IS ER TIJD IN HET PARADIJS?: Dutch
Author: Isaac Newton Corns
Date: 2019-11-23 00:00:00+00:00
Keywords: Science Fiction
Description: We gaan een paar verzen in de bijbel bekijken om erachter te komen of er tijd in de hemel is. We zullen ook de vraag beantwoorden, 'Hoe ziet de klok er in de hemel uit vergeleken met de aardklok? 'Kan iemand tijd in de hemel houden?En nog veel meer vragen die je zou kunnen hebben over de tijdklok van de hemel. Moge God je zegenen terwijl je zijn woord bestudeert.
Publisher: Independently published

bruna science fiction

96

Bruna SF van dezelfde auteur:

romans

Reisdoel: menselijk brein (SF 26)

Zelfs de goden (SF 52)

FOUNDATION-TRILOGIE:

(1) De Foundation (SF 56)

(2) De Foundation en het Imperium (SF 57)

(3) De tweede Foundation (SF 58)

verhalenbundels

De komst van de robots (SF 38)

Een mooie dag voor een wandeling (SF 44)

VROEGE WERKEN:

(1) De dreiging van Callisto (SF 69)

(2) Het superneutron (SF 70)

(3) De Rode Koningin (SF 71)

Isaac Asimov

Vreemdeling in het Paradijs

elf verhalen en een vers

1978

A.W. Bruna &Zoon Utrecht/Antwerpen

Dit e-boek is gemaakt voor persoonlijk gebruik
en is niet bestemd voor commerciële doeleinden.

Juni, 2013

Oorspronkelijke titel The Bicentennial Man and Other Stories

© 1976 Isaac Asimov

Vertalingen, uitgezonderd die van Tweehonderd jaar mens:

© 1978 A. W. Bruna & Zoon

Omslagillustratie Karel Thole

Omslagontwerp Dick Bruna

ISBN 90 229 9096 6

D/1978/0939/298

De tekst is aangepast aan de spelling van 2006

Inhoudsopgave

Vreemdeling in het Paradijs

oorspronkelijke titel: Stranger in Paradise © 1974 UPD Publishing Corporation
vertaling: Constance Ann van der Kuip

Ten tijde van Multivac

oorspronkelijke titel: The Life and Times of Multivac © 1975 The New York Times Company
vertaling: Raymond Remeeus

De zuiveraars

oorspronkelijke titel: The Winnowing © 1976 The Condé Nast Publications, Inc.

vertaling: Constance Ann van der Kuip

Waterslag

oorspronkelijke titel: Waterclap © 1970 Universal Publishing and Distributing Corporation
vertaling: Constance Ann van der Kuip

Het oude liedje

oorspronkelijke titel: Marching In © 1976 ABC Leisure Magazines, Inc.

vertaling: Arend de Haan

Ouderwets

oorspronkelijke titel: Old-fashioned © 1976 Isaac Asimov
vertaling: Constance Ann van der Kuip

Jubileumincident

oorspronkelijke titel: The Tercentenary Incident © 1976 Isaac Asimov
vertaling: Constance Ann van der Kuip

Geboorte van een idee

oorspronkelijke titel: Birth of a Notion © 1976 Ultimate Publishing Ca., Inc.

vertaling: Constance Ann van der Kuip

De drie wetten van de robotica

Vrouwelijke intuïtie

oorspronkelijke titel: Feminine Intuition © 1969 Mercury Press, Inc.

vertaling: Constante Ann van der Kuip

Weest Hem indachtig

oorspronkelijke titel: That Thou Art Mindful of Him © 1974 Mercury Press, Inc.

vertaling: Constance Ann van der Kuip

Tweehonderd jaar mens

oorspronkelijke titel: The Bicentennial Man © 1976 Random House, Inc.

vertaling: Pon Ruiter © 1978 Het Spectrum BV

In de kracht van mijn leven

oorspronkelijke titel: The Prime of Life © 1966 Mercury Press, Inc.

vertaling: Thomas Wintner

Vreemdeling in het Paradijs

Ze waren broeders. Niet in die zin dat ze allebei menselijke wezens waren, of dat ze als kind allebei in dezelfde crèche waren geweest. Helemaal niet! Ze waren broers in de echte biologische zin van het woord. Ze waren bloedverwanten, om een uitdrukking te gebruiken die al eeuwen geleden enigszins verouderd was geworden, nog voor de Catastrofe, toen dat stammenfenomeen, het gezin, nog enig bestaansrecht had.

Wat een vernedering!

In al die jaren sinds zijn kindertijd was Anthony het bijna vergeten. Er waren tijden dat hij er maanden achter elkaar geen ogenblik aan had gedacht. Maar nu, vanaf het moment dat hij onontkoombaar veel met William te maken had, maakte hij een afschuwelijke tijd door.

Het zou misschien niet zo erg zijn geweest als het door de omstandigheden altijd al duidelijk was geweest; als, zoals in de pre-Catastrofale dagen - Anthony had een tijd lang veel over geschiedenis gelezen - ze dezelfde achternaam hadden gehad, zodat ze op die manier al met hun familieband te koop hadden gelopen. Tegenwoordig koos je natuurlijk zelf je achternaam uit en veranderde je die zo vaak als je wilde. Tenslotte was de symboolketting het enige dat telde, en die werd bij je geboorte gecodeerd en aan je toegewezen.

William noemde zichzelf Anti-Aut. Daar stond hij op met een soort sober professionalisme. Zijn eigen zaak, natuurlijk, maar wat een toonbeeld van slechte smaak. Toen hij dertien jaar werd had Anthony Smith gekozen en hij had nooit de neiging gehad een andere naam te kiezen. Hij was eenvoudig, gemakkelijk te spellen, en nogal apart, want hij had nog nooit iemand ontmoet die ook die naam had gekozen. Die was ooit heel gewoon geweest - bij de pre-Cats - wat misschien het feit verklaarde dat hij nu zo zeldzaam was.

Maar het verschil in namen betekende niets als de twee bij elkaar waren. Ze leken ontzettend veel op elkaar.

Als ze nu tweelingen waren geweest... maar een van een paar tweeling-bevruchte eitjes werd altijd tijdens de zwangerschap al verwijderd. Het was gewoon die fysieke gelijkenis die af en toe voorkwam bij niet-tweelingen, vooral als ze aan beide kanten verwant waren. Anthony Smith was vijf jaar jonger, maar allebei hadden ze de haviksneus, de zware oogleden, het kleine kuiltje in de kin ... die verdomde kans in de genetische loterij. Daar vroeg je ook om als, uit een soort behoefte aan eentonigheid, ouders in herhaling vervielen.

Nu ze samen waren, werden ze meestal eerst met stomme verwondering bekeken, waarna een behoedzaam zwijgen viel. Anthony probeerde de kwestie te negeren, maar uit pure balorigheid - of perversie - kon het gebeuren dat William zei: 'We zijn broers.'

'O?' zei de ander dan, zich even afvragend of hij zou durven te vragen of ze volle broers waren. En dan wonnen zijn goede manieren het en wendde hij zich af alsof de zaak van geen enkel belang was. Dat gebeurde natuurlijk maar zelden. De meeste mensen van het project wisten ervan - hoe kon het anders? - en vermeden de situatie.

Niet dat William een beroerde vent was. Helemaal niet. Als hij Anthony's broer niet was geweest, of als hun uiterlijk verschillend genoeg was geweest om het feit dat ze broers waren te kunnen verbergen, zouden ze het uitstekend met elkaar kunnen vinden. Zoals de zaken nu lagen ...

Het werd er ook niet gemakkelijker op doordat ze als kind samen hadden gespeeld en de eerste stadia van hun opvoeding in dezelfde crèche hadden doorlopen dank zij een of andere succesvolle manoeuvre van Moeder. Ze had twee kinderen bij dezelfde vader gehad en had daarmee haar limiet bereikt (aan de strenge eisen voor een derde had ze niet kunnen voldoen), en toen kreeg ze het idee dat ze hen allebei in éen keer zou kunnen bezoeken. Ze was een eigenaardige vrouw.

William had natuurlijk het eerst de crèche verlaten, omdat hij de oudste was. Hij was de wetenschap in gegaan ... genetische techniek. Zijn moeder had dat ook aan Anthony geschreven toen die nog in de crèche zat. Hij was toen oud genoeg geweest om zijn wensen op een overtuigende manier aan de directrice kenbaar te maken en toen kwamen die brieven niet meer. Maar hij bleef zich altijd die laatste herinneren vanwege de enorme schaamte die hij bij het lezen ervan had gevoeld.

Anthony was zich later ook met wetenschap bezig gaan houden. Hij had aanleg in die richting getoond en was ertoe aangemoedigd. Hij herinnerde zich dat hij een wilde - en profetische, besefte hij nu - angst had gehad dat hij zijn broer tegen zou komen en hij had gekozen voor telemetrie, een richting die zo ver verwijderd lag van genetische technieken als je je maar voor kon stellen ... Dat zou je tenminste denken.

Maar het noodlot wachtte hen, dank zij de gecompliceerde ontwikkeling van het Mercurius-project.

Er kwam een tijd dat het project op niets uit leek te lopen en toen werd er een voorstel gedaan dat de toestand redde, en tegelijkertijd Anthony voor het dilemma stelde dat zijn ouders voor hem hadden bereid. En het beste en meest sardonische van alles was dat het juist Anthony was geweest die, in alle onschuld, dat voorstel had gedaan.

William Anti-Aut had weleens van het Mercurius-project gehoord, maar al net zo vaag als van het al tientallen jaren durende stellaire onderzoek dat al bezig was toen hij werd geboren en dat na zijn dood nog jaren door zou gaan; en net als van de Martiaanse kolonie en de steeds nieuwe pogingen om dergelijke nederzettingen op de asteroïden te vestigen.

Aan zulke dingen schonk hij nauwelijks aandacht en hij vond ze ook niet echt belangrijk. Geen enkel onderdeel van de ruimte-inspanningen had, voor zover hij zich kon herinneren, ooit meer belangstelling bij hem kunnen wekken. Tot de dag dat de uitdraai ook foto's had bevat van een paar mensen die met het Mercurius-project te maken hadden.

Williams aandacht werd eerst getrokken door het feit dat een van hen de naam Anthony Smith droeg. Hij herinnerde zich de vreemde naam die zijn broer had gekozen en hij herinnerde zich Anthony. Er konden onmogelijk twee Anthony Smiths bestaan.

Toen had hij naar de foto zelf gekeken en het gezicht nam alle twijfels weg. Met een plotselinge vreemde beweging keek hij in de spiegel alsof hij een bevestiging zocht. Het gezicht nam alle twijfels weg.

Hij voelde zich geamuseerd, maar niet op zijn gemak, want hij kon er niet omheen dat er een pijnlijke situatie zou kunnen ontstaan. Bloedeigen broers, om de walgelijke term te gebruiken. Maar wat kon je eraan doen? Hoe kon je het feit herstellen dat noch zijn moeder, noch zijn vader verbeeldingskracht hadden gehad?

Hij moest de uitdraai afwezig in zijn zak hebben gestopt toen hij naar zijn werk ging, want tijdens de lunchpauze kwam hij hem weer tegen. Hij staarde ernaar. Anthony zag er goed uit. Het was een heel goede afdruk ... de uitdraaien waren tegenwoordig van enorm goede kwaliteit.

Zijn lunchpartner, Marco Hoe-hij-die-week-ook-heette, zei nieuwsgierig: 'Waar kijk je naar, William?'

In een impuls overhandigde William hem de uitdraai en zei: 'Dat is mijn broer.' Alsof hij de koe bij de hoorns wilde vatten.

Marco bestudeerde hem, met een rimpel in zijn voorhoofd. 'Wie? De man die naast je staat?'

'Nee, de man die mij ís. Ik bedoel de man die eruitziet als ik. Hij is mijn broer.'

Nu volgde er een langere stilte. Marco gaf hem terug en zei met een zorgvuldig neutrale stem: 'Broer van dezelfde ouders?'

'Ja.'

'Vader én moeder.'

'Ja.'

'Belachelijk!'

'Geloof ik ook.' William zuchtte. 'Nou ja, volgens dit verhaal doet hij daar in Texas aan telemetrie en ik hou me hier met autisme bezig. Dus wat maakt het uit?'

William dacht er verder niet meer aan en later die dag gooide hij de uitdraai weg. Hij wilde niet dat zijn tegenwoordige bedvriendin die ontdekte. Ze had een nogal schunnig gevoel voor humor dat William steeds vermoeiender begon te vinden. Hij vond het best dat ze geen zin had in een kind. Hij zelf had er een paar jaar geleden toch al een gekregen. Die kleine brunette, Laura of Linda heette ze, had meegewerkt.

Een hele tijd daarna, minstens een jaar, was de zaak Randall aan de orde gekomen. William had daarvoor al niet meer aandacht aan zijn broer besteed, en daarna was er zeker geen tijd meer voor.

Randall was zestien toen William voor het eerst iets van hem hoorde. Hij was in steeds grotere afzondering gaan leven en de Kentucky-crèche waar hij in werd opgevoed, had besloten hem te annuleren ... en natuurlijk was het pas een dag of tien voor de annulering bij iemand opgekomen een rapport over hem te sturen naar het New-Yorks Instituut voor de Wetenschap van de Mens (het Homologisch Instituut werd het meestal genoemd).

William kreeg het rapport tegelijk met rapporten van verschillende anderen en er was niets in de beschrijving van Randall dat in het bijzonder zijn aandacht trok. Maar het was toch tijd voor een van zijn vervelende massatransportreizen naar de crèches en er was éen redelijke mogelijkheid in West-Virginia. Hij ging erheen en werd zo teleurgesteld dat hij voor de vijftigste keer zwoer voortaan zulke bezoeken per tv-beeld te doen, en toen, omdat hij toch al die moeite had genomen om daarheen te gaan, besloot hij dan ook maar bij de Kentucky-crèche langs te gaan voordat hij naar huis terugkeerde.

Hij verwachtte niets. Toch had hij Randalls genenpatroon nog geen tien minuten zitten bestuderen of hij belde al naar het Instituut voor een computerberekening. Toen leunde hij achterover en transpireerde licht bij de gedachte dat hij enkel dank zij een ingeving van het laatste moment hier was, en dat zonder die impuls Randall over een week stilletjes geannuleerd zou zijn. Om heel precies te zijn, een verdovend middel zou pijnloos door zijn huid heen zijn gedrongen tot in zijn bloedbaan en hij zou in een vredige slaap zijn gevallen die steeds dieper werd totdat de dood intrad. Het middel had een officiële naam van drieëntwintig lettergrepen, maar net als iedereen noemde William het 'nirvanamine'.

'Hoe is zijn naam voluit, directrice?' vroeg William.

De directrice van de crèche zei: 'Randall Nimant, leerling.'

'Niemand!' riep William uit.

'Nimant.' De directrice spelde hem. 'Hij heeft hem vorig jaar gekozen.'

'En betekende dat niets voor u? Hij wordt uitgesproken als Niemand! Kwam het niet bij u op om deze jongeman vorig jaar bij ons te melden?'

'Het leek niet...' begon de directrice blozend.

William legde haar met een gebaar het zwijgen op. Wat had het voor zin? Hoe had zij het moeten weten? In het genenpatroon zat geen enkel symptoom om haar te alarmeren. Het was een subtiele combinatie waaraan William en zijn staf hadden gewerkt tijdens een periode van twintig jaar experimenteren met autistische kinderen ... een combinatie die ze nog nooit in het echt hadden gezien. En zo dicht bij de annulering!

Marco, de nuchterste van hun groep, klaagde altijd dat de crèches er te happig op waren om voor de bevalling te aborteren en na de bevalling te annuleren. Hij hield vol dat alle genenpatronen zich moesten kunnen ontwikkelen zodat er een eerste onderzoek gedaan kon worden en dat er nooit geannuleerd zou mogen worden zonder een homologicus te raadplegen.

'Er zijn niet genoeg homologici,' zei William dan kalm.

'We kunnen op zijn minst alle genenpatronen door de computer laten verwerken,' zei Marco.

'Om alles te redden wat we zouden kunnen gebruiken?'

'Voor welk homologisch gebruik dan ook, hier of ergens anders. We moeten genenpatronen in actie bestuderen als we onszelf goed willen doorgronden, en het zijn de abnormale en monsterachtige patronen die ons de meeste informatie geven. Onze experimenten op het terrein van autisme hebben ons meer geleerd over homologie dan alles wat we daar al van wisten voordat we daarmee begonnen.'

William, die nog steeds liever 'genetische fysiologie van de mens' hoorde dan 'homologie', schudde zijn hoofd. 'Toch zullen we het voorzichtig moeten spelen. Hoe waardevol we ook stellen dat onze experimenten zijn, we worden maar nauwelijks door de maatschappij getolereerd. We spelen met levens.'

'Nutteloze levens die anders toch geannuleerd zouden worden.'

'Een snelle en aangename annulering is éen ding. Onze experimenten, die meestal lang duren en soms onaangenaam moeten zijn, zijn weer iets anders.'

'Soms kunnen we ze helpen.'

'En soms kunnen we ze niet helpen.'

Het was eigenlijk een zinloze discussie omdat er op geen enkele manier uit was te komen. Waar het op neerkwam was dat er te weinig interessante abnormale gevallen beschikbaar waren voor homologici en dat ze de mensheid op geen enkele manier ertoe konden bewegen een grotere produktie te leveren. Vele aspecten van het trauma van de Catastrofe zouden nooit verdwijnen en dat was er een van.

De koortsachtige opmars van ruimte-exploratie kon worden teruggebracht (en dat deden sommige sociologen ook) tot het besef van de vergankelijkheid van het leven op de planeet, dank zij de Catastrofe.

Nou ja, laat maar ...

Iets als Randall Nimant was er nog nooit geweest. Niet voor William. Het late begin van het autisme dat typerend was voor dat helemaal zeldzame genenpatroon betekende dat er meer van Randall bekend was dan van elke andere soortgelijke patiënt voor hem. In het laboratorium vingen ze zelfs de laatste flikkeringen van zijn denkwijze op voordat hij zich helemaal afsloot en zich tenslotte binnen de muur van zijn huid terugtrok ... ongeïnteresseerd, onbereikbaar.

Toen begonnen ze aan het langdurige proces waarbij Randall, die steeds langere perioden werd onderworpen aan kunstmatige stimuli, blootgaf wat er in het inwendige van zijn brein omging en daarmee aanwijzingen gaf over het innerlijk functioneren van zowel de breinen van degenen die normaal werden genoemd als van degenen als hij.

De hoeveelheid gegevens die ze verzamelden was zo enorm groot dat William het gevoel kreeg dat zijn wensdroom om het autisme uit te roeien meer dan alleen een droom was. Hij voelde een warme vreugde dat hij de naam Anti-Aut had gekozen.

En toen de euforie die veroorzaakt was door het werken met Randall bijna zijn hoogtepunt had bereikt, kreeg hij die oproep uit Dallas en begon men zware druk op hem uit te oefenen om - uitgerekend op dat moment - zijn werk in de steek te laten en zich aan een nieuw probleem te wijden.

Toen hij er later op terugkeek, kon hij nooit precies uitmaken wat hem ertoe had gebracht om erin toe te stemmen Dallas te bezoeken. Achteraf kon hij natuurlijk wel zien dat dat een goede beslissing was geweest ... maar wat had bij hem in eerste instantie de doorslag gegeven? Zou hij, zelfs bij het begin, onbewust een vaag idee hebben gehad waar het toe zou kunnen leiden? Dat was toch onmogelijk.

Maar hij liet zichzelf tot dat bezoek overhalen en pas toen het zachte gezoem van de microreactor van toon veranderde en het agravatietoestel de aandrijving overnam voor de landing, herinnerde hij zich de foto ... of hij werd zich tenminste bewust van die herinnering.

Anthony werkte in Dallas en, herinnerde William zich nu, aan het Mercurius-project. Dat had in het onderschrift gestaan. Hij slikte toen hij aan de zachte schok merkte dat de reis afgelopen was. Dit zou onaangenaam worden.

Anthony stond op de landingsbaan op het dak te wachten om de arriverende expert te begroeten. Niet alleen hij natuurlijk. Hij maakte deel uit van een flinke delegatie - alleen al de grootte daarvan was een nogal grimmige aanduiding van wanhoop - en hij stond bij de lagere functionarissen. Dat hij daar was, kwam alleen door het feit dat het voorstel van hem afkomstig was.

Hij voelde een lichte maar aanhoudende onbehaaglijkheid bij die gedachte. Hij had zichzelf in een kwetsbare positie gebracht. Men was vol lof over zijn voorstel geweest, maar altijd was er die vage nadruk dat het zijn voorstel was; en als het op een fiasco uitliep zou iedereen zich uit de vuurlinie terugtrekken en hij zou de volle laag krijgen.

Later vroeg hij zich weleens af of hij dat idee had gekregen door de vage herinnering aan een broer die homologicus was. Het was mogelijk, maar het hoefde niet zo te zijn. Het voorstel was eigenlijk zo logisch en voor de hand liggend dat hij ongetwijfeld hetzelfde idee zou hebben gekregen als zijn broer iets onschuldigs was geweest als fantasy-schrijver, of als hij helemaal geen broer had gehad.

De binnenste planeten vormden het probleem ...

De Maan en Mars waren gekoloniseerd. De grotere asteroïden en de satellieten van Jupiter waren bereikt, en er waren vergevorderde plannen voor een bemande reis naar Titan, Saturnus' grootste satelliet, door middel van een vlucht met steeds opklimmende snelheid langs Jupiter. Er werden zelfs al plannen gemaakt om mensen op een zeven jaar durende rondreis naar het buitenste van het zonnestelsel te sturen, maar er was nog steeds geen kans op een bemande benadering van de binnenste planeten uit angst voor de zon.

Venus zelf was de minst aantrekkelijke van de twee werelden binnen de baan van de Aarde. Mercurius daarentegen ...

Anthony zat nog niet in het team toen Dmitri Large (die eigenlijk nogal klein was) de redevoering had gehouden die het Wereldcongres ertoe had gebracht de fondsen ter beschikking te stellen die het Mercurius-project mogelijk maakten.

Anthony had naar de bandjes geluisterd en had Dmitri's voordracht gehoord. Die deed misschien wat onvoorbereid aan, maar de opbouw ervan was volmaakt en hij bevatte in wezen elke richtlijn die sindsdien bij het Mercurius-project was gevolgd.

En de voornaamste stelling was dat het verkeerd zou zijn te wachten totdat de technologie zo ver was gevorderd dat een bemande expeditie ondanks de verschrikkelijke zonnestraling uitvoerbaar was. Mercurius had een unieke gesteldheid waarvan ze veel konden leren, en vanaf het oppervlak van Mercurius konden waarnemingen van de zon worden verricht die op geen enkele andere manier mogelijk waren.

Mits er een vervanger voor de mens - met andere woorden, een robot - op de planeet kon worden geplaatst.

Een robot met de vereiste fysieke eigenschappen kon worden gebouwd. Zachte landingen waren een fluitje van een cent. Maar als een robot eenmaal geland was, wat deed je dan met hem?

Hij kon zijn waarnemingen verrichten en zijn handelingen op basis van die waarnemingen verrichten, maar het project wilde dat zijn handelingen ingewikkeld en subtiel waren, of dat dat in elk geval mogelijk was, en ze wisten lang niet zeker welk soort waarnemingen hij zou doen.

Om op alle redelijke mogelijkheden voorbereid te zijn en de gewenste gecompliceerdheid mogelijk te maken, zou er een computer in de robot moeten worden ingebouwd (sommigen in Dallas noemden het een 'brein' maar Anthony had een hekel aan die uitdrukking, misschien omdat het brein zijn broers specialiteit was, dacht hij later), dat complex en veelzijdig genoeg was om met een zoogdierachtig brein op de planeet terecht te komen.

Maar het was onmogelijk om zoiets te bouwen en draagbaar genoeg te maken om naar Mercurius vervoerd te worden en daar aan de grond te worden gezet ... of, als dat nog wel mogelijk was, het brein mobiel genoeg te maken om van nut te zijn voor het soort robot dat ze wilden gebruiken. Misschien zouden de instrumenten met positronische paden waar de roboticisten mee speelden dat eens mogelijk maken, maar zo ver was het nog niet.

Het alternatief was dat de robot elke waarneming direct naar de Aarde terugzond en dat een computer op Aarde alle handelingen van de robot op basis van die waarnemingen leidde. Met andere woorden: het lichaam van de robot zou daar zijn, en zijn brein hier.

Toen die beslissing eenmaal was gevallen, werden de telemetristen de belangrijkste technici en toen was Anthony bij het project komen werken. Met een aantal anderen werkte hij aan het ontwerpen van methoden om impulsen te ontvangen en terug te zenden over afstanden van 80 tot 220 miljoen kilometer, in de richting van, en soms langs, een zonneschijf die die impulsen op een verschrikkelijke manier kon verstoren.

Hij begon aan zijn werk met enthousiasme en (dacht hij tenslotte) met bekwaamheid en succes. Hij had vooral bijgedragen aan het ontwerp van de drie schakelstations die in een permanente baan om Mercurius waren gebracht, de Mercurius-satellieten. Elk daarvan was in staat om impulsen te zenden en te ontvangen van Mercurius naar de Aarde en van de Aarde naar Mercurius. Elk kon, min of meer permanent, de zonnestraling en, beter nog, de zonnestoring tegenhouden.

Drie gelijke satellieten waren op een afstand van bijna 175 miljoen kilometer van de Aarde geplaatst, zodat ze van noord tot zuid het vlak van de eclips bestreken waardoor ze de impulsen van Mercurius konden ontvangen en doorzenden naar de Aarde - of vice versa - zelfs als Mercurius achter de zon was en onbereikbaar voor directe ontvangst van stations op het oppervlak van de Aarde.

En dan nog de robot zelf: een prachtig voorbeeld van de gecombineerde inspanningen van roboticisten en telemetristen. Als de meest complexe van tien opeenvolgende modellen, met een volume van maar iets meer dan tweemaal dat van een mens en vijfmaal diens massa, was hij in staat om aanzienlijk meer dan een mens te voelen en te doen ... als hij kon worden bestuurd.

Hoe complex een computer moest zijn om de robot te besturen bleek echter gauw genoeg, want elke reactie moest berekend zijn op variaties in de mogelijke waarneming. En omdat elke reactie leidde tot de zekerheid van grotere complexiteit van mogelijke variaties in waarnemingen, moesten de eerste stappen worden versterkt. Zo ging het eindeloos door, als een partij schaken, en de telemetristen begonnen een computer te gebruiken om de computer te programmeren die de programmering ontwierp voor de computer die de robot-besturende computer programmeerde.

Er was alleen maar verwarring.

De robot bevond zich op een basis in de woestijn van Arizona en functioneerde op zich goed. De computer in Dallas kon hem echter niet goed genoeg besturen, zelfs niet onder omstandigheden die ze door en door kenden. Hoe zou je dan ...

Anthony herinnerde zich de dag dat hij het voorstel had gedaan. Het was op 7-4-553. Dat herinnerde hij zich in de eerste plaats omdat hij nog wist dat hij eraan gedacht had dat 7-4 een belangrijke feestdag voor de pre-Cats in Dallas en omstreken was geweest. Dat was een half millennium ... nou ja, 553 jaar geleden, om precies te zijn.

Het was bij het diner geweest, een uitstekend diner trouwens. Er was een voorzichtige aanpassing geweest van de ecologie van de streek en het personeel van het project had hoge prioriteit bij de verdeling van de voedselvoorraden die ter beschikking kwamen ... dus ze konden uit een buitengewoon groot aantal gerechten kiezen en Anthony had gebraden eend geprobeerd.

De gebraden eend was uitstekend en daardoor werd hij wat mededeelzamer dan gewoonlijk. In feite was iedereen in een nogal openhartige stemming en Ricardo zei: 'Het lukt ons nooit. Laten we het toegeven. Het lukt ons nooit.'

De keren dat zoiets al gedacht was waren ontelbaar, maar het was een regel dat zoiets niet openlijk werd gezegd. Openlijk pessimisme zou de doorslag kunnen zijn om de verstrekking van fondsen te beëindigen (het was de laatste vijf jaar steeds moeilijker geworden om ze los te krijgen) en als er maar iets voorviel zou het met het project gedaan zijn.

Anthony, die meestal niet buitengewoon optimistisch was, maar zich nu te goed deed aan zijn eend, zei: 'Waarom zou het ons niet lukken? Geef me je redenen, dan zal ik ze weerleggen.'

Dat was een rechtstreekse uitdaging en Ricardo's donkere ogen vernauwden zich onmiddellijk. 'Je wilt dat ik je vertel waarom niet?'

'Zeker.'

Ricardo draaide zijn stoel om en keek Anthony recht aan. Hij zei: 'Kom nou, daar is niets geheimzinnigs aan. Dmitri Large wil het niet openlijk in een rapport zetten, maar jij weet net zo goed als ik dat je om het Mercurius-project goed te laten verlopen een computer nodig hebt die net zo complex is als een menselijk brein, of die nu op Mercurius is of hier, en die kunnen wij niet bouwen. Dus wat blijft er anders voor ons over dan spelletjes spelen met het Wereldcongres en geld krijgen voor nutteloos werk en misschien een paar toevallig bruikbare ontdekkingen?'

Anthony glimlachte voldaan en zei: 'Dat is gemakkelijk te weerleggen. Je geeft ons zelf het antwoord.' (Speelde hij spelletjes? Was het het warme gevoel van de eend in zijn maag? Het verlangen om Ricardo te plagen? ... Of speelde een onbewuste gedachte aan zijn broer hem parten? Hij kon daar later onmogelijk een antwoord op geven.)

'Welk antwoord?' Ricardo stond op. Hij was nogal lang en heel mager en hij droeg zijn witte jas altijd open. Hij vouwde zijn armen over elkaar en scheen zijn best te doen om als een uitgevouwen duimstok boven de zittende Anthony uit te torenen. 'Welk antwoord?'

'Je zegt dat we een computer nodig hebben die net zo complex is als een menselijk brein. Goed, dan bouwen we er een.'

'Het punt is, idioot, dat we dat niet kunnen ...'

'Wij kunnen het niet. Maar er zijn wel anderen.'

'Welke anderen?'

'Mensen die verstand hebben van breinen, natuurlijk. Wij zijn alleen maar een stel echte werktuigbouwkundigen. Wij hebben er geen idee van op welke manier het menselijk brein complex is, of waar, of in welke mate. Waarom nemen we er geen homologicus bij zodat die een computer kan ontwerpen?' Anthony besloot zijn verhaal door een enorme hap vulling genietend naar binnen te werken. Na al die tijd kon hij zich nog steeds de smaak van de vulling herinneren, hoewel hij zich niet meer precies herinnerde wat er daarna was gebeurd.

Het leek hem dat niemand het serieus had opgevat. Er was gelach en een algemeen gevoel dat Anthony zich er met een slimme spitsvondigheid uit had weten te redden, zodat Ricardo zich uitgelachen voelde. (Natuurlijk beweerde iedereen later dat ze de suggestie serieus hadden opgevat.)

Ricardo vloog op, wees naar Anthony en zei: 'Schrijf dat op. Ik daag je uit dat voorstel op schrift te zetten.' (Zo herinnerde Anthony het zich tenminste. Later verklaarde Ricardo dat hij enthousiast had gezegd: 'Goed idee! Waarom maak je daar geen officieel voorstel van, Anthony?')

Hoe dan ook, Anthony zette het op papier.

Dmitri Large had er wel iets in gezien. Bij een gesprek onder vier ogen had hij Anthony op zijn schouder geslagen en gezegd dat hij zelf ook al in die richting had zitten denken ... hoewel hij niet had aangeboden dat in de officiële stukken tot uitdrukking te laten komen. (Voor het geval dat het op een fiasco uitliep, dacht Anthony.)

Dmitri Large had de leiding gehad bij het zoeken naar de juiste homologicus. Het kwam niet bij Anthony op dat hij geïnteresseerd zou moeten zijn. Hij wist niets van homologie af en kende ook geen homologici... behalve natuurlijk zijn broer, en aan hem had hij niet gedacht. Niet bewust.

Dus Anthony stond daar op de landingsbaan, in een ondergeschikte rol, en toen de deur van het vliegtuig openging en verscheidene mannen uitstapten en naar beneden kwamen en men zich aan elkaar voorstelde, merkte hij opeens dat hij in zijn eigen gezicht stond te staren. Zijn wangen brandden en hij wenste uit de grond van zijn hart dat hij aan de andere kant van de aardbol zat.

Meer dan ooit wenste William dat hij zich zijn broer eerder had herinnerd. Het was onbegrijpelijk dat hij niet eerder aan hem had gedacht.

Maar het verzoek was erg vleiend geweest en na een tijdje was de opwinding in hem gaan groeien. Misschien had hij opzettelijk de herinnering uit zijn gedachten gehouden.

Ten eerste was er de opwinding geweest dat Dmitri Large hem hoogst persoonlijk was komen opzoeken. Hij was per vliegtuig van Dallas naar New York gekomen en dat had William, wiens geheime zonde het lezen van thrillers was, erg spannend gevonden. In die boeken reisden mannen en vrouwen ook altijd tussen het grote publiek als geheimhouding vereist was. Tenslotte was elektronisch reizen gemeengoed ... tenminste in de thrillers waar elke zendstraal onveranderlijk werd afgeluisterd.

William had dat ook gezegd in een morbide, halfslachtige poging tot humor, maar Dmitri scheen niet te luisteren. Hij zat afwezig naar Williams gezicht te staren. 'Neemt u me niet kwalijk,' zei hij uiteindelijk. 'U doet me aan iemand denken.'

(En zelfs dat had bij William geen licht op doen gaan. Hoe was dat mogelijk had hij zich later soms afgevraagd.)

Dmitri Large was een kleine plompe man die altijd een binnenpretje leek te hebben, zelfs als hij zei dat hij zich zorgen maakte of boos was. Hij had een ronde dopneus, bolle wangen en was overal zacht. Hij sprak zijn achternaam zeer nadrukkelijk uit en zei met een snelheid die William het idee gaf dat hij het vaak zei: 'Lengte is niet het enige waarin men groot kan zijn, mijn vriend.'

In het gesprek dat volgde, protesteerde William veel. Hij wist niets af van computers. Niets! Hij had geen flauw idee hoe ze werkten of hoe ze werden geprogrammeerd.

'Geen punt, geen punt,' zei Dmitri, het argument met een expressief gebaar wegwuivend. 'Wij weten alles van computers af; wij kunnen de programmering opzetten. Als jij ons maar vertelt wat we een computer moeten laten doen om die als een brein te laten werken en niet als een computer.'

'Ik weet niet zeker of ik genoeg weet over het functioneren van het brein om je dat te zeggen, Dmitri,' zei William.

'Jij bent de meest vooraanstaande homologicus ter wereld,' zei Dmitri. 'Dat heb ik zorgvuldig uitgezocht.' En daarmee was ook dat afgedaan.

William luisterde steeds somberder. Hij nam aan dat het onvermijdelijk was. Dompel een persoon diep genoeg en lang genoeg in een specifieke specialiteit, en hij zou automatisch beginnen te geloven dat specialisten op andere terreinen tovenaars waren, de diepte van hun wijsheid afmetend aan de breedte van hun onwetendheid ... En terwijl de tijd verstreek hoorde William veel meer over het Mercurius-project dan hem op dat moment interesseerde.

