanaf de bovenkant van de vin naar hen stond te luisteren, gebaarde zij: 'Vers vlees op het strand voor jou. Kun je het aan boord laten brengen?'

'Dank/lekker eten. Ik zal ervoor zorgen.'

Een paar bemanningsleden zwommen naar het strand met lege blazen om de hoog opgestapelde karkassen op mee te nemen. Fafnepto had zichzelf overtroffen en de dierlijke populatie van het eiland flink uitgedund. Terwijl zij wachtten tot al het vlees aan boord was, haalde Gunugul haar kaarten te voorschijn en legde haar duim op hun exacte positie.

'Ten noorden van ons ligt het continent van Gendasi*. Hier ligt de stad Alpèasak. Zo te zien ligt die stad vlak bij het uiterste puntje van een groot schiereiland — klopt dat?'

Vaintè hief haar hand ter bevestiging. 'Zo is het inderdaad. Ik ben ooit langs de oostkust gevaren en toen zijn we daar aan land gegaan om ustuzou te doden. Maar als je ver genoeg naar het noorden gaat, wordt het steeds kouder, want daar blijft het altijd winter.'

'Vind je dat we die richting moeten volgen?'

'Mijn eerste reactie is ontkennend. Ik probeer Fafnepto's raad op te volgen en te denken zoals degenen die wij zoeken. Als ze naar het noorden hadden gewild, hadden ze eerst Alpèasak moeten passeren en het risico moeten lopen gezien te worden. En vervolgens zouden ze het steeds kouder hebben gekregen. Ik geloof ook niet dat ze naar het oosten zijn gegaan. In westelijke richting ligt echter een warme oceaan en een warm continent — hier waar het leeg is op jouw kaart. Ik ben daar ooit geweest met een uruketo en ik ben er ook aan land gegaan. Hier loopt een grote rivier die we bevaren hebben. En langs de hele kust vind je baaien, met daarachter uitgestrekte wouden vol wild. Ik weet zeker dat ze daarnaar toe zijn gegaan.'

'Dan doen wij dat ook,' zei Gunugul. 'Het zal mij een genoegen zijn deze kaarten te kunnen aanvullen.'

En zo arriveerden ze bij de kust van Gendasi*, tussen de gouden eilanden door laverend totdat ze de zandstranden bereikten. Alpèasak, dat in oostelijke richting lag, was hier vandaan nog niet te zien en ze zeilden naar het westen. Ze zagen de kust voorbij glijden. Een zomerstorm geselde de bomen met zware slagregens zodat ze telkens even uit het zicht verdwenen. De enteesenat sprongen hoog op uit het water, blij met de grote verscheidenheid aan vis die ze in deze warme, ondiepe wateren konden vangen. Gunugul werkte haar kaart bij en de bemanning deed zich te goed aan het verse vlees waarvoor Fafnepto had gezorgd. Vaintè voelde weer dat ze leefde. Met oneindig geduld tuurde ze naar de kustlijn en keek met hooggespannen verwachtingen uit naar de dood van al diegenen die ooit haar tegenstanders waren geweest.

28

Arnwheet zat in de schaduw krachtig op zijn fluitje te blazen. Het was er een die de Paramutan voor hem hadden gemaakt, met een beweegbaar stokje aan de onderkant, zoals ook hun pompen hadden. Maar in plaats van water uit te spuwen, bracht deze fluit een schel, trillend geluid voort dat door de warme namiddag snerpte. Het was volop zomer en de dagen werden langer en heter. Er kon niet veel gedaan worden in deze verzengende hitte, maar dat hoefde ook niet. Er was vlees en fruit in overvloed, evenals vis en gevogelte en al het groen dat de aarde voortbracht. Er waren drie volle manen verstreken sinds Herilak en Kerrick waren teruggekeerd met de nieuwe dodende stokken. Ze hadden er stevig de pas in gezet en waren niet gevolgd. Sindsdien waren er bij hun weten geen murgu uit de stad gekomen. Het pad vanuit het zuiden werd scherp in de gaten gehouden, maar er kwam niemand. Het incident was voorbij. Terwijl twee van de oudere dodende stokken ziek waren geworden en dood waren gegaan, was nog geen van de nieuwe met de aandoening besmet. De sammads waren goed doorvoed en er heerste een vredige rust. Een rust die ze niet meer gekend hadden sinds de lange winters waren begonnen.

Het schrille, vibrerende geluid hing in de hete lucht: Kerrick verbaasde zich over de bedrevenheid van de jongen. De zijkanten van de tent waren omhooggerold om het kleine briesje dat er stond door te laten. De baby lag te slapen en Armun was bezig de klitten uit haar haar te halen met een hoornen kam. Kerrick genoot ervan naar haar te kijken. Plotseling hield het fluiten op, om even later nog scheller door te gaan. Kerrick rolde zich om en zag dat Arnwheet onder zijn boom gezelschap had gekregen van twee jagers, die het fluitje zaten te bekijken. Een van hen, Hanath, zag Kerrick, probeerde erop te spelen. Zijn wangen werden knalrood van inspanning. Hij gaf de fluit door aan Morgil, die erop begon te blazen en er het geluid van een stervende mastodont aan wist te ontlokken. Armun lachte om hun verwoede pogingen. Kerrick stond op, rekte zich geeuwend uit en liep met knipperende ogen de stralende zonneschijn in. Toen Kerrick zich bij hen voegde, zat Morgil hijgend naar lucht te happen en gaf het fluitje terug aan de jongen.

Hebben jullie nu al zo weinig te doen dat jullie Arnwheets speelgoed komen afpakken?' vroeg Kerrick.

'Hanath... had me over dat fluitje verteld,' hijgde Morgil. 'Het maakt een afschuwelijke herrie. Is het echt gemaakt door de Paramu-tan over wie jij ons verteld hebt?'

'Jazeker. Zij zijn erg handig en maken allerlei dingen uit bot en hout. Ze maken ook iets dat erg op deze fluit lijkt, maar dan groter en daarmee zuigen ze water uit hun boten.'

'En ze wonen op het ijs en vangen vis in de kou en het sneeuwt er altijd?' vroeg Hanath belangstellend. 'Vertel ons nog eens wat meer over hen.'

'Jullie hebben de verhalen gehoord, jullie weten er nu net zoveel van als ik. Maar vanwaar die belangstelling voor de Paramutan? Ik dacht dat jullie het zo druk hadden met het brouwen van porro dat jullie niet eens meer tijd hadden om op jacht te gaan?'

'Er zijn genoeg anderen die jagen. Wij krijgen al het vlees dat we nodig hebben in ruil voor porro.'

'En zelf hebben we voorlopig genoeg porro gedronken,' zei Morgil. 'Het is lekker wanneer het goed is, maar vreselijk wanneer het slechte porro is. Volgens mij zijn die mandukto's zo gek nog niet, door het alleen te drinken tijdens speciale gelegenheden. Je hebt ons verteld dat de Paramutan naar het zuiden komen om handel te drijven. Komen ze ook hier, denk je?'

'Nee, ze hebben een hekel aan hitte en ze zouden hier sterven. Tegen het eind van de zomer gaan degenen die handel willen drijven naar een plaats in het noorden waar de grote rivier uitmondt in de oceaan. Zuidelijker komen ze niet.'

'Wat verhandelen ze dan?'

'Ze nemen gelooide huiden mee, soms pelzen, voedzaam spek. En in ruil daarvoor willen ze graag vuurstenen messen, speerpunten, zelfs pijlpunten. Ze maken hun eigen vishaken van bot en ook een soort speerpunten, maar ze hebben wel onze messen nodig.'

'Ik heb het gevoel dat ik wat pelzen nodig heb,' zei Hanath, terwijl hij met een wijsvinger het zweet van zijn voorhoofd wiste.

'Ik ook,' zei Morgil. 'Wij denken dat het hoog tijd is om wat handel te gaan drijven.'

Kerrick keek hen stomverbaasd aan. 'Volgens mij zijn pelzen wel het allerlaatste wat jullie hier nodig hebben.' Arnwheet blies een schrille jammerklacht op zijn fluit en zijn publiek luisterde aandachtig. Kerrick dacht even over hun woorden na en glimlachte toen. 'Ik geloof niet dat jullie behoefte hebben aan pelzen, maar eerder aan een lange trektocht, wat jagen, koud weer en vorst.'

Morgil sloeg zijn handen ineen en rolde zijn ogen hemelwaarts. 'De sammadar doorziet onze meest geheime gedachten. Hij zou alladjex moeten zijn, in plaats van Fraken, die jong en dom is.'

'Ik hoef geen alladjex te zijn om te zien dat jullie al heel lang niet meer op trektocht zijn geweest — en er hevig naar verlangen de geur van de noordelijke wouden weer eens op te kunnen snuiven.'

'Ja!' kwam het als uit één mond en Hanath sprak kennelijk voor hen beiden: 'Vertel ons waar die plek is waar de Paramutan komen handelen. Dan maken wij een heleboel messen...'

'Die laten we door anderen maken en dan ruilen wij ze tegen porro,' zei Morgil. 'Maar hoe weten we zeker dat die Paramutan er zullen zijn? Je hebt ons zelf verteld dat ze de oceaan zijn overgestoken en daar nu ook jagen en vissen.'

'Ze komen heus wel, dat hebben ze me zelf verteld. De oceaan oversteken is eigenlijk niets voor hen. Er zijn nu eenmaal dingen die ze alleen maar kunnen bemachtigen door handel te drijven met de Tanu. Ze komen wel.'

'En wij zullen daar op hen wachten. Kun jij ons vertellen waar we die mensen met hun behaarde gezichten kunnen vinden?'

'Dat moet je aan Armun vragen. Zij kent de plek, want zij heeft hen daar voor het eerst ontmoet.'

Zij kwam de tent uit toen hij haar riep, ging naast Arnwheet zitten en streek een paar slordige haarlokken uit zijn gezicht. Hij floot lustig verder voor zijn groeiende publiek.

'Het is heel gemakkelijk te vinden,' zei ze toen zij haar hadden verteld wat ze wilden. 'Jullie kennen vast het pad wel dat vanuit de bergen naar zee voert.'

Toen hij haar zo hoorde praten, maakte zich plotseling een zekere opwinding van Kerrick meester. Hij kon bijna de kille mist ruiken die vanaf zee landinwaarts dreef en de ijzige geseling voelen van een voort-jagende sneeuwstorm. Hij was vergeten hoe het voelde om het koud te hebben. Niet dat hij er veel voor voelde om weer half dood te vriezen, maar een mondvol sneeuw eten, door de donkere dennenbossen lopen — dat zou hij toch wel heel graag weer eens doen. In antwoord op hun gretige vragen vertelde Armun nog wat meer over de Paramutan en hun leven op het ijs, de vele dingen die zij maakten, de rotte vis die ze zo graag aten. De twee jagers hingen aan haar lippen en luisterden met open mond naar de verhalen over hun eigenaardige gewoontes. Toen ze uitgesproken was, sloeg Hanath Morgil zo enthousiast op de schouders dat hij omviel.

'We doen het,' riep hij uit. 'We gaan, nu meteen, want dit is het beste tijdstip om te vertrekken. We gaan naar het noorden om handel te drijven met de harige lieden.'

'Misschien ga ik wel mee,' zei Kerrick. 'Om jullie de weg te wijzen.'

Armuns ogen werden groot van ontzetting. Voordat ze boos kon worden, pakte hij haar handen vast. 'Wij samen. Waarom niet? We nemen een mastodont mee om alles te dragen wat we willen verhandelen.'

'Dan zouden we er veel te lang over doen,' zei ze. 'En we gaan trouwens helemaal niet, ik wil er niet eens over praten. De kinderen zijn hier...'

'En de kinderen zijn hier veilig. Ysel eet al zachtgekauwd voedsel. Arnwheet heeft zijn vriendjes en ze zijn aan alle kanten omringd door sammads en jagers.'

'Ik wil ook mee!' riep Arnwheet uit en Armun suste hem.

'Dit is iets voor jagers en jij bent nog geen volwassen jager. Later, maar nu nog niet.'

Ze nam de jongen mee terug naar de tent en de drie jagers staken de koppen bij elkaar en begonnen plannen te maken. Ze maakte zich nog geen zorgen. Maar wat moest ze doen als Kerrick werkelijk met hen mee wilde? Ze moest een beslissing nemen voordat hij terugkwam. Hij wilde heel graag mee, dat was wel duidelijk. Misschien was het leven op dit eiland wel te gemakkelijk. In elk geval was het te warm. Ze begon hardop te lachen. Eigenlijk wilde ze zelf ook maar wat graag mee. Tegen de tijd dat Kerrick terugkwam, stond haar besluit vast.

'Ik vind dat die twee een goed idee hebben,' zei hij. Terwijl hij sprak draaiden zijn vingers het mes van hemelmetaal om en om. 'Natuurlijk hebben we hier geen pelzen nodig, 's zomers in elk geval niet. Maar de Paramutan hebben nog meer nuttige zaken.'

'Zoals wat, fluitjes?'

'Niet alleen fluitjes,' zei hij boos, maar zag toen plotseling dat zij glimlachte.

'Je wilt deze tocht gaan maken, nietwaar?'

'Ja, natuurlijk.'

'Nou, ik ook. Het is hier veel te rustig en te warm. Malagen, de Sasku-vrouw, is gek op Ysel en zal graag voor haar zorgen als ik met jou meega. Arnwheet heeft zijn vriendjes en zal amper merken dat wij weg zijn. Ik vind het een goed plan om een tijdje naar het noorden te gaan. We zullen er koude regen aantreffen, misschien zelfs sneeuw en wanneer we terug komen zal de ergste hitte voorbij zijn.'

Er gleed een schaduw over de open plek voor de tent, heen en weer terug. Kerrick liep naar buiten en tuurde, met zijn hand boven zijn ogen, omhoog in het brandende, felle blauw van de hemel. Het was een grote vogel, een adelaar misschien, die in trage cirkels rondzweefde, een zwart silhouet tegen de blauwe lucht. Hij vloog te hoog om details te kunnen onderscheiden. Uiteindelijk was hij verdwenen en Kerrick ging de schaduw weer in. Was het een Yilanèvogel die erop uit was gestuurd om hen te vinden? Niet dat het er iets toe deed; Lanefenuu zou die dode uruketo nooit vergeten. Het vechten was voorbij.

De ene gloeiend hete dag volgde de andere op terwijl dc uruketo langzaam westwaarts zwom langs de kust. Zolang ze langs zandstranden voeren vorderden ze gestaag, met op elk uur van de dag minstens drie Yilanè boven op de vin om de kust scherp in de gaten te houden. Alleen wanneer ze grote inhammen en baaien passeerden hielden ze hun snelheid in om de hele kustlijn zorgvuldig te kunnen onderzoeken. En ze voeren zelfs nog langzamer toen ze een bijzonder grote baai vol eilanden bereikten, zo te zien de monding van een rivier, die zorgvuldig moest worden afgezocht. Fafnepto stond op de vin tegen de felle zon te knipperen, terwijl ze naar de koele schaduw onder de bomen tuurde. Toen ze om een rotsachtige landtong heen voeren, maakte zij Vaintè erop opmerkzaam.

'Eigenaardige rotsvorm, opmerkelijk/onvergetelijk. Daar ga ik aan land om te jagen.'

'Dat zal iedereen waarderen. Zodra we de zoektocht voltooid hebben, komen we hier terug om je op te halen. Goede jacht.'

'Voor mij is de jacht altijd goed.' Ze klom van de vin af en liet zich in het water glijden.

Het kostte hen bijna een hele dag om de hele baai af te zoeken. Vervolgens voeren ze de bochtige, woeste rivier op. Voor het allereerst be-
gon Vaintè zich hier zorgen te maken dat hun zoektocht vergeefs zou zijn. Ze wist dat Gendasi* groot was, maar had nooit stilgestaan bij de werkelijke afmetingen van dit nieuwe continent. In het verleden was ze de ustuzou altijd op het spoor geweest en had hen gewoon gevolgd. Maar nu begon ze te beseffen dat zelfs een reusachtig dier als een uruketo moeilijk te vinden zou zijn - zolang ze geen idee had waar ze moest zoeken. De rivier was nog steeds breed en diep en voerde nu in grote bochten landinwaarts. Het was heel goed mogelijk dat die andere uruketo deze weg had gevolgd. Moesten ze nog verder zoeken? Het was een enorme opluchting toen bleek dat de vaargeul geblokkeerd werd door zandbanken zodat ze terug moesten keren. Het was niet meer nodig de rivier te volgen. Diegenen die zij zochten, moesten zich nog steeds ergens langs de kust bevinden.

Het was al laat in de middag toen ze terugkeerden naar de rotsachtige landtong. Van Fafnepto was geen spoor te bekennen.

'Is dit de plek waar zij aan land is gegaan?' vroeg Gunugul. Vaintè gebaarde zekerheid van locatie. 'Dan is ze zeker nog op jacht. Wij zullen allen van het verse vlees genieten. Ik zal alvast blazen aan land laten brengen, zodat we meteen kunnen vertrekken wanneer zij terugkomt.'

Vaintè keek toe hoe de bemanningsleden met de blazen in het water gleden. Het water zag er koel uit en de beboste kust uitnodigend. Ze had al veel te lang in het stinkende inwendige van de uruketo gezeten. Even later liet ze zich van de rug van de uruketo glijden en zwom met krachtige slagen naar het strand.

'Opwinding over ontdekking,' riep een van de bemanningsleden uit, terwijl zij naar de kadavers van vijf grote herten wees die in het hoge gras lagen.

Vaintè stond ze net te bewonderen toen Fafnepto tussen de bomen vandaan kwam. Vaintè wilde haar complimenteren met haar vangst, maar Fafnepto gebaarde dat zij haar dringend moest spreken.

'Ik moet je iets laten zien, Vaintè. Deze kant op.'

'Heeft het te maken met degenen die wij zoeken?'

'Nee. Maar ik geloof dat het wel de ustuzou zijn waarover jij me hebt verteld. Ze zijn daar, achter die bomen.'

'Maar ze kunnen heel gevaarlijk zijn!'

'Niet meer. Allemaal dood.'

De van huiden gemaakte tent stond aan de andere kant van een kleine weide vlak bij de rivier. Twee grote ustuzou lagen voor de tent op de grond, een derde, kleinere, lag een eindje verderop.

'Ik heb ze gedood voordat ze mij in de gaten kregen,' zei Fafnepto. 'Je had gezegd dat ze dodelijk konden zijn.'

'Heb je die constructie doorzocht?'

'Ja. Meer zijn er niet. Heel veel huiden — en een hèsotsan.'

Een van de ustuzou lag op zijn rug. Hoopvol keerde Vaintè de ander met haar voet om, maar het was Kerrick niet. 'Je hebt er goed aan gedaan hen te doden,' zei ze.

'Is dit de stenen tand waarover je het had?' vroeg Fafnepto, terwijl zij naar de speer in de hand van de dode jager wees.

'Dat is een van de verschillende soorten. Een andere soort vliegt door de lucht en lijkt een beetje op het pijltje van een hèsotsan. Niet giftig, maar een heel stuk zwaarder. Het zijn bijzonder gevaarlijke beesten.'

'Dan weten we dus zeker dat de uruketo die je zoekt hier niet is.'

'Goed opgemerkt. Wij zullen de zoektocht vervolgen.'

Terwijl Vaintè terugliep naar het strand, dwong zij zichzelf te zwijgen, maar haar lichaam tintelde van de heftigheid van haar gevoelens. Ze wist dat de zoektocht naar de uruketo, de Dochters van het Leven, en de afvallige geleerde zou worden voortgezet. Ze had Saagakel beloofd dat ze dat zou doen. En Fafnepto was hier om haar bij te staan. Maar ze konden niet eeuwig doorgaan. Nu ze erover nadacht, besefte ze dat het haar eigenlijk weinig kon schelen wat er met Enge en haar volgelingen zou gebeuren. Niet nu ze die lichamen bij de tent had zien liggen. De aanblik van die dode ustuzou verdreef de zoektocht waar ze mee bezig waren uit haar gedachten. Onbelangrijk. Wat wel van het allergrootste belang was, wat ze werkelijk moest doen, was Kerrick vinden.

Ze moest hem vinden en doden.

'Dringend/belangrijke boodschap voor eistaa,' zei de fargi, bevend van de inspanning die het haar kostte om zich te herinneren wat zij precies moest zeggen en duidelijk en verstaanbaar te spreken.

Lanefenuu leunde achterover tegen haar zitplank, terwijl haar mond druk bezig was een grote portie gestold vlees te vermalen. Haar raadgeefsters zaten in een kring om haar heen en uit hun houding sprak bewondering voor haar geweldige eetlust. Zij gooide het bot weg en gebaarde kortaf tegen de fargi dat deze haar boodschap kon uitspreken. Het wezen bleef haar niet-begrijpend aanstaren.

Muruspe wenkte de fargi. 'Zij beveelt je te spreken. Vertel wat je moet vertellen.' Plotseling begreep de fargi de vereenvoudigde opdracht en begon snel te spreken, voordat ze alles weer vergat.

'Ukhereb meldt belangrijke ontdekkingen. Verzoekt om komst van eistaa voor verdere uitleg.'

Lanefenuu wuifde de fargi weg, hees zich overeind, wenkte om een watervrucht en gebruikte die om haar handen te wassen. 'Een verzoek om mijn aanwezigheid betekent dat er iets belangrijks gaande is,' zei ze. 'Laten we gaan.'

Toen zij de ambesed verlieten, haastten twee van haar raadgeefsters zich vooruit om zich ervan te vergewissen dat zij ongestoord haar weg zou kunnen vervolgen en de rest wandelde achter haar aan. Muruspe, die zowel haar efenselè als eerste raadgeefster was, liep naast haar.

'Heb jij een idee wat het kan zijn, Muruspe?' vroeg Lanefenuu.

'Ik weet er niet meer van dan u, eistaa. Maar ik hoop dat de wetenschappers een spoor hebben gevonden van de ustuzou die doden.'

'Dat hoop ik ook. Voor iets minder belangrijks zou Ukhereb wel zelf naar de ambesed zijn gekomen.'

Akotolp stond hen al op te wachten bij de opening in de muur en gebaarde blijdschap en hooggespannen verwachting.

'Verontschuldigingen voor verzoek-om-komst van Ukhereb. Dat wat wij u willen tonen kon niet gemakkelijk/snel naar u toe gebracht worden.'

'Laat het me onmiddellijk zien — spanning ondraaglijk.'

Akotolp ging haar voor in een schemerige ruimte en vervolgens betraden zij via een andere afscheiding een donkere kamer. Pas toen de ingang was afgesloten, was het mogelijk om iets te zien bij de zwakke rode gloed die werd voortgebracht door een kooi vol insekten. Ukhereb hield een vochtige lap van een of andere witte substantie omhoog met donkere vlekken erop.