Tenslotte zei hij: 'Waarom gebruik je dan eigenlijk een computer? Waarom laat je niet een van je eigen mensen, of een team, het materiaal van de robot ontvangen en instructies terugzenden.'

'O, o, o,' zei Dmitri, die van opwinding bijna in zijn stoel zat te wippen. 'Zie je, je begrijpt het niet. Mensen zijn te langzaam om snel al het materiaal dat de robot terug zal zenden te analyseren - temperaturen en drukmetingen van gassen en wisselingen in de kosmische straling en intensiteiten van zonnewinden en chemische samenstellingen en bodemstructuren en nog een stuk of dertig soorten gegevens - en dan te proberen te beslissen wat de volgende handeling moet zijn. Een menselijk wezen zou de robot alleen maarsturen, en weinig efficiënt bovendien, terwijl een computer de robot zou zijn.

En aan de andere kant,' vervolgde hij, 'zijn mensen ook weer te snel. Welk soort stralen je ook gebruikt, het duurt altijd een tien tot vijfentwintig minuten voordat ze van Mercurius naar de Aarde en weer terug zijn, afhankelijk van waar de beide planeten zich in hun baan bevinden. Daar is niets aan te doen. Je krijgt een waarneming binnen, je geeft een opdracht. Maar in de tijd tussen het moment van de waarneming en de ontvangst van het antwoord is er al weer veel gebeurd. Mensen kunnen zich niet aanpassen aan de traagheid van de snelheid van het licht, maar een computer kan er wel rekening mee houden ... Kom ons helpen, William.'

'Als je denkt dat je er wat aan hebt, mag je me altijd consulteren,' zei William somber. 'Mijn privé-tv-straal staat tot je beschikking.'

'Maar het gaat me niet om een consult. Je moet met me meekomen.'

'Per massavervoer?' zei William geschokt.

'Ja, natuurlijk. Een project als dit kan niet worden uitgevoerd door aan beide uiteinden van een laserstraal met een communicatiesatelliet ertussen te gaan zitten. Op de lange duur is dat te kostbaar, te ongemakkelijk, en je hebt natuurlijk helemaal geen privacy ...'

Het leek inderdaad wel een thriller, besloot William.

'Kom naar Dallas,' zei Dmitri, 'zodat je eens bij ons rond kunt kijken. Laat me je de faciliteiten tonen. Praat met een paar van onze computermensen. Laat hen profiteren van jouw denkwijze.'

Het werd tijd, dacht William, om vastbesloten op te treden.

'Dmitri,' zei hij, 'ik heb hier mijn eigen werk. Belangrijk werk dat ik niet in de steek wil laten. Om te doen wat jij me wilt laten doen, zou me maanden van mijn laboratorium weg kunnen houden.'

'Maanden!' zei Dmitri, kennelijk van zijn stuk gebracht. 'Mijn beste William, dit zou weleens jaren kunnen duren. Maar het zal zeker jouw werk zijn.'

'Nee, dat zal het niet. Ik weet wat mijn werk is en een robot op Mercurius besturen is het niet.'

'Waarom niet? Als je het goed doet, zul je meer over het brein leren door alleen te proberen een computer als een brein te laten werken, en als je dan uiteindelijk hier terugkomt ben je beter in staat om dat te doen wat jij als jouw werk beschouwt. En terwijl je weg bent heb je toch assistenten die het werk kunnen voortzetten? En je kunt toch voortdurend met hen in verbinding staan per laserstraal en per televisie? En toch af en toe naar New York gaan? Voor een kort bezoek.'

William aarzelde. De gedachte om vanuit een andere richting aan het brein te werken sprak hem enorm aan. Vanaf dat moment merkte hij dat hij redenen zocht om te gaan - op zijn minst éen keer - om te zien hoe het allemaal in elkaar zat ... Hij kon altijd teruggaan.

Toen volgde Dmitri's bezoek aan de ruïnes van Oud-New-York, waarvan hij met ongekunstelde opwinding genoot (maar er was dan ook geen grootser schouwspel van de nutteloze reusachtigheid van de pre-Cats dan Oud-New-York). William begon zich af te vragen of de reis hem misschien ook niet de gelegenheid zou bieden om een paar bezienswaardigheden te bekijken.

Hij begon er zelfs aan te denken dat hij een tijdje had overwogen een nieuwe bedvriendin op te zoeken, en het zou gemakkelijker zijn om die te vinden in een ander geografisch gebied waar hij niet permanent zou blijven.

... Of was het zelfs toen al, toen hij maar amper wist wat nodig was, dat hij een idee kreeg, als de schittering van een verre bliksemflits, van wat gedaan zou kunnen worden ...

Dus ging hij na een poosje naar Dallas en stapte uit op het dak en daar stond Dmitri weer, stralend. Toen vernauwden de ogen van de kleine man zich en hij draaide zich om en zei: 'Ik wist het ... Wat een opmerkelijke gelijkenis!'

Williams ogen gingen wijd open en daar, zichtbaar terugdeinzend, was genoeg van zijn eigen gezicht te zien om hem onmiddellijk de zekerheid te geven dat Anthony voor hem stond.

Hij las op Anthony's gezicht heel duidelijk het verlangen de verwantschap te verbergen. William hoefde alleen maar 'Wat opvallend!' te zeggen en het daarbij te laten. De genenpatronen van het menselijk ras waren tenslotte complex genoeg om zelfs zonder familieband redelijke gelijkenissen te veroorzaken.

Maar natuurlijk was William homologicus en niemand kan werken met het gecompliceerde menselijk brein zonder ongevoelig te worden voor de details, dus zei hij: 'Dat moet Anthony zijn, mijn broer.'

'Je broer?' zei Dmitri.

'Mijn vader,' zei William, 'heeft twee jongens bij dezelfde vrouw gekregen ... mijn moeder. Het waren excentrieke mensen.'

Toen deed hij een stap vooruit, stak zijn hand uit, en Anthony kon niet anders dan die aannemen ... De daaropvolgende dagen was het incident hét onderwerp van gesprek.

Het kon Anthony nauwelijks troosten dat William zich berouwvol toonde toen hij besefte wat hij had gedaan.

Ze zaten die avond na het eten bij elkaar en William zei: 'Het spijt me. Ik dacht dat er het snelst een eind aan gemaakt kon worden door meteen door de zure appel heen te bijten. Maar dat schijnt niet te werken. Ik heb niets getekend, ik heb geen formele afspraken gemaakt. Ik ga wel weer weg.'

'Wat haalt dat uit?' zei Anthony onvriendelijk. 'Iedereen weet het nu. Twee lichamen en éen gezicht. Het is om misselijk van te worden.'

'Als ik wegga ...'

'Je kunt niet weg. Deze hele toestand is een idee van mij.'

'Om mij hierheen te halen?' Williams zware wenkbrauwen vlogen omhoog.

'Nee, natuurlijk niet. Om een homologicus hierheen te halen. Hoe kon ik weten dat ze jou zouden sturen?'

'Maar als ik wegga ..."

'Nee. Het enige wat we nu kunnen doen is een oplossing voor het probleem zien te vinden, als dat mogelijk is. Dan ... maakt het niet uit.' (Zij die slagen wordt alles vergeven, dacht hij.)

'Ik weet niet of ik ...'

'We zullen het moeten proberen. Dmitri zal ons ermee opknappen. Die kans zal hij zich niet laten ontnemen. "Jullie zijn broers",' zei Anthony, Dmitri's tenorstem nabootsend, "en jullie begrijpen elkaar. Waarom werken jullie niet samen?"' Toen ging hij kwaad op normale toon verder: 'Dus we moeten wel. Om te beginnen, wat doe jij precies, William? Ik bedoel, preciezer dan het woord homologie zegt.'

William zuchtte. 'Nou, ik hoop dat je wilt aannemen dat het me spijt... Ik werk met autistische kinderen.'

'Ik ben bang dat ik niet weet wat dat betekent.'

'Nou, om een lang verhaal kort te maken, ik werk met kinderen die geen contact hebben met de wereld om hen heen, die niet met anderen communiceren, maar die in zichzelf verzinken en die vrijwel onbereikbaar achter de muur van hun huid leven. Ik hoop het ooit te kunnen genezen.'

'Noem je jezelf daarom Anti-Aut?'

'Ja, inderdaad.'

Anthony lachte kort, maar niet echt geamuseerd.

Williams houding verkoelde. 'Het is een eerlijke naam.'

'Daar ben ik van overtuigd,' mompelde Anthony haastig, en kon geen nadere verontschuldiging over zijn lippen krijgen. Hij dwong zich tot het onderwerp terug te keren. 'En boek je al vooruitgang?'

'Wat de genezing betreft tot nog toe niet. Wat inzicht betreft, ja. En hoe meer ik begrijp ...' Terwijl hij sprak kreeg Williams stem een warmere klank en zijn ogen staarden in de verte. Anthony herkende het enthousiasme van het spreken over iets dat je hart en je geest zo vervult dat er bijna geen plaats voor iets anders is. Dat gevoel had hij zelf vaak genoeg.

Hij luisterde zo goed mogelijk naar iets dat hij niet echt begreep, maar het was nodig. Hij zou van William ook verwachten dat die naar hem luisterde.

Hoe duidelijk herinnerde hij het zich. Op dat moment verwachtte hij dat niet, maar toen was hij zich natuurlijk ook niet bewust van wat er gaande was. Toen hij later, wetend, erop terugkeek, merkte hij dat hij zich hele zinnen herinnerde, letterlijk woord voor woord.

'Dus wij waren ervan overtuigd,' zei William, 'dat het niet zo was dat het autistische kind de indrukken niet kon ontvangen, of zelfs dat het die niet op een vrij gecompliceerde manier kon interpreteren. Wij waren eerder van mening dat het ze afkeurde en afwees, zonder enig verlies van de mogelijkheid tot volledige communicatie als er een indruk gevonden kon worden die het wel goedkeurde.'

'Ah,' zei Anthony, net genoeg geluid makend om aan te geven dat hij luisterde.

'Je kunt het evenmin op een gewone manier uit zijn autisme proberen te halen want het keurt jou net zo goed af als het de rest van de wereld afkeurt. Maar als je het in bewustzijnsarrest stelt...'

'In wat?'

'Dat is een techniek die we hebben waarbij in feite het brein van het lichaam wordt gescheiden en los van het lichaam functioneert. Het is een nogal gecompliceerde techniek die we in ons eigen laboratorium hebben ontwikkeld; eigenlijk ...' Hij zweeg.

'Door jou zelf?' vroeg Anthony vriendelijk.

'Eh, ja,' zei William licht blozend, maar het was te zien dat het hem plezier deed. 'In bewustzijnsarrest kunnen we het lichaam van bepaalde fantasieën voorzien en het brein onder differentieel elektro-encefalografie observeren. We kunnen meteen een heleboel leren over het autistische individu; welk soort gevoelsindrukken hij het liefst heeft; en we leren meer over het brein in het algemeen.'

'Ah,' zei Anthony, en deze keer was het een echte ah. 'En wat jij allemaal over breinen hebt geleerd ... kun je dat niet toepassen bij de werking van een computer?'

'Nee,' zei William. 'Met geen mogelijkheid. Ik heb dat tegen Dmitri gezegd. Ik weet niets af van computers en niet genoeg over breinen.'

'Als ik je het een en ander leer over computers en je heel precies vertel wat we nodig hebben, wat dan?'

'Het lukt nooit. Het...'

'Broeder,' zei Anthony, en hij probeerde het woord een indrukwekkende klank te geven, 'je bent me iets verschuldigd. Doe alsjeblieft een eerlijke poging om ons te helpen ons probleem op te lossen. Wat je ook weet van het brein ... zorg dat het bij onze computers kan worden toegepast.'

William bewoog zich onrustig en zei: 'Ik begrijp je positie. Ik zal het proberen. Ik zal het eerlijk proberen.'

William had het geprobeerd, en zoals Anthony al had voorspeld, had men hen tweeën samen laten werken. In het begin had het af en toe met anderen gebotst en William had geprobeerd het schokeffect te gebruiken van de aankondiging van het feit dat ze broers waren omdat het toch geen zin had het te ontkennen. Maar ook daar was een eind aan gekomen en men liet hen doelbewust met rust. Als William bij Anthony kwam, of Anthony bij William, trok iemand anders die toevallig aanwezig was zich stilletjes terug.

Ze raakten tot op zekere hoogte zelfs aan elkaar gewend en soms spraken ze bijna zo met elkaar alsof er helemaal geen gelijkenis tussen hen was en alsof ze geen gemeenschappelijke herinneringen uit hun kindertijd hadden.

Anthony maakte duidelijk wat ze voor de computer nodig hadden in redelijk niet-technische bewoordingen en na lange overpeinzingen legde William uit hoe hij dacht dat een computer min of meer als een brein zou kunnen functioneren.

'Zou dat mogelijk zijn?' zei Anthony.

'Ik weet het niet,' zei William. 'Ik sta niet te springen om het te proberen. Het werkt misschien niet, maar misschien ook wel.'

'We zouden het met Dmitri Large moeten bespreken.'

'Laten we het eerst samen bespreken en zien wat we hebben. We kunnen dan een zo redelijk mogelijk voorstel proberen te formuleren en daarmee naar hem toe gaan. Of niet.'

Anthony aarzelde. 'We gaan samen naar hem toe?'

'Jij kunt het woord wel voor mij doen,' zei William tactvol. 'Het is niet nodig dat we samen worden gezien.'

'Dank je, William. Als hier iets uit komt zal ik zorgen dat jij alle eer krijgt.'

'Daar maak ik me geen zorgen over,' zei William. 'Als dit mogelijkheden biedt ben ik de enige die ervoor kan zorgen dat het lukt, neem ik aan.'

Ze kwamen vier of vijf keer bij elkaar om de zaak van alle kanten te bekijken en als Anthony geen familie was geweest en als er niet die hinderlijke, emotionele situatie tussen hen was geweest, zou William een onbelemmerde trots hebben gevoeld voor de jongste - broer - vanwege de snelheid waarmee hij totaal vreemde begrippen bevatte.

Toen volgden er lange besprekingen met Dmitri Large. Eigenlijk voerden ze besprekingen met iedereen. Anthony praatte eindeloos lijkende dagen met hen, en daarna gingen ze nog eens met William afzonderlijk overleggen. En eindelijk, na een martelende periode, werd goedkeuring verleend voor het creëren van wat de Mercurius-computer genoemd zou gaan worden.

Enigszins opgelucht keerde William toen naar New York terug. Hij was niet van plan om in New York te blijven (zou hij dat twee maanden geleden voor mogelijk hebben gehouden?), maar er was veel te doen op het Homologisch Instituut.

Er waren natuurlijk nog meer besprekingen nodig om aan zijn eigen laboratoriumgroep uit te leggen wat er gaande was en waarom hij verlof moest nemen en hoe ze zonder hem hun eigen projecten voort konden zetten.

Toen was er een veel zorgvuldiger voorbereide aankomst in Dallas met de essentiële benodigdheden en met twee jonge assistenten, voor een verblijf van onbepaalde duur.

William keek zelfs niet achterom, figuurlijk gesproken. Zijn eigen laboratorium en alles wat daarmee samenhing verdween uit zijn gedachten. Hij had zich nu helemaal aan zijn nieuwe taak gewijd.

Anthony maakte een afschuwelijke tijd door. De opluchting van Williams afwezigheid was nauwelijks tot hem doorgedrongen of daar begon de angstige spanning van het tegen beter weten in hopen dat hij misschien niet terug zou komen. Misschien zou hij een afgevaardigde sturen, iemand anders, wie dan ook. Iemand met een ander gezicht, zodat Anthony zich niet de helft van een monster met twee ruggen en vier benen hoefde te voelen.

Maar het was William. Anthony had gekeken hoe het vrachttoestel geruisloos aan kwam vliegen, had uit de verte gekeken hoe het werd uitgeladen. Maar zelfs van die afstand herkende hij op een gegeven moment William.

Dat was dat. Anthony ging weg. Hij ging die middag naar Dmitri toe. 'Het is toch zeker niet nodig dat ik blijf, Dmitri. We hebben de details uitgewerkt en iemand anders kan het best van me overnemen.'

'Nee, nee,' zei Dmitri. 'Het idee is van jou afkomstig. Je moet dit doorzetten. Het heeft geen zin om de eer over meerdere mensen te verdelen.'

Anthony dacht: Niemand anders wil het risico nemen. Er is nog steeds een kans dat het op een fiasco uitloopt. Ik had het kunnen weten.

Hij had het geweten, maar hij zei toch: 'Je begrijpt dat ik niet met William kan werken.'

'Maar waarom niet?' Dmitri wendde verbazing voor. 'Jullie hebben het samen zo goed gedaan.'

'Daarvoor heb ik mezelf tot het uiterste geforceerd, Dmitri, en meer kan ik niet hebben. Denk je dat ik niet weet hoe het eruitziet?'

'Beste kerel! Je maakt je er veel te druk om. Natuurlijk kijken ze naar je. Ze zijn tenslotte menselijk. Maar ze zullen er wel aan wennen. Ik ben eraan gewend.'

Dat ben je niet, dikke vette leugenaar, dacht Anthony. Hij zei: 'Ik ben er niet aan gewend.'

'Je ziet het verkeerd. Je ouders waren eigenaardig ... maar wat ze deden was tenslotte niet verboden, alleen eigenaardig, alleen eigenaardig. Jij kunt er niets aan doen, en William ook niet. Geen van jullie tweeën heeft er schuld aan.'

'Wij zijn getekend,' zei Anthony, met een snel gebaar van zijn hand naar zijn gezicht.

'Niet zoals jij denkt. Ik zie wel verschillen. Jij ziet er beslist jonger uit. Je haar golft meer. Alleen bij de eerste blik is er gelijkenis. Kom op, Anthony, je krijgt er alle tijd voor, alle hulp die je nodig hebt, alle middelen die je kunt gebruiken. Ik ben ervan overtuigd dat het geweldig zal gaan. Denk eens aan de voldoening...'

Anthony zwichtte natuurlijk en stemde er uiteindelijk in toe William te helpen met het opzetten van de apparatuur. Ook William scheen ervan overtuigd dat het uitstekend zou lukken. Niet zo fanatiek als Dmitri, maar met een soort kalme zekerheid.

'Het is alleen een kwestie van de juiste verbindingen,' zei hij, 'hoewel ik moet toegeven dat het een nogal reusachtig "alleen" is. Jouw aandeel zal zijn te zorgen voor een onafhankelijk scherm waarop de zintuiglijke indrukken worden vastgelegd, zodat we - eh, handbesturing kan ik niet zeggen, wel? - zodat we intellectuele besturing kunnen aanwenden om het heft in handen te nemen als dat nodig is.'

'Dat is wel te doen,' zei Anthony.

'Laten we dan aan de slag gaan ... Kijk, ik heb op zijn minst een week nodig om de verbindingen te rangschikken en de instructies te controleren...'

'De programmering,' zei Anthony.

'Goed, jij bent hier de baas, dus zal ik jouw terminologie gebruiken. Mijn assistenten en ik zullen de Mercurius-computer programmeren, maar niet op jouw manier.'

'Dat zou ook niet te hopen zijn. We wilden hier een homologicus om een veel subtielere programmering op te zetten dan een telemetrist zou kunnen.' Hij deed geen poging de zelfspot in zijn woorden te verbergen.

William besteedde geen aandacht aan de toon en accepteerde de woorden. Hij zei: 'We beginnen eenvoudig. We zullen de robot laten lopen.'

Een week later liep de robot in Arizona, 1500 kilometer ver weg. Hij liep houterig, en soms viel hij, en soms stootte hij met zijn enkel tegen een obstakel, en soms draaide hij zich op een been om en ging een totaal andere kant uit.

'Hij is een baby die leert lopen,' zei William.

Af en toe kwam Dmitri langs om naar de resultaten te informeren. 'Opmerkelijk,' zei hij dan.

Anthony vond van niet. Weken gingen voorbij, toen maanden. De robot had steeds meer gedaan, terwijl de Mercurius-computer langzamerhand van een steeds complexere programmering werd voorzien. (William had de neiging om de Mercurius-computer een brein te noemen, maar dat stond Anthony niet toe.) En alles wat gedaan werd was nog niet goed genoeg.

'Het is niet goed genoeg, William,' zei hij tenslotte. Hij had de nacht daarvoor niet geslapen.

'Dat is ook merkwaardig,' zei William koel. 'Ik wilde juist gaan zeggen dat we volgens mij het karwei zo ongeveer geklaard hebben.'

Anthony wist zich met moeite te beheersen. De spanning van het werken met William en de robot te zien stuntelen was meer dan hij kon verdragen. 'Ik hou ermee op, William. Ik neem ontslag. Het spijt me ... Het ligt niet aan jou.'

'Maar dat is wel zo, Anthony.'

'Het ligt niet alleen aan jou, William. Het is de mislukking. Het lukt ons nooit. Je kunt zelf zien hoe onhandig de robot te werk gaat, zelfs al is hij op Aarde, maar 1500 kilometer weg, terwijl een signaal heen en terug sturen maar een fractie van een seconde duurt. Op Mercurius zullen er vertragingen van minuten zijn, minuten die de Mercurius-computer op zal moeten vangen. Het is gekkenwerk om te denken dat het zal lukken.'

'Hou er niet mee op, Anthony,' zei William. 'Je kunt nu geen ontslag nemen. Ik stel voor dat we de robot naar Mercurius laten sturen. Ik ben ervan overtuigd dat hij zo ver is.'

Anthony lachte luid en beledigend. 'Je bent gek, William.'

'Dat ben ik niet. Jij schijnt te denken dat het op Mercurius moeilijker zal zijn, maar dat is niet zo. Het is moeilijker op Aarde. Deze robot is gebouwd voor één derde van de normale zwaartekracht op Aarde, en in Arizona ondergaat hij de volle zwaartekracht. Hij is berekend op 400 °C en hij krijgt 30 °C. Hij is berekend op een luchtledig en hij moet in een atmosferische soep werken.'

'De robot kan het verschil wel hebben.'

'De metalen structuur wel, neem ik aan, maar wat denk je van de computer hier? Die werkt niet goed met een robot die zich niet in de omgeving bevindt waarvoor hij is gemaakt ... Kijk, Anthony, als je een computer wilt die net zo complex is als een brein, moet je rekening houden met bepaalde eigenaardigheden. Kom, laten we een afspraak maken. Jij dringt er - mét mij - op aan dat de robot naar Mercurius wordt gestuurd. Daar gaat een half jaar overheen en in die tijd neem ik verlof. Dan ben je me kwijt.'

'Wie zorgt er dan voor de Mercurius-computer?'

'Jij weet nu wel hoe die werkt, en mijn twee assistenten kunnen je ook helpen.'

Anthony schudde onwillig zijn hoofd. 'Ik kan de verantwoordelijkheid voor de computer niet op me nemen en ik wil ook geen verantwoordelijkheid voor het voorstel dat de robot naar Mercurius gestuurd moet worden. Dat gaat nooit goed.'

'Ik weet zeker dat het wel zal gaan.'

'Dat kun je niet zeker weten. En het is mijn verantwoordelijkheid. Als het fout gaat krijg ik de schuld. Voor jou betekent het niets.'

Anthony herinnerde zich dit later als een beslissend moment. William had het daarbij kunnen laten. Anthony zou ontslag hebben genomen. Alles zou verloren zijn geweest.

Maar William zei: 'Niets voor mij? Luister, pa had nou eenmaal die tik wat ma betreft. Goed. Dat vind ik ook jammer. Verdraaid jammer zelfs, maar het is gebeurd, en er is iets grappigs uit voortgekomen. Als ik het over pa heb, bedoel ik ook jouw pa, en er zijn veel mensen die dat kunnen zeggen: twee broers, twee zusters, een broer en een zuster. En als ik ma zeg, bedoel ik jouw ma, en er zijn een heleboel mensen die dat ook kunnen zeggen. Maar ik ken geen ander paar mensen, en ik heb ook nog nooit van zoiets gehoord, die dezelfde pa en ma hebben.'

'Dat weet ik,' zei Anthony grimmig.

'Ja, maar bekijk het nu eens vanuit mijn standpunt,' zei William
haastig. 'Ik ben homologicus. Ik werk met genenpatronen. Heb jij ooit gedacht aan onze genenpatronen? We hebben dezelfde ouders en dat betekent dat onze genenpatronen meer gelijkenis vertonen dan welk stel op deze planeet ook. Dat is aan onze gezichten al te zien.'

'Dat weet ik ook.'

'Dus als dit project lukt en jij daarvoor wordt geprezen, zou het betekenen dat jouw genenpatroon erg nuttig is gebleken voor de mensheid, en dat zou dan ook erg veel met mijn genenpatroon te maken hebben ... Begrijp je het niet, Anthony? Ik heb dezelfde ouders als jij, hetzelfde gezicht, hetzelfde genenpatroon, en daarom betekent óf jouw eer óf jouw schande voor jou hetzelfde als voor mij, en dat geldt andersom net zo goed. Ik moet belang hebben bij jouw succes. Daar heb ik een reden voor die niemand anders op Aarde heeft... een puur egoïstische, een die zo egoïstisch is dat je er niet aan hoeft te twijfelen. Ik sta aan jouw kant, Anthony, omdat jij vrijwel mij bent!'

Ze keken elkaar lange tijd aan, en voor het eerst deed Anthony dat zonder eraan te denken dat ze hetzelfde gezicht hadden.

'Laten we dan voorstellen dat de robot naar Mercurius wordt gestuurd,' zei William.

En Anthony gaf toe. En nadat Dmitri het verzoek had ingewilligd - hij had er tenslotte op zitten wachten - bracht Anthony een groot deel van de dag in diep gepeins door.

Toen ging hij naar William toe en zei: 'Luister!'

Er volgde een lange stilte die William niet onderbrak.

'Luister!' zei Anthony opnieuw.

William wachtte geduldig.

'Je hoeft niet per se weg te gaan,' zei Anthony. 'Ik weet zeker dat je het liefst zelf voor de Mercurius-computer zorgt.'

'Bedoel je dat jij van plan bent om weg te gaan?' vroeg William.

'Nee,' zei Anthony, 'ik blijf ook.'

'We hoeven elkaar niet vaak te zien,' zei William.

Toen Anthony dit alles zei, had hij het gevoel dat hij met een dichtgeschroefde keel sprak. De druk leek nu nog sterker te worden, maar hij wist het moeilijkste van alles eruit te wringen. 'We hoeven elkaar niet te ontlopen. Dat hoeft niet.'

William glimlachte nogal onzeker. Anthony glimlachte helemaal niet; hij liep vlug weg.

William keek op van zijn boek. Het was zeker een maand geleden dat hij was opgehouden zich enigszins te verbazen als Anthony binnen kwam vallen. Hij zei: 'Is er iets loos?'

'Wie zal het zeggen? Ze zijn bezig met de zachte landing. Is de Mercurius-computer in werking?'

William wist dat Anthony heel goed wist hoe die functioneerde, maar hij zei: 'Tegen de ochtend, Anthony.'

'En er zijn geen problemen?'

'Helemaal niet.'

'Dan moeten we wachten tot de zachte landing voorbij is.'

'Ja.'

'Er gaat vast iets verkeerd,' zei Anthony.

'Op rakettengebied is dit toch een koud kunstje. Er gaat niets verkeerd.'

'Zoveel werk voor niets.'

'Het komt wel goed. Heus.'

Anthony zei: 'Misschien heb je gelijk.' Met zijn handen diep in zijn zakken dwaalde hij weer weg en bleef vlak voordat hij contact maakte bij de deur staan. 'Bedankt!'

'Waarvoor, Anthony?'

'Voor de bemoediging.'

William glimlachte wrang en was blij dat zijn gevoelens niet te zien waren.

Vrijwel al het personeel van het Mercurius-project was op het kritieke moment aanwezig. Anthony, die geen speciale taken te vervullen had, bleef helemaal achteraan staan, zijn ogen gericht op de monitors. De robot was geactiveerd en er werden visuele boodschappen teruggestuurd.

Ze kwamen in elk geval over als het equivalent van zien ... en er was tot nog toe niets anders te zien dan een doffe gloed, waarschijnlijk het oppervlak van Mercurius.

Schaduwen flitsten over het scherm, waarschijnlijk onregelmatigheden op dat oppervlak. Zo op het oog kon Anthony dat niet zeggen, maar de mensen achter de instrumenten, die de gegevens analyseerden met methoden die veel subtieler waren dan de waarneming van het blote oog, zagen er kalm uit. Geen enkele van de kleine rode lampjes die op moeilijkheden zou kunnen duiden, brandde. Anthony keek nog meer naar de observators bij het instrumentarium dan naar het scherm.

Hij zou beneden moeten zijn bij William en de anderen bij de computer. Die zou pas worden ingeschakeld als de zachte landing voltooid was. Hij moest naar beneden. Hij kon niet.

De schaduwen flitsten sneller over het scherm. De robot ging naar beneden ... te snel? Vast te snel!

Er volgde een laatste wazigheid en een stabilisatie, een verschuiving in de scherpstelling, waarbij het waas eerst donkerder werd, en toen vervaagde. Er klonk een geluid en het duurde enkele seconden voordat het tot Anthony doordrong dat het geluid de stem was die zei: 'Zachte landing voltooid! Zachte landing voltooid!'

Er steeg een gemompel op dat veranderde in een opgewonden gegons van blijdschap totdat het beeld op het scherm weer veranderde en het geluid van menselijke woorden en gelach hield op alsof het stuk liep tegen een muur van stilte.

Want het beeld veranderde; veranderde en werd scherp. In het schelle, schitterende zonlicht dat door het filter voor het scherm heen brandde, konden ze nu duidelijk een kei zien, brandend wit aan de ene kant, inktzwart aan de andere kant. Hij schoof naar rechts, toen weer terug naar links, alsof een paar ogen eerst naar links en toen naar rechts keken. Een metalen hand verscheen op het scherm alsof de ogen keken naar een deel van hemzelf.

Het was Anthony's stem die tenslotte uitriep: 'De computer is ingeschakeld.'

Hij hoorde de woorden alsof iemand anders ze had geschreeuwd en holde weg, de trappen af, een gang door, terwijl de stemmen achter hem weer opklonken.

'William,' riep hij toen hij de computerkamer binnen kwam stormen, 'het is volmaakt, het is ...'

Maar William stak zijn hand op. 'Sst. Alsjeblieft. Ik wil niet dat er krachtige gevoelsindrukken zijn behalve die van de robot zelf.'

'Bedoel je dat wij gehoord kunnen worden?' fluisterde Anthony.

'Misschien niet, maar ik weet het niet.' Er was nog een scherm, een kleiner, in de ruimte met de Mercurius-computer. Het beeld erop was anders, en veranderde; de robot bewoog zich voort.

William zei: 'De robot probeert zich te oriënteren. Die stappen moeten wel onhandig zijn. Er is een vertraging van zeven minuten tussen stimulus en reactie en daar moet je rekening mee houden.'

'Maar hij loopt nu al veel zekerder dan hij in Arizona ooit heeft gedaan. Denk jij ook niet, William? Denk jij ook niet?' Anthony greep Williams schouder vast, schudde die, met zijn ogen voortdurend gericht op het scherm.

'Daar ben ik zeker van, Anthony,' zei William.

De zon brandde op een warme, contrastrijke wereld van wit en zwart, van witte zon tegen een zwarte hemel en witte, golvende grond bevlekt met zwarte schaduwen. De heldere, zoete geur van de zon op elke verlichte vierkante centimeter metaal contrasteerde scherp met de kille, doodse lucht aan de andere kant.

Hij bracht zijn hand omhoog en staarde ernaar, telde de vingers. Heet, heet, heet ... draaide zijn vingers een voor een in de schaduw van de andere zodat de hitte langzaam wegstierf totdat hij het zuivere, prettige vacuüm voelde.

Toch niet helemaal luchtledig. Hij ging rechtop staan en stak beide armen boven zijn hoofd, rekte ze uit, en de gevoelige plekken op beide polsen voelden de dampen ... de ijle, vage aanraking van tin en lood rondzwervend in de verzadigde kwikdamp.

Het dikkere gevoel steeg op van zijn voeten; de silicaten van elke variëteit, gekenmerkt door de duidelijke apart-en-ineen-aanraking en gewaarwording van elke metaal-ion. Langzaam bewoog hij een voet vooruit door het knerpende, aangekoekte stof, en hij voelde de veranderingen als een zachte, niet helemaal willekeurige symfonie.

En overal de zon. Hij keek ernaar omhoog, groot en dik en stralend en heet, en hoorde de vreugde. Hij keek naar het langzaam omhoog komen van uitsteeksels aan het oppervlak en luisterde naar de knetterende geluiden daarvan; en naar de andere vreugdevolle geluiden op het weidse oppervlak. Toen hij het achtergrondlicht dimde, werd het rood van de opstijgende slierten waterstof zichtbaar in vlagen zachte altgeluiden, en de diepe bassen van de plekken tussen de gedempte fluittonen van de opkringelende zonnestralen, en hier en daar een felle vlam, het ping-pong-getik van gammastralen en kosmische deeltjes, en overal in elke richting het zacht vervagend en weer opkomend zuchten van de substantie van de zon, eeuwig opzwellend en weer terugwijkend in een kosmische wind die zich uitstrekte en haar in volle glorie zette.

Hij deed een sprong, en steeg langzaam omhoog in de lucht met een vrijheid die hij nog nooit had gevoeld, en sprong weer toen hij neerkwam, en rende, en sprong, en rende weer, met een lichaam dat volmaakt reageerde op deze verrukkelijke wereld, dit paradijs waarin hij terecht was gekomen.

Een vreemdeling zo lang zo verloren ... eindelijk in het paradijs.

William zei: 'Het is goed.'

'Maar wat doet hij?' riep Anthony uit.

'Het is goed. Het programma werkt. Hij heeft zijn zintuigen uitgeprobeerd. Hij heeft verscheidene visuele waarnemingen gedaan. Hij heeft de zon gedimd en haar bestudeerd. Hij heeft de atmosfeer onderzocht en de chemische samenstelling van de bodem. Het werkt allemaal.'

'Maar waarom rent hij?'

'Ik denk eigenlijk dat dat een idee van hemzelf is, Anthony. Als je een computer net zo gecompliceerd wilt programmeren als een brein, kun je verwachten dat hij eigen ideeën heeft.'

'Rennen? Springen?' Anthony keek William ongerust aan. 'Hij zal zich bezeren. Jij kunt de computer besturen. Maak daar een eind aan. Laat hem ophouden.'

'Nee,' zei William scherp. 'Dat doe ik niet. Ik neem het risico dat hij zich bezeert. Begrijp je het niet? Hij isgelukkig. Hij was op Aarde, een wereld waarin hij zich onmogelijk thuis kon voelen. Nu is hij op Mercurius met een lichaam dat volmaakt berekend is op zijn omgeving, zo volmaakt als tientallen gespecialiseerde wetenschapsmensen dat konden doen. Voor hem is dit het paradijs; laat hem ervan genieten.'

'Genieten? Hij is een robot.'

'Ik heb het niet over de robot. Ik heb het over het brein, het brein dat hier leeft.'

De Mercurius-computer, in zijn glazen omhulsel, met zijn nauwkeurige en verfijnde bedrading, in zijn geheel uiterst subtiel beschermd, ademde en leefde.

'Het is Randall die in het paradijs is,' zei William. 'Hij heeft de wereld gevonden waarvoor hij autistisch uit deze wereld is gevlucht. Hij heeft een wereld waarbij zijn nieuwe lichaam volmaakt past in ruil voor de wereld waarin zijn oude lichaam helemaal niet paste.'

Anthony keek verwonderd naar het scherm. 'Hij schijnt tot rust te komen.'

'Natuurlijk,' zei William, 'en omdat hij zich zo gelukkig voelt zal hij zijn werk des te beter doen.'

Anthony glimlachte en zei: 'Dus we hebben het voor elkaar gekregen, jij en ik? Zullen we naar de anderen toe gaan en hun flikflooierijen over ons heen laten komen, William?'

William zei: 'Samen?'

Anthony stak zijn arm door die van William. 'Samen, broer!'

Ten tijde van Multivac

De hele wereld keek belangstellend toe. De hele wereld kon het ook op de voet volgen. Als iemand zou willen weten hoevelen toekeken, had Multivac het hem kunnen vertellen. De grote computer Multivac hield het bij, zoals hij alles bijhield.

Multivac trad in dit geval op als rechter, zo zuiver onpartijdig en koel verstandelijk dat er geen aanklager of verdediger nodig was. Verder waren alleen de verdachte, Simon Hines, en het bewijsmateriaal dat gedeeltelijk bestond uit Ronald Bakst, aanwezig.

Bakst keek toe, uiteraard. Hij moest wel. Hij had liever anders gewild. In zijn tiende decade begon hij tekenen van ouderdom te vertonen en zijn warrige haardos werd nu beslist grijs.

Noreen was er niet bij. Vanuit de deuropening had ze gezegd: 'We dachten dat we nog een vriend hadden...' Ze zweeg even en zei vervolgens: 'Maar ik betwijfel het!' waarna ze vertrok.

Bakst vroeg zich af of ze ooit zou terugkomen, maar op dat ogenblik maakte het geen verschil.

Hines had zich als een ongelooflijke idioot gedragen door tot werkelijke actie over te gaan. Alsof men zomaar naar een Multivac-controle-eenheid kon toe stappen om hem te vernielen... Had hij dan niet beseft dat een computer die de wereld bestuurde, dé wereldbesturende Computer met miljoenen robots onder zijn bevel, zichzelf kon beschermen. En zelfs al was de controle-eenheid vernietigd, wat zou daarmee dan tot stand zijn gebracht?

Bovendien had Hines het ook nog in het bijzijn van Bakst gedaan!

Hij werd opgeroepen, precies volgens tijdschema: 'Ronald Bakst zal nu getuigen.' Multivac had een prachtige stem; hij was van een welluidendheid die altijd weer opviel, ongeacht hoe vaak je hem hoorde. Het timbre ervan was noch helemaal mannelijk, noch helemaal vrouwelijk, en de stem sprak in de taal die de aangesprokene het beste verstond.

'Ik ben klaar om te getuigen,' zei Bakst.

Het was zinloos om iets anders te zeggen dan wat hij moest zeggen. Hines kon een veroordeling onmogelijk ontlopen. In vroeger tijden zou Hines voor zijn medemensen terecht hebben gestaan, sneller en minder rechtvaardig zijn veroordeeld... en de straf zou zwaarder geweest zijn.

Veertien dagen gingen voorbij, dagen die Bakst in volkomen afzondering doorbracht. Wanneer men lichamelijke eenzaamheid zocht, kostte het niet veel moeite om die te vinden in de wereld van Multivac. In de tijd van de grote rampen waren hordes mensen omgekomen; de computers hadden gered wat er te redden viel en daarna de leiding van de wederopbouw op zich genomen - ze verbeterden ook hun eigen ontwerp tot ze uiteindelijk opgingen in Multivac - en de vijf miljoen mensen die op Aarde waren overgebleven konden in volmaakte welvaart leven.

Maar die vijf miljoen waren her en der verspreid en de kans op ontmoetingen buiten de directe kring was klein, behalve wanneer het de opzet was. En niemand had de opzet Bakst te zien, zelfs niet via projectie.

Voorlopig wist Bakst zijn afzondering goed te dragen. Hij wierp zich helemaal op zijn keuzewerk; de laatste drieëntwintig jaar bestond dat uit het ontwerpen van wiskundige spelletjes. Ieder mens op Aarde kon zijn leven inrichten zoals hij dat verkoos, onder voorwaarde dat Multivac, die alle menselijke aangelegenheden uiterst deskundig tegen elkaar afwoog, niet bepaalde dat de gekozen levensstijl afbreuk deed aan het menselijk geluk.

Maar wat voor negatiefs kon er schuilen in het ontwerpen van wiskundige spelletjes? Het was zuiver abstract, Bakst had er plezier in, en het deed niemand kwaad.

Hij verwachtte niet dat de afzondering zou voortduren. Het Congres zou hem nooit permanent isoleren zonder rechtszaak; een ander soort gerechtelijk onderzoek dan Hines had ondergaan, natuurlijk, een onderzoek zonder Multivacs tirannie van absolute gerechtigheid.

Maar toch was hij opgelucht toen er een eind aan kwam. En blij dat het Noreen was, die door haar terugkeer Bakst uit zijn isolement haalde.

Ze kwam over de heuvel naar hem toe sjokken en hij ging haar glimlachend tegemoet. Ze waren vijf jaar lang samen geweest, een heel gelukkige tijd. Zelfs de sporadische ontmoetingen met haar twee kinderen en haar beide kleinkinderen waren altijd aangenaam.

'Fijn dat je terug bent,' zei hij.

'Ik ben niet terug,'antwoordde ze. Ze zager vermoeid uit. Haar bruine haar was verwaaid, haar wangen een beetje ruw en gebruind door de zon.

Bakst drukte een combinatie in voor een lichte lunch en koffie. Hij wist waarvan ze hield. Ze kwam niet tussenbeide en na een korte aarzeling begon ze te eten.

'Ik ben gekomen om met je te praten,' zei ze. 'Het Congres heeft me gestuurd.'

'Het Congres!' zei hij. 'Vijftien mannen en vrouwen, ikzelf inbegrepen. We hebben onszelf benoemd en zijn machteloos.'

'Zo dacht je er niet over toen je nog lid was.'

'Ik ben ouder geworden. En wijzer.'

'In elk geval zo wijs dat je weet hoe je je vrienden moet verraden.'

'Van verraad was geen sprake. Hines probeerde Multivac te beschadigen; een onmogelijk domme zet van hem.'

'Jij hebt hem beschuldigd.'

'Ik moest wel. Multivac kende de feiten al zónder mijn beschuldiging en als ik hem niet had beschuldigd, zou ik medeplichtig zijn geweest. Hines had er niets door gewonnen, maar ik wel verloren.'

'Zonder menselijke getuige had Multivac zijn vonnis opgeschort.'

'Niet wanneer het om een daad tegen Multivac gaat. Dit was geen geval van onwettig ouderschap of keuzearbeid zonder toestemming. Ik kon geen enkel risico nemen.'

'Dus nu sta je toe dat Simon Hines twee jaar verstoken blijft van werkvergunningen.'

'Hij heeft het verdiend.'

'Een troostrijke gedachte. Je bent dan misschien het vertrouwen van het Congres kwijtgeraakt, maar je hebt Multivacs vertrouwen gewonnen.'

'Het vertrouwen van Multivac is belangrijk in de wereld van vandaag,' merkte Bakst peinzend op. Hij werd zich er plotseling van bewust dat Noreen langer was dan hij. Ze was zo woedend dat ze hem wel kon slaan, zag hij; haar lippen waren bleek, en stijf op elkaar geklemd. Maar ze was de tachtig al gepasseerd, niet jong meer; de geweldloosheid was een te diep ingewortelde gewoonte... behalve bij idioten zoals Hines.

'Is dat alles wat je te zeggen hebt?' vroeg ze.

'Er valt veel meer te zeggen. Ben je het vergeten? Zijn jullie het allemaal vergeten? Weet je nog hoe het vroeger was? Kun jij je de twintigste eeuw herinneren? We leven langer; we leven veilig; we leiden nu een gelukkig bestaan.'

'We leiden nu een zinloos bestaan.'

'Wil je het dan allemaal weer hebben zoals het eens was op de wereld?'

Noreen schudde heftig haar hoofd. 'Gruwelijke verhalen om ons te intimideren. We hebben ons lesje geleerd. Met Multivacs hulp zijn we er doorheen gekomen, maar die hulp hebben we nu niet meer nodig. Verdere steun zal ons verzwakken en uiteindelijk doen uitsterven. Zonder Multivac zullen wij de robots besturen, de boerderijen, mijnen en fabrieken beheren.'

'Net zo deskundig?'

'Op z'n minst. Beter, met wat ervaring in elk geval. Die stimulans hebben we nodig, anders blijft er niets meer van ons over.'

'We hebben ons werk, Noreen,' zei Bakst, 'we kunnen het zelf kiezen.'

'We kunnen het zelf kiezen, zolang het onbelangrijk is. En zelfs dat kan ons naar willekeur ontnomen worden, zoals Hines is overkomen. En wat voor werk doe jij, Ron? Wiskundige spelletjes? Het tekenen van lijntjes op papier? Het kiezen van cijfercombinaties?'

Bakst stak bijna smekend zijn hand naar haar uit. 'Dat kan ook zijn waarde hebben. Het is geen onzin. Onderschat het niet...' Hij zweeg, popelend van ongeduld om het uit te leggen, maar hij wist niet helemaal hoe hij dat op een veilige manier kon doen. Hij zei: 'Ik ben enkele gecompliceerde vraagstukken, analyses en combinaties aan het uitwerken, gebaseerd op patronen van genen die kunnen worden gebruikt om...'

'Om jou en een paar anderen te vermaken. Ja, ik heb je over je spelletjes horen vertellen. Jij stelt vast hoe je met zo min mogelijk stappen van A naar B kunt gaan en daaruit leer je hoe we met zo min mogelijk risico's van de baarmoeder in het graf kunnen komen en intussen moeten we Multivac dankbaar zijn.' Ze stond op. 'Ron, je zult terechtstaan. Daar ben ik zeker van. Voor ónze rechtbank. En je zult verstoten worden. Multivac zal je beschermen tegen lichamelijk geweld, maar je weet dat hij ons niet zal dwingen je te ontmoeten, tegen je te praten, of ons met je in te laten. Je zult erachter komen dat je zonder de stimulans van menselijke contacten niet meer in staat bent om te denken... of je spelletjes te spelen. Adieu.'

'Noreen! Wacht even!'

Bij de deur draaide ze zich om. 'Natuurlijk heb je Multivac nog. Je kunt met Multivac praten, Ron.'

Hij zag haar langzaam uit het gezicht verdwijnen, terwijl ze de weg afliep door het park, dat groen en in gezond biologisch evenwicht werd gehouden door zwijgzame doelbewuste robots die men nauwelijks opmerkte en die hun werk onopvallend deden.

Hij dacht: ja, ik zal met Multivac moeten praten.

Multivac had niet langer een bepaalde verblijfplaats. Het was een wereldomvattende aanwezigheid die bestond uit een samenspel van elektrische bedrading, lichtgevoelige vezels en microgolven. Het brein was verdeeld in honderd hulpeenheden, die echter als een geheel werkten. Overal waren controle-eenheden opgesteld en ieder menselijk wezen van de overgebleven vijf miljoen had er wel een in zijn nabijheid.

Er was tijd voor elk mens, omdat Multivac met iedereen tegelijk individueel kon spreken, terwijl het brein intussen doorwerkte aan grote problemen die zijn aandacht vereisten.

Bakst maakte zichzelf niets wijs over de sterkte van de Computer. Hij was er een jaar of tien geleden al achter gekomen dat de ongelooflijke ingewikkeldheid ervan niet veel meer was dan een wiskundige puzzel. Hij kende de manier waarop de verbindingen van het ene werelddeel naar het andere liepen, via een gigantisch netwerk. De analyse van dat systeem zou de grondslag kunnen zijn voor een boeiend wiskundig spel. Hoe orden je dat netwerk zodat aanvoer van informatie nooit wordt verstoord? Hoe stem je de schakelingen af? Bewijs eens dat er, hoe ze ook zijn afgestemd, altijd minstens één punt is dat bij een verbroken verbinding...

Toen Bakst het spel eenmaal volledig begreep, was hij uit het Congres gestapt. Wat kon zo'n Congres meer doen dan alleen maar praten en wat voor zin had zoiets? Multivac stond onverschillig tegenover gesprekken van welke aard of niveau dan ook, omdat ze toch onbelangrijk waren. Alleen daden werden door Multivac voorkomen, afgewend of bestraft.

Hines' daad had de crisis pas goed op gang gebracht; en wel vóór Bakst eraan toe was.

Bakst moest nu voortmaken, en hij vroeg een gesprek aan met Multivac zonder veel vertrouwen in het resultaat ervan.

Men kon Multivac op elk gewenst moment vragen stellen. Er waren bijna een miljoen controle-eenheden van het soort waarop Hines zijn onverhoedse aanval had uitgevoerd, waarin of waartegen men kon praten. Multivac antwoordde altijd.

Een interview was een andere zaak. Dat verlangde tijd; het vereiste geheimhouding; bovenal vergde het Multivacs oordeel dat het noodzakelijk was. Hoewel de capaciteit die Multivac had niet werd verbruikt door alle wereldproblemen, was hij om een of andere reden karig met zijn tijd geworden. Dit waarschijnlijk als gevolg van de onophoudelijke verbeteringen aan zijn eigen constructie. De computer werd zich steeds meer bewust van zijn waarde en steeds minder geneigd zich bezig te houden met alledaagse problemen.

Bakst moest een beroep doen op Multivacs vertrouwen. Sinds zijn vertrek uit het Congres waren al zijn daden erop gericht dat vertrouwen te winnen, zelfs het aanbrengen van Hines. Het was de sleutel tot succes in deze wereld.

Hij zou uit moeten gaan van dat vertrouwen. Nadat hij de aanvraag had ingediend, vloog hij onmiddellijk naar het dichtstbijzijnde substation. Hij zond niet zijn projectie. Hij wilde er persoonlijk zijn; om een of andere reden had hij het gevoel dat er dan intiemer contact met Multivac zou zijn.

De kamer zag er bijna uit alsof er een mensenconferentie over een gesloten televisiecircuit was gepland. In een flits dacht Bakst dat Multivac een menselijke gedaante kon hebben aangenomen en bij hem zou komen zitten: het tot vlees geworden brein.

Dat gebeurde natuurlijk niet. Het zachte, fluisterende gezoem van Multivacs nimmer aflatende ijver weerklonk, een onafscheidelijk onderdeel van Multivacs aanwezigheid; en nu er bovenuit Multivacs stemgeluid.

Het klonk niet zoals gewoonlijk. Dit was een zachte, ijle stem, mooi en doordringend, vlak bij zijn oor. 'Goedendag, Bakst. Welkom. Je medemensen hebben zich tegen je gekeerd.'

Multivac komt altijd direct ter zake, dacht Bakst. 'Het doet er niet toe, Multivac,' zei hij. 'Waar het om gaat is dat ik jouw beslissingen aanvaard, omdat ze het belang van de mensheid dienen. Je oorspronkelijke versies waren daar ook voor ontworpen en...'

'En mijn eigen ontwerpen zijn doorgegaan op die oorspronkelijke benadering. Als jij dat begrijpt, waarom zijn er dan zoveel mensen die dat niet doen? Dat verschijnsel heb ik nog niet helemaal geanalyseerd.'

'Ik zit met een probleem,' zei Bakst.

'Wat is het?' vroeg Multivac.

'Ik heb,' begon Bakst, 'veel tijd gestoken in wiskundige vraagstukken die de studie van genen en hun combinaties ten grondslag hebben. Ik kan de benodigde antwoorden niet zelf berekenen en de huiscomputer heeft niet voldoende capaciteit.'

Er weerklonk een vreemde klik en Bakst kon een huivering niet onderdrukken bij de plotselinge gedachte, dat Multivac misschien wel moeite deed zijn lachen in te houden. Dat zou een menselijke reactie zijn die zelfs hij nog niet kon accepteren.

Dit keer klonk de stem in zijn andere oor en Multivac zei: 'Er zijn duizenden verschillende genen in een menselijke cel. Ieder gen heeft een gemiddelde van misschien vijftig voorkomende varianten en een onbekend aantal varianten die nog nooit zijn voorgekomen. Wat jij vraagt is onmogelijk. Alleen al het uitrekenen van al die combinaties. De registratie daarvan. Als ik dat zou doen op mijn grootste snelheid en ik zou die handhaven... dan nog! In de maximaal denkbare levensduur van het heelal levert dat maar een oneindig klein deel van het totaal op.'

'Een volledige registratie is niet nodig,' zei Bakst. 'Sommige combinaties zijn meer voor de hand liggend dan andere en door de mogelijkheden tegen elkaar af te wegen, kunnen we de opgave behoorlijk vereenvoudigen. Ik heb moeite met het vinden van een formule om die mogelijkheden op juiste waarde te schatten. Daarom roep ik je hulp in.'

'Toch zou het me erg veel tijd kosten. Hoe kan ik dat rechtvaardigen?'

Bakst aarzelde. Het had geen zin een ingewikkeld verhaal te verkopen. Volgens Multivacs denkwijze was een rechte lijn de kortste verbinding tussen twee punten.

'Als we de juiste combinatie van genen vinden,' zei hij, 'zou daaruit een menselijk wezen kunnen voortkomen dat sneller bereid is beslissingen aan jou over te laten. Eerder bereid jouw concept voor het menselijk welzijn te aanvaarden. Gewilliger om gelukkig te zijn. Ik kan de goede formule niet vinden; waarschijnlijk kun jij het wel, en als we de juiste gegevens programmeren...'

'Ik begrijp wat je bedoelt. Het is... goed. Ik zal er wat tijd voor vrijmaken.'

Bij het afstemmen op de privégolflengte van Noreen ondervond Bakst enige moeilijkheden. De verbinding werd drie keer verbroken. Het verbaasde hem niets. De laatste twee maanden waren zulke kleine technische storingen steeds vaker voorgekomen; ze duurden nooit lang en waren nooit ernstig. Bakst nam met somber genoegen kennis van ieder mankement.

De verbinding hield dit keer stand. Noreens gezicht verscheen, een scherp, driedimensionaal beeld. Het haperde kort, maar bleef aan.

'Ik beantwoord je oproep,' zei Bakst op doffe onpersoonlijke toon.

'Je leek een hele tijd onbereikbaar,' zei Noreen. 'Waar ben je geweest?'

'Niets geheimzinnigs. Ik ben hier, in Denver.'

'Waarom in Denver?'

'De wereld is mijn thuis, Noreen. Ik kan gaan waar ik wil.'

Haar gezicht vertrok een beetje. 'En misschien vind je overal een leegte. We gaan je berechten, Ron.'

'Nu?'

'Nu!'

'En hier?'

'En hier.'

Om Noreen heen werd de lucht vervuld van verschillende glinsteringen. Bakst bekeek ze stuk voor stuken telde. Het waren er veertien, zes mannen, acht vrouwen. Hij kende ze allemaal. Eens, niet zo lang geleden, waren zij goed bevriend geweest.

Achter en voorbij hun projecties was de woeste achtergrond van het land van Colorado te zien tijdens een aangename zomerdag die ten einde liep. Hier had eens een stad gelegen, Denver genaamd. De omgeving droeg nog steeds die naam, hoewel hij net als de meeste steden al lang was gezuiverd...

Hij kon tien robots zien; ze deden wat robots plegen te doen. Ze hielden het biologisch evenwicht in stand, veronderstelde hij. Het fijne wist hij er ook niet van, maar Multivac wel, en die hield de vijftig miljoen robots over de hele Aarde bekwaam onder zijn bevel.

Achter Bakst bevond zich een van de koppelstations van Multivac, bijna een bolwerk van zelfverdediging. 'Waarom moet dat nú?' vroeg hij. 'En waarom híer?'

Hij wendde zich automatisch tot Eldred. Zij was de oudste van hen en ze had gezag... voor zover je van een mens kon zeggen dat hij gezag had. Het donkerbruine gezicht van Eldred stond een beetje mat. Haar 120 levensjaren vielen erop af te lezen, maar haar stem klonk flink en scherp.

'Omdat we nu de ware toedracht kennen. Laat Noreen het je vertellen, zij kent je het best.'

Baksts ogen vlogen naar Noreen. 'Van welke misdaad word ik beschuldigd?'

'Laten we geen verstoppertje spelen, Ron. Er bestaan geen misdaden onder Multivac, behalve vechten voor vrijheid, en het is jouw misdrijf tegen de mensheid dat je geen misdaad hebt gepleegd tegen Multivac. Daarom gaan wij uitmaken of welk menselijk wezen dan ook nog in jouw gezelschap wil vertoeven, je stem wil horen, of op een of andere manier iets met je te maken wil hebben.'

'Waarom word ik dan met een isolement bedreigd?'

'Je hebt de hele mensheid verraden.'

'Hoe dan?'

'Ontken je dat je de mens met gebruikmaking van de erfelijkheid onderdanig aan Multivac tracht te maken?'

'Aha!' Bakst kruiste zijn armen voor zijn borst. 'Daar zijn jullie snel achtergekomen, maar jullie hoefden het alleen aan Multivac te vragen.'

'Ontken je dat je Multivac om hulp vroeg bij het ontwerpen van combinaties van genen, waarvan een menselijk ras het gevolg zou zijn dat slavernij zonder slag of stoot aanvaardt?'

'Ik deed Multivac het idee aan de hand van een tevredener mensdom. Is dat verraad?'

Eldred kwam tussenbeide. 'We hebben geen behoefte aan jouw filosofie, Ron,' zei ze. 'Die kennen we al uit ons hoofd. Je hoeft ons niet nog eens te vertellen dat we ons niet tegen Multivac kunnen verzetten, dat het geen zin heeft tegen te stribbelen, dat we nu veilig leven. Wat jij een "zeker bestaan" noemt, vinden wij slavernij.'

'Gaan jullie nu over tot het vonnis of mag ik mezelf nog verdedigen?' vroeg Bakst.

'Je hebt gehoord wat Eldred zei,' sprak Noreen. 'We kennen je verdediging.'

'We hebben allemáál gehoord wat Eldred zei,' antwoordde Bakst, 'maar niemand heeft mij nog aangehoord. Mijn verdediging luidt heel anders dan zij suggereert.'

Er viel een stilte terwijl de projecties elkaar links en rechts aankeken. Eldred zei: 'Spreek.'

Bakst begon: 'Ik heb Multivac gevraagd om me met de oplossing van een probleem te helpen op het terrein van de wiskundige spelletjes. Om zijn interesse te wekken, heb ik hem erop gewezen dat de basis ervan werd gevormd door de combinatiemogelijkheden van genen. Een oplossing zou misschien bijdragen tot het ontwerp van een genencombinatie waardoor de mens in geen enkel opzicht slechter af zou zijn dan nu, maar die hem wel meegaander maakte ten opzichte van Multivacs beleid en hem liet instemmen met al diens beslissingen.'

'Zoals we al zeiden,' merkte Eldred op.

'Multivac zou die opdracht alleen aanvaarden onder zulke voorwaarden. Volgens Multivacs maatstaven is zo'n nieuw ras duidelijk wenselijk voor de mensheid. En volgens diezelfde maatstaven moet Multivac daaraan meewerken. En de drang naar resultaten zal hem verleiden steeds grotere problemen te onderzoeken, waarvan de eindeloosheid verder strekt dan wat zelfs hij aankan. Daar zijn jullie allemaal getuige van geweest.'

'Getuige van wat?' vroeg Noreen.

'Hebben jullie dan geen moeite gehad me te bereiken? Is het jullie niet allemaal opgevallen dat er de laatste twee maanden storingen waren, die vroeger nooit voorkwamen?... Jullie zwijgen. Mag ik dat als een bevestiging beschouwen?'

'Zo ja, wat dan nog?'

'Multivac heeft al zijn reservecircuits aan het probleem gezet,' vervolgde Bakst. 'Hij heeft het regeren van de wereld langzamerhand teruggebracht tot een fractie van zijn normale inspanningen. Want volgens zijn manier van denken mag niets het menselijk geluk in de weg staan, en alleen door Multivac te aanvaarden kan dat geluk toenemen.'

'Wat is de zin van dit alles?' zei Noreen. 'Multivac heeft nog genoeg capaciteit over voor het regeren van de wereld - en van ons - en als dat minder efficiënt dan normaal gebeurt, betekent dat voor onze slavernij alleen tijdelijk extra ongemak. Maar tijdelijk, omdat het niet lang zal duren. Vroeg of laat komt Multivac erachter dat het probleem onoplosbaar is, óf hij vindt de oplossing, en in beide gevallen komt er een eind aan zijn verstrooidheid. In het laatste geval zal de slavernij blijvend worden en onherroepelijk.'

'Maar voorlopig is hij afgeleid," zei Bakst, 'en we kunnen er zelfs op deze manier over praten - zeer gevaarlijk - zonder dat hij het merkt. Toch durf ik er niet te lang mee door te gaan, dus probeer me alsjeblieft snel te begrijpen.

Ik heb een nog nieuwe wiskundige puzzel... het oprichten van netwerken naar het voorbeeld van Multivac. Ik ben erin geslaagd te bewijzen dat, hoe gecompliceerd en veelomvattend het netwerk ook is, er minstens één plek moet zijn waarop alle verbindingen onder bepaalde omstandigheden bij elkaar kunnen komen. Wanneer er op die plaats storing wordt veroorzaakt, zal dat een uitwerking als van een fatale beroerte hebben. Want het heeft een te grote belasting tot gevolg op een ander net dat defect raakt. Dat veroorzaakt weer een overbelasting op een andere plek... en zo gaat het door tot alles is vastgelopen.'

'Nou en?'

'En dit is die plek. Waarom zou ik anders naar Denver zijn gekomen? Ook Multivac beseft dat en dit punt is dan ook zodanig elektronisch en automatisch beveiligd dat niemand hier kan doordringen.'

'Ja?'

'Maar Multivac is afgeleid en Multivac vertrouwt me. Ik heb hard gewerkt om dat vertrouwen te winnen. Ten koste van jullie vriendschap, want alleen vertrouwen maakt verraad mogelijk. Wanneer een van jullie zou proberen tot dit punt door te dringen, zou Multivac best kunnen opschrikken uit zijn huidige verstrooidheid. Als Multivac niet was afgeleid, zou hij zelfs mij hier niet toelaten. Maar hij ís afgeleid en ik bén hier!'

Bakst bewoog zich kalm slenterend naar het koppelstation waar het netwerk bij elkaar kwam, en de veertien projecties die op hem waren afgestemd bewogen met hem mee. Overal rondom hen weerklonk het zachte geruis van een Multivac in werking.

Bakst zei: 'Wat heeft het voor zin een onkwetsbare tegenstander aan te vallen? Maak hem eerst kwetsbaar, en dan...'

Bakst vocht tegen een gevoel van paniek, want alles hing af van wat nu volgde. Alles! Met een harde ruk verbrak hij de verbinding. (Had hij maar tijd gehad om alles beter te regelen.)

Niets hield hem tegen - en terwijl hij zijn adem inhield, werd hij zich ervan bewust dat het geluid verdween, het geruis wegstierf: het einde van Multivac. Wanneer binnen enkele ogenblikken het zachte geruis niet opnieuw begon, had hij het sleutelpunt te pakken gehad en dan zou herstel niet meer mogelijk zijn. Wanneer hij niet nu het doelwit was van naderende robots...

Hij draaide zich om terwijl de stilte voortduurde. De robots in de verte waren nog steeds aan het werk. Geen van hen kwam dichterbij.

Voor zich zag hij ook nog steeds de projecties van de veertien mannen en vrouwen van het Congres. Iedereen scheen met stomheid geslagen door de onverwachte, ongelooflijke gebeurtenis die zich had voltrokken.

'Multivac is uitgeschakeld, uitgeblust,' zei Bakst. 'Herstel is onmogelijk.' Als in een roes hoorde hij zijn eigen woorden. 'Vanaf het moment dat ik jullie verliet heb ik hier naar toe gewerkt. Nadat Hines zijn aanval had uitgevoerd, vreesde ik andere soortgelijke pogingen, een verbeterde beveiliging, misschien zou ik zelfs... ik moest snel toeslaan... ik wist niet zeker of...' Hij snakte naar adem, maar vermande zich en zei plechtig: 'Ik heb ons bevrijd.'

En hij zweeg, zich eindelijk bewust van de toenemende druk van de stilte. Veertien projecties staarden hem aan, zonder dat een van hen ook maar met een woord reageerde.

'Jullie praatten altijd over vrijheid,' zei Bakst scherp. 'Nu héb je het.'

Toen vroeg hij onzeker: 'Dat wilden jullie toch?'

De zuiveraars

Vijf jaren waren verstreken sinds de steeds dichter wordende sluier van geheimzinnigheid over het werk van dr. Aaron Rodman was gevallen.

'Voor uw eigen bescherming...' hadden ze hem gewaarschuwd.

'In handen van de verkeerde mensen...' hadden ze uitgelegd.

In de juiste handen natuurlijk (die van hemzelf, bijvoorbeeld, dacht dr. Rodman nogal wanhopig), was de ontdekking ongetwijfeld de grootste weldaad voor de menselijke gezondheid sinds de uitwerking door Pasteur van de bacteriëntheorie, en de belangrijkste sleutel tot het begrip van het mechanisme van het leven die men ooit had gehad.

Maar na zijn voordracht bij de medische faculteit in New York vlak na zijn vijftigste verjaardag, en op de eerste dag van de eenentwintigste eeuw (dat had iets toepasselijks gehad), was hem het zwijgen opgelegd en kon hij niet meer spreken, behalve met bepaalde ambtenaren. Hij kon zeker niet publiceren.

De regering ondersteunde hem echter. Hij kreeg zoveel geld als hij nodig had en alle computerfaciliteiten die hij zich maar kon wensen. Zijn werk vorderde snel en er kwamen regeringsmensen naar hem toe om te worden geïnstrueerd, aan wie hij zijn ontdekking uit moest leggen.

'Dr. Rodman,' vroegen ze dan, 'hoe kan een virus binnen een organisme van cel naar cel worden verspreid, terwijl datzelfde organisme niet besmettelijk is voor andere organismen?'

Het ging Rodman vervelen om steeds weer te zeggen dat hij ook niet alles wist. Het verveelde hem om de term 'virus' te moeten gebruiken. Hij zei: 'Het is geen virus omdat het geen kernzuurmolecule is. Het is iets heel anders... een lipoproteïne.'

Het ging beter als zijn vragenstellers zelf geen medici waren. Hij kon het dan in grote lijnen proberen uit te leggen in plaats van eeuwig op details in te moeten gaan. Daarna zei hij: 'Elke levende cel en elke kleine structuur binnen de cel wordt omgeven door een weefsellaagje. De werking van elke cel hangt af van welke moleculen in beide richtingen door die weefsellaag heen kunnen, en in welke mate. Een kleine wijziging in het membraan, die weefsellaag, veroorzaakt een enorme verandering in de aard van die stroom, en daarmee in de aard van de chemische samenstelling van de cel en dus in de aard van de werking daarvan.'

'Elke ziekte zou kunnen worden herleid tot wijzigingen in de membraanactiviteit. Allerlei mutaties kunnen worden veroorzaakt door zulke wijzigingen. Als je een techniek hebt die de membranen beheerst, beheers je het leven. Hormonen controleren het lichaam door hun invloed op membranen en mijn lipoproteïne is eerder een kunstmatig hormoon dan een virus. De LP nestelt zich in het membraan en vermenigvuldigt zich daarbij... en dat is iets dat ik zelf ook niet begrijp.'

'Maar de fijne structuren van de membranen zijn niet overal precies eender. Ze zijn in feite verschillend bij alle levende dingen... bij twee organismen zullen ze nooit helemaal identiek zijn. En LP zal op twee individuele organismen nooit dezelfde uitwerking hebben. Wat de cellen van het ene organisme voor glucose open zal stellen, wat het effect van suikerziekte vermindert, zal de cellen van een ander organisme afsluiten voor lysine en het doden.'

Dat interesseerde hen het meest; dat het een vergif was.

'Een selectief vergif,' zei Rodman dan. 'Zonder een uitgebreid computeronderzoek van de membraanbiochemie van een bepaald persoon, kun je nooit voorspellen welke uitwerking een bepaalde LP op hem zal hebben.'

Allengs werd het net om hem heen strakker aangetrokken, waarbij zijn vrijheid werd beperkt, hoewel het hem verder aan niets ontbrak... in een wereld waarin zowel vrijheid als comfort overal verdween en de muil van de hel zich opende voor een wanhopig mensdom.

Het was 2005 en de bevolking van de Aarde telde zes miljard mensen. Zonder hongersnoden zouden er zeven miljard mensen zijn geweest. De laatste tientallen jaren waren een miljard mensen verhongerd, en nog meer mensen zouden de hongerdood sterven.

Peter Affare, voorzitter van de Wereld Voedsel Organisatie, kwam vaak naar Rodmans laboratoria voor een spelletje schaak en een praatje. Hij was het, zei hij, die het eerst het belang van Rodmans voordracht bij de faculteit had ingezien, en dat was een van de redenen dat hij nu voorzitter was. Rodman dacht dat het belang nogal voor de hand lag, maar zei daar niets over.

Affare was tien jaar jonger dan Rodman, en zijn rode haar begon grijs te worden. Hij glimlachte vaak hoewel het onderwerp van gesprek zelden aanleiding gaf tot glimlachen, aangezien het onvermijdelijk is dat een voorzitter van een organisatie die zich bezighoudt met de wereldvoedselvoorziening vaak over de voedselschaarste in de wereld praat.

Affare zei: 'Als het beschikbare voedsel gelijkelijk werd verdeeld over alle bewoners van de wereld, zou iedereen van honger omkomen.'

'Als iedereen een gelijk deel kreeg,' zei Rodman, 'zou het voorbeeld van rechtvaardigheid misschien eindelijk leiden tot een verstandige wereldpolitiek. Zoals het nu gaat, is er overal wanhoop en woede over de egoïstische welvaart van enkelen, en uit wraak gaan alle anderen zich irrationeel gedragen.'

'U biedt ook niet aan om uw eigen extra voedselrantsoenen op te geven,' zei Affare.

'Ik ben menselijk en egoïstisch, een enkele daad van mij zou weinig uithalen. Zoiets zou niet op basis van vrijwilligheid moeten gaan. Ik zou gewoon geen keus moeten hebben.'

'U bent een romanticus,' zei Affare. 'Ziet u dan niet dat de Aarde net een reddingsboot is? Als iedereen een gelijk deel van de voedselvoorraad krijgt, sterft iedereen. Als sommigen uit de reddingsboot worden gegooid, zal de rest het overleven. De vraag is niet of sommigen zullen sterven, want sommigen moeten sterven; de vraag is of sommigen zullen leven.'

'Staat u dan selectieve voedselverdeling, het opofferen van bepaalde groepen voor de rest van de mensen, officieel voor?'

'Dat kunnen we niet. De mensen in de reddingsboot zijn gewapend. Verschillende gebieden dreigen openlijk atoomwapens te gebruiken als er geen voedsel meer ter beschikking wordt gesteld.'

Rodman zei sardonisch: 'U bedoelt dat op "Jij moet sterven zodat ik kan leven" het antwoord "Als ik sterf, sterf jij ook" is... Een impasse.'