'Deze afbeelding zou in dit stadium verdwijnen zodra ze werd blootgesteld aan daglicht. Ik wilde dat de eistaa het meteen zou zien.'

'Uitleg verlangd, betekenis niet duidelijk.' Ze boog zich over de afbeelding heen en volgde Ukherebs wijzende duim.

'Beeld verkregen vanaf grote hoogte. Dit hier zijn bomen rond een open plek in het bos. Dit en dit zijn constructies van dierehuiden die de dodende ustuzou bouwen. Hier een groepje van drie ustuzou, hier nog meer. En hier en hier.'

'Nu zie ik ze! Wat zijn ze lelijk. Behoren ze tot dezelfde soort als het exemplaar dat hier in de stad is gedood?'

'Precies dezelfde. Kijk maar naar de lichte beharing op hun kop, en de huiden die ze om hun onderlichaam hebben gebonden.'

'Waar bevinden zij zich nu?'

'Ten noorden van de stad. Niet vlakbij, maar ten noorden van ons op een eiland voor de kust. Straks heb ik nog meer afbeeldingen voor u om te bekijken; ze worden op dit moment ontwikkeld. Op een ervan meende ik een hèsotsan te zien.'

'Een van onze hèsotsan,' zei Lanefenuu boos. 'Hier moet een einde aan komen. Tot twee keer toe zijn ze hier binnengedrongen, hebben Yilanè gedood en hèsotsan meegenomen. Dat zal geen derde keer gebeuren.'

29

Hoewel de lucht onder de bomen verstikkend was en de stekende in-sekten een kwelling wanneer ze door de moerassige gebieden trokken, was het toch fijn om weer op pad te zijn. Hoe prettig het leven op het eiland ook geweest was, het was een beetje te veel op de vallei van de Sasku gaan lijken. De sammads leefden nu op één plek en het zag ernaar uit dat ze daar zouden blijven. Vroeger hadden ze een winterjacht en een zomerjacht gehad, bessen en paddestoelen in de herfst en verse scheuten en wortels in het voorjaar. Dit was nu allemaal veranderd. Er was altijd wild in de buurt, vers fruit was het hele jaar door te vinden en er was meer van alles dan ze ooit met hun allen op konden. Maar de jaargetijden zaten de Tanu in het bloed en zij werden rusteloos wanneer ze te lang op één plek bleven. Nu waren ze, met hun vieren, op weg naar het noorden. Hanath en Morgil gingen meestal voorop om het pad te verkennen en bleven alleen zo nu en dan achter om een prooi te besluipen en te doden. Voor Kerrick en Armun was de tocht een bron van genoegen. Ze waren samen — en dat was genoeg. Ze hadden er geen spijt van dat ze hun kinderen hadden achtergelaten - die waren immers veiliger te midden van de sammads dan hier onderweg.

Als Kerrick van één ding spijt had, dan was het van zijn vluchtige afscheid van Nadaske. Hij was het maar voor zich uit blijven schuiven, dag in dag uit, er was altijd zoveel te doen. En toen was plotseling de dag van vertrek aangebroken. Het was gemakkelijk geweest om gewoon weg te gaan, daarmee zou hij Armun zeker een plezier hebben gedaan, maar hij vond dat hij dat niet kon doen. En Arnwheet was er ook al niet, die was op pad met de andere jongens. Ze waren klaar om te gaan. Het allerlaatste gerookte vlees en ekkotaz werd boven op de stenen messen gepakt en ze hadden zelfs wat charadisstof bij zich omdat Armun dat graag wilde. Het was tijd om te vertrekken. Toen Kerrick dit besefte, draaide hij zich eenvoudig om en liep in de richting van het strand. Zonder acht te slaan op de vragen die zij hem achterna riepen; hij deed wat hij doen moest.

'Ga je weg?' vroeg Nadaske, terwijl hij het gebaar maakte voor onmiddellijke dood. 'Vaarwel dan. Zodra jij weg bent, zal scherpe stenen tand Nadaske aan stukken rijten.'

'Ik kom terug, heel gauw al. We gaan naar het noorden om handel te drijven, dat is alles.'

'Dat is alles? Ja, dat is inderdaad alles. Onze efenburu wordt steeds kleiner. Imehei is al weg. Ik kijk om me heen, maar jonge nat-zacht zie ik niet. En nu jij weggaat zal hij helemaal niet meer komen. Dit is een plek vol eenzaamheid.'

'Hier leef je in elk geval - en je hoeft niet naar de stranden.'

Nadaske werd niet boos, maar draaide zich in plaats daarvan om naar de oceaan en wees naar de verlaten stranden langs de kustlijn. 'Hier zijn stranden van eenzaamheid. Misschien had ik beter samen met de anderen uit de hanalè naar de stranden des doods kunnen gaan.'

Hier wist Kerrick niets op te zeggen. De wanhoop van zijn vriend was voelbaar. Ze zaten nog een tijdje zwijgend bij elkaar voordat Kerrick opstond om weg te gaan. Nadaske keek hem met één nog aan, maar antwoordde niet toen Kerrick iets zei. Uiteindelijk kon Kerrick niets anders doen dan weglopen en de eenzame figuur op het strand achterlaten, uitkijkend over de verlaten zee.

Maar dat lag nu achter hem, vergeten in de genoegens van de tocht. Ze hadden al een aantal dagen gelopen, zoveel als de helft van het aantal jaren van een jager, toen Hanath sporen van anderen vond langs het pad dat zij volgden.

'Kijk — hier en hier, die takjes hebben ze geknakt als een teken voor iedereen die hier na hen komt. En dat daar zou wel eens een pad kunnen zijn.'

'Een dierespoor,' zei Kerrick.

'Ook dat, maar er zijn hier wel degelijk Tanu geweest.' Morgil lag op zijn knieën aan de grond te snuffelen. 'Inderdaad, ze moeten daar langs het water zijn gekomen.'

Het pad liep om een grote baai heen en vervolgens moesten ze een rivier oversteken. In plaats van op het platgetreden spoor te blijven, bleven ze de rivier volgen totdat Morgil zijn neus in de lucht stak.

'Rook!' riep hij uit. 'Er zijn Tanu in de buurt.'

Het begon al te schemeren toen ze de andere sammads bereikten, dezelfde die waren achtergebleven toen Herilak en zijn sammad naar het zuiden waren getrokken. Ze riepen een begroeting en daar kwamen de jagers al aanrennen, sammadar Har-Havola voorop.

'We hebben jullie gezocht, maar nooit gevonden,' zei hij.

'Daarin zijn jullie niet ver genoeg naar het zuiden gegaan,' zei Kerrick.

'Voor ons is dit zuidelijk genoeg, 's Winters valt hier geen sneeuw en er zit voldoende wild en vis.'

'En jullie dodende stokken — leven die nog?'

'Natuurlijk. Eentje is er doodgegaan omdat iemand erop is gaan staan. De anderen zijn nog precies zoals ze altijd al waren.'

'Dan hebben we jullie heel wat te vertellen. Onze dodende stokken zijn doodgegaan, maar we hebben inmiddels weer andere.'

Har-Havola keek verontrust. 'Je moet ons er alles van vertellen. Kom, dan gaan we eten en feestvieren. Er groeien hier heel veel lekkere dingen en jullie moeten alles proeven.'

Ze bleven een hele dag bij de sammads en daarna nog één, maar de derde dag besloten ze dat ze weer verder moesten. 'We moeten nog heel ver,' zei Kerrick. 'En daarna ook weer terug.'

'De eerstvolgende keer dat we op jacht gaan, zullen we naar het zuiden gaan,' zei Har-Havola. 'Dan zullen we jullie sammads opzoeken op dat eiland waar je het over had en vertellen dat we jullie hebben gezien. Maar we zullen onze dodende stokken een eind bij de andere uit de buurt houden. Dat jullie tocht kort moge zijn en dat jullie gezond en wel weer mogen terugkeren.'

Zij vervolgden hun weg door de hitte van de zomer. Toch kwam het najaar elke dag een stukje dichterbij en elke dag bevonden zij zich weer een stukje noordelijker. Het was nu al koud vlak voor zonsopgang en de dauw lag in dikke druppels op hun slaaphuiden. Op een gegeven moment leidden de diepe voren van het pad dat zij volgden hen naar de kust en daar lag de oceaan voor hen, loodgrijs onder een grauwe hemel. Ze snoven de zilte nevel op die vanuit de branding in hun richting waaide en Armun begon hardop te lachen.

'Het is koud en nat - maar ik vind het heerlijk.'

Hanath slaakte een vreugdekreet en wierp zijn speer in een hoge boog het strand op, waar deze rechtop in het zand bleef steken. Hij liet zijn bepakking vallen en rende weg om hem terug te halen, terwijl Morgil joelend achter hem aan rende. Hijgend en vrolijk keerden ze even later terug.

'Ik ben blij dat we deze reis hebben ondernomen,' zei Kerrick. 'Zelfs als de Paramutan niet komen, is het toch de moeite waard geweest.'

'Die komen wel. Zei Kalaleq niet dat ze terug zouden komen, dat geen oceaan groot genoeg was om hen tegen te houden?'

'Ja-en hij zei ook dat hij, als hij geen boot had, desnoods de oceaan zou overzwemmen. De Paramutan zijn enorme opscheppers.'

'Ik hoop dat ze komen.'

Ze volgden het strand in noordwaartse richtingen legden die avond hun kampvuur aan in de luwte van de zandduinen. De regen die begon te vallen toen het donker was, was koud en de mist die zich vanuit zee over het land verspreidde was vochtig en zo mogelijk nog kouder. De herfst stond voor de deur.

De volgende ochtend stookte Kerrick het vuur op en gooide het laatste hout erop. Het met zoutkristallen bedekte drijfhout knetterde en brandde met gele en blauwe vlammen. Armun spreidde hun huiden ervoor uit zodat ze konden drogen. De twee jagers lagen nog steeds in hun slaaphuiden gerold en hadden geen zin om eruit te komen. Kerrick gaf hen een por met de achterkant van zijn speer, maar dit ontlokte hen slechts wat gebrom en gekreun.

'Opstaan!' riep hij. 'We hebben hout nodig voor het vuur. Luie beesten — kom eruit!'

'Je kunt het beter zelf gaan halen,' zei Armun.

Hij knikte, trok de natte madraps over zijn voeten en beklom het duin. Het was opgehouden met regenen, de mist begon op te trekken en heldere zonnestralen kleurden de zee. Langs de getijdelijn lagen schelpen, nat zeewier en andere rommel. Drijfhout dat hier lag was veel te nat. Maar een eind verderop lag een complete dode boom op het strand. Daar kon hij een paar takken afbreken. Kerrick ademde de zeelucht diep in en keek uit over de branding en de waternevel die daarboven hing. Even zag hij iets donkers boven op een golf, toen was het weer verdwenen. Hij liet zich languit in het zand vallen - was het een uruketo? Wat hadden Yilanè hier in het noorden te zoeken? Hij hield zijn hand boven zijn ogen en trachtte het terug te vinden tussen de witgekopte golven.

Daar - maar het was helemaal geen uruketo.

'Een zeil!' schreeuwde hij. 'Een zeil, daar - dat zijn de Paramutan!'

Armun kwam al aangerend en de twee jagers, eindelijk ontwaakt, volgden haar op de hielen.

'Het is een zeil,' zei zij. 'Maar ze gaan naar het zuiden. Wat doen ze daar?'

'Het zeewier,' riep Kerrick. 'Hanath — ga snel wat zeewier halen, enhout, ook al is het nat. Stook het vuur op zodat ze de rook kunnen zien!'

Kerrick stookte het vuur zo hoog mogelijk op terwijl de twee jagers met hun zware last aan kwamen strompelen. Hij spreidde er een dunne laag zeewier over uit, dat onmiddellijk begon te knetteren en te smeulen, zonder echter de vlammen te doven. Witte rookwolken kringelden omhoog.

'Ze varen gewoon door naar het zuiden!' riep Armun. 'Ze hebben het niet gezien.'

'Breng me nog meer zeewier!'

Het vuur laaide hoog op en de rookkolom werd steeds dikker en steeg steeds hoger, toen Hanath plotseling een kreet slaakte vanaf het strand.

'Ze zijn gestopt, ze keren, ze hebben het gezien.'

Vanaf de top van het duin zagen ze hoe de ikkergak met wapperende zeilen door het water slingerde en vervolgens, met de wind vol in het grote zeil, van richting veranderde. Met grote snelheid kwam het vaartuig op het strand afgestevend, werd hoog opgetild door de golven en gleed, in een witte waas van schuim, regelrecht het zand op. Donkere figuren stonden naar hen te schreeuwen en te wuiven, terwijl een van hen zich vastklemde aan de boeg. Plotseling liet hij los, viel in het water en waadde het strand op. De twee jagers aarzelden, maar Kerrick en Armun renden over het strand naar het schip toe.

Er spoelde een golf over de Paramutan heen en hij kwam druipend en sputterend overeind, waarna hij een vreugdekreet slaakte.

'Hier, niet geloofd, haar van zonnestralen, vrienden van jaren.'

'Kalaleq!' riep Kerrick, toen de Paramutan lachend het water uit strompelde. Hij greep Kerricks armen, schudde hem door elkaar, wendde zich met een vreugdekreet tot Armun en sloeg zijn armen ook om haar heen, totdat zij hem weg moest duwen omdat zijn sterke vingers in haar billen knepen.

'Waar gingen jullie naar toe?' vroeg zij.

'Naar het zuiden — maar te heet, kijk ik draag niets anders dan mijn eigen pels.' Toen ze omlaagkeek, liet hij zijn staart zakken om zijn genitaliën te laten zien, maar ze gaf hem een tik op zijn arm en hij bracht hem weer netjes op zijn plaats. De Paramutan waren niets veranderd.

'Waarom - zuiden?' vroeg Kerrick, onhandig, terwijl hij probeerde zich de ingewikkelde taal te herinneren.

'Om jagers te zoeken. Wij hebben gewacht op een strand ten noorden van hier, maar er kwam niemand. Wij hebben huiden en allerlei mooie dingen. Toen besloten we de jagers verder naar het zuiden te gaan zoeken. Zonder te weten dat vrienden hier op ons wachtten.'

Hanath en Morgil kwamen dichterbij en er werden wederzijds onverstaanbare begroetingen uitgewisseld. Even later kregen zij gezelschap van de andere Paramutan. Ze joelden uitgelaten en brachten de onvermijdelijke geschenken mee van rauwe en rotte vis. Morgils ogen schoten vol tranen toen hij zichzelf dwong zo'n smerige hap door te slikken. Daarna gingen ze met hun allen naar het vuur om vers vlees te eten. Kerrick sneed stukken rauw vlees van de vangst van de vorige dag en deze werden met kreten van grote blijdschap in ontvangst genomen. Kalaleq werkte zijn portie snel naar binnen, waarbij hij zijn hele gezicht onder het bloed smeerde, terwijl hij Armun alles vertelde wat er gebeurd was sinds zij afscheid hadden genomen.

'De visvangst is uitstekend, er zitten zoveel ularuaq in zee dat je over hun ruggen naar de overkant kunt lopen. Alle vrouwen hebben baby's gekregen, sommigen drie of vier tegelijk. We hebben een manier gevonden om de grote vogels te vangen en te doden. En hoe maken jullie het hier? Je moet het me precies vertellen, want Angajorqaq slaat me dood als ik haar niet alles weet te vertellen.'

'Wij zijn bij elkaar, het is rustig. Er zijn baby's geboren - maar niet zoveel als bij de Paramutan, want wij kunnen niet zo goed liegen als de Paramutan. Maar alles gaat goed.'

Toen al het vlees op was, renden de Paramutan naar de ikkergak, die nu droog lag omdat het inmiddels eb was geworden, en haalden de bundels pelzen te voorschijn. Hanath en Morgil brachten hun messen en speerpunten naar het strand en vervolgens begon, onder opgewonden over en weer geschreeuw, de handel. Er werd veelvuldig een beroep gedaan op Armun om als tolk op te treden. Kerrick ging op het duin zitten, een eindje bij al het tumult vandaan, en Kalaleq kwam hem gezelschap houden. De taal begon inmiddels weer een beetje naar boven te komen en Kerrick praatte al een stuk gemakkelijker.

'We waren erg bang toen we zagen dat alle jagers weg waren,' zei Kalaleq.

'We zijn het noorden en de sneeuw ontvlucht. Ons kamp bevindt zich een heel eind ten zuiden van hier. Er zit veel wild en het is er altijd warm.'

'Ik zou er doodgaan! Zelfs hier brandt de hitte op mijn huid.' Nu moest Kerrick even glimlachen, want zelf hield hij zijn leren kleding goed dicht tegen de kille zeewind. 'We hebben veel vis gevangen, planten verzameld die we nodig hebben voor de takkuuk en bladeren en de binnenste bast van bepaalde bomen om in water te koken en op te drinken. Maar we zijn hard aan nieuwe messen toe en we waren zo bang dat we zonder messen terug zouden moeten keren dat we hebben zitten huilen van angst. Nu huilen we van vreugde omdat we jullie gevonden hebben — en speerpunten.'

Armun kwam bij hen zitten en gaf Kalaleq de opgevouwen lap geweven charadisstof. Kalaleq schudde de lap uit en hield hem tegen het licht.

'Wat is dit, ongelooflijk! Zo zacht als de pels op de billetjes van een baby. Ruikt nog lekker ook.'

'Het is voor Angajorqaq,' zei Armun. 'Ze kan het om haar hoofd dragen — kijk zo, ik zal het je laten zien. Het is geweven uit de vezels van een bepaalde plant. De Sasku doen dat. Zij zijn jagers die in het binnenland leven, ver van zee.'

'O, wat moeten die knap zijn, ook al huilen ze waarschijnlijk elke dag omdat ze de oceaan niet kunnen zien. Wat een fantastische dingen hebben jullie hier, deze charadis, jullie speren, jullie bogen, jullie speerpunten, jullie messen, de ekkotaz - daar moet ik nog veel meer van eten!'

'Jullie hebben zelf ook veel geweldige dingen,' zei ze, terwijl ze lachend zijn handen wegduwde. Eten en seks, aan veel andere zaken dacht een Paramutan niet. 'De ikkergaks waarin jullie varen, jullie harpoenen, kleine boten met zeilen, pompen en fluitjes.'

'Je hebt gelijk - wat zijn we toch goed! Wij maken zoveel dingen dat mijn hoofd ervan tolt als ik eraan denk.'

Kerrick moest lachen om het opscheppen en alle voorwerpen die zij opnoemden, alle dingen die ze maakten. Tanu, Paramutan - zelfs Sasku. Ze hadden zo weinig met elkaar gemeen - en tegelijkertijd toch ook zoveel. Ze maakten dingen. Zo heel anders dan de Yilanè, die helemaal niets konden maken. Alleen de mannelijke Yilanè waren creatief. Zij waren kunstzinnig, maakten sculpturen van metaal; de twee die uit de hanalè waren ontsnapt hadden zelfs geleerd te vissen en te jagen. Maar de vrouwtjes maakten helemaal niets. Alles wat zij bezaten was geteeld of gefokt. Daar waren ze wel goed in, dat wil zeggen, hun geleerden. Maar ze waren nog steeds niet in staat zoiets simpels te vervaardigen als een speer.

Plotseling bleef Kerrick doodstil zitten - opeens drong er iets tot hem door. Het besef dat de wereld niet zo in elkaar zat als hij altijd had gedacht. Hij was als Tanu geboren, maar opgegroeid als Yilanè en zijn manier van denken was nog steeds té veel Yilanè.

Maar dat ging nu veranderen! Plotseling zag hij de toekomst veel duidelijker voor zich. Hij wist precies wat hem te doen stond.

Eistaapeleghè eistaaii, yilanè'ninkuru yilanè
gebgeleb.

Yilanè gezegde

Een Yilanè met twee eistaa? Walgelijk

onmogelijk/ondenkbaar.

30

Het was de grootste rivier die Fafnepto ooit had gezien, groter zelfs dan de rivieren die zij in Entoban* kende. De aarde die door de stroming werd meegevoerd, verspreidde zich tot ver in zee en vormde daar zandbanken en eilanden die de riviermonding verstopten. Het kostte hen vele dagen om tussen de eilanden door te varen en pas toen bereikten zij de rivier zelf, die tussen hoge rotswanden door stroomde. Ze lieten de uruketo een dag lang stroomopwaarts zwemmen en nog steeds was de rivier even breed. Die nacht werden ze door de stroming meegevoerd naar ondiep water en de volgende morgen waren ze klaar om hun weg te vervolgen. Fafnepto zag dat Gunugul en Vaintè al op de vin stonden en klom ook naar boven. Ze moesten zich stevig aan de rand van de vin vasthouden, want de uruketo deinde heftig heen en weer in zijn pogingen zich uit het ondiepe water te bevrijden. Toen ze zich weer in de diepere vaargeul bevonden, vroeg Fafnepto om hun aandacht.

'Dit is een grote rivier,' zei zij. 'De omvang ervan, en de vele dagen die deze zoektocht nu al heeft geduurd, dwingen mij tot één enkele conclusie. Ik ben tot de slotsom gekomen dat Gendasi* Entoban* niet is en dat bepaalde zaken hier anders aangepakt dienen te worden. Dit land is vruchtbaar, maar leeg. Niet leeg in de zin dat er geen leven is, maar er zijn geen Yilanè. Ik vind het nog steeds vreemd om een riviermonding te zien zoals deze, zonder een mooie stad langs haar oevers. Maar dan herinner ik me weer dat er in Entoban* steden zijn waar het steeds kouder wordt door de oprukkende winters. Wanneer ik terugkeer, zal ik daarnaar toe gaan en de inwoners vertellen dat ze niet hoeven te vrezen. Hier ligt een lege wereld die erop wacht om bewoond te worden. Jij weet dat, Vaintè, want heb jij niet de allereerste stad op deze kust doen verrijzen?'

'Alpèasak. Inderdaad. Alles wat je zegt is juist.'

'Dat stelt mij gerust. Nu moet je weer proberen mijn gedachten-gang te volgen. De eistaa Saagakel heeft mij deze opdracht toevertrouwd. Zij heeft mij opgedragen de uruketo te vinden, die haar werd ontstolen en om Ambalasi te vinden die verantwoordelijk is voor deze diefstal. Heb ik met die opdracht ingestemd of niet?'

'Jazeker,' zei Vaintè, zich afvragend waar dit alles toe ging leiden. Fafnepto was in haar taalgebruiken gedachtengangnet zo omslachtig, als zij in het bos direct en besluitvaardig was. Misschien kwam het door haar eenzame leven. Vaintè verborg haar ongeduld achter een houding van roerloze aandacht.