'Niet helemaal,' zei Affare. 'Er zijn gebieden op Aarde waarde mensen niet kunnen worden gered. Zij hebben hun land hopeloos overbelast met horden verhongerende mensen. Stel dat er voedsel naar toe wordt gestuurd, en stel dat ze aan dat voedsel sterven zodat dat land geen verdere zendingen meer nodig heeft.'

In Rodman begon het eerste besef te dagen. 'Hoe eraan sterven?' vroeg hij.

'De gemiddelde structurele eigenschappen van de cellulaire membranen van een specifieke bevolkingsgroep zijn vast te stellen. Een LP, speciaal ontwikkeld om die eigenschappen te beïnvloeden, kan in voedselleveranties worden verwerkt, die dan fataal zouden zijn,' zei Affare.

'Ondenkbaar.' zei Rodman ontsteld.

'Integendeel. Er zou geen pijn zijn. De membranen zouden zich langzaam afsluiten en de getroffen persoon zou in slaap vallen en nooit meer wakker worden, een oneindig veel betere dood dan verhongeren, wat anders onvermijdelijk is... of dan vernietiging door atoomwapens. Het zou ook niet iedereen treffen omdat elke bevolking varianten in de membraaneigenschappen heeft. Het sterftepercentage zou op zijn hoogst zeventig procent zijn. De zuiveringsacties zullen precies daar worden uitgevoerd waar de overbevolking en de hopeloosheid het ergst zijn en er zullen genoeg mensen overblijven om elke natie, elke etnische groep, elke cultuur in stand te houden.'

'Maar opzettelijk miljarden vermoorden ...'

'We zouden niet moorden. We zouden alleen de mogelijkheid scheppen voor mensen om te sterven. Welke afzonderlijke mensen zouden sterven zou afhangen van de specifieke biochemie van die personen. Het zou de hand van God zijn.'

'En als de wereld ontdekt wat er is gebeurd?'

'Dat is dan na onze tijd,' zei Affare, 'en dan zal een welvarende wereld met een beperkte bevolking ons dankbaar zijn voor onze heldhaftige daad door te kiezen voor de dood van sommigen om de dood van allen te voorkomen.'

Dr. Rodman voelde dat hij bloosde en had moeite met spreken. 'De Aarde,' zei hij, 'is een heel grote en heel complexe reddingsboot. We weten nog steeds niet wat er wel en wat er niet gedaan kan worden met een juiste distributie van de aanwezige middelen en het is algemeen bekend dat wij tot op de dag van vandaag geen serieuze poging hebben ondernomen die te distribueren. Op veel plaatsen op Aarde wordt er dagelijks voedsel verspild, en juist die wetenschap maakt de hongerende mensen gek.'

'Dat ben ik met u eens,' zei Affare koel, 'maar we kunnen de wereld nu eenmaal niet veranderen zoals we haar zouden willen zien. We zullen het moeten doen met de wereld zoals die is.'

'Dan zult u mij ook moeten accepteren zoals ik ben. U wilt dat ik de noodzakelijke LP-moleculen verschaf... en dat zal ik niet doen. In die richting zal ik geen hand uitsteken.'

'Dan,' zei Affare, 'zult u een grotere massamoordenaar zijn dan waarvan u mij beschuldigt. En ik denk dat u van mening zult veranderen als u er nog eens over heeft nagedacht.'

Hij werd bijna dagelijks bezocht door allerlei functionarissen die allemaal goed gevoed waren. Rodman begon erg overgevoelig te worden voor het feit dat degenen die praatten over de noodzaak om hongerigen te doden zelf allemaal goed gevoed waren.

De nationale secretaris van landbouw zei bij een van die gelegenheden op beschuldigende toon tegen hem: 'Zou u er niet de voorkeur aan geven een kudde vee die besmet is met mond- en klauwzeer of met antrax te doden om te voorkomen dat de infectie zich verspreidt naar gezonde kudden?'

'Menselijke wezens zijn geen vee,' zei Rodman, 'en hongersnood is niet besmettelijk.'

'Maar dat is wél zo,' zei de secretaris. 'Daar gaat het juist om. Als wij de buitensporig grote mensenmassa's niet zuiveren, zal hun hongersnood zich verspreiden naar tot nog toe onaangetaste gebieden. U moet ons uw hulp niet weigeren.'

'Hoe zou u me kunnen dwingen? Marteling?'

'Wij zullen u geen haar op uw hoofd krenken. Uw kennis op dit terrein is voor ons te kostbaar. Maar we kunnen wel bonnen voor levensmiddelen inhouden.'

'Voedselgebrek zou mij zeker kwaad doen.'

'U niet. Maar als wij bereid zijn miljarden mensen te doden ter wille van het menselijk ras, dan zullen wij er zeker niet voor terugschrikken de levensmiddelenbonnen voor uw dochter, haar man en haar baby in te houden.'

Rodman zweeg en de secretaris zei: 'We zullen u tijd geven om na te denken. Wij willen helemaal niet graag iets tegen uw familie ondernemen, maar als het nodig is zullen we het wel doen. U hebt een week om erover na te denken. Volgende week donderdag komt de hele commissie bij elkaar. U zult dan aan ons project verbonden worden, want dat kan geen verder uitstel lijden.'

Waterslag

Stephen Demerest keek naar het gelaagde uitspansel. Hij bleef ernaar kijken en vond het blauw ondoorzichtig en weerzinwekkend.

Hij was zo onvoorzichtig geweest om recht tegen de zon in te kijken, want er was niets om die automatisch aan het gezicht te onttrekken, en toen had hij in paniek zijn blik losgerukt. Hij was niet verblind; alleen een paar nabeelden. Zelfs de zon was bleek.

Onwillekeurig dacht hij aan Ajax' gebed in de Ilias van Homerus. Ze vochten in de mist om het lichaam van Patroklos en Ajax zei: 'O Vader Zeus, red de Achaeërs uit deze mist! Maak de lucht helder, sta ons toe met onze ogen te zien! Dood ons in het licht, aangezien gij er genoegen in schept ons te doden!'

Demerest dacht: Dood ons in het licht...

Dood ons in het heldere licht van de Maan, waar de hemel zwart is en zacht, waar de sterren helder schijnen, waar de schoonheid en de puurheid van het luchtledige alles scherp maakt.

...Niet in dit laaghangende, smoezelige blauw.

Hij huiverde. Het was een echte lichamelijke huivering die zijn lange lichaam deed trillen, en hij ergerde zich. Hij ging sterven. Dat wist hij zeker. En het zou ook niet onder het blauw zijn, maar onder het zwart... maar onder een ander zwart.

Het leek een reactie op die gedachte toen de veerman, kort, donker, met krullend haar, naar hem toe kwam en zei: 'Klaar voor het zwart, meneer Demerest?'

Demerest knikte. Hij torende boven de ander uit zoals hij bij de meeste mannen van de Aarde deed. Ze waren dik, allemaal, en zetten met gemak hun korte, lage stappen. Zelf moest hij zijn voetstappen voelen, ze door de lucht leiden; zelfs de ontastbare band die hem aan de grond hield leek uit lagen te bestaan.

'Ik ben klaar,' zei hij. Hij haalde diep adem en richtte met opzet weer zijn blik op de zon. Die stond laag aan de ochtendhemel, verbleekt door de stoffige lucht, en hij wist dat hij hem niet zou verblinden. Hij dacht niet dat hij hem ooit weer zou zien.

Hij had nog nooit eerder een bathyscaaf gezien. Ondanks alles had hij de neiging om eraan te denken in termen van prototypes, een langwerpige ballon met daaronder een bolvormige gondel. Het was alsof hij vastbesloten was te denken in termen van tonnen brandstof als vuur achterwaarts gespuwd, en een onregelmatig gevormde module die als een spin zijn weg zocht naar het maanoppervlak.

De bathyscaaf leek helemaal niet op het beeld in zijn gedachten. Onder zijn huid bestond die misschien nog steeds uit een drijfkamer met gondel, maar hij zag nu allemaal gladde techniek.

'Mijn naam is Javan,' zei de veerman. 'Omar Javan.'

'Javan?'

'Vreemde naam voor u? Ik ben Iraniër van afkomst, Aardman uit overtuiging. Als je eenmaal daar beneden komt, zijn er geen nationaliteiten meer.' Hij grijnsde en zijn huidskleur leek donkerder tegen het regelmatige wit van zijn tanden. 'Als u het niet erg vindt, vertrekken we dadelijk. U bent mijn enige passagier, dus ik neem aan dat u een man van gewicht bent.'

'Ja,' zei Demerest droog. 'Minstens vijftig pond meer dan ik gewend ben.'

'Bent u van de Maan? Ik dacht al dat u eigenaardig liep. Ik hoop dat het niet ongemakkelijk is.'

'Gemakkelijk is anders, maar het gaat wel. We oefenen hiervoor.'

'Nou, komt u maar aan boord.' Hij deed een stap opzij en liet Demerest over de loopplank gaan. 'Zelf zou ik nooit naar de Maan willen.'

'U gaat wel naar Oceaan-Diep.'

'Tot nog toe een keer of vijftig. Dat is anders.'

Demerest ging aan boord. Het was krap, maar hij vond dat niet erg. Het had een ruimtemodule kunnen zijn, maar het was meer... gelaagd. Daar had je dat woord weer. Je kreeg overal duidelijk het gevoel dat massa niet belangrijk was. Massa werd vastgehouden, hoefde niet te worden opgeworpen.

Ze waren nog aan de oppervlakte. De blauwe hemel leek groenachtig door het dikke heldere glas. Javan zei: 'U hoeft zich niet vast te gespen. Er is geen acceleratie. Het verloopt allemaal heel soepeltjes. Het duurt niet lang, ongeveer een uur. U kunt niet roken.'

'Ik rook niet,' zei Demerest.

'Ik hoop dat u geen last heeft van claustrofobie.'

'Maanmannen hebben geen claustrofobie.'

'Al dat open....'

'Niet in onze grot. We wonen in een' - hij zocht naar het woord - 'een maanholte, dertig meter diep.'

'Dertig meter!' De bestuurder leek geamuseerd, maar hij glimlachte niet. 'We glijden nu naar beneden.'

Het interieur van de gondel was hoekig maar hier en daar toonde een stuk wand achter de instrumenten de eigenlijke bolvorm. Voor Javan schenen de instrumenten een verlengstuk van zijn armen te zijn; zijn ogen en handen gleden er luchtig, bijna liefdevol, over heen.

'We zijn klaar voor de start,' zei hij, 'maar ik controleer het liever allemaal nog even; we krijgen daar beneden 1000 atmosfeer te verduren.' Zijn vinger raakte een schakelaar aan en de ronde deur ging zwaar naar binnen toe dicht en drukte zich tegen de schuine rand.

'Hoe hoger de druk, hoe dichter die zit,' zei Javan. 'Werp uw laatste blik op het zonlicht, meneer Demerest.'

Het licht scheen nog steeds door het dikke glas van het raam. Het flikkerde nu; er was nu water tussen hen en de zon.

'De laatste blik?' zei Demerest.

Javan hinnikte zachtjes. 'Niet de laatste blik. Ik bedoel voor het moment... Ik neem aan dat u nog nooit eerder in een bathyscaaf bent geweest?'

'Nee. Veel mensen dan?'

'Heel weinig,' gaf Javan toe. 'Maar maakt u zich geen zorgen. Het is gewoon een onderwaterballon. We hebben ontelbare verbeteringen aangebracht sinds de eerste bathyscaaf. Hij heeft nu kernaandrijving en we kunnen ons binnen bepaalde grenzen vrij per waterstraaljager bewegen. Maar in de grond is hij nog steeds een bolvormige gondel onder drijftanks. En hij wordt nog steeds door een moederschip naar zee gesleept omdat hij alle energie die hij bij zich heeft veel te hard nodig heeft om die te verspillen aan oppervlaktevervoer. Klaar?'

'Klaar.'

De steunkabel van het moederschip werd weggerukt en de bathyscaaf zakte een stukje naar beneden; toen steeds lager terwijl het zeewater in de drijftanks liep. Enkele ogenblikken, gevangen in de oppervlaktestromingen, werden ze heen en weer geschommeld, en toen was er niets meer. De bathyscaaf zonk langzaam door een dieper wordend groen.

Javan ontspande zich. Hij zei: 'John Bergen is het hoofd van Oceaan-Diep. Gaat u naar hem toe?'

'Dat klopt.'

'Aardige kerel. Zijn vrouw is bij hem.'

'Zo?'

'Jazeker. Ze hebben vrouwen daar beneden. Er is een heel stel daar, vijftig mensen. Sommigen blijven maanden.'

Demerest legde zijn vinger op de smalle, bijna onzichtbare naad tussen de deur en de wand. Hij haalde hem weg en keek ernaar. Hij zei: 'Het is vettig.'

'Dat zijn siliconen. Door de druk wordt er wat naar buiten geperst. Dat hoort zo... Maakt u zich niet bezorgd. Alles is automatisch. Alles is absoluut veilig. Bij het eerste teken van storing, wat voor storing dan ook, wordt onze ballast losgelaten en gaan we omhoog.'

'Bedoelt u dat er nooit iets is gebeurd met deze bathyscafen?'

'Wat zou er kunnen gebeuren?' De bestuurder keek zijdelings naar zijn passagier. 'Als je eenmaal te diep zit voor potvissen, kan er niets verkeerd gaan.'

'Potvissen?' Demerests smalle gezicht keek fronsend.

'Ja. Ze duiken wel 2,5 kilometer diep. Als ze een bathyscaaf raken... nou, de wanden van de drijfkamers zijn niet erg sterk. Dat hoeven ze niet te zijn, weet u. Naar de zee zijn ze open en als de gasoline, die voor de drijfkracht zorgt, wordt samengeperst, komt er zeewater binnen.'

Het was nu donker. Demerest merkte dat zijn ogen op het venster waren gevestigd. Binnen in de gondel was het licht, maar dat raam was donker. Het was niet de duisternis van de ruimte; het was een dikke duisternis.

'Wacht even, meneer Javan,' zei Demerest scherp. 'U bent er niet op berekend om een aanval van een potvis te weerstaan. Waarschijnlijk bent u er evenmin op berekend een aanval van een reuzenpijlinktvis te weerstaan. Zijn er ooit dergelijke ongelukken gebeurd?'

'Nou, het zit zo...'

'Geen spelletjes, alstublieft, en denkt u niet dat u mij om de tuin kunt leiden. Ik vraag het uit professionele belangstelling. Ik ben hoofd veiligheidstechniek in Luna City en mijn vraag is welke voorzorgsmaatregelen deze bathyscaaf kan nemen tegen mogelijke botsingen met grote dieren.'

Javan leek in verwarring te zijn gebracht. Hij mompelde: 'Er zijn eigenlijk nooit ongelukken gebeurd.'

'Wordt er wel rekening mee gehouden dat die kunnen voorkomen? Zelfs als nauwelijks denkbare mogelijkheid?'

'Zoiets kan altijd gebeuren. Maar eigenlijk zijn potvissen te intelligent om iets met ons uit te willen halen en reuzeninktvissen zijn te schuw.'

'Kunnen ze ons zien?'

'Ja, natuurlijk. We voeren lichten.'

'Hebt u schijnwerpers?'

'We zijn al voorbij het gebied van de grote dieren, maar we hebben ze wel. Ik zal ze voor u aandoen.'

Door het zwart van het raam was er opeens een sneeuwstorm te zien, een omgekeerde omhoog vallende sneeuwstorm. Het zwart was tot leven gekomen met sterren in een driedimensionale rangschikking die allemaal omhoog gingen.

Demerest zei: 'Wat is dat?'

'Klein goed. Organisch spul. Kleine diertjes. Ze drijven, bewegen zich niet veel, en ze weerkaatsen het licht. We gaan langs ze heen naar beneden. Daardoor lijkt het dat zij naar boven gaan.'

Demerests gevoel voor perspectief paste zich aan en hij zei: 'Gaan we dan niet te snel omlaag?'

'Nee, hoor. Als dat zo was, zou ik de kernmotoren kunnen gebruiken, al zou dat energieverspilling zijn: ik zou ook wat ballast kunnen laten vallen. Dat doe ik later, maar voor het ogenblik gaat alles prima. Ontspant u zich, meneer Demerest. Hoe verder we komen hoe minder sneeuw er is en het is niet waarschijnlijk dat we verder nog spectaculaire levensvormen zullen zien. Er zijn wat zeeduivels en zo, maar die blijven uit onze buurt.'

'Hoeveel mensen kunt u tegelijkertijd naar beneden brengen?' vroeg Demerest.

'Ik heb in deze gondel wel vier passagiers gehad, maar dan is hij vol. We kunnen twee bathyscafen aan elkaar koppelen en er dan tien slepen, maar dat is onhandig. Wat we werkelijk nodig hebben zijn treinen van gondels, met zwaardere kernmotoren en minder drijfkracht. Ik heb gehoord dat ze zoiets aan het ontwerpen zijn. Maar ja, dat wordt al jaren verteld.'

'Dus er zijn wel plannen om Oceaan-Diep op grote schaal uit te breiden?'

'Natuurlijk, waarom niet? We hebben al steden op de continentale platten, waarom niet op de bodem van de zee? Ik zeg maar zo, meneer Demerest, waar de mens heen kan, zal hij gaan en moet hij gaan. We kunnen de Aarde bevolken en we zullen het doen ook. Het enige dat we nodig hebben om de zee bewoonbaar te maken is volledig manoeuvreerbare 'scafen. De drijfkamers vertragen ons, verzwakken ons, en maken de techniek ingewikkelder.'

'Maar ze kunnen u toch ook het leven redden? Als alles tegelijkertijd verkeerd gaat zou u door de gasoline toch nog naar de oppervlakte drijven. Wat zou u kunnen beginnen als er iets mis ging met uw kernmotoren en u geen drijfkracht had?'

'Dat is wel zo, maar je zult nooit alle risico's op een ongeluk kunnen elimineren, zelfs niet op fatale ongelukken.'

'Dat weet ik heel goed,' zei Demerest vol gevoel.

Javan verstijfde. De toon van zijn stem veranderde. 'Het spijt me. Daar bedoelde ik niets mee. Rot van dat ongeluk.'

'Ja,' zei Demerest. 'Vijftien mannen en vijf vrouwen waren gestorven. Een van de personen vermeld bij de namen van de 'mannen' was veertien jaar oud geweest. Als oorzaak was menselijk falen genoemd. Wat kon je als hoofd veiligheidstechniek dan nog zeggen?'

'Ja,' zei hij.

Er rees een muur tussen de twee mannen op, even dik en geladen als het samengeperste water daarbuiten. Hoe kon je rekening houden met paniek en radeloosheid en neerslachtigheid tegelijkertijd? Er waren aanvallen van maanziekte - stomme naam - maar de mensen werden op de onmogelijkste tijden erdoor getroffen. Je kon de aanvallen niet altijd aan zien komen, maar ze werden dan verdoofd en traag van reactie.

Hoe vaak was er niet een meteoorsteen geweest die was afgewend, of geblust, of met succes geabsorbeerd? Hoe vaak hadden ze niet een maanbeving in toom gehouden die schade had aangericht? Hoe vaak was er niet een menselijke fout opgevangen? Hoe vaak waren er ongelukken niet gebeurd?

Maar de ongelukken die niet gebeuren reken je niet. Er waren twintig mensen dood...

Javan zei (hoeveel minuten later?): 'Daar zijn de lichten van Oceaan-Diep!'

Eerst kon Demerest ze niet onderscheiden. Hij wist niet waar hij moest kijken. Twee keer daarvoor waren er in de verte lichtgevende diertjes langs de ramen geschoten en omdat de schijnwerpers weer uit waren had Demerest gedacht dat die het eerste teken van Oceaan-Diep waren. Nu zag hij niets.

'Daar beneden,' zei Javan, zonder te wijzen. Hij was nu druk bezig de val te vertragen en de bathyscaaf naar opzij te manoeuvreren.

Demerest kon in de verte het zuchten horen van de waterstraaljagers, met stoomaandrijving, stoom ontstaan door de hitte van kortstondige uitbarstingen van fusie-energie.

Demerest dacht vaag: Deuterium is hun brandstof en dat is overal om hen heen. Water is hun uitlaat en dat is ook overal om hen heen.

Javan liet ook wat van zijn ballast los, en begon enigszins op een afstand te praten. 'Vroeger gebruikten ze stalen kogels als ballast en die werden dan door elektromagnetische bediening losgelaten. Soms hadden ze per reis wel vijftig ton daarvan nodig. Natuurbeschermers maakten zich zorgen over de verspreiding van roestend staal over de bodem van de oceaan, dus wij zijn toen overgegaan op metalen bolletjes die vanuit het continentale plat worden opgedregd. We leggen er een dunne laag ijzer overheen, zodat we ze nog steeds elektromagnetisch kunnen behandelen en op die manier blijft er niets op de oceaanbodem liggen dat er niet hoort. Het is nog goedkoper ook... Maar als we eenmaal onze echte kernscafen krijgen, hebben we helemaal geen ballast meer nodig.'

Demerest hoorde hem nauwelijks. Hij kon Oceaan-Diep nu zien. Javan had zijn schijnwerpers aan gedaan. Diep onder hen was de modderige bodem van de Portoricaanse Trog. Op die bodem rustte, als een tros even modderige parels, het bolvormige conglomeraat van Oceaan-Diep.

Elke eenheid was een bolvorm, net als die waarin Demerest nu in hun richting zonk, maar veel groter, en terwijl Oceaan-Diep steeds groter werd, groteren groter, werden er nieuwe bolvormen toegevoegd.

Demerest dacht: Zij zijn maar 9 kilometer van huis, geen 400 000.

'Hoe komen we erdoorheen?' vroeg Demerest.

De bathyscaaf had contact gemaakt. Demerest hoorde het doffe geluid van metaal op metaal maar daarna was er minuten lang niets meer dan af en toe een soort gekras terwijl Javan zich volledig geconcentreerd over zijn instrumenten boog.

'Maakt u zich daar geen zorgen over,' zei Javan tenslotte, alsnog antwoordend. 'Dat is geen enkel probleem. We moeten nu alleen wachten omdat ik er zeker van moet zijn dat we precies op de juiste plek zitten. Er is een elektromagnetische verbinding waarvan alle punten een volmaakte cirkel vormen. De instrumenten geven aan wanneer we precies over de toegangsdeur heen sluiten.'

'Die dan opengaat?'

'Dat zou hij doen als er lucht aan de andere kant was, maar dat is niet zo. Er is zeewater, en dat moet eruit gestuwd worden. Dan pas gaan wij naar binnen.'

Dit punt ontging Demerest niet. Hij was vandaag, de laatste dag van zijn leven, hierheen gekomen om datzelfde leven inhoud te geven en hij wilde niets missen.

Hij zei: 'Waarom die extra fase? Waarom laten ze de luchtsluis, als het dat is, niet een echte luchtsluis zijn, en hebben ze er niet steeds lucht in?'

'Ze zeggen dat dat een kwestie van veiligheid is,' zei Javan. 'Uw specialiteit. Het scheidingsvlak heeft altijd aan beide kanten dezelfde druk, behalve wanneer er mensen doorheen gaan. Deze deur is het zwakste punt in het hele systeem, omdat hij open- en dichtgaat; hij heeft scharnieren, naden. Begrijpt u wat ik bedoel?'

'Jazeker,' mompelde Demerest. Het was duidelijk dat dit een zwakke plek was en dat betekende een mogelijke opening waar doorheen... maar dat kwam later.

'Waar wachten we nu op?' vroeg hij.

'De sluis wordt geleegd. Het water wordt naar buiten gestuwd.'

'Door middel van lucht.'

'Nee zeg. Ze kunnen zich niet veroorloven om op zo'n manier lucht te verspillen. Je zou 1 000 atmosfeer nodig hebben om het water uit de kamer te verwijderen, en bij die druk de kamer met lucht vullen, ook al is het tijdelijk, kost meer lucht dan ze zich kunnen veroorloven. Het gaat met stoom.'

'Natuurlijk. Ja.'

Javan zei opgewekt: 'Je verhit het water. Geen enkele druk kan verhinderen dat water in stoom verandert bij een temperatuur van meer dan 374 °C. En de stoom stuwt het water naar buiten door een eenrichtingsklep.'

'Weer een zwak punt,' zei Demerest.

'Het zal wel. Er is nog nooit iets mee misgegaan. Het water in de sluis wordt nu verwijderd. Als er hete stoom uit de klep begint te borrelen, houdt het proces automatisch op en is de sluis vol hete stoom.'

'En dan?'

'En dan hebben we een hele oceaan om die af te koelen. De temperatuur daalt en de stoom condenseert. Zodra dat gebeurt, kan er gewone lucht onder een druk van één atmosfeer worden binnengelaten en dán gaat de deur open.'

'Hoe lang moeten we wachten?'

'Niet lang. Als er iets verkeerd was, zouden we sirenes horen. Dat zeggen ze tenminste. Ik heb er nooit een gehoord.'

Er volgden een paar minuten stilte, en toen was er opeens een harde klap en tegelijk een schok.

'Sorry, ik had u moeten waarschuwen,' zei Javan. 'Ik ben er zo aan gewend dat ik het vergat. Als de deur opengaat, worden we door een druk van 1000 atmosfeer aan de andere kant strak tegen het metaal van Oceaan-Diep aan geperst. Geen enkele elektromagnetische kracht kan ons strak genoeg vasthouden om die laatste klap van een honderdste centimeter te voorkomen.'

Demerest opende zijn vuist en ademde uit. Hij zei: 'Is alles in orde?'

'De wanden zijn niet gebarsten, als u dat bedoelt. Maar het klinkt wel als het laatste oordeel, vindt u niet? Het klinkt nog erger als ik weg moet en de luchtsluis weer vol loopt. Bereidt u zich daarop voor.'

Maar Demerest voelde zich opeens vermoeid. Laten we alsjeblieft voortmaken, dacht hij. Ik heb geen zin om het eindeloos te rekken. 'Kunnen we er nu in?'

'We gaan erin.'

De opening in de wand van de bathyscaaf was rond en klein; nog kleiner dan die waardoor ze in eerste instantie waren binnengekomen. Javan ging er kronkelend doorheen, mopperend dat hij zich dan altijd een kurk in een fles voelde.

Demerest had niet geglimlacht sinds hij de bathyscaaf was ingegaan. Ook nu glimlachte hij niet echt, maar één mondhoek krulde omhoog toen hij dacht dat een magere Maanman daar geen enkel probleem mee zou hebben.

Hij ging er ook doorheen, en voelde Javans handen stevig om zijn taille toen die hem hielp.

Javan zei: 'Het is donker hier binnen. Bedrading voor verlichting zou alleen maar nog een zwak punt betekenen. Daarom hebben ze zaklampen uitgevonden.'

Demerest bevond zich op een geperforeerd loopgedeelte, waarvan het roestvrije metaal dof glansde. En door de gaten heen kon hij water zien.

'De kamer is niet helemaal leeg,' zei hij.

'Beter gaat het gewoon niet, meneer Demerest. Als je stoom gebruikt om hem leeg te krijgen, blijf je met die stoom zitten, en om de druk te krijgen die nodig is moet die stoom worden samengeperst tot ongeveer een derde van de dichtheid van vloeibaar water. Als die condenseert, staat de kamer nog voor een derde deel vol met water... maar het is water met een druk van maar één atmosfeer. Komt u mee, meneer Demerest.'

John Bergens gezicht was Demerest niet helemaal onbekend. Hij herkende hem meteen. Bergen, die nu bijna tien jaar hoofd was van Oceaan-Diep, was een vertrouwd gezicht op de tv-schermen op Aarde, net zoals de leiders van Luna City bekend waren geworden.

Demerest had het hoofd van Oceaan-Diep zowel vlak als in drie dimensies, zowel in zwart-wit als in kleur gezien. Hem in werkelijkheid zien betekende weinig meer.

Net als Javan was Bergen kort en gezet, in tegenstelling tot het traditionele (inderdaad al traditionele?) fysiologiepatroon op de Maan. Hij was een stuk lichter dan Javan en zijn gezicht was duidelijk asymmetrisch, met zijn wat dikke neus die een fractie naar rechts stond.

Hij was niet knap. Geen enkele Maanman zou hem knap vinden, maar toen glimlachte Bergen en hij had iets zonnigs terwijl hij zijn grote hand uitstak.

Demerest legde zijn eigen smalle hand in de zijne en bereidde zich voor op een harde greep, die niet kwam. Bergen schudde zijn hand en zei toen: 'Ik ben blij dat u er bent. We hebben hier niet veel luxe, niets dat onze gastvrijheid tot zijn recht doet komen, we kunnen zelfs geen vrije dag geven ter ere van uw komst, maar de wil is aanwezig. Welkom!'

'Dank u,' zei Demerest zacht. Hij glimlachte nog steeds niet. Hij stond tegenover de vijand en hij wist het. Bergen moest het ongetwijfeld ook weten en daarom was die glimlach van hem huichelarij.

En op dat moment klonk er een oorverdovende slag als van metaal op metaal en de kamer trilde. Demerest deinsde achteruit en stond wankelend tegen de muur.

Bergen verroerde zich niet. Hij zei rustig: 'Dat was de bathyscaaf die zich losmaakte en de waterslag van de luchtsluis die vol liep. Javan had u moeten waarschuwen.'

Demerest hijgde en probeerde zijn wild kloppend hart tot bedaren te brengen. 'Javan heeft me wel gewaarschuwd,' zei hij. 'Maar het overviel me toch.'

Bergen zei: 'Nou, het zal wel even duren voor het weer gebeurt. We krijgen niet vaak bezoek, weet u. We zijn er niet op ingesteld en dus proberen we alle grote jongens die denken dat een reisje hierheen goed zou zijn voor hun carrière tegen te houden. Allerlei politici, voornamelijk. Bij u ligt dat natuurlijk anders.'

Is dat zo? dacht Demerest. Het was moeilijk genoeg geweest toestemming te krijgen voor de reis naar beneden. Ten eerste hadden zijn superieuren in Luna City er weinig heil in gezien en het idee dat diplomatieke uitwisseling zinvol zou zijn hadden ze van de hand gewezen. ('Diplomatieke uitwisseling' noemde je dat.) En toen hij ze had weten te overtuigen, had Oceaan-Diep zelf tegenzin getoond om hem te ontvangen.

Alleen pure volharding had zijn huidige bezoek hier mogelijk gemaakt. Waarom lag dat bij Demerest anders?

Bergen zei: 'Ik neem aan dat u in Luna City ook wel de nodige uitstapjes te verduren hebt?'

'Heel weinig,' zei Demerest. 'De gemiddelde politicus is er veel minder happig op om een rondreis van een miljoen kilometer af te leggen dan om een reisje van 10 kilometer te maken.'

'Dat kan ik me voorstellen,' stemde Bergen in, 'en het is natuurlijk ook duurder om naar de Maan te gaan... In zekere zin is dit de eerste ontmoeting tussen de binnen- en de buitenruimte. Voor zover ik weet is er nog nooit een Oceaanman naar de Maan geweest en u bent de eerste Maanman die een onderzeepost bezoekt. Er is zelfs nog nooit een Maanman naar een van de nederzettingen op het continentale plat geweest.'

'Dan is dit dus een historische ontmoeting,' zei Demerest, en probeerde het sarcasme uit zijn stem te houden.

Als er al iets doorheen sijpelde, Bergen liet niets merken. Hij rolde zijn mouwen op alsof hij zijn informele houding wilde benadrukken (of het feit dat ze het erg druk hadden, zodat er weinig tijd voor bezoekers was?) en zei: 'Wilt u koffie? Ik neem aan dat u al gegeten hebt. Wilt u eerst uitrusten voordat ik u rondleid of wilt u misschien uw handen wassen, zoals dat eufemistisch wordt genoemd?'

Even voelde Demerest nieuwsgierigheid in zich opwellen, hoewel niet helemaal doelloze nieuwsgierigheid. Alles dat te maken had met het scheidingsvlak tussen Oceaan-Diep en de wereld daarbuiten kon van belang zijn. 'Hoe worden de sanitaire voorzieningen hier behandeld?' vroeg hij.

'Het meeste wordt gezuiverd; dat zal op de Maan ook wel zo zijn, neem ik aan. We kunnen lozen als we dat willen of moeten. De mens heeft een slechte reputatie wat milieuvervuiling betreft, maar omdat wij de enige onderzeepost zijn, kunnen onze lozingen geen waarneembare schade aanrichten. Die betekenen alleen een toevoeging van organisch spul.' Hij lachte.

Demerest maakte in gedachten ook daar een aantekening van. Er werd spul geloosd. Er moesten dus lozingsbuizen zijn. Hun werking zou van belang kunnen zijn en hij, als veiligheidstechnicus, had alle reden om geïnteresseerd te zijn.

'Nee,' zei hij, 'ik heb op het ogenblik niets nodig. Als u het druk hebt...'

'Dat zit wel goed. We hebben het altijd druk, maar ik nog het minst, als u begrijpt wat ik bedoel. Ik zal u alles laten zien. We hebben hier meer dan vijftig eenheden, allemaal even groot als deze, en sommige groter...'

Demerest keek om zich heen. Weer, net als in de bathyscaaf, waren er overal hoeken, maar achter het meubilair en de bedieningspanelen waren er tekenen te zien van de onvermijdelijk bolvormige buitenwand. Vijftig stuks!

'Opgebouwd,' vervolgde Bergen, 'tijdens een generatie van inspanningen. De eenheid waar we in staan is de oudste en er zijn voorstellen geweest om deze af te breken en te vervangen. Sommigen zeggen dat we aan een tweede generatie eenheden toe zijn, maar daar ben ik nog niet van overtuigd. Het zou duur zijn - alles hier beneden is duur -'en geld loskrijgen van de Planetaire Project Raad is altijd een ontmoedigende ervaring.'

Demerest voelde zijn neusvleugels onwillekeurig trillen en er schoot een vlaag van woede door hem heen. Dit was beslist een steek onder water. Bergen wist ongetwijfeld dat de Maan een slechte naam had bij de PPR.

Maar Bergen merkte niets en ging door. 'Ik ben ook, een beetje, gehecht aan oude dingen. Dit is de eerste diepzee-eenheid die ooit werd gebouwd. De eerste twee mannen die op de bodem van de oceaan overnachtten, sliepen hier met niets anders dan de kale bolvorm en een armzalige draagbare koppelingseenheid om het ontsnappingsluik te bedienen. Ik bedoel de luchtsluis, maar in het begin noemden we die het ontsnappingsluik... en verder hadden ze alleen de hoogst noodzakelijke apparaten. Reguera en Tremont, zo heetten ze. Ze zijn ook nooit meer naar de bodem teruggegaan; zijn daarna altijd Boven gebleven. Nou ja, ze hadden hun plicht gedaan en ze zijn nu allebei dood. En hier zijn we nu met vijftig man die hier meestal een periode van zes maanden aaneen werken. In het laatste anderhalf jaar ben ik maar twee weken Boven geweest.'

Hij gebaarde energiek naar Demerest dat die hem moest volgen, schoof een deur open die soepel in een uitsparing gleed, en ging hem voor naar de volgende eenheid. Demerest bleef staan om de opening te onderzoeken. Hij kon geen naden tussen de aan elkaar grenzende eenheden ontdekken.

Bergen merkte dat de ander even bleef staan en zei: 'Als we onze eenheden aan elkaar voegen, worden ze onder druk zodanig aan elkaar gelast dat de naad gelijk is aan een enkel stuk metaal, en daarna verstevigen we die nog. We kunnen geen enkel risico nemen, zoals u zich wel voor zult kunnen stellen. Ik heb begrepen dat u hoofd veiligheids...'

Demerest onderbrak hem. 'Ja,'zei hij. 'Wij op de Maan bewonderen de veiligheidsgraad die u hebt weten te bereiken.'

Bergen haalde zijn schouders op. 'We hebben geluk gehad. Onze sympathie, overigens, over die ellendige pech die jullie gehad hebben. Ik bedoel dat fatale...'

Demerest onderbrak hem weer. 'Ja.'

Bergen, besloot de Maanman, was of van nature erg spraakzaam, of anders wilde hij hem met woorden overspoelen om hem kwijt te raken.

'De eenheden,' zei Bergen, 'worden gerangschikt als een keten met veel vertakkingen... driedimensionaal in feite. We kunnen u een kaart laten zien, als u daar belang in stelt. De meeste eindeenheden zijn woon- en slaapvertrekken. Vanwege de privacy, weet u. De werkeenheden zijn meestal ook gangen, wat een van de minder plezierige aspecten is van het leven hier beneden.

'Dit is onze bibliotheek; een deel ervan tenminste. Niet groot, maar ons archief is hier ook ondergebracht, op nauwkeurig geregistreerde en in de computer ingevoerde microfilms, zodat die in zijn soort niet alleen de grootste ter wereld is, maar ook de beste en de enige is. En we hebben een speciaal aan onze behoeften aangepaste computer om de gegevens te verwerken, die verzamelt, selecteert, coördineert, afweegt en ons dan het resultaat geeft.

'We hebben ook nog een andere bibliotheek, met boekfilms en zelfs wat gedrukte delen. Maar die is voor recreatie.'

Een stem onderbrak Bergens opgewekte woordenstroom. 'John? Mag ik even?'

Demerest schrok; de stem was van achter hem gekomen. Bergen zei: 'Annette! Ik wilde net naar je toegaan. Dit is Stephen Demerest van Luna City. Meneer Demerest, mag ik mijn vrouw, Annette, voorstellen?'

Demerest had zich omgedraaid. Hij zei stijfjes, een beetje mechanisch: 'Aangenaam kennis met u te maken, mevrouw Bergen.' Maar hij staarde naar haar taille.

Annette Bergen leek begin dertig. Haar bruine haar was eenvoudig gekamd en ze droeg geen make-up. Aantrekkelijk, niet knap, merkte Demerest vaag op. Maar zijn blik bleef naar die taille terugkeren.

Ze haalde licht haar schouders op. 'Ja, ik ben zwanger, meneer Demerest. Over een maand of twee is het zover.'

'Neemt u me niet kwalijk,' mompelde Demerest. 'Dat was onbeleefd. Ik wist niet...' Zijn stem stierf weg en hij voelde zich geslagen. Hij had geen vrouw verwacht, hoewel hij niet wist waarom. Hij wist dat er vrouwen in Oceaan-Diep zouden zijn. En de veerman had gezegd dat Bergens vrouw bij hem was.

Hij stamelde toen hij sprak. 'Hoeveel vrouwen zijn er in Oceaan-Diep, meneer Bergen?'

'Negen op het ogenblik,' zei Bergen. 'Allemaal echtgenotes. We hopen op een tijd dat we een normale verhouding van één op één kunnen hebben, maar we hebben nog steeds voornamelijk arbeiders en onderzoekers nodig, en tenzij vrouwen zich hier nuttig kunnen maken, hoe dan ook...'

'Ze kunnen zich allemaal op de een of andere manier nuttig maken, lieverd,' zei mevrouw Bergen. 'Je zou de mannen langer hier beneden kunnen houden als...'

'Mijn vrouw,' zei Bergen lachend, 'is een overtuigd feministe maar ze deinst er niet voor terug om seks te gebruiken als middel om gelijkheid af te dwingen. Ik zeg steeds tegen haar dat dat de vrouwelijke manier is om iets te bereiken en niet de feministische en zij houdt vol... Nou ja, daarom is ze zwanger. Denkt u dat het liefde is, of seks of verlangen naar moederschap? Niets van dat alles. Ze wil hier een baby krijgen om een filosofische stelling te bewijzen.'

Annette zei koel: 'Waarom niet? Of dit hier wordt een thuis voor de mensheid of niet. Als het wel zo is, zullen we hier ook baby's gaan krijgen, dat is alles. Ik wil een baby geboren in Oceaan-Diep. Er zijn in Luna City toch ook kinderen geboren, meneer Demerest?'

Demerest haalde diep adem. 'Ik ben in Luna City geboren, mevrouw Bergen.'

'Zoals ze heel goed wist,' mompelde Bergen.

'En u bent achter in de twintig, neem ik aan?' zei ze.

'Ik ben negenentwintig,' zei Demerest.

'En ook dat wist ze heel goed,' zei Bergen met een kort lachje. 'Reken maar dat ze zoveel mogelijk gegevens over u heeft nagekeken toen ze hoorde dat u zou komen.'

'Dat staat er helemaal buiten,' zei Annette. 'Waar het om gaat is dat er in Luna City op zijn minst al negenentwintig jaar lang kinderen zijn geboren en dat er in Oceaan-Diep nog geen kinderen zijn geboren.'

'Luna City bestaat al veel langer, lieverd,'zei Bergen. 'Die is al meer dan een halve eeuw oud; wij bestaan nog geen twintig jaar.'

'Twintig jaar is ruim voldoende. Voor een baby heb je maar negen maanden nodig.'

'Zijn er geen kinderen in Oceaan-Diep?' onderbrak Demerest hen.

'Nee,' zei Bergen. 'Nee, maar die komen nog wel.'

'Over twee maanden in elk geval,' zei Annette Bergen beslist.

Demerest voelde zich steeds meer gespannen en toen ze terugkwamen in de eenheid waar hij Bergen voor het eerst had leren kennen, was hij blij dat hij kon gaan zitten om een kop koffie te drinken.

'We eten straks,' zei Bergen zakelijk. 'Ik hoop dat u het niet erg vindt om in die tussentijd hier te zitten. Deze eerste eenheid wordt niet vaak gebruikt, behalve natuurlijk voor de ontvangst van vaartuigen, en daar zullen we voorlopig niet door worden gestoord. We kunnen wat praten, als u wilt.'

'Dat wil ik inderdaad,' zei Demerest.

'Ik hoop dat ik daar ook welkom bij ben,' zei Annette.

Demerest keek haar weifelend aan, maar Bergen zei tegen hem: 'U zult wel moeten instemmen. Ze is gefascineerd door u en door Maanmannen in het algemeen. Zij denkt dat ze... eh... dat ú een nieuw geslacht bent, en ik geloof dat als ze er genoeg van heeft Oceaan-Diep-vrouw te zijn dat ze dan een Maanvrouw wil worden.'

'Ik wil alleen maar even iets vragen, John, én ik zou graag horen wat meneer Demerest te zeggen heeft. Wat vindt u van ons, meneer Demerest?'

Demerest zei voorzichtig: 'Ik wilde graag hierheen, mevrouw Bergen, omdat ik veiligheidstechnicus ben. Oceaan-Diep heeft een benijdenswaardige veiligheidsgraad...'

'Er is in bijna twintig jaar nog nooit iets fataals gebeurd,' zei Bergen opgewekt. 'Maar één dodelijk ongeluk in de nederzetting op het C-plat en nog nooit iets bij het vervoer, noch per duikboot noch per bathyscaaf. Maar ik wou dat ik kon zeggen dat dit te danken is aan wijsheid en voorzichtigheid van onze kant. We doen natuurlijk ons best, maar we hebben het geluk aan onze kant gehad...'

'John,' zei Annette, 'ik zou graag willen dat je meneer Demerest uit liet praten.'

'Als veiligheidstechnicus,' zei Demerest, 'kan ik me niet veroorloven te geloven in geluk. We kunnen in Luna City maanbevingen of grote meteoorstenen niet tegenhouden, maar we zijn er wel op berekend om het effect zelfs daarvan tot een minimum terug te brengen. Er is geen excuus, of dat zou er niet moeten zijn, voor menselijk falen. Dat hebben we in Luna City niet uitgesloten. Onze veiligheidsvoorzieningen zijn laatst niet erg...' zijn stem daalde, 'afdoende gebleken. Omdat mensen, zoals we allemaal weten, niet volmaakt zijn, zou het instrumentarium erop berekend moeten zijn die onvolmaaktheid op te vangen. We hebben twintig mannen en vrouwen verloren...'

'Dat weet ik. Maar Luna City heeft toch een bevolking van bijna 1000 mensen? Uw voortbestaan is niet in gevaar.'

'Mezelf meegerekend telt de bevolking van Luna City 972 mensen, maar ons voortbestaan is wél in gevaar. Voor essentiële dingen zijn we van de Aarde afhankelijk. Dat hoeft niet altijd zo te blijven; dat zou nu al niet meer het geval zijn als de Planetaire Project Raad de verleiding kon weerstaan om dwergmaatschappijen...'

'In dat opzicht, meneer Demerest, zitten we in elk geval in hetzelfde schuitje,' zei Bergen. 'Wij zijn evenmin onafhankelijk, en we zouden het wel kunnen zijn. Bovendien zullen we niet erg veel meer kunnen uitbreiden als er geen kernscafen worden gebouwd. Zolang we aan het drijfkamerprincipe vasthouden, zijn onze mogelijkheden beperkt. Het vervoer tussen Diep en Boven gaat traag, traag voor mensen, nog trager voor materieel en voorraden. Ik heb steeds aangedrongen, meneer Demerest, op..

'Ja, en nu zult u het ongetwijfeld krijgen, meneer Bergen.'

'Dat hoop ik, maar waarom bent u daar zo zeker van?'

'Meneer Bergen, laten we er niet omheen draaien. U weet heel goed dat de Aarde een vast bedrag besteedt aan uitbreidingsprojecten - aan programma 's ontworpen om het menselijk leefgebied uit te breiden - en dat is niet zo'n verschrikkelijk groot bedrag. De bewoners van de Aarde zullen heus geen geld verkwisten aan pogingen om óf de buitenruimte óf de binnenruimte uit te breiden als ze denken dat het ten koste gaat van het comfort en gemak van het primaire leefgebied van de Aarde, het landoppervlak van de planeet.'

Annette onderbrak hem. 'U doet alsof dat onredelijk is van de Aardmensen, meneer Demerest, en dat is niet eerlijk. Het is toch alleen maar menselijk om zekerheid te willen? De Aarde is overbevolkt en ze herstelt zich maar langzaam van de verwoesting die door de crisis van de twintigste eeuw op de planeet is aangericht. Het oorspronkelijke thuis van de mens moet toch zeker op de eerste plaats komen, vóór Luna City of Oceaan-Diep. Lieve hemel, Oceaan-Diep is bijna thuis voor mij, maar ik zou nooit willen dat het ten koste van het land van de Aarde floreerde.'

'Het is geen kwestie van of-of, mevrouw Bergen," zei Demerest ernstig. 'Als de oceaan en de buitenruimte met volharding, eerlijkheid en intelligentie worden geëxploiteerd, kan de Aarde er alleen maar voordeel van hebben. Een kleine investering is weggegooid geld, maar een grote komt er ruimschoots uit.'

Bergen stak zijn hand omhoog. 'Ja, dat weet ik. Daar hoeft u mij niet van te proberen te overtuigen. Dat zou gelijk staan met het bekeren van een bekeerde. Kom, laten we wat eten. Weet u wat, we eten hier. Als u vannacht hier blijft, of verscheidene dagen - u bent wat ons betreft welkom - dan is er nog tijd in overvloed om met iedereen kennis te maken. Maar misschien doet u het liever eerst een poosje rustig aan.'

'Heel graag,' zei Demerest. 'Ik wil hier inderdaad graag blijven. Ik wilde trouwens nog iets vragen. Waarom heb ik zo weinig mensen gezien toen we door de eenheden liepen?'

'Daar is niets geheimzinnigs aan,' zei Bergen joviaal. 'Op elk willekeurig moment slapen ongeveer vijftien mensen terwijl nog een man of vijftien naar een film kijken, of schaken, of als ze hun vrouw bij zich hebben...'

'Ja, John,' zei Annette.

'...En het is gebruikelijk dat we ze niet storen. De kwartieren zijn al niet zo groot en ieders privacy wordt zoveel mogelijk gerespecteerd. Er zijn er een paar buiten in zee; drie op dit ogenblik, geloof ik. Dan blijven er nog een man of twaalf over die hier aan het werk zijn en die hebt u gezien.'

'Ik zal de lunch halen,' zei Annette, opstaand.

Ze glimlachte en stapte de deur door die automatisch achter haar dichtging.

Bergen keek haar na. 'Dat is een concessie. Ze speelt het vrouwtje ter wille van u. Gewoonlijk maakt het niet uit wie het eten haalt. Die keuze wordt volkomen willekeurig bepaald en heeft niets te maken met seksen.'

Demerest zei; 'Het lijkt me toe dat de deuren tussen de eenheden gevaarlijk onstevig zijn.'

'Dacht u?'

'Als er een ongeluk gebeurde, en er een gat in een eenheid werd geslagen...'

'Er zijn geen meteoorstenen hier beneden,' zei Bergen glimlachend.

'O ja, de verkeerde term. Als er een of ander lek was, waardoor dan ook, zou u dan een eenheid of een groep van eenheden

82
zodanig kunnen afsluiten dat de volle druk van de oceaan kan worden weerstaan?'

'U bedoelt op de manier dat Luna City zijn afzonderlijke eenheden kan afsluiten als er een meteoorsteen inslaat zodat de schade beperkt blijft tot een enkele eenheid.'

'Ja,' zei Demerest met een vage bitterheid. 'Zoals onlangs niet gebeurde.'

'In theorie zouden we dat kunnen doen, maar de kansen op een ongeluk zijn hier beneden veel kleiner. Zoals ik al zei, er zijn geen meteoorstenen en, belangrijker nog, geen noemenswaardige stromingen. Zelfs als er direct beneden ons een aardbeving plaatsvond, zouden we geen schade ondervinden omdat we geen vaste of massieve verbindingen met de bodem onder ons hebben en de oceaan zelf als een buffer werkt en de schokken opvangt. Dus kunnen we het ons veroorloven erop te gokken dat er geen grote instroming voor zal komen.'

'En als dat toch gebeurde?'

'Dan zouden we verloren kunnen zijn. Ziet u, het is niet zo eenvoudig om hier afzonderlijke eenheden af te sluiten. Op de Maan is er een drukverschil van maar één atmosfeer; één atmosfeer binnen en de nul-atmosfeer van het luchtledige buiten. Een dunne afsluiting is voldoende. Hier in Oceaan-Diep is het drukverschil ruwweg 1000 atmosfeer. Om voor absolute veiligheid tegen dat verschil te zorgen zou een heleboel geld nodig zijn en u weet zelf hoe moeilijk het is om geld los te krijgen van de . Dus gokken we erop dat er niets gebeurt en tot nog toe hebben we geluk gehad.'

'En wij niet,' zei Demerest.

Bergen wist zich met zijn houding niet goed raad, maar Annet-te leidde hen allebei af door op dat moment met de lunch binnen te komen.

'Ik hoop dat u zich op Spartaanse kost hebt voorbereid, meneer Demerest,' zei ze. 'Al ons voedsel in Oceaan-Diep is voorverpakt en hoeft alleen nog maar opgewarmd te worden. We zijn gespecialiseerd in tongstrelende afgezaagde menu's, en het afgezaagde menu van de dag is tongstrelende kip à la king, met worteltjes, gekookte aardappelen, iets onduidelijks als dessert, en natuurlijk zoveel koffie als u wilt.'

Demerest stond op om zijn dienblad aan te nemen en probeerde te glimlachen. 'Zo te horen lijkt het nogal op Maankost, mevrouw Bergen, en daar ben ik mee grootgebracht. We kweken wel ons eigen micro-organisch voedsel en het is patriottisch om dat te eten maar niet bepaald een genoegen. Maar we hopen het nog te kunnen verbeteren.'

'Ik weet zeker dat het u zal lukken.'

Demerest zei, terwijl hij langzaam en methodisch kauwend at: 'Het spijt me dat ik mijn stokpaardje erbij haal, maar hoe goed bent u beveiligd tegen ongelukken in uw toegangsluchtsluis?'

'Die vormt inderdaad het zwakste punt van Oceaan-Diep,' zei Bergen. Hij was al klaar met eten, lang voor de andere twee, en was halverwege zijn eerste kop koffie. 'Maar er moet ergens een scheidingsvlak zijn, nietwaar? De toegang is zo automatisch als we hem kunnen maken en zoveel mogelijk beveiligd. Ten eerste: er moet contact zijn met elk punt om de buitenste toegangsdeur heen voordat de fusiegenerator het water in de sluis begint te verhitten. Bovendien moet het contact zijn met metaal en wel met een metaal met dezelfde magnetische permeabiliteit die we voor onze bathyscafen gebruiken. Zelfs als er een stuk gesteente of een of ander mythisch diepzeemonster hier beneden terechtkwam en contact maakte met precies de juiste punten, zou er niets gebeuren.'

'De buitendeur gaat ook pas open als de stoom het water naar buiten gestuwd heeft en weer is gecondenseerd; met andere woorden, pas als zowel de druk als de temperatuur tot onder een bepaald punt zijn gedaald. Op het moment dat de buitendeur opengaat, zal een relatief kleine stijging van de inwendige druk, bijvoorbeeld door het instromen van water, die weer doen sluiten.'

Demerest zei: 'Maar dan, zodra je door de sluis heen bent, gaat de binnendeur achter je dicht en het zeewater moet weer in de sluis worden toegelaten. Kunt u dat ondanks de volle druk van de oceaan buiten geleidelijk laten verlopen?'

'Niet erg.' Bergen glimlachte. 'Het heeft weinig zin om te proberen al te veel weerstand te bieden aan de oceaan. Je moet ermee leren leven. We kunnen de druk bij het instromen tot een tiende terugbrengen maar zelfs dan komt het nog aan als een geweerschot... luider nog, als een donderslag, of een waterslag. Maar de binnendeur kan het wel houden en hij wordt niet vaak aan die druk blootgesteld. Maar wacht, u hebt de waterslag gehoord toen we kennis met elkaar maakten, toen Javans 'scaaf weer vertrok. Weet u nog?'

'Ik weet het nog,' zei Demerest. 'Maar er is iets dat ik niet begrijp. U houdt de sluis voortdurend gevuld met water onder hoge druk zodat de buitendeur niet belast wordt. Maar dat betekent dat de binnendeur steeds onder druk staat. Ergens moet er druk zijn.'

'Ja, dat klopt. Maar als de buitendeur, met aan beide kanten een verschil in druk van 1000 atmosfeer, bezwijkt, zou de hele oceaan met zijn miljoenen kubieke kilometers proberen hier binnen te komen en dat zou het absolute einde zijn. Als daarentegen de binnendeur onder druk staat en die het begeeft, krijgen we ongetwijfeld een knoeiboel, maar het enige water dat er dan bij Oceaan-Diep binnenkomt, zal de zeer beperkte hoeveelheid in de sluis zijn en de druk daarvan zal onmiddellijk zakken. We hebben dan ruim voldoende tijd om de boel te repareren, want de buitendeur zal het zeker een hele tijd uithouden.'

'Maar als ze allebei tegelijkertijd gaan...'

'Dan is het afgelopen met ons.' Bergen haalde zijn schouders op. 'Ik hoef u niet te vertellen dat er noch absolute zekerheid noch absolute veiligheid bestaat. Met een beetje risico moet je leven en de kans dat er tegelijkertijd twee dingen misgaan is zo microscopisch klein dat er best mee te leven valt.'

'Als al uw mechanische inrichtingen het af laten weten...

'Uitgesloten. Alles is beveiligd,' zei Bergen koppig.

Demerest knikte. Hij at zijn laatste stukje kip op. Mevrouw Bergen was al begonnen af te ruimen. 'Ik hoop dat u mij mijn vragen niet kwalijk neemt, meneer Bergen.'

'U mag vragen zoveel u wilt. Ik weet eigenlijk niet wat precies de aard is van uw bezoek hier. "Onderzoek naar feiten" is een ruim begrip. Ik neem echter aan dat er op de Maan heel wat te doen is over de ramp die onlangs is gebeurd en dat u als veiligheidstechnicus zich terecht genoodzaakt voelt om eventuele tekortkomingen te corrigeren en dat u, indien mogelijk, iets wilt leren van het systeem dat wij hier in Oceaan-Diep gebruiken.'

'Precies. Maar luistert u eens, als al uw automatisch beveiligde apparatuur om de een of andere reden uitvalt, zou u het overleven, maar al uw ontsnappingsluikmechanismen zouden voorgoed zijn afgesloten. U zou hier in Oceaan-Diep gevangen zitten en dat zou een langzame dood betekenen in plaats van een snelle.'

'Het is niet waarschijnlijk dat er ooit zoiets gebeurt, maar als het zover zou komen zouden we hopen de nodige reparaties uit te kunnen voeren voordat onze voorraad lucht uitgeput raakte. We hebben trouwens ook nog als reserve een handbedieningssysteem.'

'O?'

'Zeker. Toen Oceaan-Diep pas bestond en dit de enige eenheid was - die waar we nu in zitten - was handbediening alles wat we hadden. Dat was nog eens onveilig. Daar vlak achter u kunt u het paneel zien... met een scherm van breekbaar plastic ervoor.'

'In geval van nood het glas stuk slaan,' mompelde Demerest, het afgeschermde instrumentarium bekijkend.

'Pardon?'

'Gewoon een kreet die werd gebruikt bij antieke brandbestrijdingssystemen... Nou, werkt de handbediening nog, of is het systeem twintig jaar lang bedekt geweest met dat breekbare plastic van u zodat alles inmiddels onbruikbaar is geraakt zonder dat iemand het heeft gemerkt?'

'Helemaal niet. Het wordt periodiek gecontroleerd, net als de rest van onze uitrusting. Dat doe ik niet zelf, maar ik weet dat het gebeurt. Als er een elektrisch of elektronisch circuit niet normaal functioneert, gaan er lampen branden, alarmsignalen rinkelen, er gebeurt van alles behalve een kernexplosie... Weet u, meneer Demerest, wij zijn even nieuwsgierig wat Luna City betreft als u naar Oceaan-Diep. De neem aan dat u bereid zou zijn een van onze jongemannen uit te nodigen..

'Wat denk je van een jonge vrouw?' kwam Annette onmiddellijk tussenbeide.

'Ik weet zeker dat je jezelf bedoelt, schat,' zei Bergen, 'waarop ik alleen maar kan antwoorden dat je vastbesloten bent hier een kind te krijgen en het na de geboorte nog een tijd hier te houden, zodat hiermee afdoend is aangetoond dat jij niet in aanmerking kunt komen.'

Demerest zei stijfjes: 'Wij hopen dat u mensen naar Luna City zult sturen. Wij zouden het zeer op prijs stellen onze problemen met u te kunnen bespreken.'

'Ja, een wederzijdse uitwisseling van problemen en bij elkaar uithuilen zou voor ons allemaal een grote troost kunnen zijn. U heeft in Luna City bijvoorbeeld één positief ding waarvan ik dolgraag zou willen dat we dat hier ook konden hebben. Door de geringe zwaartekracht en het kleine verschil in druk, kunt u uw grotten elke onregelmatige en hoekige vorm geven die in uw smaak valt of nodig is voor hun doel. Hier beneden zijn we gebonden aan de bolvorm, voor zover we het kunnen bekijken tenminste voorlopig nog wel, en onze ontwerpers krijgen zo'n hekel aan de bolvormigheid dat je het je niet voor kunt stellen. Eigenlijk is het niet grappig. Ze gaan eraan kapot. Ze komen allemaal op een punt dat ze liever ontslag nemen dan in de bolvormen blijven werken.'

Bergen schudde zijn hoofd en duwde zijn stoel achterover tot hij tegen een kast met microfilms aan leunde. 'Weet u,' vervolgde hij, 'toen William Beebe in de jaren 1930 voor het eerst in de geschiedenis een diepzeekamer bouwde, was die alleen maar een gondel die aan een kabel van bijna een kilometer lang van het moederschip werd neergelaten, zonder drijfkamers en zonder motoren, en als de kabel brak, zeg maar dag met je handje, maar dat is nooit gebeurd... Waar was ik gebleven? O ja, toen Beebe zijn eerste diepzeekamer bouwde, wilde hij hem cilindrisch maken, weet u wel, zodat een man er gemakkelijk in zou passen. Een vriend van hem bracht hem echter van dat idee af en haalde hem over tot een bolvorm om de heel doordachte reden dat een bolvorm beter druk zou kunnen weerstaan dan welke andere vorm ook. Weet u wie die vriend was?'

'Nee, ik vrees van niet.'

'De man die president was van de Verenigde Staten ten tijde van Beebe's nakomelingen... Franklin D. Roosevelt. Al deze bolvormen die u hier beneden ziet zijn de achterkleinkinderen van Roosevelts voorstel.'

Demerest dacht daar even over na maar gaf geen commentaar. Hij kwam terug op het onderwerp waar ze het daarvoor over hadden gehad. 'We zouden het vooral op prijs stellen als iemand van Oceaan-Diep Luna City bezocht,' zei hij, 'omdat het zou kunnen leiden tot een volledig begrip, van de kant van Oceaan-Diep, van de noodzaak voor een gedragslijn die aanzienlijke zelfopoffering met zich mee zou kunnen brengen.'

'O?' Bergens stoel stond inéén klap weer met alle vier de poten op de vloer. 'Wat bedoelt u?'

'Oceaan-Diep is een fantastische prestatie. Dat zal ik zeker niet ontkennen. Ik kan me voorstellen dat het nog groter zal worden, een wereldwonder. Maar...'

'Maar?'

'Maar de oceanen zijn alleen maar een deel van de Aarde; een belangrijk deel, maar alleen maar een deel. De diepzee is alleen maar een deel van de oceaan. Die is inderdaad binnenruimte; die werkt naar binnen toe, zich voortdurend vernauwend tot op een punt.'

'Ik denk,' onderbrak Annette hem met een nogal grimmige uitdrukking op haar gezicht, 'dat u op het punt staat een vergelijking te maken met Luna City.'

'Dat klopt,' zei Demerest. 'Luna City vertegenwoordigt de buitenruimte, die steeds wijder wordt tot in het oneindige. Op de lange duur kun je hier geen kant meer op; daar kun je alle kanten op.'

'Maat en volume zijn voor ons niet alleen belangrijk, meneer Demerest,' zei Bergen. 'De oceaan is maar een klein deel van de Aarde, toegegeven, maar juist om die reden staat hij in nauw verband met meer dan vijf miljard menselijke wezens. Oceaan-Diep is experimenteel maar de nederzettingen op het continentale plat kunnen zich al steden noemen. Oceaan-Diep biedt de mensheid de mogelijkheid om de hele planeet te exploiteren...'

'Om de hele planeet te vervuilen,' onderbrak Demerest opgewonden. 'Om haar te verkrachten, te vernielen. De concentratie van de inspanningen van de mensen op de Aarde zelf is ongezond en zelfs fataal als die niet in evenwicht wordt gebracht door dat men zich ook richt op de buitenste grens.'

'Er is niets bij de grens,' wierp Annette snauwend tegen. 'De Maan is dood, alle andere werelden daarbuiten zijn dood. Als er al levende werelden bij de sterren zijn, lichtjaren ver weg, kunnen we ze niet bereiken. Deze oceaan leeft.'

'Ook de Maan leeft, mevrouw Bergen, en als Oceaan-Diep het toestaat, zal de Maan een onafhankelijke wereld worden. Wij Maanmannen zullen er dan voor zorgen dat andere werelden worden bereikt en levend worden gemaakt en, als de mensheid maar geduld heeft, zullen we de sterren bereiken. Wij! Wij! Alleen wij Maanmensen, gewend aan de ruimte, gewend aan het leven in een grot, gewend aan een technologische omgeving, zullen het leven kunnen verdragen in een ruimteschip dat misschien eeuwen moet reizen om de sterren te bereiken.'

'Wacht, wacht, Demerest,' zei Bergen, zijn hand opstekend. 'Wacht even! Wat bedoelt u, als Oceaan-Diep het toestaat? Wat hebben wij ermee te maken?'

'U concurreert met ons, meneer Bergen. De Planetaire Project Raad zal zich achter u scharen, u meer, ons minder geven, omdat op korte termijn gezien, zoals uw vrouw zegt, de oceaan leeft en de Maan niet, op duizend mensen na; omdat u nog geen 10 kilometer van huis bent en wij 400000, omdat u in een uur te bereiken bent terwijl een reis naar ons drie dagen kost. En omdat u een ideale veiligheidsgraad hebt en wij... pech hebben gehad.'

'Maar dat laatste heeft toch vrijwel niets te betekenen. Ongelukken kunnen altijd, overal voorkomen.'

'Maar ook zoiets kan worden gebruikt,' zei Demerest woedend. 'Het kan worden gebruikt om emoties te manipuleren. Voor mensen die het doel en het belang van ruimte-exploratie niet zien, is de dood van Maanmensen door ongelukken bewijs genoeg dat de Maan gevaarlijk is, dat de kolonisatie ervan een nutteloze fantasie is. Waarom niet? Het is voor hen een excuus om geld te besparen en ze kunnen hun geweten sussen door een deel ervan in Oceaan-Diep te investeren. Daarom zei ik dat het ongeluk op de Maan een bedreiging vormde voor het voortbestaan van Luna City, zelfs al zijn er maar twintig van de bijna 1000 mensen gedood.'

'Ik kan uw argument niet accepteren. Er is al die jaren genoeg geld geweest voor ons allebei.'

'Niet genoeg geld. Daar gaat het juist om. Al die jaren is er niet genoeg geïnvesteerd om de Maan onafhankelijk te maken, en dan gebruiken ze dat gebrek aan onafhankelijkheid weer tegen ons. Er wordt evenmin genoeg geld geïnvesteerd om Oceaan-Diep onafhankelijk te maken... Maar nu kunnen ze u genoeg geld geven als ze ons helemaal laten vallen.'

'Denkt u dat dat zal gebeuren?'

'Daar ben ik vrijwel zeker van, tenzij Oceaan-Diep politieke bezorgdheid toont voor de toekomst van de mensheid.'

'Hoe dan?'

'Door extra fondsen te weigeren. Door niet met Luna City te concurreren. Door de voorrang te geven aan het welzijn van het hele ras boven eigenbelang.'

'U verwacht toch zeker niet van ons dat wij meewerken aan de ontmanteling van...'

'Dat hoeft helemaal niet. Begrijpt u het niet? Ondersteun ons argument dat Luna City van essentieel belang is, dat ruimte-exploratie de hoop van het menselijk ras is; dat u zult wachten, bezuinigen als dat nodig is.'

Bergen keek naar zijn vrouw en trok zijn wenkbrauwen op. Ze schudde kwaad haar hoofd. Bergen zei: 'U hebt, geloof ik, nogal een romantische kijk op de PPR. Zelfs al houd ik nobele, zelfopofferende toespraken, wie zegt dat ze zuilen luisteren? Er spelen veel meer factoren mee in de kwestie van Oceaan-Diep dan mijn mening en mijn verklaringen. Bijvoorbeeld economische overwegingen en de publieke opinie. Ontspant u zich toch, meneer Demerest! Dat ongeluk betekent echt niet het einde van Luna City. U zult heus wel fondsen krijgen. Dat weet ik zeker. Echt, dat weet ik zeker. Laten we hier nu mee ophouden...'

'Nee, ik moet u er op de een of andere manier van overtuigen dat ik het ernstig meen. Als het nodig is moet Oceaan-Diep pas op de plaats maken, tenzij de PPR voldoende middelen ter beschikking kan stellen voor ons beide.'

Bergen zei: 'Is dit een of andere officiële missie, meneer Demerest? Spreekt u officieel voor Luna City, of alleen voor uzelf?'

'Alleen voor mijzelf, maar misschien is dat voldoende, meneer Bergen.'

'Ik geloof het niet. Het spijt me, maar dit wordt onaangenaam. Ik stel voor dat u toch maar liever met de eerstvolgende 'scaaf weer naar Boven gaat.'

'Nog niet! Nog niet!' Demerest keek wild om zich heen, stond toen onvast op en leunde met zijn rug tegen de muur. Hij was een beetje te lang voor de kamer en hij werd zich bewust van het feit dat het eind van zijn leven naderde. Nog één stap verder en hij zou niet meer terug kunnen.

Hij had ze daar op de Maan gezegd dat het geen zin zou hebben om te praten, om te onderhandelen. Het was een gevecht op leven en dood om de beschikbare financiën en niets mocht de bestemming van Luna City in de weg staan; Oceaan-Diep niet; de Aarde niet; nee, ook de Aarde niet want de mensheid en het universum waren belangrijker dan zelfs de Aarde. De mens moest zijn moederschoot ontgroeien en...

Demerest kon zijn eigen gejaagde ademhaling horen en de innerlijke beroering van zijn gedachten. De twee anderen keken hem kennelijk bezorgd aan. Annette stond op en zei: 'Bent u ziek, meneer Demerest?'

'Ik ben niet ziek. Gaat u zitten. Ik ben veiligheidstechnicus en ik wil u een lesje geven over veiligheid. Ga zitten, mevrouw Bergen.'

'Ga zitten, Annette,' zei Bergen. 'Ik zal wel voor hem zorgen.' Hij stond op en deed een stap vooruit.

Maar Demerest zei: 'Nee. Beweegt u zich ook niet. Ik heb hier iets. U bent al te naïef als het gaat om menselijke gevaren, meneer Bergen. U beschermt zichzelf tegen de zee en tegen mechanische storingen, maar menselijke bezoekers fouilleert u niet. Ik heb een wapen. Bergen.'

Nu hij het gezegd had en hij de laatste stap had gedaan, zodat er geen weg terug meer was want wat hij nu ook deed, hij was ten dode opgeschreven, voelde hij zich heel kalm.

'O, John,' zei Annette en greep haar mans arm vast. 'Hij is...'

Bergen ging voor haar staan. 'Een wapen? Is dat het? Rustig aan nu, Demerest, rustig aan. Er is niets om u over op te winden. Als u wilt praten, zullen we praten. Wat is dat?'

'Niets dramatisch. Een draagbare laserstraal.'

'Maar wat wilt u daarmee doen?'

'Oceaan-Diep vernietigen.'

'Maar dat kunt u niet, Demerest. U weet dat u het niet kunt. Er gaat maar een beperkte hoeveelheid energie in een houder en een houder die je in je hand kunt houden bevat nooit zoveel energie dat die een straal kan produceren die in staat is door de muren heen te komen.'

'Dat weet ik. Hoewel er in deze houder meer energie zit dan u denkt. Hij is op de Maan gemaakt en het vervaardigen van energie-eenheden in een vacuüm heeft wel een paar voordelen. Maar u hebt gelijk. Hij is alleen maar gemaakt voor kleine karweitjes en moet vaak opnieuw worden opgeladen. Ik ben dan ook niet van plan om te proberen hiermee door een staallegering van bijna een halve meter dik heen te komen... Maar indirect zal ik het er wel mee voor elkaar krijgen. Ten eerste zal hij u allebei rustig houden. Er is genoeg energie in mijn hand om twee mensen te doden.'

'U zou ons niet doden,' zei Bergen rustig. 'U hebt daar geen enkele reden toe.'