'Dan begrijp je nu ook mijn bezorgdheid dat ik van mening ben het vertrouwen van de eistaa niet waardig te zijn en haar opdracht niet te vervullen als wij door blijven gaan zoals we nu bezig zijn. Ik ben tot de conclusie gekomen dat wij datgene wat wij zoeken nooit door toeval zullen vinden. Wij hebben hulp nodig.'

'En wat stel je voor?' vroeg Vaintè, die wel een aardig idee had van wat nu ging volgen.

'We moeten langs de kust terugkeren, naar de stad Alpèasak, en daar eens gaan praten. Misschien dat zij iets weten over de uruketo die wij zoeken.'

'Misschien ook niet,' zei Gunugul.

'Dan is er nog niets verloren, omdat we onze zoektocht dan gewoon voortzetten. Maar op dit moment vind ik dat we naar Alpèasak moeten gaan. Vaintè, wat vind jij ervan?'

Vaintè keek uit over de rivier en gebaarde gelijkheid van keuze. 'Jij moet beslissen, Fafnepto, want jij voert het uiteindelijke bevel. Het zou kunnen dat ze in Alpèasak iets weten. Maar voordat we gaan moet je één ding weten. De eistaa daar is Lanefenuu, zij die eerder eistaa van Ikhalmenets was. Zoals je weet was ik degene die Alpèasak van de ustuzou bevrijdde, zodat zij haar eigen stad ernaar toe kon brengen. Uit haar naam vervolgde en doodde ik de ustuzou en ook uit haar naam beëindigde ik de oorlog die wij tegen hen voerden. Ik heb het hier nooit eerder over gehad, maar nu zal ik het je vertellen. Ooit waren wij verbonden door vriendschap, maar die vriendschap bestaat niet meer. Ik heb haar ooit gediend; nu wenst zij niet langer in mijn gezelschap te verkeren. Begrijp je wat ik wil zeggen?

Fafnepto's duimen knipten in een gebaar van heel-goed-begrijpen.

'Ik heb vele eistaa gediend, in vele steden, en ik weet hoe ze zijn. Omdat zij heersen, geven ze alleen maar bevelen en luisteren niet goed. Ze horen wat ze willen horen en zeggen wat ze willen zeggen. Wat er tussen jou en Lanefenuu besproken wordt blijft tussen jullie. Ik dien Saagakel en ga als haar vertegenwoordigster naar die stad. Ik vind dat we deze rivier moeten verlaten en naar de oceaan moeten terugkeren om vervolgens koers te zetten naar Alpèasak. Ben je daartoe bereid, Fafnepto?'

'Jij spreekt namens mijn eistaa. Wij gaan naar Alpèasak.'

De enteesenat hielden niet van het modderige rivierwater en sprongen dan ook van pure blijdschap hoog op om in een wolk van schuim weer terug te plonzen in het water toen ze omkeerden en stroomafwaarts hun weg vervolgden. Eenmaal op open zee volgden ze de kust in oostelijke richting. Hoewel er nog steeds dagen nacht uitkijkposten op de vin stonden, gingen ze nu veel sneller dan op de heenreis. Ze passeerden de baaien en inhammen die ze al eerder hadden doorzocht, maar bleven nu in dieper water. Gunugul had de stromingen in kaart gebracht en toen de uruketo die begon te volgen, veranderde ze niet van koers. Op een gegeven moment bevonden ze zich in een diepzeestroming en zagen drie dagen achtereen geen land meer. Toen ze de kust weer terugzagen, lag deze vlak voor hen, groen en begroeid met tropische bomen. Fafnepto kwam bij Vaintè op de vin staan en de kleuren van haar handpalmen gaven herkenning aan.

'Ik ken deze kust. Hier zijn we langs gekomen nadat we de eilanden achter ons hadden gelaten.'

Vaintè knikte. 'Ik geloof dat je gelijk hebt - en als dat zo is, zijn we vlak bij Alpèasak.'

'Ligt de stad aan zee?'

'Zowel aan zee als aan de rivier. De stranden zijn groot, het water warm, er is wild in overvloed. Ze mag dan niet zo oud zijn als andere Yilanè steden, maar bezit juist daardoor een jonge bekoorlijkheid die vele steden niet hebben.'

De uitkijk was naar beneden geroepen. Niemand kon horen wat zij zeiden. Er waren bepaalde dingen die Fafnepto graag wilde weten.

'Ik ben nog nooit in het door zee omgordde Ikhalmenets geweest.'

'En daar zal je nooit komen ook. Het is er nu altijd winter en er woont niemand meer.'

'En iedereen is nu in Alpèasak. Lanefenuu is daar nu eistaa, zoals jij er ooit eistaa was.' Vaintè knikte bevestigend. 'Wanneer ik met Lanefenuu ga praten, zal zij weten dat jij er bent. Daarom zou ik graag eerst wat meer over haar willen weten, en over jou en haar en wat er zou gebeuren wanneer jullie elkaar zouden ontmoeten.'

Vaintè gebaarde dat ze het begreep. 'Wat dat laatste betreft - dat weet ik niet. Ik van mijn kant zal niets doen en niets zeggen. Maar ik weet zeker dat zij heel wat te zeggen zal hebben. Jij hebt me zelf verteld dat een eistaa geen enkele andere heerschappij accepteert dan die van haarzelf. Deze eistaa gaf mij de opdracht de stad te bevrijden van de ustuzou. Dat heb ik gedaan. Ik heb hen vervolgd en op de vlucht gedood. Ik had hen allemaal tussen mijn duimen en stond op het punt hen uit te roeien — toen de eistaa mij tegenhield. Ik gehoorzaamde, maar was er niet blij mee. En het zou niet onjuist zijn te beweren dat zij niet blij was met het feit dat ik niet blij was.'

'Delicate verstandhouding begrepen. Verstandhouding tussen twee eistaa heel moeilijk. Ik zal de kwestie niet meer ter sprake brengen.' Ze wilde er nog iets aan toevoegen, maar op dat moment kwam een van de bemanningsleden naar boven en was hun gesprek afgelopen. In de korte tijd voordat ze Alpèasak bereikten waren ze niet meer in de gelegenheid erop terug te komen.

Vaintè had geen enkele behoefte om Alpèasak terug te zien: maar ze had geen keus. Ze stond boven op de vin en zag het vertrouwde landschap langzaam aan zich voorbijtrekken. Daar lag het zandstrand waar de uruketo hen was komen halen toen ze de verwoestende vuurzee was ontvlucht; er stonden weer nieuwe bomen waar de andere waren verbrand. Vanaf deze plek had ze Alpèasak verlaten en Stallan zien sterven. Vanaf deze plek had zij haar stad zien sterven. Daar was de rivier — en het verweerde hout van de kade en de donkere vormen van de uruketo. Hiervandaan was ze de tweede keer vertrokken en ze had niet gedacht hier ooit nog terug te zullen keren. Nu was ze dan terug - ook al had ze er niet zelf voor gekozen. Ze liet niets van haar verwarde gedachten blijken, en stond roerloos en doodstil. En zo bleef ze staan totdat Fafnepto zich bij haar voegde en Gunugul de uruketo naar de wal loodste. Even later raakte het dier, terwijl het naar het voedsel zocht dat daar speciaal voor dat doel was neergelegd, met een doffe klap de kade.

Fafnepto moest zonder hèsotsan aan wal gaan, want het was ongepast om gewapend een vreemde stad binnen te gaan. Normaal gesproken beschilderde zij zich niet, maar als vertegenwoordigster van haar eistaa werden haar armen beschilderd met afbeeldingen van de metalen bruggen van Yebeisk.

'Gunugul,' zei ze, 'voorlopig zou ik het liefst zien dat je bij de uruketo bleef.' Gunugul gebaarde gehoorzaamheid aan bevelen en Faf-nepto keek met één oog naar Vaintè. 'Blijf jij ook hier?'

Vaintè gebaarde een ruwe ontkenning. 'Ik verstop me niet in een donker hoekje. Ik ken geen angst. Ik ga met je mee naar de ambesed, want ook ik vertegenwoordig Saagakel.'

Fafnepto knikte instemmend. 'Dan moet jij maar voorop gaan, want ik weet zeker dat jij de weg kent.'

Ze klommen omlaag van de vin en stapten op het verweerde hout van de kade. Daar stond ook de kapitein van de volgende uruketo, een Yilanè met wie Vaintè wel eens had gevaren. Toen ze Vaintè zag, toonde ze schrik en verwarring en begroette haar niet. Vaintè draaide zich met koele minachting om en hield haar armen in die positie terwijl zij de stad inliep. De geïmponeerde fargi deinsden achteruit om hen te laten passeren, waarna zij zich verdrongen om hen op de voet te kunnen volgen. Vaintè zag Yilanè die zij herkende, maar liet dit niet blijken. En de anderen deden dit evenmin, want zij waren allemaal op de hoogte van haar onenigheid met de eistaa. Nu hadden zij zowel fargi als Yilanè in hun kielzog.

De stad was nog precies zoals zij zich haar herinnerde, want steden veranderen niet. De bewaakte hanalè was er nog en even verderop het eerste vleesvat. En daar had je de brede, zonnige straat die eindigde in de ambesed. Hier was één ding veranderd, in een poging van Lanefenuu de herinnering aan het nu verlaten Ikhalmenets levend te houden. Twee mannetjes, omringd en beschermd door bewaaksters, waren bezig een afbeelding uit te snijden in de dikke stam van de stads-boom. De top van de grootste berg van het eiland dat zij hadden verlaten was al duidelijk herkenbaar. Lanefenuu zelf hield toezicht op het werk en draaide zich pas om toen zij al vlakbij waren. Fafnepto bleef staan en maakte een uiterst beleefd geluid van aandacht-voorspreken.

'Ik begroet de vreemdeling,' zei Lanefenuu - en zweeg abrupt toen zij naast Fafnepto Vaintè zag staan. Haar kam vlamde rood op en zij ontblootte haar tanden in een gebaar van klaar-om-te-eten.

'Jij komt hier, Vaintè - jij waagt het mijn ambesed te betreden!'

'Ik ben hier in opdracht van Saagakel, Eistaa van Yebeisk. Ik ben nu haar dienares.'

'Dan ben je dus vergeten dat je ooit de mijne was. Ik heb je verbannen uit Gendasi* en uit Alpèasak - en voor eeuwig uit mijn aanwezigheid. En toch kom je terug.'

Haar kam had zijn rode kleur verloren, ze hield haar kaken stijf op elkaar en uit elke lijn van haar lichaam sprak kille woede. Vaintè zei niets en het was Fafnepto die stoutmoedig de stilte verbrak.

'Ik ben Fafnepto en ik ben naar Gendasi* gezonden met een opdracht van Saagakel, Eistaa van Yebeisk. Zij laat u groeten.'

Lanefenuu wierp een korte blik op Fafnepto. 'Straks zal ik je welkom heten en met je spreken, Fafnepto. Zodra ik deze die verbannen/teruggekeerd is heb weggestuurd.'

'Ik laat me niet wegsturen. Ik wilde alleen mijn aanwezigheid kenbaar maken. Nu ga ik terug naar de uruketo van Yebeisk. Ik zal daar op je wachten, Fafnepto.'

Er klonk van alle kanten luid gejammer toen de dichtstbijzijnde fargi zich uit de voeten maakten voor de kille stemmen en kwaadaardige houdingen van de twee tegenstandsters. Toen Vaintè was uitgesproken, bleef ze even roerloos staan, in een houding van onbevreesdheid/ vastberadenheid, en draaide zich toen langzaam om. Zij zag een aantal bekenden onder de toegestroomde Yilanè, maar gaf geen teken van herkenning. Met een air waaruit evenveel kracht als haat sprak beende zij langzaam de ambesed door en verdween.

Al die tijd stond Fafnepto er roerloos bij, net zolang totdat Lanefenuu haar ziedende woede in bedwang had. Voordat ze iets kon zeggen gebaarde de eistaa om een watervrucht, dronk die leeg en smeet hem weg. Toen draaide zij één oog in de richting van haar bezoek — het andere nog steeds strak op de uitgang van de ambesed gevestigd.

'Ik groet je, Fafnepto,' zei ze ten slotte, 'en heet je hier welkom in je functie van vertegenwoordigster van Saagakel, Eistaa van Yebeisk. Welke opdracht van haar voert jou over de oceaan naar mijn stad?'

'Een bijzonder ernstige aangelegenheid, een kwestie van diefstal en verraad, en dan heb ik het over diegenen die spreken over leven, doch deel uitmaken van de dood.'

Lanefenuu maakte een beleefd gebaar om haar even het zwijgen op te leggen. Dit waren ernstige zaken en niet geschikt voor de oren van elke fargi. Ze knipte even met haar duim in de richting van Muruspe; toen haar efenselè naar voren kwam, deelde ze enkele snelle bevelen uit.

'Alleen de allerhoogsten kunnen blijven,' beval Muruspe met dringende bewegingen. 'Maak deze ambesed leeg.' Pas nadat de allerlaatste angstige fargi door de uitgang was verdwenen, nam Lanefenuu opnieuw het woord.

'Diegenen over wie jij het hebt, worden die ook wel de Dochters van het Leven genoemd?'

'Inderdaad.'

'Vertel me dan nu maar waar het om gaat. Maar weet ook dat zij zich hier niet bevinden en ook nimmer in mijn stad zullen worden toegelaten.'

'In Yebeisk mogen zij evenmin ooit terugkeren. Zij waren er en zijn gevlucht en dat is ook de reden waarom ik u wilde spreken en uw hulp wilde inroepen.'

Lanefenuu luisterde onbewogen, inwendig nog steeds vervuld van haat voor Vaintè, maar tevens gefascineerd en geschokt door wat zij nu hoorde. Toen Fafnepto was uitgesproken, ging er een verontwaardigd geroezemoes op onder al degenen die naar haar hadden geluisterd, maar toen Lanefenuu om stilte verzocht, stierf het ogenblikkelijk weg.

'Wat jij daar vertelt is werkelijk afschuwelijk. Dubbel afschuwelijk voor mij omdat ik bevelhebber was/nog steeds ben op een uruketo en het verlies van een van die prachtige dieren gelijk staat aan het verlies van een deel van je leven. Ik zal alles doen wat in mijn macht ligt om je te helpen. Wat verlangt je eistaa van mij?'

'Informatie, meer niet. Weet iemand in deze stad iets van de bewuste uruketo? Is het mogelijk dat een van de gezagvoersters van uw uruketo hem heeft gezien? Wij hebben overal gezocht, maar geen spoor gevonden.'

'Ik weet er niets van, maar ik zal navraag laten doen. Muruspe, laat al mijn gezagvoersters zich hier verzamelen. En laat ook Ukhereb hier komen; misschien heeft zij de vermiste uruketo op de afbeeldingen gezien die haar vogels haar brengen. Fafnepto, kom jij intussen hier bij mij zitten en vertel me over Entoban* en hoe het met de steden daar gaat, want jouw uruketo is sinds lange tijd de eerste die onze haven aandoet.'

Akotolp kwam naar voren en gebaarde belangrijke zaken/verzoek om te spreken. Lanefenuu wenkte haar naderbij.

'Dit is Akotolp, een in vele opzichten zeer wijze Yilanè van de wetenschap. Heb je informatie voor ons?'

'Op dit moment nog niet. Ik heb geholpen bij het prepareren van de afbeeldingen. De enige uruketo die erop te zien zijn, zijn uruketo van deze stad. Althans, dat heb ik tot nu toe steeds gedacht. Ik zal de afbeeldingen persoonlijk gaan halen en zal ze onmiddellijk hiernaar toe laten brengen zodat u ze zelf kunt bekijken met het oog op de identificatie van de uruketo.'

Lanefenuu stemde enthousiast met haar voorstel in. 'Ik zal ze bekijken en beoordelen, want voor mij heeft elke uruketo bepaalde trekken die mij even vertrouwd zijn als die van mijn eigen efenselè.'

'Het zal geschieden, eistaa. Toestemming verzocht voor vragen aan gast.'

'Toegestaan.'

Akotolp richtte zich tot de jager, haar opwinding verborgen onder haar vette halskwabben die heen en weer zwaaiden wanneer zij zich bewoog. 'Het is algemeen bekend dat ik een van degenen was die deze stad verlieten toen zij werd ingenomen door de ustuzou. Jij zegt dat zij die jouw stad ontvluchtten Gendasi* kenden en dat je van mening bent dat zij met de uruketo de oceaan zijn overgestoken.'

'Dat heb ik gezegd. Ik heb tevens goede redenen om te geloven dat de uruketo zich niet langer aan de Entoban*-zijde van de oceaan bevindt.'

'Een van degenen die samen met mij ontkwamen was een leidster van de Dochters van het Leven, iemand die over een grote intelligentie en veel kennis beschikte. Ze heette Enge. Zegt die naam je iets?'

'Zeker. Zij was bij hen. En ze werden bij hun ontsnapping geholpen door een geleerde, Ambalasi genaamd.'

Akotolp keek geschokt en kon nauwelijks nog een woord uitbrengen. 'Ambalasi! Zij was mijn leermeesteres.'

'Niet alleen je leermeesteres - maar ook een zeer recent bezoekster van mijn stad!' zei Lanefenuu grimmig. 'Maar toen ze hier was, heeft ze niets over dit alles gezegd. Akotolp, ga die afbeeldingen onmiddellijk halen. En jij, Fafnepto, jij hebt er goed aan gedaan onze hulp te komen inroepen. Ik geloof ook dat de vermiste uruketo zich nu in Gendasi* bevindt. Je kunt op mijn hulp rekenen, want ik wil net zo graag als jouw eigen eistaa dat het dier gevonden wordt en die wezens des doods gestraft worden. En dat zal zeker gebeuren.'

31

Gunugul had iemand op vers gestold vlees uitgestuurd, want het eentonige dieet van geconserveerd vlees begon haar de keel uit te hangen. Nu zat ze op een verrukkelijk hapje te kauwen. Vaintè was kort tevoren weer aan boord gekomen. Aan haar stramme houding was te zien dat zij niet bereid was tot communiceren en zij was meteen de uruketo binnengegaan. Als blijk van welwillendheid had Gunugul een van de bemanningsleden opdracht gegeven haar wat vlees te brengen.

Vaintè, nog steeds laaiend van woede, zag de bewegingen in het schemerige licht en besefte dat er iemand voor haar stond met vers vlees. Ze knikte even, pakte het vlees aan, beet erin - en smeet de hertepoot vervolgens met een doffe klap tegen de zijkant van de uruketo. Ze kon niet eten, kon amper ademhalen. Ze wilde doden, maar kon dat niet. Het duistere inwendige van de uruketo benauwde haar, dus stond ze op en klom met stijve ledematen naar de top van de vin. Gelukkig was ze hier alleen, want de gezagvoerster was druk bezig op de kade. Door haar waas van woede was Vaintè zich maar ten dele bewust van de activiteiten aan wal, het opstapelen van de voorraden, het voederen van de enteesenat, het komen en gaan van fargi die het druk hadden met hun bezigheden voor de stad. Toen op een gegeven moment haar aandacht ergens door werd getrokken, duurde het dan ook even voordat het tot haar doordrong wat het was.

Het was een nieuwkomer, een Yilanè van vrij hoge rang, want zij commandeerde een stel zwaarbeladen fargi in de richting van de uruketo. Waarom was haar aandacht getrokken door deze dikke Yilanè? Dik? Natuurlijk, het was iemand die zij goed kende. De geleerde Akotolp. Die omhoogkeek, haar zag staan — en geen enkel teken van herkenning gaf. Ze draaide zich om en snauwde enkele bevelen, die onmiddellijk werden uitgevoerd.

Dit was uitermate interessant. Dat begreep Vaintè meteen. Akotolp diende nu de eistaa en de stad — maar zij had tevens ooit gezworen dat Vaintè haar eistaa zou zijn zolang zij leefde. En nu was Akotolp hier met een bepaald doel — en ongetwijfeld zonder toestemming van Lanefenuu.

Vaintè deed een stapje opzij toen de fargi hun zware lasten de vin op sjouwden en alles op Akotolps bevel naar beneden brachten. Toen ze weer boven kwamen, werden ze teruggestuurd naar de stad. Pas toen zij zich weer onder de menigte hadden gemengd beldom Akotolp hijgend en puffend de vin en hees zich over de rand. Ze keek om zich heen, wierp een laatste blik op de kade - en gebaarde toen een zwijgend doch dwingend naar beneden!

Eenmaal veilig binnen wendde zij zich tot Vaintè met grote vreugde om terugkeer/blijdschap om hereniging.

'Het genoegen is geheel aan mijn kant, Akotolp.' Vaintè raakte even haar duimen aan, zoals zij dat bij haar efenselè zou doen. 'Zij die eistaa is, en die ik indien mogelijk graag zou doden, heeft mij beledigd en kwaad gemaakt. Dus weerzien/aanwezigheid dikke, vertrouwde figuur maakt mij heel gelukkig.'

'Het is mij een grote vreugde u te dienen, eistaa. Ik was erbij toen u bij de eistaa was. Het was lafhartig/verstandig om op dat moment niet tussenbeide te komen. Ik meende u op een andere manier beter te kunnen dienen. Ik weet dingen die niemand anders weet, heb dingen ontdekt die niemand anders zal ontdekken en kan u informatie geven die niemand anders heeft. Ik heb goed geluisterd naar wat de jager Fafnepto over uw missie te vertellen had. U deelt die missie met haar?'

'Inderdaad.'

'Dan is uw zoektocht ten einde. Ik weet waar de uruketo is!'

'Heb je hem gezien?'

'Nee — maar er zit een bepaalde logica in vele gebeurtenissen die onveranderlijk in de juiste richting wijzen. Ik heb alle bewijzen hier bij me. En tevens een ander soort bewijs, dat voor u van even groot, zo niet groter belang zal zijn.'

'Zoals je weet is er voor mij slechts één ding van belang. Ontdekking/dood Kerrick ustuzou.'

'Natuurlijk!' Akotolps halskwabben schudden heen en weer, zo blij was zij dat zij deze belangrijke ontdekking/informatie kon mededelen. 'Ik ben er vrijwel van overtuigd dat ik ook weet waar hij is!'

Vaintè beefde van emotie en zette haar duimen zo stevig in Akotolps armen dat de geleerde naar adem hapte van de plotselinge pijn. Zij verontschuldigde zich en liet haar weer los, overvloeiend van vreugde en dankbaarheid aan de enige ter wereld die haar hielp.

'Jij bent mijn efenselè, Akotolp, zoals niemand anders dat is. Jij vult een ledig leven, brengt vreugde waar niets anders was dan zinloosheid. Vertel me wat je weet, maar allereerst alles over de ustuzou.'

'Hij is vlakbij, dat kan ik u verzekeren, maar voor een goed begrip dient alles in de juiste volgorde verteld te worden.'

'Vertel op, ik smeek het je!'

'Ambalasi is hier geweest. Op een dag arriveerde ze, met een uruketo, en een paar dagen later vertrok ze weer even onverwacht als ze gekomen was. Ik deed wat navraag en ontdekte dat de uruketo onmiddellijk weer vertrokken was. Niemand kende het dier of zijn gezagvoerster.'

'Was het de uruketo die ik zoek?'

'Zonder enige twijfel. En dan nog iets interessants. Voordat Ambalasi vertrok, gebeurde hier iets eigenaardigs. Op de geboortestranden werd een Yilanè aangetroffen en gevangen genomen. Kennelijk probeerde zij een mannetje te ontvoeren dat net uit zee kwam. Een halsmisdaad. Niemand kende haar, zij weigerde te spreken en stierf voordat zij kon worden ondervraagd. Ziet u een verband?'

Vaintè gebaarde bevestigend. 'Natuurlijk. Zij moet met dezelfde uruketo zijn gekomen als Ambalasi. Wat dus betekent dat zij een Dochter des Doods was!'

'Zo is het! Ik besefte het pas toen ik vandaag Fafnepto hoorde spreken. Uw kundige brein stelt u in staat onmiddellijk te doorzien wat mij al die tijd onduidelijk is gebleven. Ambalasi kwam met een uruketo, vertrok daar ook weer mee en ging ermee terug naar die Dochters van het Kwaad bij wie zij zich heeft aangesloten. En ik meen te weten waar zij naar toe zijn gegaan.'

Vaintè werd warm van bewondering en maakte een gebaar om meer informatie, van laagste tot hoogste, een vorm die zij in haar hele leven nog nooit had gebruikt. Akotolp wees, zwellend van trots, naar de vaten die de fargi aan boord hadden gesjouwd.

'Ze zijn naar het zuiden gegaan. Ambalasi vertelde ons dat zij daar een geheel nieuw continent had ontdekt. Achteraf gezien lijkt het me voor de hand liggend dat zij de Dochters daar ergens aan land heeft gezet. Zij heeft ons gegevens laten zien die zij had bijgehouden, wetenschappelijk zeer interessante monsters gegeven en ons verteld over haar ontdekkingsreis over een reusachtige rivier op dat continent. Volgens mij moet zij daar nu zijn, op de oevers of bij de monding van die rivier. Ze had geen andere onderzoeksgegevens van het continent.'

Ik geloof je, je hebt beslist gelijk. Maar dat is nog maar de helft van wat ik horen wil.'

'De andere helft betreft de ustuzou die deze stad binnendringen, Yilanè doden en hèsotsan stelen. Daar hebben we bewijzen voor. Ik heb de vogels laten vliegen en ben zo in het bezit gekomen van afbeeldingen van ustuzou ten noorden van deze stad, op een eiland vlak voor de kust. Een van hen zou het exemplaar kunnen zijn dat u zoekt.'

'Die afbeeldingen wil ik zien - nu het nog licht is.'

Terwijl zij zaten te praten werd het licht vanuit de geopende vin verduisterd alsof er een wolk langs de hemel dreef. Vaintè keek omhoog en zag Fafnepto naar beneden komen. Fafnepto stond op het punt iets te zeggen - toen ze opeens Akotolp zag. Ze maakte een vragend gebaar.

'Dit is Akotolp,' zei Vaintè. 'Zij was mijn dienares toen ik hier eistaa was. Een belangrijk geleerde, die over zo mogelijk nog belangrijker informatie beschikt.'

'Ik heb Akotolp eerder vandaag reeds gesproken. Tevens werd deze zelfde Akotolp zojuist in de ambesed ter sprake gebracht door de geleerde Ukhereb. Zij zei dat jullie allebei de persoon die wij zoeken, Ambalasi, hebben ontmoet.'

'Dat klopt.'

'Ukhereb zei ook dat Ambalasi bewijzen had van een continent ten zuiden van hier en van een rivier daar. Ukhereb gelooft dat Ambalasi en de uruketo die wij zoeken zich daar nu bevinden. Denk jij dat ook?'

Akotolp was danig uit het veld geslagen, ook al probeerde ze het niet te laten merken, want ze had gedacht dat zij de enige was met deze theorie. Uiteindelijk kon zij niet anders dan bevestigend knikken. 'Inderdaad, ja, en ik ben verder van mening dat zowel zij die wij zoeken als de uruketo zich op de oevers van die reusachtige rivier moeten bevinden, die zij ons zo gedetailleerd heeft beschreven.'

Fafnepto was het hier geheel mee eens. 'Alles wat jullie beiden hebben gezegd brengt mij tot dezelfde conclusie. Ik ben een jager en ik heb het gevoel dat het zo is. Ik voel dat onze prooi daar zit. De gezag-voerster laat momenteel vers vlees en water aan boord brengen. Morgenochtend zal ik nog een keer met de eistaa gaan praten en dan vertrekken we. We gaan naar die rivier.'

Vaintè viel haar met dringende gebaren in de rede. 'Ze ontsnappen heus niet. We krijgen hen daar wel te pakken. Er zijn hier echter ook nog ustuzou in de buurt, ergens langs de kust, die we eerst moeten vinden en doden. Zij zijn deze stad binnengedrongen en hebben Yilanè vermoord. Wij moeten hen doden...'

'Nee. We vertrekken naar het zuiden.'

'Het kost niet veel tijd. Het is erg belangrijk voor mij...'

'Voor mij niet. We gaan naar het zuiden.'

'Ik zal het er met Gunugul over hebben. Zij zal het zeker met mij eens zijn dat we dit eerst even moeten doen.'

'Of zij het ermee eens is of niet, is van geen enkel belang. Ik ben Lanefenuu's vertegenwoordigster. Ik beveel Gunugul om koers te zetten naar het zuiden. Ik zal het haar nu meteen vertellen zodat er geen enkel misverstand kan ontstaan wanneer ik in de stad ben.'

Ze zij het bijna kalm, alsof het niets betekende, maar bleef Vaintè wel onafgebroken aankijken. Zoals ze naar een dier zou kijken vlak voordat ze het doodde. Vaintè retourneerde haar blik al even gevoelloos, maar ze wist heel goed dat Fafnepto ditmaal gewonnen had. En ze wist ook dat niets haar van gedachten zou doen veranderen. Vaintè zou haar uur der wrake moeten uitstellen.

'Jij hebt het bevel, wij zullen doen wat jij zegt. Weet ook dat Akotolp heeft aangeboden met ons mee te gaan en ons te helpen onze missie te volbrengen.' Terwijl ze sprak, leek Vaintè uiterlijk net zo kalm als haar tegenstandster. Fafnepto nam het bericht voor kennisgeving aan, bedankte en liep weg. Ze zag dus niet het opvlammen van Vaintè's handpalmen en de kromming van haat in haar vingers. Akotolp zag het wel en zij deinsde achteruit, uit haar evenwicht gebracht door de heftigheid. Vaintè slaagde erin haar gevoelens weer snel onder controle te krijgen en toen ze weer sprak, was ze heel kalm.

'Het zou mij een geweldig genoegen zijn de afbeelding van de ustuzou te mogen zien. Ik zal er voorlopig genoegen mee moeten nemen. Ik ben nu al zo lang naar hem op zoek — dat ik nog wel heel even kan wachten. Dit is in elk geval geen vergeefse reis geweest. De Dochters des Doods zijn ontkomen toen we deze stad moesten ontvluchten. Hun bestaan is mij reeds lang een doorn in het oog. Ik zal hen met plezier opsporen. Duizendmaal dank - en nu de afbeeldingen!'

Stuk voor stuk bekeek Vaintè de vellen, terwijl haar ledematen meebewogen met haar emoties. Haat, genoegen, verrassing. Toen ze ze allemaal gezien had, nam zij ze zorgvuldig een tweede keer door en vond er ten slotte één die haar aandacht trok. De andere vielen uit haar duimen terwijl ze hem tegen het licht hield; Akotolp raapte de gevallen vellen weer op.

'Kijk hier eens naar, Akotolp,' zei Vaintè na enige tijd. 'Jij hebt de ogen en het brein van een geleerde. Vertel me wat je hier ziet. Kijk naar dit figuurtje hier.'

Akotolp hield het vel zó dat het licht er goed op viel en bekeek het nauwgezet. 'Het is een van de dodende ustuzou, waarschijnlijk een mannetje, want de vrouwtjes hebben andere organen op deze plek. Hij kijkt omhoog met zijn hand boven zijn ogen, zodat het gezicht niet duidelijk zichtbaar is. Er is iets, een versiering misschien, op zijn keel geschilderd.'

'Dus jij ziet het óók! Zou het een metalen tand kunnen zijn, denk je?;

'Het is een mogelijkheid/detail helaas onduidelijk. Maar het zou een voorwerp van metaal kunnen zijn.'

'Het zou bijna te mooi zijn om waar te zijn als dat werkelijk degene is die ik zoek.'

'Grote waarschijnlijkheid. En dan is er nog iets belangrijks dat ik de eistaa nog niet heb verteld. Hier, op dit andere vel, ziet u een primitief soort constructie. Er staan twee figuren voor.'

Terwijl Akotolp haar het blad overhandigde en met haar duim de bewuste plek aanwees, gebaarde zij opwinding en trots over haar ontdekking en keek naar Vaintè's ongelovige bewegingen.

'Dit is onverklaarbaar. De een is een Yilanè en de ander een ustuzou. Hoe kan dat?'

'Daar kunnen wij slechts naar gissen. Misschien word de Yilanè gevangen gehouden. Ze komt op andere afbeeldingen ook voor en lijkt niet gewond. Dit is erg dicht bij de plek waar de ustuzou-nesten zich bevinden.'

Vaintè beefde van opwinding. 'Dan móet dat wezen dat we gezien hebben Kerrick zijn. Hij is de enige die kan communiceren met een Yilanè. Hoever is het hier vandaan?'

'Nog geen dag per uruketo.'

'En we hebben een uruketo...' Vaintè werd opnieuw bevangen door heftige emoties en het duurde even voordat zij zichzelf weer in bedwang had. 'Maar nu kan het niet. Nu gaan we naar het zuiden. Daar bevindt zich ook iemand die ik graag terug wil zien, ene Enge.’

‘Er kwam iemand bij me,' zei Enge, 'met de boodschap dat u mij dringend wenste te spreken.'

'Het begrip dringend wordt door de Dochters der Slaperigheid blijkbaar met een korreltje zout genomen,' zei Ambalasi geërgerd. 'Die boodschap had ik eerder vandaag al verzonden in de hoop dat hij je zou bereiken voordat we allemaal dood of stokoud zouden zijn.'

'Is het dan zo'n dringende kwestie?'

Alleen voor mij. Mijn onderzoek is afgerond. Er ligt nog een heel continent dat bestudeerd moet worden - maar dat mogen anderen doen. Ik heb aantekeningen en monsters waarvan iedereen versteld zal staan. Ik heb de weg gebaand voor diegenen die na mij komen. En nu keer ik terug naar Entoban*.'

'Plotseling besluit, onverwacht/onaangenaam, onwelkome informatie!'

'Alleen voor jou, Enge. Alle anderen zullen maar wat blij zijn mij te zien vertrekken. Net zo blij als ik zal zijn om hen de rug toe te keren. Al mijn aantekeningen zijn verzegeld aan boord van de uruketo gebracht. Setèssei zal mij vergezellen, maar zij heeft mij verzekerd dat zij twee Dochters heeft getraind in het gebruik van nefmakels, gezondheidszorg en wondverzorging. Dus jullie zullen niet allemaal ogenblikkelijk sterven wanneer wij weg zijn.'

'Het is zo plotseling dat het mij bedroeft en in verwarring brengt. Ik wist dat het ooit zou gebeuren. Uw aanwezigheid schenkt mij zoveel vreugde. Afwezigheid zal ledigheid teweegbrengen.'

'Vul die dan maar met gedachten aan Ambalasi, zoals iedereen hier.'

'Natuurlijk zal ik dat doen. En ik ben blij dat de uruketo zal worden teruggebracht naar Yebeisk.'

'Dat zal nog even moeten wachten, want ik ben van plan mij verre te houden van Yebeisk en haar ongetwijfeld furieuze eistaa. Wanneer ik terug ben in Entoban* zal ik de uruketo naar je toesturen en dan wordt hij jouw verantwoordelijkheid.'

'Dankbaar aanvaarden van verantwoordelijkheid.'

'En dan is er nog een verantwoordelijkheid waar we het over moeten hebben. Kom mee.'

In plaats van aan boord te gaan van de uruketo, ging Ambalasi haar voor naar de boot die vlakbij in het water lag. Hij was inmiddels beter getraind en reageerde op de druk die Ambalasi met haar duimen uitoefende op zijn zenuwuiteinden, door rustig de rivier op te zwemmen. Zij stuurde hem naar het strand buiten de stad en legde hem met de zuignap op zijn rugschild vast aan een boom.

'Ken je deze plek?' vroeg zij.

'Onvergetelijk. Hier hebben we de allereerste Sorogetso gezien. Ik ben hier vaak geweest toen ik bezig was hun taal te leren. Zij zijn nu weg.' Er klonken boventonen van verdriet en bovenal spijt in haar woorden.

'Inderdaad - en dat is maar goed ook. Hun onafhankelijkheid is verzekerd, hun unieke cultuur blijft onbezoedeld door volgelingen van Ugunenapsa. Deze kant op.'

De drijvende boom lag nog op dezelfde plek, de takken diep weggezonken in de modder. Zij maakten de oversteek en baanden zich een weg over het eens makkelijk begaanbare pad, dat nu begroeid was met hoog gras. Toen ze aankwamen bij de nu overwoekerde open plek, wees Ambalasi op de vervallen onderkomens die de Sorogetso eens hadden gebouwd.

'De Sorogetso moesten in bescherming worden genomen tegen de inmenging door jouw twistzieke vriendinnen. Hun cultuur liep gevaar. Zij bevinden zich op de grens tussen manipulatie van materialen en manipulatie van leven. Voor geleerden een prachtige kans voor bestudering/kennis. Echter niet voor mij. Ik zal anderen naar de plek langs deze rivier sturen waar de Sorogetso nu leven. Om mijn werk te voltooien. Hetgeen mij brengt tot mijn laatste bijdrage ten dienste van Ugunenapsa. De oplossing voor een probleem dat al enige tijd mijn aandacht heeft. Een intrigerende kwestie. Continuïteit.'

'Bedoeling ontgaat mij.'

'Dat is niet de bedoeling. Simpel gezegd — wanneer jullie allemaal dood zijn, betekent dat ook het einde voor Ugunenapsa's theorieën.'

'Dat is helaas maar al te waar en het stemt mij zeer treurig.'

'Houd dan maar op met treuren. Ik heb de oplossing.'

Ze kwamen tussen de bomen vandaan en bleven staan op het verlaten strand langs de oever van het meer. Ambalasi keek om zich heen en riep toen de allereenvoudigste klanken voor aandacht-voor-spreken. Vervolgens liet zij zich met een vermoeide zucht op haar staart zakken. Enge kon slechts verbazing en niet-begrijpen gebaren.

Er bewoog iets in het struikgewas en even later kwam er een kleine, onvolwassen fargi te voorschijn.

'Samen,' seinde Ambalasi met kleurveranderingen van haar handpalmen.

'Samen,' antwoordde de fargi en kwam bij het zien van Enge aarzelend en bevend naar voren.

'Vrees niet,' zei Ambalasi langzaam en duidelijk. 'Breng anderen.'

Enge stond de fargi na te staren, haar lichaam in een houding van verwarring en wilde hoop.

'Fargi... hier?' zei ze. 'En zo klein. Zijn het Sorogetso?'

'Dat lijkt me wel duidelijk. Zoals je weet heb ik alle volwassen exemplaren, die al Yilanè waren, hier weggehaald. Maar toen zag ik jonge efenburu in het meer en dat baarde mij zorgen. Ik was bang dat ze uit het water zouden komen en niemand zouden vinden om mee te praten, want dan zou hen een zekere dood hebben gewacht. Aanvankelijk was ik van plan hen met de anderen te herenigen, maar dat stelde mij voor bepaalde problemen. In het meer zitten nog jongere efenburu die zich later bij de oudere zullen willen voegen. Dit is een natuurlijk proces waarmee ik mij niet al te veel wil bemoeien. En toen zag ik plotseling de meest voor de hand liggende oplossing voor twee problemen tegelijk. Kun jij me vertellen hoe die oplossing luidt?'

Enge was zo ontroerd dat zij amper een woord kon uitbrengen. 'Onze redding. Wij zullen hier zijn wanneer ze uit het water komen. Zij zullen leren spreken, zich bij ons voegen en op hun beurt met de anderen spreken wanneer die het strand betreden.'

'Dat lost hun probleem op. En het andere?'

'U bent de redding van de Dochters van het Leven. U stelt de continuïteit van de wijsheid van Ugunenapsa zeker voor de eeuwigheid.'

'Misschien niet voor de eeuwigheid, maar in elk geval voor een hele poos. Je beseft toch hopelijk wel dat jullie je niet met hen kunnen vermenigvuldigen? Hun metabolische geboorteveranderingen verschillen te veel van de onze. Wanneer zij de volwassenheid bereiken, moet je er absoluut voor zorgen dat Sorogetso uitsluitend met Sorogetso paren. Denk je dat je de lust van je Dochters kunt beteugelen?'

'Wij lusten slechts naar wijsheid - u hoeft niet bang te zijn.'

'Mooi zo. Je beseft ook dat dit alleen culturele continuïteit betekent, geen genetische? Op een dag zal de laatste van de huidige Dochters van ouderdom sterven. Dan zullen er alleen nog maar Sorogetso zijn.'

'Ik begrijp wat u wilt zeggen - en ik verzeker u nogmaals dat dat niets uitmaakt. De Acht Beginselen van Ugunenapsa zullen voortleven, dat is het enige wat telt.'

'Goed. Dan is het nu tijd voor mij om te gaan. Mijn belangrijke werk hier is gedaan. Ik keer terug naar de bewondering van geciviliseerde steden, het respect van een eistaa. En het genoegen van het volledig vergeten van de verafschuwde naam van Ugunenapsa.'

32

Het handelen nam het grootste deel van die eerste dag in beslag en werd ook de volgende dag nog voortgezet. De Paramutan genoten er te veel van om er al snel mee op te houden. Binnen de kortste keren werden Hanath en Morgil aangestoken door hun enthousiasme en hadden spijt dat ze niet meer handelswaar hadden meegenomen. Toen had iemand vers vlees voorgesteld. Alle activiteiten werden opgeschort terwijl de twee jagers hun bogen grepen en het bos in renden. Hoewel de Paramutan de beste jagers op de oceaan waren, ontbrak het hen aan de vaardigheden die de Tanu aan land bezaten. De vier geschoten herten werden ontvangen met geestdriftige, hoge kreten.

Ze vierden feest — en de handel werd voortgezet. Vervolgens werd er nog meer gefeest om de geslaagde transacties te vieren. Kerrick zat een eindje bij de anderen vandaan, op een van de duinen die uitzicht boden over de zee. Hij was diep in gedachten verzonken. Armun kwam naar hem toe en hij pakte haar hand en trok haar naast zich op de grond.

'Ze zijn bezig elkaar hun liedjes te leren,' zei ze. 'Hoewel ze geen flauw idee hebben wat ze zingen.'

'We hadden wat porro moeten maken — dan was het pas echt feest geworden.'

'Waag het niet om dat hardop te zeggen!' Ze lachte om de twee jagers, die nu een demonstratie gaven hoe de Tanu worstelden. 'Van het idee alleen dat de Paramutan porro zouden drinken, krijg ik al de neiging om hard weg te lopen.'

Er klonken nog meer kreten en een doffe klap toen Kalaleq liet zien dat de Paramutan, ondanks hun geringe lengte, ook sterke worstelaars waren.

'Ik heb veel nagedacht sinds we hier zijn,' zei Kerrick. 'En ik heb een aantal belangrijke beslissingen genomen. De eerste beslissing is dat ik jou gelukkiger ga maken.'

Ze greep hem lachend bij zijn arm. 'Ik zou niet weten hoe je me gelukkiger kunt maken, we zijn immers samen.'

'Toch weet ik dat er iets is wat jou dwars zit — dus zeg ik je bij deze dat dat afgelopen is, voorbij. Arnwheet heeft heel veel vrienden, maar ik heb hem gedwongen met die ene vriend op het eiland te praten. En jij vindt dat vreselijk.'

Haar glimlach was nu verdwenen. 'Dat is zo. Maar jij bent een jager en ik kan jou niet vertellen wat je wel of niet moet doen. Je doet wat je doen moet.'

'Ik heb me vergist. Zodra we terug zijn, zal ik ervoor zorgen dat de jongen bij wat jij de marag noemt uit de buurt blijft. Maar de marag is mijn vriend en ik praat graag met hem. Maar Arnwheet mag zelf kiezen wat hij wil. Als hij liever wil vergeten hoe de murgu spreken — dan moet hij dat doen.'

'Maar je hebt zo vaak gezegd hoe belangrijk het is dat hij dat soort dingen weet.'

'Ik ben daar anders over gaan denken. Zij zijn niet belangrijk. Ik ben blind geweest voor hoe de wereld eigenlijk in elkaar zit. Ik zie eruit als een Tanu, maar ik denk als een marag. Maar dat wordt nu anders. De wereld is niet veranderd, maar wel de manier waarop ik er tegenaan kijk.'

Armun luisterde zwijgend. Ze begreep er niets van, maar wist dat wat hij zei heel veel voor hem betekende. Hij glimlachte om haar aandachtige, zwijgende gezichtje en raakte even haar lippen aan.

'Ik geloof niet dat ik het goed onder woorden breng. In mijn hoofd is alles heel duidelijk, maar het komt er helemaal verkeerd uit. Kijk nu eens naar de Paramutan, naar al die prachtige dingen die zij maken. Hun ikkergak, de zeilen die ze gebruiken om mee te varen, de waterpompen, hun houtsnijwerk, alles.'

'Ze zijn erg goed in het maken van al die dingen.'

'Inderdaad - maar dat zijn wij ook. Onze vuurstenen messen, onze bogen, speren, de tenten waar we in slapen, dat maken we allemaal zelf. En denk eens aan de Sasku met hun potten en weefgetouwen, hun geweven stoffen, de gewassen die ze verbouwen...'

'En de porro - laten we dat vooral niet vergeten!'

Ze begonnen allebei te lachen terwijl op het strand het worstelen steeds wilder werd. Twee van de Paramutan gingen zo in hun wedstrijd op dat ze omver werden gespoeld door een golf - hetgeen iedereen erg grappig vond.