'Als u,' zei Demerest, 'daarmee wilt zeggen dat ik een onredelijk wezen ben die aan het verstand gebracht moet worden dat hij krankzinnig is, laat u het dan maar. Ik heb alle reden om u te doden en ik zal u doden. Als het moet door een laserstraal, hoewel ik dat liever niet doe.'

'Wat zou u eraan hebben om ons te doden? Legt u me dat eens uit. Is het omdat ik heb geweigerd middelen van Oceaan-Diep op te offeren? Ik had niet anders gekund. Ik ben in feite niet degene die de beslissingen neemt. En als u mij doodt, zal dat de beslissing niet in uw voordeel uit doen vallen. Integendeel zelfs. Als een Maanman een moordenaar is, welke uitwerking zou dat dan hebben op Luna City? Denkt u eens aan de gevoelens van de mensen op Aarde.'

Er was een nauwelijks merkbare schrille ondertoon in Annettes stem toen zij sprak. 'Begrijpt u niet dat er mensen zullen zijn die zeggen dat de zonnestraling op de Maan een gevaarlijke uitwerking heeft? Dat de genetische technieken waardoor uw beenderen en spieren zijn aangepast, uw mentale stabiliteit hebben aangetast? Denkt u eens na over het woord "maanziek", meneer Demerest. Vroeger geloofde men dat de Maan krankzinnigheid veroorzaakte.'

'Ik ben niet krankzinnig, mevrouw Bergen.'

'Dat doet er niet toe,' zei Bergen, die soepel op het thema van zijn vrouw inspeelde. 'De mensen zullen zeggen dat u het wel was; dat alle Maanmensen dat zijn; en Luna City zal worden gesloten en de exploratie van de Maan zelf zal worden gestaakt, misschien voorgoed. Is dat wat u wilt?'

'Dat zou misschien gebeuren als ze dachten dat ik u had gedood, maar dat zullen ze niet. Het zal een ongeluk zijn.' Met zijn linker elleboog verbrak Demerest het plastic dat het handbedieningspaneel afschermde.

'Ik ken dergelijke eenheden wel,' zei hij. 'Ik weet precies hoe ze werken. Normaal gesproken zou het breken van dat plastic een waarschuwingssignaal in werking moeten stellen - tenslotte zou het per ongeluk gebroken kunnen zijn - en dan zou er iemand hierheen komen om te kijken wat er aan de hand is of, beter nog, de bedieningsinstrumenten zouden automatisch moeten worden geblokkeerd totdat die blokkade opzettelijk wordt opgeheven zodat duidelijk zou zijn dat het breken niet per ongeluk was gegaan.'

Hij wachtte even en zei toen: 'Maar ik weet zeker dat er niemand zal komen, dat er geen waarschuwing is uitgegaan. Uw handbedieningssysteem is niet beveiligd omdat u er in uw hart van overtuigd was dat het nooit zou worden gebruikt.'

'Wat bent u van plan?' zei Bergen.

Hij was gespannen en Demerest hield zijn knieën goed in de gaten, en zei: 'Als u in mijn richting probeert te springen, schiet ik meteen, en ga dan door met waar ik mee bezig ben.'

'Ik denk dat ik nu toch niet veel meer te verliezen heb.'

'U hebt tijd te verliezen. Als u me zonder onderbreking door laat gaan, hebt u enkele minuten om te blijven praten. Misschien kunt u het me wel uit mijn hoofd praten. Dat is mijn voorstel. Laat mij ongestoord doorgaan en ik geef u de kans met tegenargumenten te komen.'

'Maar wat bent u van plan?'

'Dit,' zei Demerest. Hij hoefde niet te kijken. Zijn linkerhand schoot uit en haalde een schakelaar over. 'De fusie-eenheid zal nu hitte in de luchtsluis pompen en de stoom zal die leeg maken. Dat zal een paar minuten duren. Als dat gebeurd is, weet ik zeker dat een van die rode lampjes zal gaan branden.'

'Gaat u...'

Demerest zei: 'Waarom vraagt u dat nog? U weet toch dat ik, nu ik eenmaal zover ben gegaan, van plan moet zijn Oceaan-Diep te laten overstromen?'

'Maar waarom? Waarom, verdomme?'

'Omdat men het zal beschouwen als een ongeluk. Omdat uw veiligheidscijfers er dan hopeloos uit zullen zien. Omdat het een complete ramp zal zijn die u helemaal weg zal vagen. En dan zal de PPR zich van u af keren, en de glans van Oceaan-Diep zal zijn verdwenen. Wij zullen de fondsen krijgen; wij zullen doorgaan. Als ik dat op een andere manier kon bewerkstelligen, zou ik dat doen, maar de behoeften van Luna City zijn de behoeften van de mensheid en die zijn het allerbelangrijkst.'

'U zult ook sterven,' wist Annette uit te brengen.

'Natuurlijk. Als ik eenmaal gedwongen ben geweest zoiets te doen, zou ik niet eens willen leven. Ik ben geen moordenaar.'

'Maar dat zult u wel zijn. Als u deze eenheid overstroomt, zult u heel Oceaan-Diep overstromen en iedereen hier doden... en de mensen buiten in hun duikboten veroordelen tot een langzamer dood. Vijftig mannen en vrouwen... en een ongeboren kind.'

'Dat is niet mijn schuld,' zei Demerest, die het duidelijk met zichzelf te kwaad had. 'Ik had niet verwacht hier een zwangere vrouw aan te treffen, maar nu dat het geval is, kan ik niet om die reden ophouden.'

'Maar u moet ophouden,' zei Bergen. 'Uw plan zal nooit lukken als het gebeurde niet een ongeluk blijkt te zijn. Ze zullen u vinden met een straalwerper in uw hand terwijl het duidelijk zal zijn dat er aan het handbedieningssysteem is geknoeid. Denkt u niet dat ze daaruit de waarheid zullen afleiden?'

Demerest voelde zich ontzettend moe. 'Meneer Bergen, wat u zegt klinkt wanhopig. Luister... Als de buitendeur opengaat, komt er water onder een druk van duizend atmosfeer naar binnen. Het zal een massieve stormram zijn die alles op zijn pad vernietigt en verbrijzelt. De muren van de eenheden van Oceaan-Diep zullen overblijven, maar alles daarbinnen zal onherkenbaar worden verminkt. Mensen zullen tot flarden weefsel en versplinterde botten worden verpletterd en de dood zal snel en pijnloos zijn. Zelfs als ik u met de laserstraal dood brandt, blijft er geen enkel bewijs over, en ik zal dan ook niet aarzelen. Dit handbedieningspaneel zal ook worden weggevaagd; alles wat ik doe zal door het water worden uitgewist.'

'Maar de straalwerper, het laserpistool. Ook als het is beschadigd, zullen ze het kunnen herkennen,' zei Annette.

'Deze dingen gebruiken we wel meer op de Maan, mevrouw Bergen. Het is een normaal stuk gereedschap; het is de optische tegenhanger van een knipmes. Ik zou u met een knipmes kunnen doden, maar men zou uit het feit dat iemand een knipmes bij zich had, of er zelfs een uitgeklapt vasthield, niet afleiden dat hij per se van plan was een moord te plegen. Hij zou met snijden bezig kunnen zijn. Bovendien is een op de Maan gemaakt laserpistool geen projectiel vuurwapen. Het hoeft geen inwendige explosie te weerstaan. Het is gemaakt van dun metaal, mechanisch zwak. Als het door de waterslag is verbrijzeld, betwijfel ik of men zou kunnen opmaken wat het geweest is.'

Demerest hoefde over deze verklaringen niet na te denken. Hij had ze gedurende maandenlange overpeinzingen op de Maan uitgedacht.

in feite,' vervolgde hij, 'hoe zullen de onderzoekers ooit weten wat er hierbinnen is gebeurd? Ze zullen 'scafen naar beneden sturen om de restanten van Oceaan-Diep te onderzoeken, maar hoe kunnen ze binnenkomen zonder eerst het water naar buiten te pompen? Ze zouden een nieuw Oceaan-Diep moeten bouwen, en hoe lang zou dat wel niet duren? Misschien zullen ze, gezien de weerstand van het publiek om geld te verspillen, dat nooit doen en zich ermee tevreden stellen een laurierkrans te laten zakken op de dode muren van het dode Oceaan-Diep.'

'De mensen in Luna City zullen weten wat u gedaan hebt,' zei Bergen. 'Een van hen zal zeker een geweten hebben. De waarheid zal bekend worden.'

'Eén waarheid is,' zei Demerest, 'dat ik geen idioot ben. Niemand in Luna City weet wat ik van plan was of zal vermoeden wat ik gedaan heb. Ze hebben me hierheen gestuurd om te onderhandelen over samenwerking op het terrein van financiële toewijzingen. Ik moest alleen maar onze argumenten naar voren brengen. Er wordt daarboven zelfs geen laserstraalwerper vermist. Deze heb ik zelf uit bij elkaar geraapte stukjes in elkaar geknutseld... En hij werkt. Ik heb hem uitgeprobeerd.'

Annette zei langzaam: 'U heeft het niet goed doordacht. Weet u wat u aan het doen bent?'

'Ik heb het wel degelijk doordacht. Ik weet wat ik doe... En ik weet ook dat u zich allebei bewust bent van het brandende lampje. Ik heb het gezien. De luchtsluis is leeg en de tijd is om, vrees ik.'

Vlug, zijn straalwerper gespannen omhoog houdend, haalde hij nog een schakelaar over. Een cirkelvormig stuk muur ging met een ruk zover open dat er een halvemaanvormige kier te zien was en gleed toen soepel weg.

Uit zijn ooghoek zag Demerest de gapende duisternis, maar hij keek niet. Er kwam een klamme zilte wasem uit; een vreemde geur van dode stoom. Hij verbeeldde zich dat hij zelfs het klotsende geluid van het water op de bodem van de sluis kon horen.

Demerest zei: 'Bij een rationeel handbedieningssysteem zou de buitendeur nu vergrendeld moeten zijn. Als de binnendeur open is, zou de buitendeur door niets open te krijgen moeten zijn. Ik vermoed echter dat het handbedieningssysteem in eerste instantie te vlug in elkaar is gezet om die voorzorgsmaatregel te nemen, en dat het te snel is vervangen om die voorzorgsmaatregel toe te voegen. En als ik daar nog bewijs voor nodig mocht hebben, u zou daar niet zo gespannen zitten als u wist dat de buitendeur niet open zou gaan. Ik hoef maar een knop in te drukken en de waterslag komt. We zullen niets voelen.'

Annette zei: 'Druk hem nog niet in. Ik heb nog één ding te zeggen. U zei dat we tijd zouden hebben om u te overreden.'

'Terwijl het water naar buiten werd gestuwd.'

'Laat me dit nog even zeggen. Een minuut. Een minuut. Ik zei dat u niet wist wat u aan het doen was. Dat weet u niet. U bent het ruimteprogramma aan het vernietigen, het ruimteprogramma. Ruimte houdt meer in dan ruimte.' Haar stem had een schrille klank gekregen.

Demerest fronste zijn wenkbrauwen. 'Waar hebt u het over? Wees duidelijk, anders maak ik een eind aan dit alles. Ik ben moe. Ik ben bang. Ik wil het achter de rug hebben.'

Annette zei: 'U zit niet in de interne raad van de PPR. Mijn man evenmin. Maar ik wel. Denkt u dat ik hier ondergeschikt ben omdat ik vrouw ben? Beslist niet. U, meneer Demerest, houdt uw blik alleen op Luna City gevestigd. Mijn man heeft alleen oog voor Oceaan-Diep. Geen van beide weten jullie iets.

Waar had u naar toe willen gaan, meneer Demerest, als u net zoveel geld had als u wilde? Mars? De asteroïden? De satellieten van de gasreuzen? Dat zijn allemaal kleine werelden; allemaal dorre oppervlakken onder een lege hemel. Het kan nog generaties duren voordat we eraan toe zijn om naar de sterren te proberen te komen en tot dan zouden we alleen dwergnederzettingen hebben. Is dat uw ambitie?

Mijn mans ambitie is al geen cent beter. Hij droomt ervan de habitat van de mensheid over de oceaanbodem uit te breiden, een oppervlak dat uiteindelijk niet veel groter is dan het oppervlak van de Maan en van de andere dwergwerelden. Wij van de PPR daarentegen willen meer dan jullie beiden, en als u die knop indrukt, meneer Demerest, zal de grootste droom die de mensheid ooit heeft gehad op niets uitlopen.'

Ondanks zichzelf was Demerest geïnteresseerd, maar hij zei: 'U kletst maar wat.' Het was mogelijk, wist hij, dat ze op de een of andere manier anderen in Oceaan-Diep hadden gewaarschuwd, dat elk moment iemand tussenbeide zou komen, dat iemand hem neer zou proberen te schieten. Hij stond echter tegenover de enige opening en hij hoefde maar één knop in te drukken, zelfs zonder te kijken en het zou binnen de seconde gebeurd zijn.

Annette zei: 'Dit is geen kletspraatje. U weet dat er meer voor nodig was dan raketschepen om de Maan te koloniseren. Om een succesvolle kolonisatie mogelijk te maken, moesten mensen genetisch worden veranderd en aangepast aan de geringe zwaartekracht. U bent dus een product van dergelijke genetische technieken.'

'En?'

'En zouden mensen dan ook niet met behulp van genetische technieken aan een grotere zwaartekracht kunnen worden aangepast? Wat is de grootste planeet van het Zonnestelsel, meneer Demerest?'

'Jupi...'

'Ja, Jupiter. Elf maal de diameter van de Aarde; veertig maal de diameter van de Maan. Een oppervlak dat 129 maal zo groot is als dat van de Aarde; 1600 maal dat van de Maan. De omstandigheden daar zijn zo verschillend van alle gebieden die wij kunnen veroveren waar dan ook op werelden die even groot zijn als de Aarde of kleiner, dat elke echte wetenschapper zijn halve leven ervoor over zou hebben om de kans te krijgen een kijkje van dichtbij te nemen.'

'Maar Jupiter is een onmogelijk doel.'

'O ja?' zei Annette, en wist zelfs even vluchtig te glimlachen. 'Even onmogelijk als vliegen? Waarom is het onmogelijk? Door middel van genetische technieken zou je mensen met sterkere en dichtere beenderen kunnen krijgen, met sterkere en compactere spieren. Dezelfde systemen die Luna City omsluiten tegen het luchtledige en Oceaan-Diep tegen de zee kunnen ook het toekomstige Jupiter-Diep tegen de met ammoniak verzadigde omgeving omsluiten.'

'Het veld van de zwaartekracht...'

'Kan worden ondervangen door schepen met kernaandrijving die op dit moment worden ontworpen. U weet dat niet maar ik wel.'

'We zijn zelfs niet zeker van de diepte van de atmosfeer. De druk...'

'De druk! De druk! Meneer Demerest, kijk om u heen. Waarom denkt u dat Oceaan-Diep in werkelijkheid is gebouwd? Om de oceaan te exploiteren? Dat is de nederzettingen op het continentale plat wel toevertrouwd. Om kennis te verwerven van de diepzeebodem? We zouden dat gemakkelijk per 'scaaf kunnen doen en dan hadden we ons de honderd miljard dollar die tot nog toe in Oceaan-Diep zijn geïnvesteerd kunnen besparen.'

'Begrijpt u niet, meneer Demerest, dat Oceaan-Diep iets meer dan dat moet betekenen? Het doel van Oceaan-Diep is de uitwerking van de schepen en mechanismen die uiteindelijk gebruikt zullen kunnen worden voor de exploratie en kolonisatie van Jupiter. Kijk om u heen en zie het begin van een Joviaanse omgeving; de beste benadering die we op Aarde kunnen bereiken. Dit is maar een flauwe afspiegeling van de machtige Jupiter, maar het is een begin.'

'Vernietig dit, meneer Demerest, en u vernietigt elke hoop op Jupiter. Laat ons daarentegen leven en we zullen, samen, doordringen en het mooiste sieraad van het Zonnestelsel vestigen. En lang voordat we de grenzen van Jupiter kunnen bereiken, zullen we klaar zijn voor de sterren, voor de op de Aarde lijkende planeten die eromheen cirkelen, én ook voor de op Jupiter lijkende planeten. Luna City zal niet in de steek worden gelaten omdat beide nodig zijn voor dit uiteindelijke doel.'

Demerest dacht op dat moment helemaal niet meer aan die laatste knop. Hij zei: 'Niemand in Luna City heeft daar iets van gehoord.'

'U niet. Er zijn in Luna City wel mensen die het weten. Als u hen had verteld over uw vernietigingsplan, zouden ze u hebben tegengehouden. Natuurlijk kunnen we het niet algemeen bekendmaken en zijn er maar een paar mensen die het weten. Het publiek heeft al moeite genoeg met het financieren van de planetaire projecten die nu in gang zijn. Als de PPR karig is, komt dat doordat de publieke opinie haar gulheid beperkt. Wat denkt u dat de mensen zouden zeggen als ze dachten dat we ons op Jupiter richtten? Wat een enorme waanzin zou dat in hun ogen zijn. Maar we gaan door en elk beetje geld dat we uit kunnen sparen besteden we aan de verscheidene facetten van het Project Grote Wereld.'

'Project Grote Wereld?'

'Ja,' zei Annette. 'Nu weet u het en ik heb een ernstige inbreuk op de veiligheid gepleegd. Maar het doet er niet toe, is het wel? We zijn toch allemaal ten dode opgeschreven, net als het project.'

'Wacht nu even, mevrouw Bergen.'

'Als u nu van gedachten verandert, denkt u dan niet dat u ooit over het Project Grote Wereld kunt praten. Dat zou het project net zo effectief beëindigen als de vernietiging van dit alles. En het zou zowel uw carrière als de mijne beëindigen. Het zou ook een eind kunnen maken aan Luna City en Oceaan-Diep... dus nu u het weet, maakt het misschien toch geen enkel verschil. U kunt net zo goed die knop indrukken.'

'Ik zei wacht...' Er zaten diepe rimpels in Demerests voorhoofd en in zijn ogen lag een gefolterde uitdrukking. 'Ik weet niet...'

Bergen bereidde zich voor op een plotselinge sprong terwijl Demerests gespannen waakzaamheid overging in onzekere introspectie, maar Annette greep haar mans mouw vast.

Een eindeloze stilte die misschien tien seconden duurde, volgde en toen stak Demerest zijn laserstraal uit. 'Neem het,' zei hij. 'Ik zal mezelf als onder arrest beschouwen.'

'U kunt niet worden gearresteerd,' zei Annette, 'zonder dat het hele verhaal naar buiten komt.' Ze pakte de laserstraal aan en gaf hem aan Bergen. 'Het is voldoende als u terugkeert naar Luna City en hierover zwijgt. Tot dan zullen we u onder bewaking houden.'

Bergen stond bij het handbedieningspaneel. De binnendeur gleed dicht en daarna kwam de donderende waterslag van het water dat in de sluis terugkwam.

Man en vrouw waren weer alleen. Ze hadden geen woord durven zeggen totdat Demerest veilig lag te slapen onder de waakzame blik van twee mannen die van de reden van hun taak op de hoogte waren gebracht. De onverwachte waterslag had iedereen opgeschrikt en er was een sterk gecensureerde verklaring van het incident gegeven.

Het handbedieningssysteem was nu afgesloten en Bergen zei: 'We zullen er meteen werk van maken dat de handbediening wordt beveiligd. En van nu af aan zullen alle bezoekers moeten worden gefouilleerd.'

'O, John,' zei Annette. 'Ik geloof dat mensen krankzinnig zijn. Daar zaten we, de dood onder ogen ziend voor ons en voor Oceaan-Diep; het einde van alles. En ik bleef maar denken... ik moet kalm blijven; ik moet geen miskraam krijgen.'

'Kalm bleef je zeker. Je was fantastisch. Ik bedoel, Project Grote Wereld! Aan zoiets heb ik nog nooit gedacht, maar... lieve hemel, het is een aantrekkelijk idee. Het is geweldig.'

'Het spijt me dat ik dat allemaal moest zeggen, John. Het was natuurlijk nep. Ik heb het verzonnen. Demerest wilde werkelijk dat ik iets verzon. Hij was geen moordenaar of vernietiger; hij was volgens zijn eigen oververhitte gedachten een patriot, en ik neem aan dat hij zichzelf voorhield dat hij moest vernietigen om te kunnen redden, een niet zo ongebruikelijke opvatting bij kleinzielige mensen. Maar hij zei dat hij ons tijd zou geven om hem ervan af te brengen en ik geloof dat hij hoopte dat dat ons zou lukken. Hij wilde dat we iets bedachten dat hem het excuus zou geven te redden om te redden, en dat heb ik hem gegeven... Het spijt me dat ik je voor de gek moest houden, John.'

'Je hebt me niet voor de gek gehouden.'

'Niet?'

'Hoe zou je dat kunnen? Ik wist dat je geen lid van de PPR was.'

'Waarom was je daar zo zeker van? Omdat ik een vrouw ben?'

'Helemaal niet. Omdat ík lid ben, Annette, en dát is vertrouwelijk. En, als je het niet erg vindt, zal ik stappen gaan ondernemen om precies datgene wat jij voorstelde te gaan beginnen... Project Grote Wereld.'

'Zo!' Annette dacht daarover na en glimlachte toen traag. 'Zo! Dat is niet slecht. Vrouwen kunnen zich soms nuttig maken.'

'Dat,' zei Bergen eveneens glimlachend, 'heb ik nooit ontkend.'

Het oude liedje

Jerome Bishop, componist en trombonist, was nog nooit eerder in een zwakzinnigeninrichting geweest.

Er waren wel eens momenten dat hij dacht dat hij er op de een of andere dag zou belanden als patiënt (wie was tenslotte daarvoor veilig?), maar het was nooit bij hem opgekomen dat hij daar ooit terecht zou komen als adviseur inzake geestesstoornissen. Als adviseur.

Hij zat daar in het jaar 2001, terwijl de wereld in een tamelijk troosteloze toestand verkeerde (maar er werd hard gewerkt aan verbetering daarvan, zei men), en stond op toen een dame van middelbare leeftijd binnentrad. Haar haar begon al te grijzen en Bishop was er zich dankbaar van bewust dat zijn eigen haardos nog vol en zelfs nog donker getint was.

'Bent u meneer Bishop?' vroeg ze.

'Tot nu toe wel.'

Ze stak haar hand uit. 'Ik ben dokter Cray. Wilt u met mij meekomen?'

Hij schudde haar de hand en volgde haar. Hij probeerde zich niet te storen aan de saaie grijze uniformen die iedereen droeg die hij tegenkwam.

Dokter Cray legde een vinger op haar lippen en gebaarde hem in een stoel te gaan zitten. Ze drukte op een knop en het licht ging uit, waardoor de blik werd getrokken naar een verlicht venster. Door het raam kon Bishop een vrouw zien die in een soort achteroverhellende tandartsstoel lag. Een netwerk van soepele draden kwam uit haar hoofd te voorschijn, een dunne, scherpe lichtstraal strekte zich achter haar uit van pool tot pool en een enigszins minder smalle strook papier ontvouwde zich naar boven toe.

Het licht ging weer aan; het schouwspel verdween.

Dokter Cray zei: 'Weet u wat wij daar binnen aan het doen zijn?'

'U registreert hersengolven? Het is maar een veronderstelling.'

'Een juiste veronderstelling. Dat doen we inderdaad. Het is een laserregistratie. Weet u hoe dat werkt?'

'Ik ben ook al eens per laser geregistreerd.' zei Bishop terwijl hij zijn benen over elkaar legde, 'maar dat betekent niet dat ik weet hoe het werkt. Alleen de technici kennen de details... Kijk, dokter, als u mocht denken dat ik een lasertechnicus ben, dan hebt u het mis.'

'Nee. ik weet dat u dat niet bent,' zei dokter Cray haastig. 'U bent hier ergens anders voor... Laat mij het u uitleggen. Wij kunnen een laserstraal heel nauwkeurig wijzigen; veel sneller en veel nauwkeuriger dan we een elektrische stroom kunnen veranderen, of zelfs een bundel elektronen. Dat betekent dat een bijzonder ingewikkelde golf nog veel gedetailleerder kan worden vastgelegd dan tot dusver voor mogelijk werd gehouden. We kunnen een spoor maken van een microscopisch dunne laserstraal en daardoor een golf krijgen die we onder een microscoop kunnen bestuderen. We kunnen elk subtiel detail vastleggen dat onzichtbaar is voor het blote oog en dat op geen enkele andere wijze kan worden waargenomen.'

'Als dat hetgene is waarover u mij wilt raadplegen,' zei Bishop, 'dan is alles wat ik u kan zeggen dat het geen enkel nut heeft mij al deze details uit te leggen. U zult dat zelf moeten begrijpen. Als u een laserrecording verkleint tot minder dan een bepaalde waarde, dan verhoogt u de kosten maar u vergroot niet het effect. In feite krijgt u, naar wordt gezegd, een soort zoemen dat de muziek begint te verdringen. Ik hoor het niet zelf, maar ik kan u vertellen dat als u het beste resultaat wilt bereiken, u de laserstraal helemaal niet dunner moet maken... Natuurlijk zal er verschil bestaan met hersengolven, maar wat ik u nu zeg is alles wat ik voor u kan doen. Dus ga ik maar, en het kost u niet meer dan de autokosten.'

Hij maakte aanstalten op te staan, maar dokter Cray schudde heftig haar hoofd. 'Ga alstublieft zitten, meneer Bishop. Het ís iets anders dan het vastleggen van hersengolven. Daarbij hebben we alle details nodig die we kunnen krijgen. Tot nu toe is alles wat we ooit uit hersengolven hebben verkregen, de uiterst kleine, elkaar overlappende weerklank van de tien miljard hersencellen, een soort ruw gemiddelde dat alles verdoezelt behalve de meest algemene effecten.'

'U bedoelt dat het is alsof men luistert naar tien miljard piano's die elk hun eigen melodie spelen op een afstand van bijvoorbeeld honderd kilometer?'

'Precies.'

'U hoort alleen maar geruis?'

'Niet helemaal. We verkrijgen bepaalde gegevens, over epilepsie bijvoorbeeld. Maar met laserregistratie beginnen we de fijnere details te krijgen; we beginnen de individuele melodieën te horen die de verschillende piano's spelen; we beginnen te horen welke bepaalde piano's wel eens vals konden zijn.'

Bishop fronste zijn wenkbrauwen. 'Dus u kunt zeggen wat een bepaald persoon gek maakt?'

'Bij wijze van spreken. Kijkt u maar eens.' In een andere hoek van de kamer lichtte een scherm op, waarop een dunne, trillende lijn zichtbaar was. 'Ziet u dit, meneer Bishop?' Dokter Cray drukte op de knop van een apparaat dat ze in haar hand hield en een klein onderdeel in de lijn werd rood. De lijn bewoog zich voort over het verlichte scherm en de rode punten verschenen op regelmatige afstand.

'Dat is een microfoto,' zei dokter Cray. 'Die kleine rode onderbrekingen zijn niet zichtbaar voor het blote oog en zouden niet zichtbaar zijn met een registratiemethode die minder gevoelig is dan de laser. Het gebeurt alleen maar wanneer deze patiënt een depressie heeft. De tekens zijn sterker naarmate de depressie groter is.'

Bishop dacht er een ogenblik over na. Toen zei hij: 'Kunt u er iets mee doen? Tot zover betekent het dat u bij dergelijke rode punten kunt zeggen dat er een depressie is; maar dat kunt u ook door alleen maar naar de patiënt te luisteren.'

'Dat is zo, maar de details verduidelijken het. Bijvoorbeeld, we kunnen de hersengolven omzetten in zwak flikkerende lichtgolven en bovendien in gelijkwaardige geluidsgolven. We gebruiken hetzelfde lasersysteem als men gebruikt om uw muziek op te nemen. We krijgen een soort vaag muzikaal gezoem, dat overeenkomt met het flikkeren van het licht. Ik zou graag willen dat u er via de oortelefoon naar luisterde.'

'De muziek van die bepaalde persoon waarvan de hersenen die lijn hebben voortgebracht?'

'Ja, en omdat we het niet veel kunnen versterken zonder details te verliezen vragen we u ernaar te luisteren met een oortelefoon.'

'En ook naar het licht kijken?'

'Dat is niet noodzakelijk. U kunt uw ogen sluiten. Er zal genoeg van het flikkeren door de oogleden heen dringen om de hersenen te beïnvloeden.'

Bishop sloot zijn ogen. Door het zoemen heen kon hij zacht het klagend geluid horen van een eigenaardig kloppen, een eigenaardig, droevig ritme, dat alle kwellingen van de oude vermoeide wereld in zich droeg. Hij luisterde, zich vaag bewust van het zwakke licht dat zijn ogen trof tijdens de flikkeringen.

Hij voelde dat er krachtig aan zijn overhemd werd getrokken. 'Meneer Bishop... meneer Bishop...'

Hij haalde diep adem. 'Dank u,' zei hij, terwijl hij een beetje huiverde. 'Het maakte me een beetje van streek, maar ik kon er ook niet mee ophouden.'

'U luisterde naar een depressie via hersengolven en u werd erdoor beïnvloed. Zij dwongen u uw eigen hersengolvenpatroon ermee in overeenstemming te brengen. U voelde zich gedeprimeerd, niet waar?'

'Helemaal.'

'Welnu, als we het gedeelte van de golf dat karakteristiek is voor de depressie of een andere geestelijke afwijking kunnen lokaliseren en verwijderen, kunnen we de rest van de hersengolf terugspelen en het hersenpatroon van de patiënt zal zich aanpassen aan de normale vorm.'

'Voor hoe lang?'

'Gedurende een poosje nadat de behandeling is gestaakt. Voor een poosje, maar niet lang. Een paar dagen. Een week. Dan moet de patiënt terugkomen.'

'Dat is beter dan niets.'

'En minder dan genoeg. Een mens wordt geboren met bepaalde genen, meneer Bishop, die een zekere latente hersenstructuur voorschrijven. Hij ondergaat bepaalde milieu-invloeden. Dat zijn geen gemakkelijke zaken om te neutraliseren; daarom proberen we in dit instituut efficiëntere en langduriger programma's op te stellen om die te neutraliseren... En u kunt ons misschien helpen. Daarom hebben wij u gevraagd hier te komen.'

'Maar ik weet er lang niet alles van af, dokter. Ik heb nooit gehoord van registratie van hersengolven via laser.' Hij drukte zijn handen uiteen, met de handpalmen naar beneden. 'Ik kan niets voor u doen.'

Dokter Cray keek ongeduldig. Ze duwde haar handen in de zakken van haar jas en zei: 'Een ogenblik geleden zei u nog dat de laser meer details registreerde dan het oor kon horen.'

'Ja, daar blijf ik bij.'

'Ik weet het. Een van mijn collega's heeft in het tijdschrift High Fidelity, het nummer van december 2000, een interview met u gelezen waarin u dat zei. Dat trok juist onze belangstelling. Het oor kan het laserdetail niet opnemen, maar het oog wel, ziet u. Het is het flikkerende licht dat het hersenpatroon aanpast aan de norm, niet de geluidsmodulaties. Het geluid alleen brengt niets teweeg. Het versterkt echter wel het effect als het licht werkt.'

'Daar kunt u zich dan niet over beklagen.'

'Dat doen we wel. De versterking is niet goed genoeg. De zachte, zwakke, uiterst ingewikkelde variaties die in het geluid van de laser voorkomen bij de registratie, gaan verloren voor het oor. Er zijn er te veel aanwezig en ze verdringen het werkzame gedeelte.'

'Waarom denkt u dat er een werkzaam gedeelte is?'

'Omdat we af en toe, min of meer per ongeluk, iets kunnen voortbrengen dat beter schijnt te werken dan de zuivere hersengolf, maar we begrijpen niet waarom. We hebben een musicus nodig. Misschien u. Als u naar beide reeksen hersengolven luistert kunt u zich misschien, als u er kijk op hebt, een ritme voorstellen dat beter past bij de normale dan bij de abnormale reeks. Dat zou het licht kunnen versterken, ziet u, en de effectiviteit van de therapie vergroten.'

'Hé,' zei Bishop paniekerig, 'dan moet ik nogal wat verantwoordelijkheid op me nemen. Als ik muziek schrijf, streel ik alleen maar het oor en laat de spieren dansen. Ik probeer niet een ziek brein te genezen.'

'Alles wat we u vragen is dat u de oren streelt en de spieren doet dansen, maar dan zo dat het past bij de normale muziek van de hersengolven... En ik verzeker u, dat u geen verantwoordelijkheid hoeft te vrezen, meneer Bishop. Het is volkomen ondenkbaar dat uw muziek kwaad zou kunnen, terwijl het zoveel goed zou kunnen doen. En u wordt betaald, meneer Bishop, of het u nu lukt of niet.'

'Nu, ik zal het proberen,' zei Bishop, 'maar ik kan niets beloven.'

Twee dagen later was hij terug. Dokter Cray werd uit een vergadering gehaald voor hem. Ze keek hem aan met vermoeide, onderzoekende ogen.

'Hebt u iets?'

'Ik heb íets. Het werkt misschien.'

'Hoe weet u dat?'

'Ik weet het niet. Ik heb er alleen maar een voorgevoel van... Kijk, ik heb de laserbandjes die u me hebt gegeven beluisterd; de muziek van de hersengolven van de gedeprimeerde patiënt en de muziek die u genormaliseerd hebt. En u hebt gelijk; zonder het flikkerende licht had het op geen enkele manier invloed op mij. Hoe dan ook, ik heb het eerste van het tweede afgetrokken om te zien wat het verschil was.'

'Hebt u een computer?' zei dokter Cray verwonderd.

'Nee, een computer zou niet hebben geholpen. Die zou te veel informatie hebben verschaft. U neemt een gecompliceerd lasergolfpatroon en trekt daar een ander gecompliceerd lasergolfpatroon van af en blijft zitten met nog een behoorlijk gecompliceerd lasergolfpatroon. Nee, ik heb ze in gedachten van elkaar afgetrokken om te zien welk soort ritme overbleef... Dat zou het abnormale ritme zijn dat ik moest laten wegvallen tegen een contraritme.'

'Hoe kunt u ze nu van elkaar aftrekken in uw hoofd?'

Bishop keek ongeduldig. 'Ik weet het niet. Hoe kon Beethoven de Negende symfonie in zijn hoofd horen voor hij die opschreef? Het brein is ook een goede computer, niet waar?'

'Dat denk ik ook.' Ze bond wat in. 'Hebt u het contraritme daar?'

'Dat zou ik denken. Ik heb hier een doodgewone bandopname omdat er niets anders voor nodig is. Het gaat ongeveer zo: dididiDA-dididiDA-dididiDADADAdiDA... enzovoort. Ik heb er een melodie bij gemaakt en u kunt die door de oortelefoon leiden, terwijl de patiënt naar het flikkerende licht kijkt dat past bij het normale hersengolf patroon. Als ik het goed heb zal de versterking zodanig zijn dat het klare daglicht buiten wordt overtroffen.'

'Bent u daar zeker van?'

'Als ik er zeker van was, zou u het niet hoeven uit te proberen, of wel soms, dokter?'

Dokter Cray was een ogenblik in gedachten. 'Ik zal een afspraak maken met de patiënte. Ik zou graag willen dat u er dan bij bent.'

'Als u dat wilt. Het is een onderdeel van de voorlichtingstaak, veronderstel ik.'

'U wordt niet toegelaten tot de behandelkamer, begrijpt u, maar ik wil dat u hier bent.'