'Wat ik heb gezegd over het maken van dingen is erg belangrijk,' zei Kerrick. 'Zelfs de porro is belangrijk. Omdat het iets is wat wij met onze handen kunnen maken. De voorwerpen die wij maken kunnen niet sterven - omdat ze nooit geleefd hebben. Een speer doet het even goed in de sneeuw als in het oerwoud.'

'Dat is waar. Maar is het werkelijk zo belangrijk?'

'Voor mij is dit de allerbelangrijkste ontdekking die ik ooit heb gedaan. Ik heb te lang gedacht als een marag. De murgu maken niets. De meesten van hen doen niets anders dan leven, eten, sterven. Slechts enkelen van hen hebben de kennis van de wetenschap en zij kunnen levende dingen manipuleren. Ik weet niet hoe ze het doen - en ik heb zo het gevoel dat ik het nooit zal weten. Maar ik ben zo dom geweest alleen te denken aan de dingen die zij kweken. Hoe ze het doen en waarom ze het doen. Alles wat ik ooit heb bedacht en gedaan, is gedaan op de manier van de murgu. Ik heb altijd geprobeerd te denken zoals zij. Dat was ene vergissingen van nu af aan keer ik hen de rug toe. Ik ben een Tanu en geen halve marag. Dit zeg ik omdat ik nu de waarheid zie. Laat de dodende stokken maar doodgaan. Ze zijn niet belangrijk. Ik heb ze belangrijk gemaakt en anderen hebben mij geloofd. Maar dat wordt nu anders.'

Hij maakte haar bang. 'Zeg dat nu niet. Zonder de dodende stokken kunnen we in het zuiden niet overleven - en in het noorden is het altijd winter. Dit mag je niet zeggen.'

'Luister en begrijp. Ik ben een jager. Morgen kan ik dood zijn, gisteren had ik al dood kunnen zijn. Ik ben er de oorzaak van dat we dodende stokken gebruiken. Toen ik bij de murgu leefde, zag ik hoe ze dodende stokken gebruikten om alles te doden wat hen aanviel, hoe groot het ook was. Zo kwam ik op het idee dat we met dodende stokken ook in het zuiden konden overleven. En dat hebben we gedaan — maar nu is ons leven volledig afhankelijk van die dodende stokken, en dat is niet goed. We moeten een manier vinden om het zonder te stellen, een voor ons natuurlijke manier. Als wij zo afhankelijk zijn van die dingen, dan zijn we allemaal halve murgu. Maar dat moet veranderen. Zowel ikzelf als alle anderen moeten leven als Tanu. De oplossing ligt voor de hand.'

'Ik zie hem niet,' zei zij, volledig in verwarring.

'Herinner je je het murgu-eiland niet meer? Hoe jij het vuur aanstak en Kalaleq de boot-beesten in zee doodde?'

'Ja, dat is toen allemaal gebeurd.'

'Dan zal hij ons laten zien hoe we op dezelfde manier murgu kun-nen doden. Wij zullen takkuuk leren maken. Dat is het zwarte vergif in dc blazen waarvan je al ziek wordt als je er heel even aan ruikt. Maar als je bet aan speerpunten smeert, doodt het de allergrootste marag. Zie je het verschil dan niet? Dingen die we zelf kunnen maken kunnen nooit doodgaan - net als de dodende stokken die ziek worden en sterven. Ook de kennis van hoe je het moet maken zal niet sterven, omdat bijna iedereen het weet. Wij zullen takkuuk leren maken en overal kunnen leven waar we willen.'

'Ik denk dat ik het nu begrijp - en dat ik in elk geval begrijp dat dit heel belangrijk voor je is. Maar misschien zullen we niet in staat zijn om takkuuk te maken. Wat dan?'

Hij ging staan en trok haar ook overeind. 'We zijn heus wel in staat te begrijpen hoe het gemaakt wordt. We gaan het meteen vragen. Wat de een kan maken, kan de ander ook maken. Wij zijn geen murgu, vergeet dat niet. En we moeten ook niet proberen te leven zoals zij. Misschien zullen wij ooit over hun kennis van levende wezens beschikken. Maar voorlopig hebben we die kennis niet nodig. Laten we het aan Kalaleq gaan vragen.'

De Paramutan lag op zijn rug in het zand, hijgend op een stuk rauwe lever te kauwen. Zijn handen en gezicht zaten onder het bloed. Zijn maag stond bol van het vele eten - maar hij was nog niet van plan ermee op te houden.

'Grootste eter van de Paramutan!' riep Kerrick.

'Dat is waar! Het is dat jij het nu zegt. En de grootste jager ben ik ook...'

'Jij kunt dus alles?'

'Alles!'

'Kan je ook takkuuk maken?'

'Kalaleq weet alles wat er te weten valt en maakt takkuuk waarmee je de allergrootste ularuaq kunt vellen.'

'Kan de behaarde, wijze Paramutan deze simpele Tanu dan vertellen hoe dat in zijn werk gaat?'

'Nooit!' schreeuwde hij, waarna hij begon te brullen van het lachen en hulpeloos terugviel in het zand. Noch Kerrick, noch Armun vond het heel erg grappig. Pas toen hij ophield met lachen en de laatste lever had weggewerkt, legde hij uit wat hij bedoelde.

'Het luistert heel nauw en het is erg moeilijk. Mijn vader heeft het mij geleerd en ik zal mijn zoon Kukujuk leren hoe het moet zodra hij wat ouder is. Jullie zijn al oud genoeg om het te leren. Maar ik wil wel iets in ruil voor deze geheime kennis.'

'Dat lijkt me redelijk. Wat wil je?'

'De prijs is hoog. Het is... een mes van steen met een zo scherp mogelijk lemmet.'

Kerrick pakte zijn eigen mes en gaf het aan Kalaleq. Deze liet zijn duim langs het mes glijden en mompelde tevreden. 'Ik zal het je eerst vertellen en daarna laten zien. Want je moet niet alleen het bloed en de ingewanden van bepaalde vissen vermengen en ze op een warme plek begraven om te rotten. Waarna je ze op moet graven om ze nog wat verder te laten rotten, maar daarna moet je er ook nog het sap door mengen van de wortels van de grote bloemen die alleen langs deze kust bloeien. Dat is een van de redenen waarom we hier komen om handel te drijven. We komen ook om die wortels uit te graven. Die moeten ook in de takkuuk, dat is altijd al zo geweest. Ze helpen om het dodelijk te maken. Ga je de takkuuk gebruiken om mee te vissen?'

'Wij zijn jagers. Wij hebben het nodig voor onze speerpunten wanneer we in het bos grote murgu tegenkomen.'

'Die kun je er ook makkelijk mee doden, wees maar niet bang.'

'We zijn juist heel erg bang geweest,' zei Armun, waarna ze glimlachte. 'Maar dat gaat nu veranderen.'

En haar eigen angsten waren nu ook verdwenen. Dat Arnwheet meer marag zou worden dan Tanu. Die angst was verdwenen. Voortaan zou Kerrick de marag op het eiland alleen opzoeken. Hij zou met het wezen praten zoals zij met de Paramutan praatte. Meer niet. En op een dag zou het beest sterven en dan was het helemaal voorbij. Nu hoefde ze nooit meer bang te zijn.

'Je durft niet naar het eiland te gaan,' zei Dall, waarna hij op de grond spuwde om te laten zien hoe hij erover dacht.

'Ik ben niet bang,' zei Arnwheet. 'Ik heb alleen geen zin om naar het eiland te gaan. Jij zou bang moeten zijn, jouw vader heeft je een pak slaag gegeven toen je ging. Ik heb je zien huilen.'

'Ik heb niet gehuild!'

'Ik heb het ook gezien!' riep een van de andere jongens en sprong snel achteruit toen Dall hem een stomp probeerde te geven. Arnwheet deed een paar stappen naar achteren. Hij was kleiner dan Dall en wist dat hij hem in een gevecht niet zou kunnen verslaan. Hij hoopte dat hij de hele kwestie zou vergeten. Maar dat mocht niet zo zijn. Dall rende achter de andere jongen aan, kwam toen, nog ziedend van woede, terug en prikte pijnlijk met zijn vinger tegen Arnwheets borst.

'Ik heb jou samen met je vader naar het eiland zien gaan. Ik had me verstopt en zag jullie regelrecht naar de marag gaan.'

'Praat niet over mijn vader.'

'Waarom?' Dall had nu een gemene grijnslach op zijn gezicht en alle anderen waren op zijn hand. 'Hoe wil je me tegenhouden? Probeer het maar. Jouw vader is een halve marag. Ik heb hem zelf zo zien wiebelen en kronkelen.'

Hij draaide en danste met zwaaiende armen in het rond en alle jongens moesten erg om hem lachen.

'Houd je mond!' was het enige wat Arnwheet kon bedenken.

'En Arnwheet heb ik het ook zien doen, kijk zo, wiebeldewiebel!'

De demonstratie was een groot succes en hij draaide rond zodat iedereen het goed kon zien. Arnwheet voelde zich steeds kwader worden en hij gaf de grotere jongen een duw in zijn rug, gooide hem om en gaf hem toen, voordat hij weer overeind kon krabbelen, een harde schop. Dall schreeuwde van woede en Arnwheet zette het op een lopen.

Arnwheet was snel en de schreeuwende Dall kreeg hem telkens net niet te pakken. Alle andere jongens holden joelend achter hen aan. Tussen de tenten door renden ze, Arnwheet maakte scherpe bochten en sprong over een kampvuur heen. Maar nu was Dall plotseling vóór hem - hij greep Arnwheet bij de arm en draaide hem met een ruk om. Hij sloeg hem tegen de grond en begon hem met zijn vuisten te bewerken. Zijn vuist trof Arnwheet op de neus en het bloed spoot hoog op - de omstanders juichten. Dall stond op en begon de kleinere jongen te schoppen. Maar hij gaf een gil toen een harde hand hem een pijnlijke draai om zijn oren gaf.

'Een jongen die kleiner is dan jij schoppen en slaan!' riep Merrith boos. 'Waarom schop je mij niet, wil je dat soms eens proberen?' Voordat hij weg kon komen, verkocht ze hem nog een oorveeg. 'Wil een van jullie soms ook wat?' zei ze woedend tegen de andere jongens, die zich al even snel als Dall uit de voeten maakten. Arnwheet ging snikkend zitten en zijn tranen vermengden zich met het bloed uit zijn neus.

'Jongens,' mopperde ze binnensmonds, terwijl ze zijn tranen wegveegde. Ze doopte een doekje in koud water, maakte zijn gezicht schoon en hield het tegen zijn neus totdat het bloeden en het huilen ophield.

'Ga naar je tent, ga liggen en houd je rustig, anders begint het weer opnieuw te bloeden,' zei ze. 'En haal je geen nieuwe moeilijkheden op je hals.'

Arnwheet voelde zich erg vernederd. Hij liep mokkend door het zand en schopte tegen een stok. De jongens lachten hem uit — en het was nog waar ook. Hij zag er echt zo uit wanneer hij Yilanè sprak. Van nu af aan deed hij het nooit meer. Of misschien ook wel. Hij kon het spreken en zij niet. Ze waren gewoon stom. En hij kon naar het eiland gaan - zij niet. Hetgeen betekende dat hij beter was dan zij. Hij ging er nu meteen heen, ze konden hem toch niet achterna komen.

Er was niemand in de tent. Malagen was weg met zijn zusje. En zijn vader en moeder waren ook al weg en het duurde zo lang. Er was niemand die ook maar iets om hem gaf, niemand. Alleen Nadaske misschien. Hij pakte zijn boog en pijlkoker en zag toen de visspeer bij de uitgang staan. Die nam hij ook mee, dan kon hij Nadaske laten zien hoe je er vis mee kon vangen.

Hij kwam onderweg niemand tegen. Het was een snikhete dag en hij was vuil en bestoft. Het was best lekker om het kanaal over te zwemmen naar het kleinere eiland vlak voor de kust. Hij ging aan de waterkant zitten en keek over zijn schouder naar het struikgewas, maar niemand had hem gevolgd. Hij begon het strand over te lopen en toen hij in de verte het hutje zag staan, riep hij luidkeels om aandacht-voor-spreken. Nadaske stak zijn hoofd naar buiten en gebaarde vreugde om weerzien.

'Ook vreugde om eten,' zei Arnwheet, terwijl hij zijn visspeer omhooghield. 'Voor steken/vangen vis. Ik zal je laten zien hoe het moet.'

'Kleintje beschikt over wijsheid die mijn verstand te boven gaat. Wij gaan vissen steken!'

Anbefeneleiaa akotkurusat, anbegaas efeng;

Ugunenapsa sprak:

Wie de waarheid van Efeneleiaa aanvaardt,
aanvaardt het leven.

33

'Is alles naar behoren ingeladen?' vroeg Ambalasi. Elem gebaarde bevestigend.

'Alles wat naar de kade was gebracht is veilig aan boord van de uruketo gebracht en goed vastgemaakt. Ook is er een grote hoeveelheid geconserveerde paling en water aan boord gebracht, voldoende voor een lange reis. Het dier zeifis goed doorvoed en uitgerust. Alleen twijfels omtrent bestemming.'

'Entoban*! Dat heb ik je verteld. Begint je geheugen je in de steek te laten?'

'Geheugen functioneert prima. Ik wilde er alleen mee zeggen dat Entoban* een uitgestrekt continent is, omringd door vele oceaanstromingen en dat specificatie van stad/einddoel de lengte van de reis kan verkorten.'

'Misschien is een lange reis juist wel waar we behoefte aan hebben. Voorlopig moet je het, wat betreft het vaststellen van de koers, maar doen met eindbestemming Entoban*. Er zijn vele steden die in aanmerking komen en ik zal ze met elkaar vergelijken. Ik ben moe, Elem, in vele opzichten, en dit is een heel belangrijk besluit. Na deze reis zal ik geen lange reizen meer maken en ook niet meer deelnemen aan het primitieve leven aan de uiterste grenzen van kennis-zoeken. Wat ik zoek is een comfortabele stad die mij hartelijk zal verwelkomen, waar anderen alles wat ik heb ontdekt kunnen komen bewonderen en bestuderen. Een leven van lichamelijk en geestelijk gemak. Met iets lekkerders te eten dan alleen maar paling.' Ambalasi keek het nu lege verblijf nog eens rond en draaide zich om. 'We gaan.'

'Ik heb opdracht gekregen u te verzoeken vóór uw vertrek in de ambesed te verschijnen.'

'Argwaan wat betreft redenen. Toespraken en een uitgebreid afscheid?'

'Dat is mij niet medegedeeld. Zullen we gaan?'

Mopperend en zonder enige belangstelling ging Ambalasi mee. Toen ze dichterbij kwamen, hoorden ze vanuit de ambesed het geluid van vele stemmen. Maar toen ze binnenkwamen, verstomde het geroezemoes.

'Allemaal geleuter over Ugunenapsa,' zei zij minachtend. 'Nog even en mij zal de grote vreugde ten deel vallen dat ik die verfoeilijke naam en al haar volgelingen kan vergeten.'

Ondanks haar gemopper was ze blij dat iedereen er was en dat er eerbiedig ruim baan voor haar werd gemaakt. Enge stond naast de zetel van de eistaa en ditmaal zei niemand er iets van toen Ambalasi daarop plaatsnam.

'Kennelijk wordt er vandaag niet gewerkt,' zei ze.

'Iedereen is hier. Dit is iets wat we allemaal wilden.'

'Is hier een reden voor?'

'Jazeker. Er is vele dagen over gesproken...'

'Dat geloof ik graag!'

'...en er zijn vele suggesties gedaan wat betreft de juiste wijze om uiting te geven aan onze dankbaarheid voor wat u voor ons hebt gedaan. Na uitvoerig overlegd te hebben, kwamen wij tot de conclusie dat niets toereikend was om blijk te geven van onze waardering voor alles wat u hier hebt bereikt.'

Ambalasi kwam moeizaam overeind. 'Als jullie dan toch niets gevonden hebben wat toereikend was, kan ik nu dus wel vertrekken.'

Hierop volgde enige consternatie en Enge kwam snel naar voren en gebaarde: ontkenning, blijf, dringend en haastte zich om zich nader te verklaren.

'U begrijpt mij verkeerd, grote Ambalasi, of misschien is het mijn gebrekkige manier van spreken. Alle suggesties werden verworpen, op een na, en die houdt in dat wij u willen eren met datgene wat ons kostbaarste bezit is: De Acht Beginselen van Ugunenapsa.'

Hier zweeg zij even en het bleef doodstil. 'Wij hebben het volgende besloten: van nu af aan tot in de eeuwigheid zullen zij bekend staan als de Negen Beginselen van Ugunenapsa!'

Het lag al op het puntje van Ambalasi's tong om te vragen wanneer Ugunenapsa was teruggekeerd om het negende te dicteren, maar ze had het gevoel dat dit zelfs voor haar wel erg harteloos zou zijn. Dus gebaarde zij slechts tamelijk beleefde aandacht.

'Dit is het negende,' zei Enge, terwijl zij plaatsmaakte voor Omal en Satsat. Zij begonnen op zangerige toon iets voor te dragen en wat zij zeiden werd door alle toehoorders herhaald.

'Het negende beginsel van Ugunenapsa. De eerste Acht Beginselen bestaan. Zonder de grote Ambalasi zouden zij niet bestaan.'

Ambalasi wist het op waarde te schatten, dit was de grootste uiting van dankbaarheid waartoe de Dochters van het Leven in staat waren. Voor hen kwamen Ugunenapsa's woorden ten alle tijde op de eerste plaats. En nu was de naam van Ambalasi voor eeuwig met hun bestaan verbonden. Deze twistzieke wezens waren dus werkelijk in staat om dankbaarheid te tonen! Dit was waarschijnlijk voor het eerst in haar lange leven dat zij geen beledigende opmerking kon verzinnen. Zij kon slechts eenvoudig uitdrukking geven aan haar eigen dankbaarheid.

Enge zag het - zij kende de oude geleerde veel beter dan Ambalasi ooit voor mogelijk zou hebben gehouden. Ze begreep en waardeerde haar reactie. Ze draaide zich om en sprak de aanwezigen toe.

'Ambalasi heeft jullie allen bedankt. Nu is het tijd om haar met rust te laten. Ook al vertrekt zij vandaag - wij weten nu dat zij nooit echt bij ons weg zal gaan. Ambalasi en Ugunenapsa - voor eeuwig met elkaar verbonden.'

Zwijgend verlieten zij de ambesed, totdat alleen Enge nog over was. 'Mag ik met u meelopen naar de uruketo? Wij hebben zo vaak samen gewandeld en ik heb zoveel van u geleerd, wijze Ambalasi. Zullen we gaan?'

Het kostte Ambalasi moeite om overeind te komen, maar Enge's sterke duimen hielpen haar en langzaam liepen ze samen de ambesed uit. Ze wandelden zwijgend door de stad, totdat Ambalasi aangaf dat ze even wilde uitrusten in de schaduw, want de zon was erg heet. Toen ze bleven staan om af te koelen, maakte Enge duidelijk dat ze graag iets wilde vragen.

'Dat heb ik je nog nooit geweigerd, Enge, dat weet je. Zonder mijn voortdurende hulp zou de gehele Yilanè wereld niet zijn wat zij vandaag de dag is.'

'Dat is waar. En dat is tevens de reden voor mijn vraag. Ik maak me zorgen. U hebt het er altijd over dat u niet in Ugunenapsa gelooft en dat vind ik zowel verontrustend als moeilijk te begrijpen. Uw analyseert onze problemen met grote precisie en helpt ons ze beter te begrijpen. Maar hoe zit het met uzelf? Hoe denkt u er persoonlijk over? Ik hoop dat u mij dit wilt vertellen. Gelooft u dat de Negen Beginselen van Ugunenapsa juist zijn?'

'Nee. Dat wil zeggen, afgezien van het negende.'

'Maar - als u twijfelt aan datgene wat voor ons het allerbelangrijkste is, waarom helpt u ons dan?'

' Ik dacht dat je me die vraag nooit zou stellen. Vraag je me dit nu omdat je eindelijk beseft dat ik jullie geloofsovertuiging niet deel en ook nooit zal delen?'

'Ambalasi is alwetend en alziend. Dat is inderdaad de reden waarom ik dit vraag.'

'Het antwoord is heel simpel en voor de hand liggend - vanuit mijn standpunt. Zoals alle Yilanè wetenschappers houd ik mij bezig met hoe leven functioneert, verband houdt, zich voortzet, verandert, sterft. Zo gaat dat bij de Yilanè, zo is het altijd geweest en zo zal het altijd blijven. Daar heb ik vrede mee. Maar ik ben niet zo bekrompen als alle anderen. Ik wilde jullie en jullie Ugunenapsa bestuderen omdat zij de eerste denkster was die een andere vraag stelt. Niet hoe de dingen werken — maar waarom? Bijzonder intrigerend. De vraag naar het waarom heeft mij geholpen bij mijn eigen navorsingen en studies en daar ben ik jullie dankbaar voor. Hetgeen niet geldt voor alle lichamelijke ongemakken die het met zich meebracht. Toen Ugunenepasa voor het allereerst de vraag stelde naar het waarom, kwam er iets nieuws in onze wereld. De vraag naar het waarom bracht haar beginselen voort en die brachten op hun beurt de Dochters van het Leven voort — die weer voor vreselijke moeilijkheden zorgden door te weigeren als normale Yilanè te sterven. Een ander gevolg was een geheel nieuwe kijk op de levenswijze van de Yilanè. Als je het beslist wilt weten, en dat mag je best, dan zou ik willen zeggen dat ik niets moet hebben van Ugunenapsa en haar theorieën. Wat ik het meest interessant vond, was dat ik jou kon bestuderen.'

Enge keek geschokt en gebaarde niet-begrijpen en verlangen naar uitleg.

'Natuurlijk zal ik je uitleg geven. Denk eens aan onze manier van leven, denk eens aan de verhouding tussen de Yilanè onderling. De eistaa gebiedt en allen die onder haar staan gehoorzamen. Of sterven. Fargi komen uit de oceaan en worden volledig genegeerd. Ze krijgen alleen te eten omdat, als zij doodgaan, dat het einde van het hele Yilanè ras zou betekenen, maar verder krijgen ze niets. Als ze volhouden en de wilskracht en de ambitie hebben om te leren, worden ze Yilanè en gaan mogelijk deelnemen aan het leven in de stad. De meesten redden het niet. Zij dwalen langzaam af en gaan dood, althans dat neem ik aan. We kunnen derhalve stellen dat wij Yilanè elkaar niets anders te bieden hebben dan afwijzing en dood. Jij echter, Enge, biedt mededogen en hoop. Dit is iets heel ongebruikelijks en nieuws.'

'Hoop biedt ons uitzicht op een betere toekomst. Die andere term begrijp ik niet.'

'Dat had ik ook niet verwacht, want ik heb hem zelf verzonnen om een nieuw begrip te beschrijven. Wat ik bedoel, is het begrijpen van het verdriet van anderen, gepaard gaande met een verlangen om hun narigheid te verlichten. Dit is de reden waarom ik je geholpen heb. Dus blijf hier, blijf veilig in je stad en bestudeer het waarom van het leven. Ik betwijfel of wij elkaar na mijn vertrek ooit nog zullen terugzien.'

Het was te plotseling, het moment van afscheid was te snel aangebroken. En Ambalasi had, met haar gebruikelijke openheid, erop gewezen dat zij elkaar ongetwijfeld nooit meer zouden ontmoeten. Enge's lichaam kronkelde terwijl zij wanhopig zocht naar woorden en bewegingen om duidelijk te maken wat zij voelde, maar ze slaagde er niet in.

Toen hadden zij de waterkant bereikt en Enge wist nog steeds niet wat ze moest zeggen om uitdrukking te geven aan de diepte van haar gevoelens. Uiteindelijk raakte ze alleen Ambalasi's duimen even aan, zoals ze dat bij een efenselè zou doen, en deed toen een stap naar achteren. Zonder om te kijken greep Ambalasi Setèssei's wachtende hand en liet zich aan boord van de uruketo helpen. Elem stond vanaf de vin op hen neer te kijken, klaar om het bevel tot vertrek te geven toen het bemanningslid naast haar iets zei en op de rivier wees. Geconcentreerd tuurde zij in de aangewezen richting.

'Dringende boodschap,' riep zij naar beneden. 'In de verte bevindt zich iets op de rivier. Identificatie doet sterk vermoeden dat — dat het een uruketo is.'

'Onmogelijk,' zei Ambalasi, terwijl zij in de verte trachtte te turen. 'Setèssei, met het gezichtsvermogen van een roofvogel, wat zie jij?'

Setèssei klom tot halverwege de vin en zei niets totdat ze helemaal zeker was van haar zaak.

'Elem heeft gelijk. Er komt een uruketo deze kant op.'

'Onmogelijkheid van toevallige ontdekking. Als magere Ukhereb of dikke Akotolp aan boord zijn, duidt dat op aandachtige bestudering van mijn aantekeningen. Waarschijnlijk zijn ze zelf op ontdekkingsreis gegaan. Maar ik ga toch weg.'

'Yilanè geleerden zijn altijd welkom,' zei Enge, terwijl zij naar de naderende uruketo keek. 'Wij leren van hen - en misschien kunnen zij nog van ons leren.'

Enge was in staat volkomen onbewogen alles te accepteren wat zich in het leven voordeed, maar Ambalasi stak anders in elkaar. Zij had ervaren dat de meeste verrassingen uiteindelijk onwelkom bleken te zijn. Desondanks won haar nieuwsgierigheid het van haar wantrouwen en zij gaf Elem nog geen teken om te vertrekken, maar keek in plaats daarvan vervuld van sombere vermoedens naar het naderende wezen. Op de vin van de uruketo waren inmiddels Yilanè zichtbaar geworden; hun identiteit was nog onbekend. Het leven hing van toevalligheden aan elkaar. Als ze gisteren vertrokken was, zou ze er niet bij zijn geweest wanneer deze uruketo aankwam. Het had geen zin daar nu nog over te piekeren. Zoals het een echte geleerde betaamde wachtte zij onbewogen op nieuwe bewijzen alvorens te beslissen of de nieuwkomer welkom was. Of niet.

Setèssei maakte een einde aan de onzekerheid. 'Op de vin staat een jager die u kent uit Yebeisk, ene Fafnepto.'

'Onwelkom dus,' zei Ambalasi vastbesloten. 'We hadden toch veel beter gisteren kunnen vertrekken. Uit Yebeisk kunnen we niets goeds verwachten. Ken je de anderen ook?'

'Een uruketo-kapitein, ook uit Yebeisk. De derde is mij onbekend.'

'Maar ik ken haar wel,' zei Enge, met zoveel afgrijzen en haat in haar stem dat Ambalasi ervan schrok. Zo had zij Enge nog nooit horen spreken. 'Zij heet Vaintè, was ooit mijn efenselè, maar later heb ik haar verstoten. Ik verafschuw haar. Vroeger was zij een wijs leider. Nu is de dood haar enige volgelinge.'

Het werd stil terwijl zij toekeken hoe de donkere vorm van de uruketo langzaam op de kade afkwam en kleine golfjes tegen het hout deed klotsen. Even overwoog Ambalasi aan boord van haar eigen uruketo te gaan en te vertrekken, maar toen ze Fafnepto duidelijk zichtbaar een hèsotsan zag heffen besefte ze dat het te laat was. Deze boodschap was niet mis te verstaan. De uruketo had een bijzonder onwelkome lading aan boord.

Fafnepto sprong aan wal en kwam met grote stappen, de hèsotsan stevig in haar hand, naar hen toe gelopen. Achter haar liep Vaintè, ongewapend. Ambalasi gebaarde haar afkeuring.

'Is er een reden, Fafnepto, waarom je ons op zo'n beledigende wijze benadert en zoveel negatieve aandacht op dat wapen vestigt?'

'Een hele goede reden, Ambalasi. Er is hier slechts sprake van één enkele hèsotsan en die heb ik in mijn hand. Ik ben dus degene die het bevel voert. Ik heb van Saagakel, Eistaa van Yebeisk, opdracht gekregen u te volgen en te vinden. En terug te keren met deze uruketo, die u zich zonder haar toestemming hebt toegeëigend.'

'Dat is niet waar. Ik had haar toestemming om hem te gebruiken.'

'Te gebruiken, ja, maar volgens Saagakel hebt u hem op een andere manier gebruikt dan haar bedoeling was.'

'Het is maar hoe je het bekijkt. Ik neem aan dat je het dier aan Saagakel wilt terugbezorgen. Ga je gang.'

'Maar u neem ik ook mee, Ambalasi. De eistaa wil dat u ook terugkeert. Met minder zal zij geen genoegen nemen.'

Ambalasi's lichaam kromde zich misprijzend. 'En als ik weiger — dood je me dan, jager?'

'Ja. En dan zal ik gebruik maken van de bekwaamheden van uw assistente om uw lichaam te conserveren zodat ik het mee terug kan nemen om te bewijzen dat ik mijn opdracht heb uitgevoerd. Misschien hangt Saagakel uw gelooide huid dan wel aan de stadsmuren.'

'Zwijg!' sprak Enge, zo gebiedend dat Fafnepto ineenkromp en haar wapen hief. 'Dat een zo nietszeggend wezen dergelijke dingen zegt tegen een geleerde van Ambalasi's kaliber is onaanvaardbaar/verwerpelijk. Ik gebied je te zwijgen en onmiddellijk te vertrekken.'

Fafnepto hield haar wapen gereed en wierp Enge een kille blik toe, klaar voor de aanval. Vaintè kwam naar voren en gebaarde dreigement/onmogelijk.

'Deze hier is niet tot geweld in staat,' zei zij. 'Zij is Enge, een Dochter van Leven/Dood, en kan geen vlieg kwaad doen.'

Fafnepto liet de hèsotsan weer zakken en maakte een minachtend gebaar. 'Dan is zij degene over wie de eistaa het had. Haar hebben we niet nodig, met haar hebben we niets te maken. Alleen de uruketo en Ambalasi gaan mee terug. Zo luidt mijn opdracht. Mij is tevens te verstaan gegeven iedereen te doden die mij tracht tegen te houden.'

Vaintè knikte bevestigend. 'Een wijs besluit. Deze wezens verspreiden slechts onenigheid. Het is een goede daad hen uit hun lijden te verlossen. Het verbaast me dat de eistaa van deze stad hun aanwezigheid hier tolereert.'

'Er is hier geen eistaa,' zei Enge minachtend. 'Ga weg. Jullie zijnhier niet welkom. Dit is de stad van Ugunenapsa en jullie zijn hier niet welkom.'

'Niet welkom? In deze prachtige stad? Daar geloof ik niets van. Ik zal eens met de eistaa gaan spreken.'

'Kan je dan niet luisteren, stompzinnig wezen?' zei Ambalasi. 'Er is hier geen eistaa. Ik heb deze stad gemaakt, dus ik weet waar ik het over heb.'

Vanuit de uruketo klonk een hijgend en gedempt geluid van aandacht-voor-spreken. Akotolp kwam van de vin af geklauterd, onhandig vanwege haar dikke lijf en de tas die zij droeg.

'Lerares... Ambalasi,' zei zij. 'Dit is Vaintè en ik dien haar. U kunt beter naar haar luisteren, want zij is in alle opzichten heel wijs. Ik heb haar zelf uw aantekeningen bezorgd, kijk, ik heb ze hier bij me en zij begreep ze en leidde ons naar deze plek.'

'Ik geloof dat ik genoeg van jou heb gehoord, Akotolp,' zei Ambalasi smalend. 'Uit naam van de wetenschap heb ik je mijn aantekeningen en bevindingen gegeven. En wat doe je ermee? Je hebt deze weerzinwekkende figuren hiernaar toe gebracht. Neem ze nu maar weer mee terug.'

'Genoeg loze praatjes,' zei Fafnepto op gebiedende toon. 'Dit zijn mijn bevelen.' Zij gaf Elem een teken. 'Jij en alle anderen aan boord, ik beveel jullie die uruketo onmiddellijk te verlaten, want hij keert terug naar de stad waar hij thuishoort. Wij vertrekken onmiddellijk naar Yebeisk — met beide uruketo.'

'En deze wezens dan?' vroeg Vaintè, terwijl zij op Enge wees. 'En hun stad?'

'Daar heb ik verder niets mee te maken. We gaan.'

'Ik blijf hier.'

'Dat moet je zelf weten.' Fafnepto wendde zich tot Elem, die zich nog niet verroerd had. 'Waren mijn bevelen niet duidelijk genoeg? Kom van die uruketo af.'

Akotolp had de tas die zij droeg op de grond gezet en maakte hem nu open. Vaintè bukte zich en nam er iets uit. Fafnepto zag de beweging en draaide zich om om te zien wat er gebeurde. Snel hief zij haar hèsotsan.

Ze was te laat. De hèsotsan die Vaintè uit de tas had gepakt knalde één keer en de jager stortte ter aarde. De toeschouwers verstijfden van schrik. Iedereen behalve Akotolp, die dit al had zien aankomen. Zij
waggelde naar voren en pakte de hèsotsan uit de hand van het lijk. Met een zelfgenoegzame grijns op haar gezicht ging zij naast Vaintè staan. 'Zo,' zei Vaintè. 'En dan luisteren jullie nu naar mijn bevelen.'

34

De moordzuchtige daad was erg snel in z'n werk gegaan — en dat was ongetwijfeld ook precies de bedoeling geweest. Achteraf gezien was het allemaal wel te verwachten geweest, realiseerde Ambalasi zich nu. Kaarsrecht had Fafnepto voor hen gestaan, duidelijk trots op haar jachtinstinct, haar kracht en haar wapen. Zonder te beseffen dat de steden ook jagers kenden die voor menig woudloper niet onderdeden in roofzucht. Vaintè had de leiding genomen en die dikke idioot Akotolp had haar instructies opgevolgd. Zij moest degene geweest zijn die de hèsotsan had meegenomen en het materiaal had aangedragen voor deze dodelijke list. Ze had zelfs de onbeschaamdheid gehad Ambalasi's eigen wetenschappelijke gegevens te gebruiken om het wapen te verbergen! Ambalasi wendde zich tot Akotolp, met woede en haat in elke lijn van haar lichaam.

'Dikke, voormalige leerlinge, nu corpulente deelneemster aan dodelijke samenzwering. Geef mij onmiddellijk mijn wetenschappelijke gegevens terug, want je verdient het niet ze in je bezit te hebben.'

Akotolop schrok terug voor deze storm van blinde woede, de hèsotsan rustte vergeten in haar handen en ze slaagde er niet in een woord uit te brengen. Vaintè schoot haar te hulp.

'Grote Ambalasi, u moet niet zo boos zijn op trouwe Akotolp. Heel lang geleden heeft zij gezworen mij te dienen en sindsdien heeft ze zich trouw aan haar woord gehouden. Natuurlijk wil zij u, haar leermeesteres, geen kwaad doen. Zij en ik respecteren u en wij erkennen uw grote wijsheid. Ik ben u dankbaar voor uw wetenschappelijk onderzoek van dit nieuwe continent, want daardoor was ik in staat hiernaar toe te komen en mijn opdracht te vervullen.'

'Heb jij opdracht gekregen Fafnepto te doden?' vroeg Ambalasi, met opvlammende kam.

'De dood van Fafnepto was vervelend doch noodzakelijk. Wij dienen beiden Saagakel en zijn hier op bevel van haar. Jammer genoeg verschilde Fafnepto op enkele belangrijke punten met mij van mening. Aangezien er met een Yilanè zoals zij nu eenmaal niet redelijk valt te praten, moest zij helaas onevenredig boeten voor haar mening.

Akotolp, geef me je hèsotsan voordat je per ongeluk iemand doodschiet. Sta niet zo te bibberen, je hebt niets verkeerds gedaan. Je hebt alleen je plicht gedaan en mij, je eistaa, een dienst bewezen, waarvoor ik je zeer dankbaar ben. En je zult vanzelfsprekend Ambalasi's aantekeningen aan haar teruggeven?'

'Als u dat wenst, Vaintè.'

'Dat is niet wat ik wens, het is de wens van deze grote geleerde wiens bevelen wij zullen gehoorzamen.'

Ambalasi maakte een ongelovig gebaar toen Akotolp de tas naast haar neerzette en zich snel weer uit de voeten maakte. 'Ga je al mijn wensen vervullen, Vaintè? En als ik nu eens hier wil blijven, in deze nieuwe stad?'

Vaintè boog haar armen in een houding van spijt. 'Dát is helaas onmogelijk. Ik ben door Saagakel, Eistaa van Yebeisk, gestuurd om u naar die stad terug te brengen. En dat zal ik doen. Al uw aantekeningen, die Akotolp heeft meegenomen uit Alpèasak, bevinden zich in de uruketo en daar zullen ze blijven. U gaat ze gezelschap houden.' Ze wendde zich tot Gunugul, die van de vin naar beneden kwam en vervolgens doodstil bleef staan, al even verdoofd door de schok en de snelle opeenvolging van gebeurtenissen als de anderen. 'Als het goed is, hebben we voldoende vlees en water aan boord voor de terugtocht naar Yebeisk. Is dat zo?'

'Jazeker, als een groot aantal passagiers de reis slapend doorbrengen.'

'Uitstekend. Jij gaat nu onmiddellijk terug naar Yebeisk en je neemt Ambalasi mee.'

'En die andere uruketo? Ambalasi heeft hem gestolen en hij moet worden teruggebracht...'

'We hebben hem gevonden en hij mankeert niets, zoals je zelf kunt zien. Beloof grote Saagakel maar dat hij zal worden teruggebracht. Maar voorlopig heb ik hem even nodig. Dat is de enige beloning die ik vraag voor mijn inspanningen, voor het vinden van de uruketo en voor het vinden en terugbrengen van degene naar wie zij op zoek was.'

'En voor het doden van Fafnepto,' zei Ambalasi vol kille woede. 'Enge had gelijk - jij bent een verraderlijk en dodelijk schepsel, Vaintè. In die gestolen uruketo, nu dus dubbel gestolen, bevinden zich mijn werk, mijn bezittingen en mijn assistente Setèssei. Wat zal daarmee gebeuren?'

'Van mij krijgt u alle medewerking. Zij keren natuurlijk samen met u terug naar Yebeisk. Begin onmiddellijk met overladen en vertrek.'

'En jij blijft hier. Welke vreselijke dingen ben je van plan om hier te doen?'

'Wat ik van plan ben, gaat u niets aan, oude. Ga heen - en geniet van de attenties van de eistaa.'

Ambalasi keek haar minachtend aan. 'Als je soms denkt dat de eistaa mij zal straffen, dan kun je dat wel vergeten. Zij zal mij geen haarbreed in de weg leggen. Zodra ik de gegevens over mijn ontdekkingen aan Saagakel overhandig, zal zij elke gedachte aan wraak onmiddellijk laten varen. Haar stad zal het centrum van de nieuwe wetenschap worden en zal geleerden uit heel Entoban* aantrekken. Als eistaa zal zij met de eer gaan strijken. En wat mijzelf betreft, alle steden lijken op elkaar. Het kan mij niet veel schelen. Setèssei, zie erop toe dat al mijn bezittingen worden overgeladen. Ik ga wat rusten.' Ze liep een paar vermoeide stappen, richtte zich toen tot Enge en gebaarde onmiddellijk vertrek/definitief. 'Het spijt mij deze kwaadaardige wezens in jouw stad te zien, Enge.'

'Maakt u zich geen zorgen. De Beginselen van Ugunenapsa zullen voortleven.'

'Mooi zo. Persoonlijk heb ik namelijk nogal een zwak voor nummer negen.'

Zij draaide zich om, beklom de vin van de uruketo en verdween uit het gezicht.

Elem wilde iets zeggen, maar Vaintè richtte haar hèsotsan op haar en gebood haar te zwijgen op straffe des doods.

Er heerste een doodse stilte terwijl Ambalasi's bezittingen van de ene uruketo werden overgeladen in de andere. Akotolp, zonder angst nu Ambalasi weg was, pakte Fafnepto's hèsotsan weer op en ging op haar gemak op haar staart zitten. Zij diende haar eistaa. De gezagvoer-ster, Gunugul, ging als laatste aan boord toen de uruketo eenmaal gereed was voor het vertrek. Zij draaide zich om en zei op kille toon tegen Vaintè: 'De eistaa zal precies te horen krijgen wat hier is voorgevallen. Hoe Fafnepto is gestorven. Alles.'

'Je gaat je gang maar,' zei Vaintè op vernietigende toon. 'Ik heb gedaan wat ik haar beloofd heb en daarna wat ikzelf wilde doen. En maak nu dat je wegkomt.'

Verder deed ze er het zwijgen toe totdat de uruketo zich van de kade had losgemaakt. Toen wendde zij zich tot Enge.

'Ziezo, dat hebben we gehad. Nu gaan we naar de toekomst kijken. Ik vind dat jullie hier een prachtige, frisse, nieuwe stad hebben. Je moet me er alles over vertellen.'

'Ik vertel jou niets, ik weiger met je te spreken, ik verstoot je zoals ik je al eerder heb verstoten. Niemand hier zal je bestaan erkennen.'

'Besef je eigenlijk wel hoe moeilijkje doet? Begrijp je dan niet dat ik nu degene ben die hier de bevelen uitdeelt? Jouw jaren van leiderschap zijn nu dan toch werkelijk ten einde. Ei gen lijk zijn wij allebei altijd uit geweest op macht, waar of niet? Dat moet je jezelf toch toegeven - nu je je macht kwijt bent. Je hebt leiding gegeven aan deze verwarde wezens en velen hebben dank zij jouw leiderschap het leven gelaten. Maar, net als ik, ben jij erg sterk, Enge. Uiteindelijk heeft jouw leiderschap hen allemaal naar de andere kant van de oceaan gevoerd en deze stad voor hen aangelegd. Maar dat is nu allemaal verleden tijd. Nu heers ik. En er is werkelijk niets wat jij daaraan kunt doen. Van nu af aan ben ik degene die op mijn wenken bediend zal worden.' Ze hief en richtte haar hèsotsan. 'Als ik niet gehoorzaamd word, zal ik dit hier voor me laten spreken. Geloof je me?'

'Ik geloof je. Ik zou het van niemand anders geloven, maar van jou wel.'

'Mooi zo. Dan zal ik je nu iets over deze mooie, nieuwe stad vertellen. Want nu ik eens goed kijk, wordt het me duidelijk wat hier is gebeurd. Toen jullie hier kwamen, heeft die wijze geleerde, Ambalasi, een stad voor jullie gemaakt waar er eerst nog geen was. Aangezien er geen eistaa is, ben jij zo dom het als jouw eigen stad te beschouwen, als de stad van de Dochters des Doods. Dat is echter niet langer het geval. Ik ben nu de eistaa. En als deze stad ooit een andere naam heeft gehad, wil ik die niet horen. Ik ben Vaintè, de vreugde-jager, en daarom wil ik een muru yan duurzaamheid in mijn stad, een tesiom die vreugde te grijpen en vast te houden. Deze stad heet voortaan Muruvaintesi, de plek waar vreugde wordt nagejaagd en voor eeuwig bewaard. Is dat geen bijzonder toepasselijke naam?'

'Hij is zo ongepast dat ik hem onmiddellijk verwerp - en alle anderen met mij. Laat ons met rust.'

'Nee! Het is mijn stad - en jij zult je niet tegen mij verzetten. Of misschien zou je dat eigenlijk wel moeten doen. Je kunt het best. Dit is je laatste kans, Enge. Vecht terug en zorg dat je de macht weer in handen krijgt. Dood mij, Enge en de stad is weer van jou. Maar als je dat doet, ben je natuurlijk wel meteen alles kwijt waar je in beweert ie geloven! Zie je nu, Enge, hoe goed ik je ken? Hoe ik je feilloos in een onmogelijke positie weet te manoeuvreren? Het is een kwestie van verliezen — of verliezen.'

Enge voelde haar woede oplaaien, ze voelde hoe haar duimen zich openden — voelde de overweldigende drang om deze indringer te vermoorden, die in staat was alles te verwoesten waar zij in geloofde, waaraan zij haar hele leven had gewijd.

Maar ze wist ook dat ze, door toe te geven aan deze heftige emoties, alles zelf kapot zou maken.

Het gevoel van intense woede was er nog, maar ze sloot het diep in haar binnenste, liet haar armen langs haar zijden vallen en draaide zich om.

'Heel verstandig,' zei Vaintè, haar lichaam krommend in een overwinnaarshouding. 'Zeg nu tegen je Dochters dat ze deze stad gedurende jouw afwezigheid keurig draaiende moeten houden. Ze hebben geen keus, is het wel? Ze zullen werken zoals ze altijd hebben gewerkt, alleen zal het nu mijn stad zijn waarvoor ze werken en niet langer de hunne. Herinner hen eraan dat ze zullen sterven als ze weigeren of zich trachten te verzetten. Dan zal ik hun plaats laten innemen door fargi. Ga hun dit vertellen en kom dan weer hier terug. We vertrekken vandaag nog naar Gendasi*, want er wacht mij nog één taak alvorens ik mij kan gaan wijden aan het herscheppen van deze stad. Ik wil jou er heel graag bij hebben wanneer ik ustuzou Kerrick vind en dood. Dat wil je zelf toch zeker ook wel?'