'Zoals u wilt.'

De patiënte zag er afgetobd uit toen ze aankwam. Haar oogleden waren neergeslagen, haar stem was laag en ze prevelde wat voor zich heen.

Bishops oogopslag was onverschillig toen hij rustig, onopgemerkt, in de hoek zat. Hij zag haar de behandelkamer binnengaan en wachtte rustig, terwijl hij dacht: En als het eens werkt? Waarom geen pakket hersengolflicht met bijpassend geluid om verdriet te verdrijven, om energie op te wekken, om liefde te versterken? Niet alleen maar voor zieke mensen, maar voor normale mensen; een vervangingsmiddel voor alle moeite die ze hebben gehad met alcohol of drugs, in een poging hun emoties te bedwingen; een uiterst veilig vervangingsmiddel dat op de hersengolven zelf gebaseerd is...

En eindelijk, na drie kwartier, kwam ze naar buiten. Ze was nu rustig en de rimpels waren van haar gezicht verdwenen.

'Ik voel me beter, dokter Cray,' zei ze glimlachend. 'Ik voel me veel beter.'

'Zoals gewoonlijk,' zei dokter Cray rustig.

'Niet op deze manier,' zei de vrouw. 'Niet op deze manier. Deze keer is het anders. De vorige keren kon ik die verschrikkelijke depressie voelen in mijn achterhoofd, zelfs als ik me goed voelde, en dan wachtte ik tot het terugkwam op het moment dat ik ontspannen was. Nu... is het helemaal weg.'

'We kunnen er niet zeker van zijn dat het weg blijft,'zei dokter Cray. 'We zullen een afspraak maken voor, nou, over veertien dagen, maar u moet me eerder bellen als er iets mis gaat. Wilt u dat doen? ... Merkte u dat de behandeling anders was?'

De vrouw dacht even na. 'Nee,' zei ze aarzelend. Dan: 'Het flikkerende licht misschien. Dat was misschien anders. Op de een of andere manier helderder en scherper.'

'Hebt u iets gehoord?'

'Werd dat van mij verwacht?'

Dokter Cray stond op. 'Heel goed. Denkt u eraan die afspraak te maken met mijn secretaresse.'

De vrouw bleef staan bij de deur, draaide zich om en zei: 'Het is een prettig gevoel je prettig te voelen,' en vertrok.

Dokter Cray zei: 'Ze heeft niets gehoord, meneer Bishop. Ik veronderstel dat uw contraritme het normale hersengolfpatroon zo natuurlijk versterkte, dat het geluid als het ware verloren ging in het licht... En het heeft misschien echt geholpen.'

Ze draaide zich om naar Bishop en keek hem recht in het gezicht. 'Meneer Bishop, wilt u ons ook bij andere zaken adviseren? We zullen u zoveel betalen als we kunnen, en als blijkt dat dit een effectieve therapie voor geestesziekten is, dan zullen we zien dat u alle eer krijgt die u toekomt.'

'Ik ben blij u te kunnen helpen, dokter,' zei Bishop, 'maar het is niet zo moeilijk als u denkt. Het werk is al klaar.'

'Al klaar?'

'We hebben eeuwenlang musici gehad. Het kan zijn dat ze niets wisten van hersengolven, maar ze deden hun best de melodieën en ritmen te maken die de mensen konden beïnvloeden, hun tenen laten bewegen, hun spieren prikkelen, hun gezichten laten glimlachen, hun traanklieren bewerken en hun hart laten kloppen. Deze melodieën liggen te wachten. Als u eenmaal het contraritme hebt vastgesteld, dan zoekt u de melodie op die erbij past.'

'Hebt u dat gedaan?'

'Inderdaad. Wat kan je beter uit een depressie helpen dan het opnieuw genieten van een "gouwe ouwe"? Dat was ook de bedoeling. Het ritme brengt je buiten jezelf. Het brengt je in vervoering. Misschien duurt het op zichzelf niet lang, maar als het wordt gebruikt om het normale hersengolfpatroon te versterken, zal het moeten doordringen.'

'Een gouwe ouwe?' Dokter Cray staarde hem met wijdopen ogen aan.

'Jazeker. Wat ik in dit geval gebruikt heb was het allerbeste. Ik heb haar When the Saints go marching in laten horen.'

Hij zong het zachtjes, terwijl hij met zijn vingers knipte, en al bij de derde maat gingen de tenen van dokter Cray meewippen.

Ouderwets

Ben Estes wist dat hij ging sterven en het feit dat hij dit gevaar al jaren liep kon hem niet troosten. Voor een door de grotendeels nog onbekende ruimte van de asteroïdengordel zwervende astromineraalwerker ging het leven niet bepaald over rozen en het was meestal van korte duur.

Natuurlijk had je altijd kans een onverwachte vondst te doen waardoor je de rest van je leven rijk zou zijn en dit was zeker een verrassende vondst. De grootste verrassing die je je in kon denken, maar het zou Estes niet rijk maken. Het zou zijn dood worden.

Uit de kooi van Harvey Funarelli klonk een zacht gekreun. Estes draaide zich om en kromp ineen door de pijn in zijn verkrampte spieren. Ze waren flink toegetakeld. Dat hij niet zo'n zware klap had gekregen als Funarelli, kwam ongetwijfeld doordat Funarelli groter was en doordat hij dichter bij het punt had gezeten waar ze geraakt waren.

Estes keek somber naar zijn partner. 'Hoe voel je je, Harv?' vroeg hij.

Funarelli kreunde weer. 'Ik voel me gebroken. Wat is er verdomme gebeurd? Waar zijn we tegenaan gekomen?'

Estes liep enigszins mank naar hem toe en zei: 'Probeer maar niet op te staan.'

'Ik red het wel,' zei Funarelli, 'als jij me maar een handje helpt. Goeie genade! Ik vraag me af of ik een rib heb gebroken. Wat is er gebeurd, Ben?'

Estes wees naar het grootste raam dat het tweepersoons astromineraalschip rijk was. Leunend op Estes' schouder schuifelde Funarelli er heel langzaam heen. Hij keek naar buiten.

Natuurlijk waren er de sterren, maar in het brein van een ervaren astronaut worden die automatisch uitgesloten. De sterren waren er altijd. Dichterbij zag hij een grove hoeveelheid keien van verschillende afmetingen die langzaam met hen meedreven als een zwerm luie insecten.

'Zoiets heb ik nog nooit gezien,' zei Funarelli. 'Wat heeft dat te betekenen?'

'Ik vermoed,' zei Estes, 'dat die stenen de overblijfselen zijn van een verbrijzelde asteroïde en dat ze nog steeds in een baan zitten om datgene dat ook ons te grazen heeft gehad.'

'Wat dan?' Funarelli tuurde vergeefs in de duisternis.

Estes wees. 'Dat!' Er was een flauwe schittering te zien in de richting waar hij wees.

'Ik zie niets.'

'Dat is logisch. Dat is een zwart gat.'

Funarelli's dikke zwarte haar ging recht overeind staan en in zijn starende donkere ogen stond afgrijzen te lezen. Hij zei: 'Je bent gek.'

'Nee. Volgens de astronomen komen zwarte gaten in allerlei afmetingen voor. Ik denk dat deze net zo groot is als een flinke asteroïde en wij draaien eromheen. Hoe zouden we anders in een baan gehouden kunnen worden door iets dat we niet kunnen zien?'

'Er is niets gemeld over een...'

'Dat weet ik. Hoe zou dat ook kunnen? Het is niet te zien. Het is een massa... Oei, daar komt de zon.' Het langzaam ronddraaiende schip was in het zonlicht gekomen en het polariserende raam werd automatisch donker. 'In elk geval hebben wij het eerste zwarte gat ontdekt waar men in het heelal ooit daadwerkelijk mee te kampen heeft gehad,' zei Estes. 'Maar we zullen nooit beleven dat we daar de eer voor krijgen.'

'Wat is er gebeurd?' vroeg Funarelli.

'We zijn zo dichtbij gekomen dat we door de werking van de aantrekkingskracht zijn geraakt.'

'Welke werking?'

'Ik ben geen astronoom,' zei Estes, 'maar ik heb begrepen dat zelfs als de totale aantrekkingskracht van zo'n ding niet groot is, je zo dichtbij kunt komen dat de kracht intens wordt. Als de afstand groter is, wordt die intensiteit zóveel zwakker dat het dichtstbijzijnde punt van een voorwerp veel sterker wordt aangetrokken dan het verste punt. Het voorwerp komt dan ook in de lengte te liggen. Hoe dichter en groter een voorwerp is, hoe erger dat effect wordt... Je spieren zijn gescheurd. Je hebt geluk dat je botten niet zijn gebroken.'

Funarelli grijnsde. 'Ik weet niet zeker of dat niet zo is... Wat is er nog meer gebeurd?'

'De brandstoftanks zijn vernietigd. We zitten hier vast in die baan... Het is nog een geluk dat we in een vrij veraf gelegen baan zijn terechtgekomen en dat we in een cirkelbaan zitten. Daardoor hebben we niet zoveel last van het getijdeneffect. Als we dichter-,, bij waren geweest of als de baan waar we in zitten ellipsvormig zou zijn...'

'Kunnen we een boodschap uitzenden?'

'Geen woord,' zei Estes. 'De communicatie-apparatuur is volkomen waardeloos geworden.'

'Kun je die repareren?'

'Ik ben eigenlijk geen communicatie-expert, maar zelfs als ik dat was... Het kan niet gemaakt worden.'

'Valt er niets te improviseren?'

Estes schudde zijn hoofd. 'We zullen gewoon moeten wachten... en sterven. Dat zit me zo dwars.'

'Mij zit het ook niet lekker,' zei Funarelli. Hij ging weer op zijn kooi zitten en ondersteunde zijn hoofd met zijn handen.

'We hebben de pillen,' zei Estes. 'Het zou een gemakkelijke dood zijn. Maar het is verdraaid beroerd dat we geen boodschap kunnen zenden over... dat.' Hij wees naar het raam dat weer helder was geworden toen de zon uit het gezicht verdween.

'Over het zwarte gat?'

'Ja, het is gevaarlijk. Het schijnt in een baan om de zon te draaien, maar wie kan zeggen of die baan stabiel is. En zelfs al is die stabiel, het gat zal steeds groter worden.'

'Ik neem aan dat het dingen opslokt.'

'Inderdaad. Alles wat het tegenkomt. Er wervelt voortdurend kosmisch stof naar binnen. Als dat naar binnen wordt gezogen, geeft het energie af. Daardoor ontstaat die flauwe schittering. Af en toe komt er een groot stuk in de weg dat door het gat wordt opgeslokt en zie je een flitsende uitstraling. Dat zijn radioactieve stralen. Hoe groter het gat wordt, hoe gemakkelijker het materiaal van steeds grotere afstand zal kunnen aanzuigen.'

De mannen staarden een ogenblik naar het raam en toen ging Estes verder. 'Op het ogenblik kan er misschien nog iets aan gedaan worden, NASA zou een redelijk grote asteroïde hierheen kunnen manoeuvreren en in de juiste richting langs het gat sturen. Dan zou het gat uit zijn baan worden getrokken door de wederzijdse aantrekkingskracht tussen het ding zelf en de asteroïde. Met wat hulp en acceleratie zou het buiten het Zonnestelsel geleid kunnen worden.'

'Denk je dat het heel klein begonnen is?' vroeg Funarelli.

'Misschien is het een microgat geweest, ontstaan bij de Grote Klap, toen het heelal werd geschapen. Het kan gedurende miljarden jaren gegroeid zijn en als het steeds groter wordt, valt er misschien niets meer aan te doen. Dan zou het werkelijk het einde van het zonnestelsel kunnen worden.'

'Waarom hebben ze het niet gevonden?'

'Niemand heeft ernaar gezocht. Wie verwacht een zwart gat midden in de asteroïdengordel? En omdat het niet genoeg uitstraling produceert en ook niet groot genoeg is, wordt het niet opgemerkt. Je moet er tegenaan lopen, net als wij.'

'Weet je zeker dat we helemaal niet kunnen communiceren, Ben? ... Hoe ver zitten we van Vesta af? Van daar uit moeten ze ons vrij gauw kunnen bereiken. Het is de grootste basis in de asteroïdengordel.'

Estes schudde zijn hoofd, ik weet nu niet waar Vesta is. De computer is ook uitgeschakeld.'

'God! Wat werkt er dan nog wel?'

'Het luchtsysteem werkt. De waterzuiveraar draait. We hebben energie en voedsel genoeg. We kunnen het twee weken, misschien langer, uithouden

Er viel een stilte. 'Kijk,' zei Funarelli na een poosje. 'Ook al weten we niet precies waar Vesta ligt, we weten wel dat het niet verder weg kan zijn dan een paar miljoen kilometer. Als we hen een of ander signaal zouden kunnen sturen, zouden zij binnen een week een transportschip hierheen kunnen krijgen.'

'Een transportschip... Ja,'zei Estes. Dat kon gemakkelijk. Een onbemand schip kon men opvoeren tot snelheden die nooit door het menselijk lichaam verdragen zouden kunnen worden. Het kon driemaal sneller reizen dan een bemand vaartuig.

Funarelli sloot zijn ogen alsof hij de pijn probeerde uit te sluiten en zei: 'Onderschat de mogelijkheden van een transportschip niet. Het zou ons noodrantsoenen kunnen brengen en aan boord zouden we spullen kunnen vinden om een communicatiesysteem op te zetten. We zouden het vol houden tot de uiteindelijke redding.'

Estes ging op de andere kooi zitten. 'Ik onderschatte een transportschip niet. Ik dacht alleen aan het feit dat er geen enkele manier is om een signaal uit te zenden, helemaal geen enkele manier. We kunnen zelfs niet schreeuwen. In het luchtledige van de ruimte wordt geluid niet overgebracht.'

Funarelli zei koppig: 'Ik kan me niet voorstellen dat jij niets kunt bedenken. Ons leven hangt ervan af.'

'Misschien hangt het leven van de hele mensheid ervan af, maar ik kan nog steeds niets bedenken. Waarom bedenk jij niets?'

Funarelli gromde toen hij zich bewoog. Hij pakte de handgrepen aan de muur naast zijn kooi en trok zichzelf omhoog zodat hij rechtop kwam te staan. 'Ik kan één ding bedenken,' zei hij. 'Waarom schakel je de zwaartekrachtmotoren niet uit, zodat we de energie besparen en minder druk op onze spieren hebben?'

'Goed idee,' mompelde Estes. Hij stond en ging naar het schakelpaneel waar hij de zwaartekracht uitschakelde.

Met een zucht dreef Funarelli omhoog en zei: 'Waarom kunnen ze het zwarte gat niet vinden, de idioten?'

'Bedoel je net als wij het gedaan hebben? Een andere manier is er niet. Het is niet actief genoeg.'

'Ik heb nog steeds pijn, zelfs nu ik geen last meer heb van de zwaartekracht...' zei Funarelli. 'Nou ja, als het zo pijnlijk blijft, zal het niet zo erg zijn als het tijd wordt om de pillen in te nemen... Is er een manier om het zwarte gat actiever te laten worden?'

Grimmig zei Estes: 'Als een van die keien in het gat zou vallen, zou je een uitbarsting van radioactieve stralen krijgen.'

'Zouden ze dat op Vesta waarnemen?'

Estes schudde zijn hoofd. 'Ik betwijfel het. Daar zoeken ze niet naar. Maar op Aarde zouden ze het zeker opmerken. Sommige observatiestations houden voortdurend in de gaten of er radioactieve veranderingen in de ruimte zijn. Ze kunnen verbazend kleine uitbarstingen waarnemen.'

'Prima, Ben, de Aarde bereiken zou net zo goed zijn. Ze zouden een boodschap naar Vesta sturen voor nader onderzoek. Het zou een kwartier duren voordat de radioactieve stralen de Aarde zouden bereiken en dan nog een kwartier voor radiogolven naar Vesta.'

'En de tijd daartussen dan? De ontvangers mogen dan een uitbarsting van radioactieve stralen uit die en die richting registreren, maar wie kan zeggen waar het vandaan komt? Het kan van een ver sterrenstelsel afkomstig zijn dat toevallig in deze richting ligt. Sommige technici zullen de piek in de registratie opmerken en kijken of er nog meer uitbarstingen op dezelfde plaats voorkomen. Die komen niet en dan wordt het als iets onbelangrijks afgedaan. Trouwens, het zal niet gebeuren, Harv. Er moeten massa's radioactieve stralen zijn geweest toen het zwarte gat deze asteroïde met zijn aantrekkingskracht uit elkaar liet springen, maar dat was misschien duizenden jaren geleden, toen niemand erop lette. De stukken die nog over zijn, moeten in een vrij stabiele baan zitten.'

'Als we onze raketten hadden...'

'Ik kan het al raden. We zouden ons schip het zwarte gat in kunnen sturen. Onze dood gebruiken om een boodschap te zenden. Dat zou nog steeds één enkele impuls van onbekende herkomst zijn.'

'Dáár dacht ik niet aan,' zei Funarelli verontwaardigd. 'Ik heb helemaal geen zin om een heldendood te sterven. Wat ik bedoelde, was dat we drie motoren hebben. Als we die zouden kunnen bevestigen aan drie behoorlijk grote stenen en ze stuk voor stuk het gat in zouden sturen, zouden er drie uitbarstingen van radioactieve stralen zijn. Als we dat steeds met een dag tussentijd deden, zou de oorsprong merkbaar ten opzichte van de sterren verschuiven. Dat zou toch belangwekkend zijn? Dat zou de technici toch onmiddellijk opvallen?'

'Misschien, misschien ook niet. Trouwens, we hebben geen raketten over en we zouden ze niet aan de stenen kunnen bevestigen als we...' Estes zweeg. Toen hij weer sprak, klonk zijn stem anders. 'Ik vraag me af of onze ruimtepakken intact zijn.'

'De radio's in onze pakken,' zei Funarelli opgewonden.

'Barst, die hebben maar een bereik van een paar kilometer,' zei Estes. 'Ik dacht aan iets anders. Ik denk erover om naar buiten te gaan.' Hij opende de kast waar de pakken in zaten. 'Zo te zien, lijken ze in orde.'

'Waarom wil je naar buiten?'

'We mogen dan geen raketten meer hebben, spierkracht hebben we nog steeds. Ik tenminste wel. Denk jij dat je een steen kunt gooien?'

Funarelli maakte een beweging alsof hij gooide, maar kwam niet verder dan een poging. Op zijn gezicht verscheen een gefolterde uitdrukking. 'Kan ik naar de zon springen?' zei hij.

'Ik ga wel naar buiten om wat stenen te gooien... Het pak ziet er goed uit. Misschien kan ik een paar keien in het gat gooien Ik hoop dat de luchtsluis werkt.'

'Kunnen we de zuurstof missen?' vroeg Funarelli bezorgd.

'Maakt dat over twee weken nog iets uit?' zei Estes mat.

Van tijd tot tijd moet elke astromineraalwerker buiten zijn schip zijn... om iets te repareren of om een stuk materiaal dat in de buurt drijft, naar binnen te halen. Gewoonlijk is het een opwindende gebeurtenis en het is in elk geval een afwisseling.

Estes voelde nauwelijks opwinding, alleen een grote angst. Zijn reacties waren zo verdomd primitief, dat hij zich belachelijk voelde. Sterven was al erg genoeg en hij hoefde dat niet ah een verdomde idioot te doen.

Hij bevond zich in de duisternis van de ruimte, met de fonkelende sterren die hij al zo vaak had gezien. Nu echter was er door de weerkaatsing van de kleine en verre zon, de doffe gloed van honderden stukken steen die ooit deel waren geweest van een asteroïde en die nu een miniatuur-Saturnus-ring om het zwarte gat vormden. Zo met het schip meedrijvend, leken de stenen vrijwel bewegingloos.

Estes bestudeerde de richting van de loop van de sterren en kwam tot de conclusie dat het schip en de keien zich langzaam in de tegenovergestelde richting bewogen. Als hij een steen kon gooien in de richting waarin de sterren zich bewogen, zou hij iets van de baan van de steen ten opzichte van het zwarte gat kunnen neutraliseren. Als hij de baan niet genoeg, of te veel neutraliseerde, zou de steen in de richting van het zwarte gat vallen, erlangs scheren en naar het uitgangspunt terugkeren. Als hij de baan net genoeg neutraliseerde, zou de steen zo dicht bij het gat komen dat hij verpulverd werd door de werking van de aantrekkingskracht. De korrels zouden elkaar afremmen en het gat in wervelen, waarbij dan radioactieve stralen vrij zouden komen.

Estes koos stenen ter grootte van een vuist en gebruikte zijn mineraalwerkersnet van tantalium om ze in te verzamelen. Hij was dankbaar dat de moderne ruimtepakken volledige bewegingsvrijheid toestonden en niet meer leken op die doodskistachtige omhulsels die gebruikt werden toen de eerste astronauten ruim een eeuw geleden voor het eerst op de Maan landden.

Toen hij voldoende stenen verzameld had, probeerde hij er één te gooien. Hij zag hem in het zonlicht opgloeien en weer vervagen toen hij in de richting van het gat viel. Hij wachtte en er gebeurde niets. Hij wist niet hoe lang het zou duren voor de steen in het zwarte gat viel, als hij er al in viel, maar hij telde tot zeshonderd en gooide weer.

Keer op keer herhaalde hij dit, met een afschuwelijk geduld geboren uit de noodzaak een alternatief voor de dood te vinden. Eindelijk was er een plotselinge gloed in de richting van het zwarte gat. Zichtbaar licht en, wist hij, een uitbarsting van verhoogde radioactieve straling.

Hij moest ophouden om meer stenen te verzamelen en toen kreeg hij de slag te pakken. Hij gooide bijna elke keer raak. Hij oriënteerde zich zo dat de zachte glinstering van het zwarte gat net boven het middelste deel van het schip te zien was. Dat was tenminste één punt dat niet of nauwelijks veranderde, omdat het schip in de lengte cirkelde en draaide.

Ondanks zijn voorzichtigheid leek het hem toe dat hij te vaak raakte. Het zwarte gat, dacht hij, was massaler dan hij had aangenomen en zou zijn prooi van een grotere afstand op gaan slokken. Dat maakte het gevaarlijker, maar het zou hun kans op redding vergroten.

Hij baande zich een weg naar de luchtsluis en ging terug het schip in. Hij was hondsmoe en zijn rechterschouder deed pijn.

Funarelli hielp hem bij het uittrekken van zijn pak. 'Dat was geweldig. Je gooide stenen in het zwarte gat.'

Estes knikte. 'Ja, en ik hoop dat mijn pak de radioactieve stralen heeft tegengehouden. Ik zou liever niet aan giftige straling sterven.'

'Dit zullen ze op Aarde toch wel zien?'

'Daar ben ik van overtuigd,' zei Estes, 'maar of ze er aandacht aan zullen schenken? Ze zullen het allemaal registreren en zich erover verwonderen. Maar wat zal hen ertoe brengen hier een kijkje te komen nemen? Als ik een tijdje gerust heb, moet ik iets bedenken waardoor ze zullen komen.'

Een uur later haalde hij het andere ruimtepak te voorschijn. Geen tijd om te wachten tot de zonnebatterijen in het eerste pak weer waren opgeladen. Hij zei: 'Ik hoop dat ik de slag niet kwijt ben.'

Hij was weer buiten en het was duidelijk geworden dat, ondanks een behoorlijk verschil in baan en richting, het zwarte gat de steeds trager naderende stenen op zou slokken.

Estes vergaarde zoveel stenen als hij vast kon houden en plaatste ze zorgvuldig op een deuk in de romp van het schip. Ze bleven daar niet liggen, maar dreven uiterst langzaam weg en zelfs nadat Estes zoveel mogelijk stenen had verzameld, waren de eerste die hij had neergelegd niet verder uit elkaar gedreven dan de ballen op een biljarttafel.

Toen ging hij ze gooien, eerst gespannen en dan met steeds meer zelfvertrouwen. Het zwarte gat flitste... en flitste... en flitste.

Het leek hem toe dat het doel steeds gemakkelijker te raken was en dat het zwarte gat bij elke voltreffer waanzinnig groeide, dat het zich spoedig uit zou strekken en dat hij en het schip in die onverzadigbare duisternis verzwolgen zouden worden.

Het was natuurlijk zijn verbeelding, meer niet. Eindelijk waren alle stenen op en hij had het gevoel dat hij toch niets meer zou kunnen gooien. Het kwam hem voor dat hij al uren buiten was.

Toen hij weer in het schip was, zei hij zodra Funarelli hem met zijn helm had geholpen: 'Dat is dat. Meer kan ik niet doen.'

'Je hebt een heleboel flitsen veroorzaakt,' zei Funarelli.

'In overvloed, en die worden ongetwijfeld geregistreerd. We zullen nu gewoon af moeten wachten. Ze móeten komen.'

Zo goed en zo kwaad als dat ging met zijn gekwetste ledematen, hielp Funarelli hem met de rest van zijn pak. Toen bleef hij grommend en naar adem snakkend staan en zei: 'Denk je werkelijk dat ze zullen komen, Ben?'

ik denk dat ze niet anders kunnen,' zei Estes, bijna alsof hij door pure wilskracht de loop der gebeurtenissen trachtte te forceren. ik denk dat ze wel moeten.'

'Waarom denk je dat ze wel moeten?' zei Funarelli, die klonk als iemand die de laatste strohalm wilde aangrijpen, maar het niet durfde.

'Omdat ik communiceerde,' zei Estes. 'We zijn niet alleen de eerste mensen die met een zwart gat te kampen hebben, we zijn de eersten die het gebruiken om te communiceren. We zijn de eersten die het uiteindelijke communicatiesysteem van de toekomst hebben gebruikt, het systeem waardoor boodschappen verzonden kunnen worden van ster naar ster, van galaxis naar galaxis en dat ook de uiteindelijke bron van energie zou kunnen zijn.. .'Zijn adem stokte en zijn stem klonk enigszins verwilderd.

'Waar heb je het over?' vroeg Funarelli.

'Ik heb die stenen in een bepaald ritme gegooid, Harv,' zei Estes, 'en de radioactieve uitbarstingen volgden in datzelfde ritme. Het ging flits-flits-flits... flits... flits... flits... flits-flits-flits, enzovoort.'

'Ja?'

'Het is ouderwets, ouderwets, maar het is één van de dingen die iedereen zich herinnert uit de dagen dat men communiceerde door middel van elektrische stroom die door draden werd geleid.'

'Bedoel je de fonograaf... de seismograaf...'

'De telegraaf, Harv. Die flitsen die ik veroorzaakt heb, zullen worden vastgelegd en zodra iemand de registratie daarvan bekijkt, barst de hel los. Het is niet alleen dat ze een bron van radioactiviteit zullen opmerken, en ook niet dat die oorsprong heel langzaam ten opzichte van de sterren verschuift, hetgeen betekent dat die binnen ons zonnestelsel moet zijn. Waar het om gaat, is dat ze een bron van radioactieve werking zullen zien die aan- en uitgaat en het signaal SOS... SOS... produceert. En als een radioactieve bron om hulp roept, kun je erom wedden dat ze zullen komen... zo snel als ze kunnen... al is het maar om te zien... wat... daar... dat...'

Hij sliep.

Vijf dagen later arriveerde een transportschip.

Jubileumincident

4 juli 2076 . . .

Voor de derde keer had het toeval van de conventionele rekenmethode, gebaseerd op machten van tien, de laatste twee cijfers van het jaartal teruggebracht tot het belangrijke jaar 76 waarin de geboorte van de natie had plaatsgevonden.

Het was niet langer een natie in de oude zin van het woord. Het was eerder een geografische uitdrukking, deel van een groter geheel dat de Federatie vormde van de hele mensheid op Aarde en in de nederzettingen op de Maan en in de andere ruimtekolonies. Maar door cultuur en traditie bleven de naam en het idee voortbestaan, en dat deel van de planeet aangeduid met de oude naam was nog steeds het meest welvarende gebied met de hoogste ontwikkeling van de hele wereld ... En de president van de Verenigde Staten was nog steeds de machtigste persoon in de Planetaire Raad.

Vanaf zijn hoogte van zeventig meter keek Lawrence Edwards naar de kleine gestalte van de president. Hij dreef traag boven de menigte. De flotronmotor op zijn rug maakte een nauwelijks hoorbaar geluid, en wat hij zag leek precies op een holovisietafereel. Hoe vaak had hij niet dergelijke figuurtjes in zijn woonkamer gezien, kleine figuurtjes in een kubus zonlicht die er zo echt uitzagen dat ze leken op levende homunculi, behalve dan dat je er met je hand dwars doorheen kon.

Je hand ging niet door de tienduizenden mensen heen die de open plekken om het Washington-monument vulden. En je kon je hand evenmin door de president steken. In plaats daarvan kon je naar hem reiken, hem aanraken en zijn hand schudden.

Edwards dacht sardonisch aan het zinloze van dat toegevoegde element van tastbaarheid en wilde dat hij een heel eind weg was, dat hij ergens door de lucht boven de een of andere afgelegen wildernis dreef, en niet hier waar hij moest letten op het minste teken van ongeregeldheden. Zijn aanwezigheid hier zou helemaal niet nodig zijn als er geen fabeltje bestond over de waarde van het 'drukken van het vlees'.

Edwards was geen bewonderaar van de president, Hugo Allen Winkler, vijfenzeventigste van de reeks.

Edwards vond president Winkler een leeghoofdige man, een charmeur, een stemmenjager, vol loze beloften. Na alle hoop van die eerste maanden van zijn regering was het een teleurstelling dat hij nu aan het bewind was. De Wereldfederatie liep gevaar uiteen te vallen, lang voordat haar taak was vervuld, en Winkler kon er niets aan doen. Ze hadden nu een sterke hand nodig, geen zachte hand, een harde stem, geen honingzoete stem.

Daar was hij nu, handen schuddend ... een open ruimte om hem heen vrijgemaakt door de Dienst, met Edwards zelf en nog een paar anderen van de Dienst om van bovenaf een oogje in het zeil te houden.

De president zou zich zeker weer verkiesbaar stellen, en er was een goede kans dat hij verslagen zou worden. Dat zou de toestand nog verergeren, want de oppositiepartij streefde juist de ondergang van de Federatie na.

Edwards zuchtte. Er stonden hun vier ellendige jaren te wachten - misschien wel veertig ellendige jaren - en het enige dat hij kon doen was door de lucht zweven, klaar om elke agent van de Dienst op de grond te bereiken per lasertelefoon als er het minste...

Hij zag niet het minste. Er was geen enkel teken van beroering. Enkel een klein wolkje wit stof, nauwelijks zichtbaar; enkel een vluchtige schittering in het zonlicht, dat alweer verdween zodra hij zich ervan bewust werd.

Waar was de president? Door het stof had hij hem uit het oog verloren. Hij keek overal in de richting waar hij hem het laatst had gezien. De president kon nooit ver weg zijn.

Toen merkte hij de verontrusting. Eerst bij de agenten van de Dienst zelf, die hun verstand kwijt leken te zijn en zich krampachtig in allerlei richtingen bewogen. Toen werden de mensen in de menigte die het dichtstbij stonden aangestoken en daarna de mensen verderop. Het rumoer zwol aan tot een bulderend lawaai.

Edwards hoefde de woorden niet te horen die het aanzwellend geschreeuw vormden. De luidruchtige aandrang van de massa alleen al leek het nieuws op hem over te brengen. President Winkler was verdwenen! Het ene moment was hij er nog en het volgende was hij veranderd in een handvol verwaaiend stof.

Edwards hield zijn adem in terwijl hij in een bedwelming die een eeuwigheid leek te duren vol doodsangst wachtte tot het besef tenslotte tot de mensen door zou dringen en de menigte los zou barsten in een krankzinnige, ongebreidelde paniek.

Toen weerklonk een krachtige stem over het steeds luidere geraas heen, en bij dat geluid verstomde het lawaai, stierf het weg en viel er een stilte. Het was alsof het allemaal uiteindelijk toch een holovisieprogramma was geweest en alsof iemand het geluid eerst zacht en toen uit had gedraaid.

Edwards dacht: Mijn God, het is de president.

Je kon je niet vergissen, het was zijn stem. Winkler stond op het bewaakte platform vanwaar hij zijn toespraak ter gelegenheid van het 300-jarig jubileum zou geven, en vanwaar hij pas tien minuten geleden was weggegaan om een paar mensen in de menigte een hand te geven.

Hoe was hij daar teruggekomen?

Edwards luisterde...

'Er is niets met me gebeurd, landgenoten. Wat u zojuist hebt gezien was het uiteenvallen van een mechanisch instrument. Het was niet uw president, dus we zullen een mechanische storing geen domper laten zetten op de viering van de fijnste dag die de wereld ooit heeft meegemaakt ... Landgenoten, mag ik nu uw aandacht ...'

En wat volgde was de jubileumtoespraak, de beste toespraak die Winkler ooit had gehouden of die Edwards ooit had gehoord. Door de gretigheid waarmee hij luisterde vergat hij helemaal dat hij toezicht moest houden.

Winkler had gelijk! Hij begreep het belang van de Federatie en hij wist het tot de toehoorders door te laten dringen.

Maar in zijn hart dacht een ander deel van hem aan de hardnekkige geruchten dat de nieuwste kennis op het gebied van robots had geresulteerd in een evenbeeld van de president, een robot die de zuiver ceremoniële plichten kon vervullen, die toeschouwers een hand kon geven, die noch verveeld noch vermoeid kon worden ... noch vermoord.

Zo was het gegaan, dacht Edwards vaag geschokt. Er was inderdaad zo'n evenbeeld-robot geweest, en in zekere zin ... was die vermoord.

13 oktober 2078 ...

Edwards keek op toen de kleine gidsrobot die tot aan zijn middel kwam naderde en met zijn klankrijke stem zei: 'Meneer Janek zal u nu ontvangen.'

Edwards stond op en voelde zich ontzettend lang toen hij boven de gedrongen metalen gids uittorende. Maar jong voelde hij zich niet. De afgelopen paar jaar waren er verscheidene rimpels in zijn gezicht gekomen en daar was hij zich van bewust.

Hij volgde de gids een verrassend kleine kamer in, waar achter een verrassend klein bureau Francis Janek zat, een enigszins gezette en ongerijmd jong uitziende man.

Janek glimlachte en in zijn ogen lag een vriendelijke uitdrukking toen hij opstond om hem een hand te geven. 'Meneer Edwards.'

Edwards mompelde: 'Aangenaam kennis met u te maken, meneer...'

Edwards had Janek nog nooit eerder gezien, maar het beroep van privé-secretaris van de president is dan ook nogal onopvallend en weinig opzienbarend.

'Ga zitten. Ga zitten,' zei Janek. 'Wilt u een sojastokje?'

Edwards wees het aanbod beleefd glimlachend af en ging zitten. Janek legde duidelijk de nadruk op zijn jeugd. Zijn gekreukelde hemd stond open en de haren op zijn borst waren in een zachte, maar onmiskenbaar violette kleur geverfd.

'Ik weet dat u me al een paar weken probeert te bereiken,' zei Janek. 'Het spijt me dat er nu pas gelegenheid is. Ik hoop dat u begrijpt dat ik de tijd niet helemaal aan mezelf heb. Maar goed, het is nu zover... Ik heb overigens inlichtingen ingewonnen bij het hoofd van de Dienst en hij was erg tevreden over u. Hij vindt het jammer dat u ontslag hebt genomen.'