De woede en haat hadden zich diep in haar vastgezet en waren alleen nog maar zichtbaar in Enge's ogen. Even liet zij haar blik op Vaintè rusten, toen draaide zij zich om en liep langzaam weg. Vaintè gebaarde om aandacht van de bemanningsleden van de uruketo.

'Wie voert hier het bevel?' vroeg zij.

'Dat ben ik,' zei Elem. 'Maar ik dien Ugunenapsa, niet jou. De uruketo blijft hier. Dood mij nu maar.'

'Zo gemakkelijk ben je niet van me af, kapitein. Ik zal jou niet doden - maar je domme metgezellen. Elke keer dat je mij weigert te gehoorzamen zal ik een van hen doden. Begrepen?'

Elem maakte een gebaar van verwarring en ongeloof, onmogelijkheid van daden.

'Het is juist heel goed mogelijk,' zei Vaintè. 'Akotolop, schiet een van die weerzinwekkende creaturen dood als bewijs voor de anderen dat ik werkelijk meen wat ik zeg.'

'Nee!' riep Elem uit, terwijl zij een stap naar voren deed en vlak voor Akotolp ging staan. 'De uruketo zal uitvaren, er mogen geen doden meer vallen.' Ze keek naar Fafnepto's lichaam, dat vlak naast haar lag. 'Eén is genoeg.'

Enge liep met stramme tred de stad in. Ze was de schok van Vaintè's terugkeer nog steeds niet te boven. Vandaag was zij van hooggespannen verwachtingen teruggevallen tot de diepste wanhoop. Onderweg kwam zij twee Dochters tegen die ineenkrompen bij het zien van het verdriet in haar bewegingen. Ze bleef staan en zette haar gedachten op een rijtje.

'Ga naar de ambesed om iedereen te waarschuwen. Rampzalige gebeurtenissen.'

Het nieuws verspreidde zich als een lopend vuurtje en langzaam liep zeverder, diep in gedachten verzonken. Nog voordat zij de ambesed bereikte, had iedereen zich al verzameld en toen zij hen toe begon te spreken heerste er absolute stilte. Er ging een geroezemoes op toen zij vertelde wat er gebeurd was en kreten van angst toen zij hen beschreef wat er nog meer te gebeuren stond.

'Ik had jullie graag willen zeggen vooral hoop te houden. Maar op dit moment kan ik dat helaas niet.'

'We zullen de stad verlaten,' zei Satsat. 'Ik herinner me die Vaintè -hoe zou ik haar ooit kunnen vergeten? Zoals Ugunenapsa de belichaming van het leven is, zo is zij die van de dood. Wij moeten uit de stad weg. Sterven zullen we toch wel.'

Enge keek begrijpend. 'Jij spreekt vanuit je angst. Hoe verschrikkelijk zij ook is, Vaintè is slechts één enkele Yilanè. Wij hebben het niet zo ver gebracht om bij de geringste tegenslag meteen dood te gaan. Dit is onze stad. Zij zal proberen zich de stad toe te eigenen, maar wij zullen ons verzetten door te zwijgen en te werken. Als wij spreken, zullen wij dat niet tegen haar doen, maar tegen de fargi die zij mee zal brengen. Door het horen van Ugunenapsa's woorden zullen zij net zo worden als wij — en dan hebben wij alsnog gewonnen. Ik vraag jullie alleen maar vertrouwen te houden in wat wij hebben bereikt en wat ons nog te doen staat. Blijf hier. Werk hard. Misschien zullen jullie zelfs nog harder moeten werken wanneer wij terugkomen. Maar we hebben geen keus. Als wij werkelijk de leer van Ugunenapsa volgen, kunnen wij niets anders doen.'

Satsat en Omal en Efen wisten wat hen te wachten stond. Zij kenden Vaintè nog uit de tijd toen zij Eistaa van Alpèasak was geweest, vóór de verwoesting van de stad. Ze wisten waartoe zij in staat was. Ze kwamen naar voren om Enge's duimen aan te raken als haar efenselè en de anderen keken zwijgend toe. Wat zij samen allemaal hadden meegemaakt en hadden bereikt sinds zij volgelingen waren geworden van de leer van Ugunenapsa, sterkte Enge en gaf haar de kracht om door te gaan.

'Ik dank jullie voor jullie hulp. Ik dank jullie voor dat nieuwe waarvan ik vandaag gehoord heb en wat mededogen heet. Het is een term die de wijze Ambalasi gebruikt om iets nieuws mee aan te duiden dat Ugunenapsa de Yilanè heeft geleerd. Ik zal daaraan denken en ik zal ook aan jullie denken wanneer wij hier weggaan. Hoewel er ogenschijnlijk geen hoop meer is - blijf ik toch hopen. Er bestaat nog steeds een kans dat wij slagen.'

Vervolgens verliet ze hen en liep de stad door naar de oever van de rivier. Alle anderen bevonden zich reeds in de uruketo, behalve Vaintè, die op haar stond te wachten.

Enge had haar niets te zeggen en was zich nauwelijks bewust van haar aanwezigheid. Ze beklom de vin en sprak met Elem, die daar stond te wachten.

'Zodra alles gereed is, kun je vertrekken. Doe wat je bevolen wordt, want wij hebben hier te maken met bijzonder gewelddadige en dodelijke wezens.'

'Ik zal doen wat je zegt, Enge.' Vaintè's schaduw viel over hen heen, maar Elem negeerde haar al even nadrukkelijk als Enge. 'Waar wij vandaag gaan is van geen belang, zolang wij morgen en de morgen van morgen de weg van Ugunenapsa maar volgen.'

35

Het was een vrolijk afscheid, want dat was nu eenmaal de gewoonte van de Paramutan. Iedereen wist dat je geen verdriet mocht tonen vlak voor een reis, omdat je daarmee de vreselijkste pech over jezelf afriep, zoals stormen en rampen. Hanath en Morgil waren heel tevreden over het resultaat van hun ruilhandel. Lachend en volkomen doorweekt hielpen ze de Paramutan de ikkergak in zee te duwen. Voordat het vaartuig op dreef was, waren zij al enkele malen overspoeld door de hoge golven. Kalaleq ging als laatste aan boord. Sterke armen hesen hem aan zijn armen en staart druipend aan boord.

'Na de winter komen we hier terug. Dan kunnen we weer handel drijven. Kom ook terug!'

'Dat zullen we doen,' schreeuwde Armun boven het geraas van de golven uit. 'Wij zullen er zijn.'

'Wat zei die harige tegen je?' vroeg Hanath klappertandend en blauw van de kou. Hij wikkelde zich in een van de nieuwe pelzen.

'Ze willen dat we hier terugkomen om handel te drijven.'

'Dat zullen we zeker! De volgende keer komen we eerder en dan maken we porro. Dat zullen ze lekker vinden.'

'Als jullie het maar uit je hoofd laten,' zei Kerrick. 'Eerst moet je maar eens een winter lang samen met hen ingesneeuwd zijn. Zij zijn een vreemd volk.'

'Ik mag hen wel,' zei Morgil. 'Ze genieten van het leven. En vertel ons nu eerst eens wat dat smerige zwarte goedje was wat je hebt begraven. Ik ruik het nog steeds.'

'Met dat spul zullen wij ons in leven kunnen houden wanneer deze allemaal dood zijn,' zei Kerrick, terwijl hij zijn hèsotsan pakte. 'De Paramutan maken een sterk vergif dat zij takkuuk noemen. Je kunt er de grootste zeedieren mee doden en dus ook murgu. Wij weten nu hoe we het moeten maken. Zelf kan ik het niet, maar Armun weet het, want zij heeft het samen met Kalaleq gemaakt. Het lijkt me erg moeilijk.'

'Dat valt wel mee,' zei zij. 'Het bestaat uit ingewanden en bloed dat op een speciale manier moet rotten, waarna je er bepaalde wortels aan toe moet voegen. Ik weet welke plant het is. Wij hebben altijd geleerd erbij uit de buurt te blijven en hem nooit aan te raken. Nu weet ik waarom.'

'Volgens mij gaan wij eerder dood van de stank dan dat we er een marag mee zullen doden,' zei Hanath.

'Dat lijkt me onwaarschijnlijk.' Kerrick stak zijn speer in de lucht. 'Wanneer we het gif een tweede keer begraven, doen we dat in kleine leren zakjes die we om onze speerpunten wikkelen. De speren begraven we ook, speciale speren die alleen bestemd zijn voor het doden van murgu. Wanneer we er vervolgens een marag mee steken, zal de speerpunt door het zakje in haar vlees dringen en zal ze sterven.'

'O, maar dat kunnen wij ook wel,' zei Morgil geestdriftig. 'We zullen je helpen, Armun, om een heleboel takkuuk-speren te maken. Daarna kunnen we ze verhandelen met de andere sammads. We zouden zelfs een tocht kunnen ondernemen naar de vallei van de Sasku en ze daar ruilen voor geweven stoffen.'

'Nog even en jullie hoeven nooit meer op jacht,' zei Armun. 'Jullie kunnen nu alles verhandelen.'

'We kunnen altijd nog jagen wanneer we daar zin in hebben. Maar de handel bevalt ons wel.'

Ze hadden zoveel pelzen en opgerolde huiden dat de twee jagers palen moesten kappen om een travois te maken. Die werd zwaar beladen en ze trokken hem om beurten voort toen ze weer op weg gingen naar het zuiden. De nachten waren koud, de dagen fris en de nieuwe pelzen en huiden kwamen goed van pas om 's nachts in te slapen. De sterren leken hier veel helderder dan op het eiland, dacht Kerrick, terwijl hij er naast de slapende Armun naar lag te kijken. Misschien omdat het de tharms van jagers waren en dat ze in het noorden, waar de jagers gevallen waren, helderder schenen. Misschien zou ooit, op een dag, de sneeuw weer smelten, zodat ze konden terugkeren naar de bergen. Maar in elk geval leefden ze nog, de sammads groeiden, en wanneer de hèsotsan doodgingen, zouden de murgu geen bedreiging meer vormen. Morgen zou een mooie morgen hebben. Dat was een Yilanè uitdrukking die zij heel vaak gebruikten en toen hij eraan dacht, kromden zijn benen zich en vormden zijn handen automatisch de betekenis. Armun kreunde in haar slaap, gestoord door zijn bewegingen, en hij bleef doodstil liggen. Hij moest de Yilanè vergeten, het was genoeg om Tanu te zijn.

De tocht naar het zuiden, via het bekende pad, verliep rustig en zonder problemen. Slechts tweemaal werden zij aangevallen door murgu die groot genoeg waren om de dodende stokken te gebruiken. En ze aten er goed van. Regelmatig verdween een van de twee jagers, degene die niet aan de beurt was om de travois te trekken, het bos in en haalde hen dan later weer in met een marag of een hert. Elke avond legden ze een kampvuur aan om het verse vlees te bereiden en aten dan genoeg voor de gehele volgende dag. Op deze manier schoten ze flink op.

Toen ze de splitsing in het pad bereikten die naar de andere sammads voerde, ontstond er enige onenigheid over al dan niet stoppen. Hanath en Morgil wilden handel drijven. Kerrick maakte het niets uit, maar Armun hield voet bij stuk.

'Nee. Misschien zijn deze sammads ook wel naar het zuiden getrokken. Zo niet, dan kunnen jullie altijd later nog teruggaan. Wij gaan nu terug naar onze eigen sammad. Mijn kinderen zijn daar en ik verlang naar ze.' Ze wierp Kerrick een verwijtende blik toe.

'Ja, natuurlijk, ik ook. We blijven hier niet. We reizen meteen door naar het eiland.'

De dagen werden steeds korter en dus werd de afstand die zij overdag konden afleggen dat ook. Armun ergerde zich eraan dat ze zo slecht opschoten. Ze dwong hen ertoe 's morgens voor dag en dauw te vertrekken en tot ver in de avond door te lopen.

'Ik begin moe te worden,' zei Hanath op een avond, terwijl hij omhoogkeek naar de donker wordende hemel. 'Het lijkt me beter om nu maar te stoppen.'

'Ik ga verder,' zei zij vastberaden. 'Ik ben ook moe, maar als we vanavond de kampeerplaats bij de rivier bereiken, kunnen we morgen nog voor het invallen van de duisternis terug zijn op het eiland. Als jullie niet verder willen, ga ik alleen door. Geef me maar een van de dodende stokken.'

'Het is al goed, we gaan wel mee,' mopperde Hanath, terwijl hij weer met zijn hele gewicht in de riemen van de travois ging hangen.

Die nacht regende het, maar de volgende ochtend was het weer opgeklaard. Armun maakte hen wakker en lachte hen uit om hun geklaag. Maar eenmaal onderweg verlangde iedereen naar huis. Ze hielden geen rustpauzes meer, maar aten onder het lopen wat koud vlees. Drinken deden ze ook niet, want ze waren allemaal in staat het een dag lang zonder water te stellen. Kerrick zag het zijspoor pas toen Morgilhem erop opmerkzaam maakte en de jonge takken opzij duwde. Voordat zij de oversteekplaats bij de rivier bereikten, hoorden zij een eind verderop mensen roepen en ontmoetten ze een groepje jagers. Er volgde een hartelijke begroeting en de pelzen en huiden werden uitgebreid bewonderd. De jagers hielpen hen de nieuwe spullen te dragen zodat ze goed opschoten.

Toen ze bij de sammads arriveerden, riep Herilak hen een luide begroeting toe. Malagen kwam hun tent uit met de baby in haar armen. Ze lachte en kirde en Armun tilde Ysel hoog in de lucht.

'De Paramutan zijn gekomen en jullie hebben goede handel gedaan,' zei Herilak, terwijl hij aan de zachte pelzen voelde.

'Beter dan je denkt, sammadar,' zei Kerrick. 'Zij maken een bepaald goedje dat ze takkuuk noemen en dat kunnen wij nu zelf ook maken. Dat spul gaat nog erg belangrijk worden voor alle Tanu.'

'Waar is Arnwheet?' vroeg Armun, terwijl ze met de baby in haar armen het kringetje kinderen rondkeek dat zich om hen heen had verzameld. 'Waar is hij?'

'Hij is niet hier — maar ik weet wel waar hij is,' zei een van de jongens. 'Hij gaat telkens in z'n eentje naar het verboden eiland en staat daar dan te wiebelen met die marag. Kijk, zo.'

Hij schudde heen en weer, maar zijn lach veranderde in een kreet van pijn toen Armun hem een draai om zijn oren gaf.

'Dat zou je niet weten als je er zelf ook niet geweest was — en dat is verboden. Hij hoort daar niet alleen te zijn.' Terwijl ze dit laatste zei, keek ze kwaad naar Kerrick.

'Ik zal hem gaan halen,' zei hij, terwijl hij zijn dodende stok pakte. 'Loop met me mee, Herilak, want ik heb je een heleboel te vertellen.'

'Dat zal ik doen,' zei hij, en ging zijn boog en pijlkoker halen.

'Is dit de goede plek?' vroeg Vaintè, terwijl ze het beeldvel tegen het zonlicht hield en de afbeelding vergeleek met de nabijgelegen kustlijn.

'Dit is de juiste plek,' zei Akotolp. 'We zijn er. Vlak bij die kleine eilandjes voor de kust die u daar ziet. Dat eiland daar onttrekt het grotere eiland, waar de ustuzou zich schuilhouden, aan het gezicht.'

'Kan de uruketo ons daar brengen?'

'Jammer genoeg niet, nee. Het water tussen de eilanden is niet diep genoeg.'

'Juist. En waar is nu die plek waar de Yilanè is gevonden?'

'Daar, op het eiland dat het dichtst bij de zee ligt.'

'Dan gaan wij daar aan land. Wij zullen met haar spreken. De ustuzou-beesten zijn levensgevaarlijk. Wanneer we hen aanvallen, doen we dat uitsluitend met het doel hen te doden. Zij zal me kunnen helpen, door me te helpen degene die ik zoek te vinden. Wat er met de rest gebeurt kan me niet veel schelen. Het is zijn dood waar ik op uit ben.' Ze gaf Elem enkele korte instructies. 'Naar dat eiland, tot vlakbij. Laat Enge bij me komen.'

Ze bevonden zich net voor de branding toen Enge zich bij hen voegde.

'Zwem naar het strand,' beval Vaintè. 'Akotolp zal je vergezellen. Vergeet niet dat zij haar hèsotsan bij zich heeft. Ik kom jullie met de mijne achterna. Als Elem soms het idee heeft ervandoor te gaan zodra wij aan wal zijn, kan ik je nu vast vertellen dat wij je dan zullen doden. Is dat begrepen?'

Enge gaf een teken dat ze deze vuiligheid begreep en niets van de spreker wilde weten, waarna ze omlaag klom tot op de rug van de uruketo. Lang voordat de hijgende Akotolp haar kon volgen, lag zij al in het water en zwom naar het strand. Ze deed geen poging te ontsnappen, want ze wist dat Vaintè in dat geval de anderen zou doden. In plaats daarvan wachtte ze op het strand de komst van Akotolp af. Vaintè zwom vlak achter haar.

'Ik ga eerst,' zei ze. 'Blijf vlak achter mij.'

Langzaam beklom zij het duin, waarbij haar scherpe klauwen zich diep in het zand groeven. Bovenop groeide stug gras en voorzichtig boog ze de halmen uiteen om te zien wat zich aan de andere kant bevond. Toen bleef ze roerloos liggen en maakte alleen een kort handgebaar naar achteren om de anderen tot stilte te manen. Ze keek omlaag naar de twee figuren onder haar en luisterde wat zij zeiden.

'Probeer het nu nog eens,' zei Arnwheet, terwijl hij de hardalt aan één tentakel aan Nadaske voorhield.

'Grardal,' zei Nadaske, zijn arm uitstrekkend zoals Arnwheet dat ook deed.

'Niet grarrdel,' zei Arnwheet. 'Hardalt, gewoon hardalt-en steekje arm niet zo raar uit.'

'Dat deed jij ook.'

'Natuurlijk deed ik dat. Maar wanneer je Marbak spreekt, moet je niet bewegen, alleen maar de geluiden maken.'

'Stomme/lelijke taal. Alleen goed voor ustuzou.' Nadaske zag de beweging boven op het duin, keek met één oog - en dook in de richting van de schuilplaats.

'Onmiddellijk staken van elke beweging,' gebood Vaintè, terwijl zij de helling afkwam. 'Als je daar een hèsotsan hebt, raak die dan alleen aan als je graag dood wilt. Kom te voorschijn — met lege hand!'

Langzaam en onwillig draaide Nadaske zich om en kwam, met zijn handen slap langs zijn zijden, weer uit de schaduw te voorschijn. Vaintè keek eens goed, boog iets naar voren en snoof verrukt.

'Het is een mannetje! Eentje die ik ken.'

'Wij hebben elkaar reeds eerder ontmoet, Vaintè. Jij zult het je niet herinneren. Maar ik wel. Jij was Kistaa van Alpèasak toen je mij naar de geboortestranden zond. Ik ben teruggekeerd.'

Vaintè keek kil geamuseerd naar de aanmatigende woede van een simpel mannetje. Ze gebaarde kort dat ze hem met alle plezier opnieuw naar de standen zou sturen, indien nodig onmiddellijk. Maar haar aandacht was gevestigd op Arnwheet, die met grote angstogen achteruit deinsde, terwijl hij van haar naar de andere murgu keek die de helling afkwamen. De twee die een hèsotsan bij zich hadden bewogen zich ruw en hoekig, helemaal niet zoals Nadaske. Hij deed nog een stap naar achteren, maar bleef staan toen de eerste ophouden-met-bewegen gebaarde.

'Ik hoorde je met dit mannetje spreken. Je bent Yilanè en dat is ongebruikelijk/onmogelijk. Maar toch is het zo. Kom hier, dat is een bevel. Versta je mij?'

Arnwheet kwam schuifelend naar voren, bevend van angst, en gebaarde dat hij het begreep. Vaintè boog zich naar hem toe, hij kon haar stinkende adem ruiken, stak een duim uit en raakte het metalen mes aan dat om zijn hals hing.

'Wat betekent dit voorwerp van metaal? Dit is een kleintje, maar ooit heb ik een soortgelijk exemplaar in mijn handen gehad. En deze kleinere heb ik ook, lang gelden, eens vastgehouden. Het grotere exemplaar heb ik toegestuurd gekregen ten teken dat ik de oorlog die ik aan het winnen was moest beëindigen. Het hing aan de hals van de ustuzou des doods, Kerrick. Leg onmiddellijk uit wat dit te betekenen heeft.'

Arnwheet begreep wat deze Yilanè tegen hem zei, hoewel hij de naam die zij noemde niet verstond omdat Vaintè die op onverstaanbare wijze uitsprak. Maar het was hem duidelijk wat zij bedoelde.

'Er bestaat maar één ander mes zoals dit. Dat hangt om de hals van mijn... efenselè.' Iets anders kon hij niet verzinnen, wat het Yilanè kende geen uitdrukking voor vader.

'Dan ben jij dus efenselè van degene die ik zoek. Maar waar is hij, waarom ben jij hier alleen? Vertel mij snel wat dit betekent, man,' gebood zij, met één oog naar Arnwheet kijkend en met het andere naar Nadaske.

Nadaske nam niet eens de moeite te antwoorden. Zijn vrijheid was ten einde, zijn leven was afgelopen. Dit was Vaintè, berucht om haar wreedheid. Zij zou vreselijk kwaad zijn over zijn ontsnapping uit de hanalè en de dood van de stad, waarna hij net zo vrij had geleefd als een vrouwtje. Zij zou ervoor zorgen dat hij vreselijk zou moeten lijden voordat hij zou sterven op de stranden. Alles was afgelopen. Hij zag iets bewegen in het struikgewas en keek die kant op. Een of ander dier, het deed er ook niet toe, niets deed er meer toe.

Kerrick en Herilak waren net bij de baai aangekomen toen Dall uit de struiken aan de overkant te voorschijn kwam en zich in het water wierp, waarna hij huilend en naar adem happend naar de overkant kwam zwemmen. Herilak hees hem uit het water en schudde hem door elkaar.

'Je hebt al eerder slaag gehad omdat je hier was geweest. Nu ga ik je toch een aframmeling geven...'

'Murgu — daarginds! Ze komen uit zee, murgu...'

Herilak greep zijn kin vast en trok hem naar zich toe. 'Wat voor soort murgu? Het soort dat dodende stokken gebruikt?'

'Ja,' zei Dall, waarna hij zich jammerend op de grond liet vallen. Herilak draaide zich om en ging Kerrick achterna, die onmiddellijk in het water was gesprongen. Aan de overkant haalde hij hem in en legde een hand op zijn arm.

'Langzaam en geruisloos, kalm aan, want anders storm je regelrecht je dood tegemoet.' Hij zette een pijl op zijn boog.

Kerrick duwde zijn hand weg en rende verder, zonder gehoord te hebben wat hij zei. Er waren hier Yilanè - en zij hadden Arnwheet. Struikelend rende hij door het zand, met Herilak dicht op zijn hielen. Hij rende het strand over en langs het duin waarachter Nadaske's kleine kampement lag. Met een kreet van afgrijzen bleef hij staan.

Ook Herilak bleef staan en zag de vier murgu, twee van hen gewa-pend. De jongen was bij hen. Hij trok de pijl naar zijn kin en liet hem los.

Kerrick gaf een duw tegen zijn arm en de pijl plofte in het zand.

'Niet doen! Ze zullen hem doden. Laat je boog vallen. Doe het voor mij, Herilak, doe het alsjeblieft voor mij.'

Hij legde zijn eigen dodende stok op de grond, maar Herilak bleef staan en had alleen oog voor de wezens die hij moest doden. Hij zag dat een van hen haar wapen op Arnwheet richtte. Als dit zijn zoon was geweest, zou hij geen moment geaarzeld hebben, ook al had het de dood van het kind betekend. Hij zou ze allemaal hebben afgemaakt.

Arnwheet was Kerricks zoon. De jongen was ooit al eens bijna gestorven door Herilaks toedoen. Hij mocht nu niet sterven, ook al zou dit Herilaks eigen dood betekenen. Langzaam, zonder zijn ogen van hen af te wenden, bukte hij zich en legde zijn boog op de grond. De lelijke marag achter Arnwheet gromde en sidderde en haar kaken gingen open zodat haar scherpe, puntige tanden zichtbaar werden.

'Je doet er goed aan mij te gehoorzamen,' zei Vaintè, haar armen gebogen in een overwinningsgebaar, haar mond wijd open ten teken van eten-van-overwinning.

'Laat de kleine gaan. Ik zal zijn plaats innemen,' zei Kerrick.

'Je vindt je efenselè belangrijker dan je eigen leven?'

'Dit zou wel eens heel belangrijk kunnen zijn voor deze ustuzou,' zei Akotolp. 'Ik heb deze beesten bestudeerd. Ze worden levend geboren, zonder eieren en er bestaat een grote verbondenheid binnen kleine efenburu...' Een scherp bevel van Vaintè snoerde haar de mond.

'Hier houdt het op, Kerrick. Jij hebt mij te lang bevochten en er zijn te veel doden gevallen. Dit is mijn overwinning. Ik heb nu mijn eigen stad. Die zal groeien en bloeien. Jij en die twee andere ustuzou zullen nu sterven. Maar jullie zullen sterven in de wetenschap dat velen jullie in de dood zullen volgen. Want ik zal terugkeren met fargi en dieren des doods die gefokt zijn door mijn getrouwe Akotolp. Ik zal terugkeren en jouw soort door heel Gendasi* achtervolgen. Om elk stinkend nest op te sporen en jullie een voor een af te maken. Denk daar maar aan terwijl je sterft. Denk daar maar aan. Ik zal je nog even de tijd geven zodat je met die laatste gedachte zult sterven.'

Een en al triomf uitstralend bracht Vaintè haar wapen omhoog. Het bleef gruwelijk stil. Enge was niet in staat zich te verroeren of iets te doen, zozeer was zij overmand door tegenstrijdige gevoelens wat betreft overtuiging en affectie. Arnwheet was doodsbang en Nadaske stond als aan de grond genageld. Alleen Akotolp maakte een gebaar van begrijpen en daad van volmaaktheid.

Nadaske verroerde zich en Vaintè keek met één behoedzaam oog in zijn richting en meteen weer terug naar Kerrick toen zij zag dat het hulpeloze mannetje zich alleen maar omdraaide omdat hij het niet kon aanzien.

Nadaske keek de doodsbange jongen aan en legde duimen van medeleven en begrip op zijn schouders.

Vaintè hief de hèsotsan en richtte op Herilak. 'Jij komt als laatste aan de beurt, Kerrick. Eerst zul je je efenselè zien sterven.'

Nadaske liet zijn handen zakken, rukte het metalen mes van Arnwheets hals en draaide zich bliksemsnel om.

Waarna hij het hard in de zijkant van Vaintè's nek stootte.

De tijd stond stil. Vaintè's ogen werden groot van pijn. Haar mond viel open, ze sidderde en haar handen klemden zich met zoveel kracht om de hèsotsan dat deze kronkelde in haar greep. Nadaske hield het mes nog tussen zijn sterke duimen. Toen hij het omdraaide spoot het bloed te voorschijn.

Vaintè zakte ineen, viel en vuurde in haar val haar wapen af. De scherpe knal werd gedempt toen het lichaam van Nadaske boven op haar viel.

Akotolp, toch al nooit de eerste om in actie te komen, stond vol afgrijzen naar de twee lichamen te staren. Nog voordat zij zelfs maar op het idee kwam haar eigen hèsotsan te gebruiken, werd het wapen al door Enge uit haar handen gerukt.

'Het doden is voorbij!' riep Enge uit, terwijl zij het wapen hoog boven haar hoofd hield en het met een krachtige worp in het water gooi-de.

'Het doden is voorbij!' herhaalde Kerrick in Marbak en legde zijn hand op de arm van Herilak, die op het punt stond zijn boog op te rapen. 'Die daar is mijn vriendin. Zij doodt niet.'

'Zij misschien niet — maar hoe zit het met die dikke marag?'

'Die zal sterven,' zei Kerrick, met een ijzige klank in zijn stem. Eerst in Marbak en vervolgens in Yilanè, zei hij: 'Nu ga je dood, nietwaar, Akotolp? Eigenlijk had je al moeten sterven toen Alpèasak stierf, maar ik zie dat je de dans bent ontsprongen. Nu ben je een volgelinge van Vaintè. Maar zij is dood. Je stad is dood, je eistaa is dood. Waarom leef jij eigenlijk nog? Het is niet nodig jou te doden, want jij zult jezelf doden. Volg haar in de dood.'

Met een enorme golf van angst besefte Akotolp dat de ustuzou gelijk had. Dit was het einde, het einde...

Er verscheen een glazige blik in haar ogen en zij plofte zwaar in het zand. Ze bewoog nog, maar dat zou niet lang meer duren.

Huilend rende Arnwheet op zijn vader af en sloeg zijn armen om zijn benen. Kerrick tilde de jongen op en drukte hem stevig tegen zich aan.

'Het is allemaal voorbij,' zei hij met vriendelijke, vermoeide stem. 'Onze vriend Nadaske is dood, maar hij had geen mooiere dood kunnen hebben. Wanneer je ouder bent zul je alles begrijpen. Nu zal hij nooit naar de stranden gezonden worden. Hij zal altijd in onze herinnering blijven — want hij heeft deze hier gedood, die ons allemaal had kunnen doden.' Hij keek naar Enge. 'Zijn er nog anderen?'

'Nee — alleen Dochters van het Leven. Maar geen anderen zoals deze hier.'

Hij keek neer op Vaintè, eindelijk dood. Daar lag dat schepsel des doods, dood onder het lichaam van degene die haar had vermoord. Hij kreeg een bittere smaak in zijn mond en voelde een vreselijk verdriet.

'Nu wil ik niets meer horen over dood, er niet meer aan denken en het niet meer zien.' Hij wendde zich tot Herilak, maakte voorzichtig Arnwheets handjes los van zijn hals en gaf hem aan de grote jager. 'Breng de jongen naar zijn moeder. Dall zal inmiddels wel alarm hebben geslagen. Houd de jagers tegen, stuur hen terug, want zij kunnen hier niets meer doen. Vertel Armun wat er gebeurd is en dat ik zo snel mogelijk terugkom.'

Herilak pakte de jongen van hem aan en knikte instemmend. 'Ik zal doen wat je zegt, sammadar. Ik heb gezien hoe die twee elkaar hebben gedood en ik heb gezien hoe die andere gewoon ging liggen en stierf. Wat is er gebeurd?'

'Wanneer ik terugkom, zal ik je alles vertellen. Voorlopig is het voldoende dat je weet dat deze, die hier in haar eigen bloed ligt, degene was die de murgu tegen ons heeft opgezet. Met haar dood komt er een eind aan hun oorlog tegen ons. De strijd is gestreden.'

'Wil dat zeggen dat wij... dat wij gewonnen hebben?'

'Die vraag kan ik niet beantwoorden. Kan een strijd zoals wij die hebben gevoerd ooit gewonnen of verloren worden? Het is voorbij.'

Hij keek hoe Herilak langzaam wegliep met zijn zoon. Toen wendde hij zich weer tot Enge, die er zwijgend en roerloos bij had gestaan vanaf het moment dat zij Akotolp ontwapend had.

'Ik heb mijn mensen zojuist verteld dat de strijd tussen ons voorbij is. Is dat waar, lerares?'

Enge maakte een triomfantelijk bevestigend gebaar. 'Ja, het is voorbij, leerling. Loop met me mee naar het strand, want ik wil niet langer herinnerd worden aan al het geweld dat hier heeft plaatsgevonden. Ik moet mijn metgezellen op de uruketo onmiddellijk gaan vertellen dat ze geen angst meer hoeven te hebben. Ik heb je veel te vertellen. Toen je klein was, heb ik met je gesproken over de Dochters van het Leven, maar ik geloof niet dat je er toen veel van begrepen hebt. Maar nu wij met zovelen zijn, zul je het wel begrijpen. Wij doden niet, wij hebben een eigen stad en het is een stad waar vrede heerst.'

'Misschien zullen van nu af aan alle steden vrede kennen. Wij verlangen niets meer van de Yilanè dan dat ze ons in vrede laten leven — net als jullie.'

Ze bereikten de top van het duin en zagen een uruketo kalmpjes in zee drijven. De kleine golven kabbelden zachtjes over zijn rug. In de allereenvoudigste fargi-taal gebaarde Enge om aandacht en hiernaar-toe-zwemmen. Ze deed het nog eens en nog eens, net zolang totdat een van de Yilanè een teken gaf dat zij het begrepen had, van de vin af-klauterde en zich in het water liet glijden. Pas op dat moment keek ze Kerrick aan en gaf uiting aan haar gemengde gevoelens van hoop en twijfel.

'Ik denk dat de Yilanè steden jouw soort nu wel met rust zullen laten, want inmiddels weet elke eistaa hoe levensgevaarlijk jouw soortgenoten zijn. Maar zal jouw volk de steden met rust laten?'

'Natuurlijk. Ik zal hun vertellen wat er gebeurd is en zij zullen zich verre houden van Alpèasak.'

'Voor altijd? Op een dag zul jij sterven, Kerrick. En wat zullen zij doen wanneer jij er niet meer bent en ze zien dat het rijke Alpèasak zo dichtbij is? En zo hulpeloos tegenover jouw soort?'

'Dat zal nimmer gebeuren.'

'Ik hoop dat je gelijk hebt. Hoewel ik nu vrede zie en ik niet denk dat wij het nog zullen meemaken dat daar verandering in komt, denk ik aan de morgen van morgen. En ik zie jouw mensen in groten getale naar mijn vredelievende stad komen om haar af te nemen van de Dochters van het Leven die er dan wonen.'

'Dat zal niet gebeuren.'

Kerrick keek hoe de Yilanè uit de uruketo aan land kwamen en een houding van vreugde aannamen toen Enge eind aan strijd/eind aan doden gebaarde. Hij besefte dat zij hem nog geen antwoord had gegeven.

Toch moest hij toegeven dat de mogelijkheid bestond. De Yilanè zouden nooit veranderen, konden niet veranderen. Maar de Tanu leerden allerlei nieuwe dingen en waren voortdurend bezig met veranderen. Als het ooit tot een conflict tussen beide partijen zou komen -kon er dan enige twijfel bestaan over het uiteindelijke resultaat?

'Er zijn bepaalde dingen die ik je graag zou willen vertellen,' zei Enge, 'maar we moeten hier weg.'

'Zoveel te bespreken en geen tijd om het te doen. Zullen wij elkaar ooit weerzien, Enge?'

'Ik hoop dat dat mogelijk is, maar ik denk niet dat het kan.'

'Zo denk ik er ook over. Mijn vriend Nadaske is dood. Jij bent de enige andere Yilanè in wiens vriendschap ik mij kan verheugen. Een vriendschap die ik me altijd zal blijven herinneren. Maar na vandaag, nu ik eindelijk zeker weet dat Vaintè dood is, heb ik het gevoel dat ik alle Yilanè wil vergeten. Ik ben tegen mijn wil bij hen opgegroeid, heb een leven vol geweld geleid en nu eindigt dit alles weer met de dood. Het is genoeg, Enge. Ik ben een Tanu en ik blijf een Tanu.'

Even overwoog Enge hem te vertellen over Ugunenapsa en de Levensgeest die hen verbond, maar ze bedacht zich toen ze zijn kille, afstandelijke houding zag.

'Jij bent wie je bent. Ik ben wie ik ben.'

Ze draaide zich om, liet zich in het water glijden en zwom weg. Hij keek hoe de tweede Yilanè haar volgde en hoe zij samen aan boord van de wachtende uruketo klommen. Toen het dier koers zette naar zee, draaide hij zich om en beklom nog eenmaal het duin. De drie dode Yilanè lagen nog waar hij hen had achtergelaten, hoewel de vliegen hen inmiddels ook hadden gevonden. Hij bukte zich, rukte het metalen mes van Vaintè's hals en stak het in het zand om het schoon te maken. De lijken moesten begraven worden. En deze laatste omhelzing in de dood was ongepast. Hij trok Nadaske's lichaam van dat van Vaintè af, sloot de nietsziende ogen en legde het lichaam languit in het zand.

Toen hij zich omdraaide om weg te gaan, herinnerde hij zich plotseling de nenitesk.

Hij stond op een smalle rand achter in Nadaske's hut. Het metaal van het beeldje voelde koel aan in zijn vingers en de gepolijste stenen glinsterden in het zonlicht toen hij het omhooghield.

Met het beeldje in zijn ene hand en het mes van zijn zoon in de andere keerde hij de Yilanè de rug toe en ging op weg om zich bij de Tanu te voegen.

SLOTWOORD

Al deze dingen zijn gebeurd en dienen verteld te worden. Dat zegt de alladjex altijd wanneer hij het heeft over dingen die lang geleden gebeurd zijn. Ashan etcheran wariadith, aur skennast man eis. Zo wordt het in het Marbak gezegd. Ik geloof niet dat ik het nog in het Sesek zou kunnen zeggen. Armun wel, zij is altijd erg goed geweest in vreemde talen. In het Paramutan zou het heel lang en uitgerekt zijn, zoiets als Harvaqtangaq netsilikaktuvuk. We zien de Paramutan nog elk jaar, wanneer we handel met hen drijven. De anderen houden zich bezig met de handel, ik ga alleen maar mee omdat ik het prettig vind die vreemde, vriendelijke mensen weer eens te ontmoeten. Hoewel we geen porro aan hen verhandelen, niet na die eerste — en laatste — keer. De gebroken armen en benen heelden wel weer. Maar een uitgestoken oog groeit niet terug.

Armun heeft het erover dat ze nog wel eens samen met hen de oversteek naar de andere kant van de oceaan wil maken en dan zeg ik: Waarom niet? Onze dochter, Ysel, heeft inmiddels haar eigen jager en is samen met hem naar het noorden vertrokken. Gelukkig is Arnwheet nog bij ons. Hij is opgegroeid tot een groot en sterk jager met een eigen sammad. Evenals de meeste andere kinderen die op dit eiland zijn opgegroeid, voelt hij niet langer de drang om elk seizoen op trektocht te gaan en het wild te volgen. Ik weet dat de vrouwen degenen zijn die dit het meest weten te waarderen. Zij willen niet weg bij hun charadisvelden, hun weefgetouwen en hun bakovens. Wanneer het hier heel warm is, hebben ze het er wel over hoezeer ze de sneeuw missen en de koude winters, maar het blijft bij woorden. Veel van de oorspronkelijke sammads zijn echter wel vertrokken en andere hebben hun plaats ingenomen. Sommige Tanu sterven. Ortnar, met zijn slechte been, leeft nog en doet niets anders dan klagen. Maar de sterke Herilak, die duizend gevechten overleefde, werd op een ochtend niet meer wakker en lag koud aan Merriths zijde. In zijn slaap gestorven. Wat gebeuren er toch eigenaardige dingen. Maar zij heeft haar handen vol aan de opvoeding van hun zoon, Terin. Hij groeit flink en belooft veel op zijn vader te gaan lijken.

Al dezc dingen zijn gebeurd en dienen verteld te worden. In Yilanè is dat gemakkelijk genoeg te zeggen: lulukhesnii igikurunkè, marikulu-yul marikakotkuru.

Met een staartverheffing die ik nooit heb kunnen maken. Ik moet binnenkort naar de stad, naar Alpèasak, om hen te spreken. Ik vraag me af of Lanefenuu nog eistaa is? Dat zal wel, als ze nog leeft althans. Het zal niet meevallen haar weg te krijgen. Ik moet met haar praten. Ik heb geprobeerd met Arnwheet te praten, maar hij zegt dat hij geen Yilanè meer spreekt. Marbak is goed genoeg voor hem. Ik zal hem niet tegenspreken. Ik vraag me af of hij zich zijn vriend Nadaske nog herinnert, die Vaintè heeft gedood met zijn mes, waarna hij, vlak voor onze ogen, zelf werd gedood. Vroeger droomde hij erover en werd midden in de nacht gillend wakker. Dat heeft nog heel lang geduurd. Ik ben het eigenlijk wel met hem eens. Er is geen enkele reden waarom hij nog Yilanè zou moeten spreken. Het mes heeft hij nooit terug willen hebben, ook niet toen ik het helemaal schoon had gemaakt. Maar nu draagt zijn zoon het om zijn hals en Arnwheet draagt het mijne. Vader en zoon, precies zoals het hoort.

Ik mis het koele gevoel van het koude metaal tegen mijn borst nog wel eens. Maar de glimmende metalen ring zit er nog steeds en zal nooit verdwijnen. Die werd daar aangebracht door Vaintè om mij gevangen te houden. Zij is nu al heel lang dood - maar nog niet lang genoeg. Ontelbare doden heeft zij op haar geweten. Ik moet gauw een keer naar Alpèasak. Om hun te vertellen dat ze voorzichtiger moeten zijn, hun muur moeten versterken en misschien hun geboortestranden moeten verplaatsen. De jonge jagers brachten mij het hoofd, met de vraag of ik hun kon vertellen of dit nu een van die levensgevaarlijke murgu was. Hij was niet zo gevaarlijk, de ogen puilden uit en de onderkaak hing er slap bij. Het was maar een fargi, net uit zee. Dat heb ik hun verteld en ook dat ze er niet nog meer mochten doden. Daar moesten ze erg om lachen. Ze respecteren me nog wel, geloof ik, maar gehoorzamen doen ze me niet meer.

Wat zei Enge ook al weer voordat zij vertrok, op die dag nu alweer zo lang geleden? Dat dit niet altijd een Yilanè wereld zou zijn. Toen geloofde ik haar niet. Maar nu wel. Er lijken steeds meer Tanu bij te komen, meer sammads dan ik kan tellen. Velen hebben het eiland al verlaten. Ik denk dat er een tijd zal komen, ook al zal dat nog heel lang duren en zal ik het zeker niet meer meemaken, dat er zoveel Tanu zijn dat zij ook zullen willen jagen op de piekwaar nu Alpèasak groeit. Dat zij op de kuddes daar willen jagen. Dat zie ik nog wel eens gebeuren.

Ik zou de vallei van de Sasku nog wel eens willen zien, maar dat is hier zo ver vandaan. Twee van onze jagers zijn er een keer naar toe gegaan en toen ze terugkwamen, zeiden ze dat alles er nog precies hetzelfde was. Dat zal ook wel altijd zo blijven, want zulke mensen zijn het nu eenmaal. Ze zeiden dat Sanone dood was, gestorven van ouderdom, maar dat er verder niets veranderd was.

Ik denk dat ik toch een keer naar .Alpèasak ga. Om hen te waarschuwen hun stranden beter te beveiligen omdat er anders meer fargi zullen omkomen. Soms zie ik in de verte hun uruketo, dus zij zullen wel op de hoogte zijn van wat er in andere steden van de Yilanè wereld gaande is. Zouden ze op de hoogte zijn van de nieuwe stad van Enge, ver in het zuiden? Ik heb nooit veel begrepen van de Dochters van het Leven, ook al heeft ze wel geprobeerd het me uit te leggen. Enge en Vaintè, verschillend als dag en nacht. Ach, Tanu kunnen ook zo zijn, dus waarom Yilanè niet? Wij leven in een vreemde wereld.

Vreemd. Ik hoorde laatst iemand over de alladjex praten en hij noemde hem de oude Fraken. Hij begint kaal te worden, misschien ligt het daaraan. Maar ik herinner me hem nog als de jongen-zonder-naam. Ach ja, de dingen veranderen.

We krijgen regen, dat voel ik. Mijn heup doet altijd pijn wanneer het gaat regenen. Ik denk dat ik vandaag maar eens op jacht ga. Hoewel we voldoende vlees hebben. Of misschien ga ik wel naar het eiland waar Nadaske vroeger woonde. Arm, eenzaam wezen. Hoewel ik dat eigenlijk niet mag zeggen. Hij verliet de hanalè, leefde alleen, leerde jagen en vissen. En om dat te kunnen moest hij leren doden, iets wat Yilanè mannetjes nooit doen. Hij heeft het niet voor niets geleerd, hij stootte in één keer raak. Ik zal hem nooit vergeten.

Anderen natuurlijk wel. Iedereen heeft hem vergeten. Maar ik niet. Nooit heeft Ermanpadar een moediger tharm in zijn sterrengordel gekregen. Hoewel ik eigenlijk niet weet of Yilanè wel een tharm hebben. Dat soort dingen moet je aan mij niet vragen.

Ik ben geboren als Tanu, heb geleefd als een Yilanè en ben nu weer een Tanu.

Of eigenlijk ben ik het allebei. Wat maakt het ook uit. Hoewel ik soms wel een eigenaardig soort eenzaamheid voel. Ik heb Armun, dus dat soort eenzaamheid is het niet.

Ik moet eens naar Alpèasak om met de eistaa te praten en misschien ook met anderen. Dat had ik al jaren eerder moeten doen. Misschien is het nu te laat. Daar ben ik eigenlijk wel bang voor. Dat het te laat is. Niettemin zijn al deze dingen gebeurd en dienen verteld te worden. En nu is het verhaal afgelopen.

=======

Table of Contents

- HARRY HARRISON

- TERUGKEER NAAR EDEN

- PROLOOG: KERRICK
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- SLOTWOORD