Met zijn ogen neergeslagen zei Edwards: 'Het leek me beter mijn onderzoek voort te zetten zonder het risico te lopen de Dienst in een pijnlijke situatie te brengen.'

Janeks glimlach verdween. 'Al zijn ze discreet uitgevoerd, uw activiteiten zijn niet onopgemerkt gebleven. Het hoofd heeft me uitgelegd dat u een onderzoek instelt naar het jubileumincident en ik moet toegeven dat dat me ertoe gebracht heeft u zo spoedig mogelijk te ontvangen. Hebt u daarvoor uw betrekking opgegeven? Zo'n onderzoek lijkt me anders nogal zinloos.'

'Hoe kan het zinloos zijn, meneer Janek? Dat u het een incident noemt verandert niets aan het feit dat het poging tot moord was.'

'Het is maar net hoe je het wilt uitdrukken. Waarom zou je een verontrustende term gebruiken?'

'Alleen omdat het zou duiden op een verontrustend feit. U bent het toch zeker met mij eens dat iemand heeft geprobeerd de president te doden.'

Janek maakte een gebaar met zijn handen. 'Dat kan wel zijn, maar het complot is niet gelukt. Er werd een mechanisch instrument vernietigd. Meer niet. Als je het goed bekijkt is het in feite zelfs zo dat het incident - of hoe u het dan ook wilt noemen - de natie en de wereld in zijn geheel enorm veel goed heeft gedaan. Zoals we allemaal weten, heeft het incident een diepe indruk gemaakt op zowel de president als het volk. De president en wij allemaal beseften wat een terugkeer naar de gewelddadigheid van de vorige eeuw zou kunnen betekenen en daaruit is een enorme omwenteling voortgevloeid.'

'Dat kan ik niet ontkennen.'

'Natuurlijk niet. Zelfs de vijanden van de president moeten toegeven dat er de laatste twee jaar ontzettend veel is bereikt. De Federatie is nu veel krachtiger dan men op die jubileumdag had kunnen dromen. We kunnen zelfs stellen dat een ineenstorting van de mondiale economie is voorkomen.'

'Ja, de president is erg veel veranderd,' zei Edwards behoedzaam. 'Dat zegt iedereen.'

'Hij was altijd al een groot man,' zei Janek. 'Maar door het incident is hij zich met een veel grotere intensiteit gaan concentreren op de zaken van wezenlijk belang.'

'Wat hij daarvoor niet deed?'

'Misschien niet zo intensief... Het is in elk geval zo dat de president en wij allemaal willen dat het incident vergeten wordt. De belangrijkste reden voor mij om u te ontvangen, meneer Edwards, is om u dat duidelijk te maken. Dit is de twintigste eeuw niet en wij kunnen u niet laten opsluiten omdat u ons last bezorgt, of u op welke manier dan ook belemmeren, maar zelfs het Mondiale Handvest verbiedt ons niet te proberen u te overreden. Begrijpt u me?'

'Ik begrijp u, maar ik ben het niet met u eens. Kunnen we het incident vergeten als de verantwoordelijke persoon nooit gevangen is genomen?'

'Misschien is het wel goed zo, meneer. Het is veel beter dat een of ander, eh, onevenwichtig persoon vrijuit gaat dan dat de zaak buiten alle verhoudingen wordt opgeblazen, wat misschien weer zou kunnen leiden tot een terugkeer naar twintigste-eeuwse toestanden.'

'De officiële lezing is zelfs dat de robot spontaan is geëxplodeerd. Dat is niet eens mogelijk en dat was een oneerlijke klap voor de robotindustrie.'

'Een robot is niet de term die ik zou willen gebruiken, meneer Edwards. Het was een mechanisch instrument. Bovendien heeft niemand gezegd dat robots per se gevaarlijk zijn, zeker niet de gewone metalen exemplaren. Er was enkel een verwijzing naar de buitengewoon ingewikkelde, op mensen lijkende instrumenten, die eruitzien alsof ze uit vlees en bloed bestaan en die je androïden zou kunnen noemen. Ze zijn zo ingewikkeld dat ze misschien inderdaad spontaan kunnen exploderen; ik ben geen deskundige op dat gebied. De robotindustrie komt er wel overheen.'

'Niemand in de regering,' zei Edwards koppig, 'schijnt erom te geven of de zaak tot op de bodem wordt uitgezocht of niet.'

'Ik heb u al uitgelegd dat er alleen maar gunstige gevolgen uit zijn voortgekomen. Waarom zou je in de modder op de bodem gaan roeren als het water erboven helder is?'

'En het gebruik van de desintegrator?'

Janeks hand die langzaam het doosje met de sojastokjes op zijn bureau had rondgedraaid, hield één ogenblik stil, en ging toen weer verder met die ritmische beweging. Hij zei luchtig: 'Wat is dat?'

Edwards zei gespannen: 'Meneer Janek, ik geloof dat u weet wat ik bedoel. Als medewerker van de Dienst...'

'Waartoe u natuurlijk niet meer behoort.'

'Desalniettemin, als medewerker van de Dienst heb ik onwillekeurig weleens dingen opgevangen die, neem ik aan, niet altijd voor mijn oren bestemd waren. Ik heb toen gehoord van een nieuw wapen en bij het jubileum zag ik iets gebeuren waarvoor een dergelijk wapen nodig zou zijn. Het voorwerp waarvan iedereen dacht dat het de president was, verdween in een wolk heel fijn stof. Het was alsof alle banden tussen de atomen van het voorwerp uiteenvielen. Het voorwerp was een wolk losse atomen geworden, die zich natuurlijk weer begonnen samen te voegen, maar die zo snel werden verstrooid dat er niet meer te zien was dan een vluchtige schittering van stof.'

'Erg science-fictionachtig.'

'Hoe zo'n proces precies in zijn werk gaat weet ik natuurlijk niet, meneer Janek, maar het is me wel duidelijk dat er een aanzienlijke hoeveelheid energie nodig is om atomen uiteen te doen vallen. Die energie zou aan de omgeving onttrokken moeten worden. De mensen die in de buurt van het instrument stonden en die ik op kon sporen - en die bereid waren om te praten - vertelden allemaal dat ze een golf kou over zich heen voelden komen.'

Janek zette de doos met sojastokjes aan een kant van het bureau met een kleine klik van transiet tegen celluliet. Hij zei: 'Laten we even aannemen dat er zoiets als een desintegrator bestaat.'

'Dat lijdt geen twijfel. Die bestaat wel degelijk.'

'Dat zal ik niet betwisten. Ik heb zelf nog nooit van zoiets gehoord, maar in mijn functie is het ook niet gebruikelijk op de hoogte te zijn van dingen die zo geheim zijn als nieuwe soorten wapens. Maar als er een desintegrator bestaat en zo geheim is, moet die alleen in het bezit zijn van de Verenigde Staten en onbekend aan de rest van de Federatie. Noch u noch ik zouden er dan over mogen spreken. Het zou een veel gevaarlijker oorlogswapen kunnen zijn dan de atoombom, juist omdat - als u gelijk hebt - het niets meer veroorzaakt dan desintegratie van het doelwit en koude in de onmiddellijke omgeving. Geen ontploffing, geen vuur, geen dodelijke straling. Zonder deze beangstigende neveneffecten zou de vrees om het wapen te gebruiken verdwijnen, terwijl het, voor zover wij weten, groot genoeg gemaakt zou kunnen worden om de hele planeet te vernietigen.'

'Daarin kan ik met u meegaan,' zei Edwards.

'Dan zult u begrijpen dat als er geen desintegrator is, het onzin is om erover te praten; en als er wél een desintegrator is, het misdadig is om erover te praten.'

'Ik heb er ook nog niet over gepraat, behalve dan zojuist met u, omdat ik probeer u de ernst van de situatie te doen inzien. Als er bijvoorbeeld een was gebruikt, zou dan de regering niet geïnteresseerd moeten zijn om te weten te komen hoe dat mogelijk was ... of een ander lid van de Federatie er misschien ook over beschikt?'

Janek schudde zijn hoofd. 'Ik geloof dat we erop kunnen vertrouwen dat de aangewezen instanties van deze regering zich met zoiets zouden bezighouden. U kunt zich beter verder niet in deze kwestie mengen.'

Edwards zei met nauwelijks bedwongen ongeduld: 'Kunt u mij de verzekering geven dat Amerika het enige land is dat over zo'n wapen beschikt?'

'Dat kan ik u niet zeggen, omdat ik niets van zo'n wapen af weet en behoor te weten. U had er niet met mij over moeten spreken. Zelfs als zo'n wapen helemaal niet bestaat, zou het gerucht dat het bestaat al schadelijk kunnen zijn.'

'Maar aangezien ik er wel met u over heb gesproken en het leed dus al is geschied, verzoek ik u mij uit te laten praten. Geeft u mij de kans om u ervan te overtuigen dat ú, en niemand anders, de sleutel hebt tot een afschuwelijke situatie die misschien alleen ik zie.'

'U alleen ziet? Ik alleen de sleutel heb?'

'Klinkt u dat waanzinnig in de oren? Laat u mij het dan uitleggen zodat u zelf een oordeel kunt vormen.'

'Ik zal u nog even tijd geven, meneer, maar wat ik heb gezegd blijft van kracht. U moet deze, deze hobby van u, dit onderzoek laten rusten. Het is ontzettend gevaarlijk.'

'Het laten rusten ervan zou juist ontzettend gevaarlijk zijn. Ziet u dan niet dat als de desintegrator bestaat en als de Verenigde Staten daarvan het monopolie hebben, daaruit volgt dat het aantal mensen dat toegang zou hebben tot het wapen uiterst beperkt zou zijn. En als ex-lid van de Dienst heb ik wel enige kennis op dit terrein en ik zeg u dat de enige persoon in de hele wereld die het voor elkaar zou kunnen krijgen een desintegrator uit onze topgeheime arsenalen weg te halen, de president zou zijn ... Alleen de president van de Verenigde Staten, meneer Janek, zou die moordaanslag beraamd kunnen hebben.'

Ze staarden elkaar een ogenblik lang aan en toen drukte Janek een knop op zijn bureau in.

Hij zei: 'Extra voorzorgsmaatregel. Nu kunnen we op geen enkele manier afgeluisterd worden. Meneer Edwards, bent u zich bewust van het gevaar van die verklaring? Voor uzelf? U moet de kracht van het Mondiale Handvest niet overschatten. Een regering heeft het recht redelijke maatregelen te treffen om haar eigen stabiliteit te waarborgen.'

Edwards zei: 'Ik benader u, meneer Janek, als iemand van wie ik aanneem dat hij een loyaal Amerikaans staatsburger is. Ik kom naar u toe met het bericht van een vreselijke misdaad die van invloed is op alle Amerikanen en de hele Federatie. Een misdaad die een situatie heeft geschapen die misschien alleen u recht kunt zetten. Waarom reageert u met dreigementen?'

'Dat is nu al de tweede keer dat u suggereert dat ik de mogelijkheid heb om de wereld te redden. Ik kan me mijzelf niet in die rol voorstellen. U begrijpt, hoop ik, dat ik geen buitengewone machten bezit.'

'U bent secretaris van de president.'

'Dat betekent niet dat ik meer toegang tot hem heb dan sommige anderen of dat ik een uiterst vertrouwelijke relatie met hem heb. Er zijn tijden, meneer Edwards, dat ik anderen ervan verdenk mij als niets meer dan een loopjongen te beschouwen, en er zijn zelfs tijden dat ik mezelf betrap op de neiging ze gelijk te geven.'

'Desondanks, u ziet hem vaak, u ziet hem in informele situaties, u ziet hem ...'

Janek zei ongeduldig: 'Ik zie hem genoeg om u te kunnen verzekeren dat de president nooit de opdracht zou hebben gegeven om op de jubileumdag dat mechanische instrument te vernietigen.'

'Is het volgens u dan onmogelijk?'

'Dat zei ik niet. Ik zei dat hij het nooit zou doen. Uiteindelijk, waarom zou hij? Waarom zou de president een evenbeeld-androïde willen vernietigen die hem in de ruim drie jaren van zijn presidentschap zoveel waardevolle diensten had bewezen? En als hij het om de een of andere reden toch had gewild, waarom zou hij het dan in vredesnaam op zo'n ongelooflijk publieke manier doen - bij het 300-jarig jubileum nota bene - terwijl hij op die manier het bestaan ervan bloot zou geven en het risico zou lopen dat de publieke opinie zich tegen hem zou keren bij de gedachte dat ze een hand hadden gegeven aan een mechanisch instrument? Om nog maar niet te praten over de terugslag in de diplomatieke verhoudingen met andere landen van de Federatie omdat hun vertegenwoordigers wellicht ook door de androïde ontvangen waren. In plaats daarvan had hij gewoon opdracht kunnen geven hem in het geheim te demonteren. Niemand, behalve een paar hooggeplaatste regeringsfunctionarissen, zou ervan hebben geweten.'

'Maar het incident heeft geen ongewenste gevolgen gehad voor de president, niet waar?'

'Hij kan nu minder ceremoniële taken op zich nemen. Hij is niet meer zo toegankelijk als hij eens was.'

'Als de robot was.'

'Eh, ja, ik neem aan dat dat klopt,' zei Janek niet op zijn gemak.

Edwards zei: 'En uiteindelijk is de president herkozen en is zijn populariteit niet verminderd, ondanks het feit dat de vernietiging in het openbaar plaatsvond. Het argument tegen vernietiging in het openbaar is niet zo sterk als u het laat klinken.'

'Maar hij werd herkozen ondanks het incident. Het effect daarvan werd opgevangen door het snelle optreden van de president toen hij naar voren stapte en, zoals u zult moeten toegeven, een van de beste toespraken in de Amerikaanse geschiedenis hield. Het was een absoluut verbazingwekkend optreden; dat zult u toch met mij eens moeten zijn.'

'Het was een prachtig opgevoerd drama. Je zou denken dat de president erop rekende.'

Janek leunde achterover in zijn stoel. 'Als ik u goed begrijp, Edwards, suggereert u een vooropgezet, fabelachtig plot. Probeert u te zeggen dat de president het mechanisme zo liet vernietigen - temidden van een menigte, juist bij de viering van het 300-jarig bestaan, terwijl de hele wereld toekeek - zodat hij ieders bewondering kon winnen vanwege zijn snelle optreden? Suggereert u dat hij dat allemaal zo in elkaar heeft gezet zodat het publiek ervan overtuigd zou worden dat hij onder extreme omstandigheden een man van onvermoede kracht en sterkte is om op die manier een slecht verlopende campagne een goede afloop te geven? Meneer Edwards, u leest te veel sprookjes.'

'Als ik dit alles probeerde te beweren,' zei Edwards, 'zou het inderdaad een sprookje zijn, maar dat doe ik niet. Ik heb nooit gesuggereerd dat de president opdracht heeft gegeven de robot te doden. Ik heb alleen gevraagd of u dacht dat het mogelijk was en u hebt met nadruk verklaard dat het dat niet was. Daar ben ik blij om, want ik ben het met u eens.'

'Wat is dit allemaal? Ik begin te geloven dat u mijn tijd verknoeit.'

'Nog een ogenblik, alstublieft. Hebt u zichzelf ooit afgevraagd waarom dat karwei niet met een laserstraal gedaan kon worden, met een richt-deactivator ... met een voorhamer voor mijn part? Waarom zou iemand de ongelooflijke moeite nemen een wapen te pakken te krijgen dat door de veiligheidsdienst van de regering zo streng wordt bewaakt om iets te doen waarvoor zo'n wapen niet nodig is? Nog afgezien van de moeilijkheid om het te pakken te krijgen, waarom zou iemand het risico nemen het bestaan van de desintegrator aan de rest van de wereld te onthullen?'

'Die hele zaak van die desintegrator is alleen maar een theorie van u.'

'De robot verdween vlak voor mijn ogen. Ik heb het zelf gezien. Daarvoor ga ik niet af op getuigenverklaringen uit de tweede hand. Het maakt niet uit hoe u het wapen noemt; welke naam u er ook aan geeft, het is een feit dat de robot atoom voor atoom uit elkaar viel en dat die atomen definitief werden verstrooid. Waarom zou dat nodig zijn geweest? Je zou kunnen veronderstellen dat de robot nu ook weer niet zo absoluut weggevaagd hoefde te worden.'

'Ik weet niet wat er in het hoofd van de dader omging.'

'Nee? Toch lijkt het mij toe dat er maar éen logische verklaring is voor een complete verpulvering als de vernietiging op een veel eenvoudiger manier uitgevoerd had kunnen worden. Het verpulveren liet geen enkel spoor achter van het vernietigde object. Er was niets om na te gaan wat het geweest was, robot of iets anders.'

'Maar het lijdt geen enkele twijfel wat het geweest is,' zei Janek.

'O nee? Ik zei dat alleen de president het voor elkaar had kunnen krijgen om de desintegrator te bemachtigen en te laten gebruiken. Maar, gezien het bestaan van een evenbeeld-robot, welke president heeft dat dan gedaan?'

'Ik geloof dat we maar beter een eind kunnen maken aan dit onderhoud,' zei Janek scherp. 'U bent gek.'

'Denkt u nog eens na,' zei Edwards. 'In vredesnaam, denkt u er nog eens over door. De president heeft de robot niet vernietigd. Uw argumenten daarvoor zijn overtuigend. Wat er wel is gebeurd, is dat de robot de president heeft vernietigd. President Winkler werd vermoord in de menigte op 4 juli 2076. Een robot die eruit zag als president Winkler heeft vervolgens de jubileum toespraak gehouden, voerde een campagne om herkozen te worden, werd herkozen, en is nu nog president van de Verenigde Staten.'

'Waanzin!'

'Ik ben naar u toe gekomen, naar ú, omdat ú dit kunt bewijzen . . . en het ook recht zetten.'

'Het is gewoon niet zo. De president is ... de president.' Janek maakte aanstalten om op te staan en het gesprek te beëindigen.

'U zegt zelf dat hij veranderd is,' zei Edwards snel en indringend. 'De jubileumtoespraak lag boven het vermogen van de oude Winkler. Hebt u zichzelf niet verbaasd over wat er de laatste twee jaar allemaal is bereikt? Weest u eens eerlijk, zou de Winkler van de eerste termijn dit allemaal hebben kunnen doen?'

'Ja, wel degelijk, omdat de president van de tweede termijn de president van de eerste termijn is.'

'Dus u ontkent dat hij veranderd is? Ik leg u deze vraag voor. U beslist en ik zal me bij uw beslissing neerleggen.'

'Hij heeft zich tegen de problemen opgewassen getoond en de uitdaging aanvaard, dat is alles. Zoiets is wel meer gebeurd in de Amerikaanse geschiedenis.' Maar Janek zonk terug in zijn stoel. Hij leek zich niet meer zeker van zichzelf te voelen.

'Hij drinkt niet,' zei Edwards.

'Dat heeft hij nooit gedaan ... niet veel tenminste.'

'De president geeft niet meer om vrouwen. Ontkent u dat hij dat in het verleden wel deed?'

'Een president is ook een mens. Maar de afgelopen twee jaar heeft hij zich gewijd aan de zaak van de Federatie.'

'Het is een verandering ten goede, dat geef ik toe,' zei Edwards, 'maar het is een verandering. Als hij een vrouw had, zou hij de maskerade nooit vol kunnen houden, niet waar?'

'Het is jammer dat hij geen echtgenote heeft,' zei Janek. Hij sprak het verouderde woord enigszins gegeneerd uit. 'De hele kwestie zou zich niet voordoen als dat wel zo was.'

'Maar het feit dat hij die niet heeft maakte het plan beter uitvoerbaar. Toch is hij vader van twee kinderen. Ik geloof niet dat ze een van beiden in het Witte Huis zijn geweest sinds het 300-jarig jubileum.'

'Waarom zouden ze? Ze zijn volwassen, leiden hun eigen leven.'

'Worden ze uitgenodigd? Wil de president ze graag zien? U bent zijn privé-secretaris. U zou dat moeten weten. Wel?'

Janek zei: 'U verknoeit uw tijd. Een robot kan geen menselijk wezen doden. U weet dat dat in de Eerste Wet van de robotica staat.'

'Dat weet ik. Maar niemand zegt dat de robot-Winkler zelf de mens Winkler heeft gedood. Toen de mens Winkler in de menigte was, was de robot-Winkler op het platform en ik betwijfel of een desintegrator van die afstand gebruikt zou kunnen worden zonder ook schade aan te richten in de omgeving van de president. Misschien wel, maar het is waarschijnlijker dat de robot-Winkler een medeplichtige had ... iemand die het vuile werk opknapte, als dat de juiste twintigste-eeuwse uitdrukking is.'

Janek fronste zijn wenkbrauwen. Zijn ronde gezicht zag er nerveus en gekweld uit. 'Weet u, krankzinnigheid moet besmettelijk zijn. Ik begin werkelijk over het waanzinnige idee dat u hier heeft gebracht na te denken. Maar gelukkig houdt uw theorie geen steek. Tenslotte, waarom zou men een aanslag op de mens Winkler in het openbaar organiseren? Alle argumenten tegen de vernietiging van de robot in het openbaar gelden ook voor het doden van de president in het openbaar. Begrijpt u niet dat er zo geen steek van uw theorie heel blijft?'

'Dat is niet ...' begon Edwards.

'Het is wél zo. Op een paar functionarissen na wist niemand zelfs maar van het bestaan van het mechanische instrument af. Als president Winkler in het geheim was vermoord en men zich van zijn lichaam had ontdaan, had de robot gemakkelijk zijn plaats in kunnen nemen zonder verdenking op te wekken ... die van u, bijvoorbeeld.'

'Er zouden altijd een paar functionarissen zijn die het wisten, meneer Janek. Dan hadden er nog meer moorden gepleegd moeten worden.' Edwards leunde met een ernstige uitdrukking op zijn gezicht voorover. 'Luister, normaal gesproken was er geen kans dat het menselijke wezen en de machine met elkaar verward zouden worden. Ik stel me voor dat de robot niet constant in gebruik was, maar alleen voor speciale gelegenheden in werd geschakeld, en dat er altijd sleutelfiguren waren, misschien zelfs een heel aantal, die wisten waar de president was en wat hij aan het doen was. Als dat zo was, zou de aanslag gepleegd moeten worden op een tijd dat die functionarissen inderdaad dachten dat de president in werkelijkheid de robot was.'

'Ik kan u niet volgen.'

'Luistert u maar. Een van de taken van de robot was handen te schudden met mensen in de menigte; het vlees drukken. Als dit plaatsvond, zouden de ingewijde functionarissen heel goed weten dat degene die handen gaf, in werkelijkheid de robot was.'

'Precies. Nu spreekt u verstandige taal. Het wás de robot.'

'Behalve dat het het 300-jarig jubileum was, en behalve het feit dat president Winkler de verleiding niet kon weerstaan. Ik neem aan dat het onmenselijk zou zijn om van een president te verwachten - vooral van een leeghoofdige populariteitsjager die zo graag bejubeld wilde worden als Winkler - om uitgerekend op die dag de toejuichingen van de massa op te geven en die door een machine in ontvangst te laten nemen. En misschien heeft de robot zorgvuldig voedsel gegeven aan die impuls, zodat op die ene 300-jarige jubileumdag de president aan de robot het bevel gaf achter het podium te blijven, terwijl hijzelf erop uit ging om handen te schudden en toegejuicht te worden.'

'In het geheim?'

'Natuurlijk in het geheim. Als de president het tegen iemand van de dienst, of tegen een van zijn medewerkers, of tegen u had gezegd, zou men hem dan hebben laten gaan? Sinds de gebeurtenissen aan het eind van de twintigste eeuw zijn de topambtenaren doodsbenauwd voor de mogelijkheid van een moordaanslag. Dus met de aanmoediging van een kennelijk intelligente robot...'

'U neemt aan dat de robot intelligent is omdat u ervan uit gaat dat hij nu de functie van president vervult. Dat is een cirkelredenering. Als hij niet de president is, is er geen reden om aan te nemen dat hij intelligent is, of dat hij in staat zou zijn deze intrige uit te werken. Bovendien, welk motief zou een robot ertoe kunnen brengen een moord te beramen? Zelfs als hij de president niet zelf zou doden, het indirect doden van een menselijk wezen is ook verboden door de Eerste Wet, die luidt: "Een robot mag een menselijk wezen geen kwaad berokkenen, of toelaten dat een menselijk wezen gekwetst wordt door zijn nalatigheid."'

'De Eerste Wet is niet waterdicht,' zei Edwards. 'Wat als kwaad berokkenen aan één menselijk wezen het leven van twee anderen kan redden, of van drie anderen, of zelfs van drie miljard anderen? De robot kan hebben geredeneerd dat het redden van de Federatie belangrijker was dan het redden van één leven. Het was tenslotte geen gewone robot. Hij was zodanig ontworpen dat zijn eigenschappen die van de president dicht genoeg benaderden om iedereen te misleiden. Stel dat hij het verstand van president Winkler had, maar niet zijn zwakheden, en stel dat hij wist dat hij de Federatie kon redden terwijl de president dat niet kon.'

'U kunt zo redeneren, maar wie zegt dat een mechanisch instrument dat zou kunnen?'

'Het is de enige manier om te verklaren wat er is gebeurd.'

'Volgens mij is het een paranoïde fantasie.'

'Vertelt u mij dan eens waarom het object tot atomen werd verpulverd,' zei Edwards. 'Volgens mij valt het alleen logisch te verklaren als dat de enige manier was om het feit te verhullen dat er een menselijk wezen was vernietigd en geen robot. Geeft u me dan een alternatieve uitleg.'

Janek werd rood. 'Ik kan dit niet accepteren.'

'Maar u kunt de hele zaak bewijzen ... of het tegendeel bewijzen. Daarom ben ik naar u toe gekomen, naar ú.'

'Hoe zou ik het kunnen bewijzen? Of het tegendeel bewijzen?'

'Niemand ziet de president zo vaak in een onbewaakt ogenblik als u. Tegenover u zal hij - hij heeft tenslotte helemaal geen nauwe verwanten - de minste formaliteiten in acht nemen. Bestudeer hem.'

'Dat heb ik gedaan. Ik zeg u, hij is geen ...'

'Dat hebt u niet. U had geen enkel vermoeden. Kleine aanwijzingen betekenden niets voor u. Bestudeert u hem nu, in het bewustzijn dat hij een robot zou kunnen zijn. Dan merkt u het vanzelf.'

Janek zei sardonisch: 'Ik kan hem neerslaan en hem op metaal onderzoeken met een ultrasonische detector. Zelfs een androïde heeft een brein van platina-iridium.'

'U hoeft niets drastisch te ondernemen. Observeert u hem alleen maar en u zult zien dat hij helemaal niet de man is die hij was, dat hij geen man kan zijn.'

Janek keek op de klok-kalender aan de muur. Hij zei: 'We zitten hier al ruim een uur.'

'Het spijt me dat ik zoveel van uw tijd in beslag heb genomen, maar ik hoop dat u het belang van dit alles inziet.'

'Belang?' zei Janek. Toen keek hij op en zijn schijnbaar moedeloze houding scheen plaats te maken voor iets van hoop. 'Maar is het in feite belangrijk? Echt belangrijk, bedoel ik?'

'Hoe zou het niet belangrijk kunnen zijn? Om een robot als president van de Verenigde Staten te hebben? Zou dat niet belangrijk zijn?'

'Nee, dat bedoel ik niet zo. Vergeet wat president Winkler zou kunnen zijn. Bedenkt u dit eens. Iemand die de functie vervult van president van de Verenigde Staten heeft de Federatie gered; hij heeft haar bij elkaar gehouden en op het ogenblik dient hij als voorzitter van de Raad de zaak van de vrede en weet hij opbouwende compromissen te bewerkstelligen. Dat moet u toch toegeven?'

'Natuurlijk geef ik dat toe,' zei Edwards. 'Maar hiermee zou een precedent geschapen kunnen worden. Nu een robot om een heel goede reden in het Witte Huis zou ertoe kunnen leiden dat we de komende twintig jaar een robot om een heel slechte reden in het Witte Huis hebben, waarna we robots in het Witte Huis zouden kunnen hebben om geen enkele reden, maar alleen omdat het iets vanzelfsprekends is geworden. Begrijpt u niet dat het belangrijk is om de eerste aarzelende stappen op weg naar het einde van het menselijk ras de kop in te drukken?'

Janek haalde zijn schouders op. 'Stel dat ik erachter kom dat hij een robot is? Maken we dat aan de hele wereld bekend? Heeft u enig idee wat dat voor de Federatie zou betekenen? Wat er met de financiële structuur van de wereld zal gebeuren? Weet u...'

'Ik weet het. Daarom wilde ik u onder vier ogen hierover spreken en heb ik niet geprobeerd er bekendheid aan te geven. Het is aan u om de zaak na te gaan en een definitieve conclusie te trekken. Als u tot de slotsom komt dat de zogenaamde president een robot is, en daar ben ik van overtuigd, is het vervolgens aan u om hem te overreden zijn ambt neer te leggen.'

'En in het licht van uw versie van de Eerste Wet zal hij me dan laten doden omdat ik een bedreiging vorm voor zijn kundige opvang van de grootste mondiale crisis van de eenentwintigste eeuw.'

Edwards schudde zijn hoofd. 'Daarvoor handelde de robot in het geheim, en niemand heeft geprobeerd de argumenten die hij zelf aanvoerde te weerleggen. Als het nodig is, kunnen we hulp krijgen van de een of andere functionaris van US Robots & Mechanische Mensen NV, waar de robot in eerste instantie is gebouwd. Als hij eenmaal ontslag heeft genomen, volgt de vice-president hem op. Als de robot-Winkler de oude wereld in de juiste banen heeft geleid, prima; ze kan nu in het juiste spoor worden gehouden door de vice-president, dat is een betrouwbare en rechtschapen vrouw. Maar we kunnen geen robot als regeerder hebben, en dat mag ook nooit weer voorkomen.'

'En als de president menselijk is?'

'Dat laat ik aan u over. U komt er wel achter.'

'Zoveel vertrouwen heb ik niet in mezelf,' zei Janek. 'Als ik geen besluit kan nemen? Als ik mezelf niet zo ver kan brengen? Als ik het niet durf? Wat bent u dan van plan?'

Edwards zag er vermoeid uit. 'Ik weet het niet. Misschien zal ik naar US Robots moeten gaan. Maar ik denk niet dat het zo ver zal komen. Ik vertrouw erop dat nu ik het probleem aan u heb overgedragen, u niet zult rusten tot de zaak geregeld is. Wilt ú geregeerd worden door een robot?'

Hij stond op en Janek liet hem gaan. Ze gaven elkaar geen hand.

Geboorte van een idee

Dat de eerste uitvinder van een bruikbare tijdmachine een science fiction-enthousiast was, is zeker geen toeval. Het was onvermijdelijk. Waarom zou een fysicus, die voor de rest goed bij zijn verstand was, het anders zelfs maar aandurven om de verscheidene ongewone theorieën die wezen in de richting van manoeuvreerbaarheid in de tijd, ook tegen de Algemene Relativiteit in, op te sporen?

Het kostte natuurlijk energie. Alles kost energie. Maar Simeon Weill was bereid om de prijs te betalen. Hij had er alles voorover (nou ja, bijna alles) om zijn verborgen science fiction-droom werkelijkheid te laten worden.

Het probleem was dat je op geen enkele manier de richting of de afstand waarin je chronologisch werd geslingerd kon bepalen. Het was allemaal het gevolg van toevallige tijdelijke mysterieuze verbindingen tussen de aangewende tachionen. Weill kon muizen en zelfs konijnen laten verdwijnen... maar naar de toekomst of naar het verleden, hij kon het niet zeggen. Eén muis kwam terug, dus die moest maar een klein stukje in het verleden hebben gereisd... en ze leek volkomen ongedeerd. De andere? Wie kon het zeggen?

Hij ontwierp een automatisch ontspanmechanisme voor de machine. Theoretisch zou die de verplaatsing (wat de verplaatsing ook mocht zijn) terugdraaien en het object terugbrengen (vanaf welke richting en afstand het ook terecht was gekomen). Het werkte niet altijd, maar vijf konijnen werden ongedeerd teruggebracht.

Als hij het ontspanmechanisme maar zo kan maken dat het feilloos functioneerde, zou Weill het zelf proberen. Hij smachtte ernaar om het te proberen... wat geen passende reactie was voor een theoretisch fysicus, maar wat wel de absoluut voorspelbare emotie was van iemand die helemaal aan SF verslingerd was en die vooral verzot was op de ruimte-opera-achtige producties van enkele tientallen jaren voor het jaar 1976 waar hij nu in leefde.

Het was dan ook onvermijdelijk dat het ongeluk gebeurde. Voor geen prijs zou hij bewust tussen de tempoden in zijn gestapt. Hij wist dat de kans dat hij niet terug zou komen twee op vijf was. Aan de andere kant smachtte hij ernaar om het te proberen, dus struikelde hij over zijn eigen grote voeten en kwam hij helemaal per ongeluk wankelend tussen die tempoden terecht... Maar bestaan er werkelijk ongelukken?

Hij had in het verleden of in de toekomst geworpen kunnen worden. In dit geval werd hij in het verleden geworpen.

Hij had veie duizenden jaren in het verleden geworpen kunnen worden of anderhalve dag. In dit geval werd hij eenenvijftig jaar in het verleden geworpen naar een tijd waarin het Teapot Dome-schandaal hoog oplaaide maar waarin het volk koel bleef met Coolidge en wist dat niemand ter wereld Jack Dempsey zou kunnen verslaan.

Maar er was iets dat Weill niet uit zijn theorieën had kunnen halen. Hij wist wat er kon gebeuren met de deeltjes zelf, maar je kon op geen enkele manier voorspellen wat er met de verbindingen tussen de deeltjes zou gebeuren. En waar zijn de verbindingen meer complex dan in het brein?

Dus wat er gebeurde was dat terwijl Weill terug in de tijd ging, zijn verstand afliep. Niet helemaal gelukkig, omdat Weill in het jaar voor het 150-jarig bestaan van Amerika nog niet eens verwekt was, en een brein met minder dan geen ontwikkeling beslist een handicap zou zijn geweest.

Het liep hortend en stotend gedeeltelijk af en toen Weill terechtkwam op een bankje in een park niet ver van zijn huis anno 1976 in Zuid-Manhatten, waar hij in twijfelachtige symbiose met de Universiteit van New York experimenteerde, bevond hij zich in het jaar 1925 en had hij een afschuwelijke hoofdpijn en nauwelijks enig idee wat er allemaal gaande was.

Hij merkte dat hij zat te staren naar een man van een jaar of veertig, met glad omlaag gekamd haar, vooruitstekende jukbeenderen en een haviksneus, die op dezelfde bank zat als hij.

De man keek bezorgd. Hij zei: 'Waar bent u vandaan gekomen? Een ogenblik geleden was u hier nog niet.' Hij had een duidelijk Germaans accent.

Weill wist het niet zeker. Hij kon het zich niet herinneren. Maar een term kwam door de chaos in zijn brein heen boven drijven, zelfs al wist hij niet goed wat die betekende.

'Tijdmachine,' bracht hij uit.

De andere man verstijfde. Hij zei: 'Leest u pseudo-wetenschappelijke romans?'

'Wat?' zei Weill.

'Heeft u The Time Machine van H.G. Wells gelezen?'

De herhaling van de term scheen Weill een beetje te kalmeren. De pijn in zijn hoofd werd minder. De naam Wells leek hem vertrouwd, of was dat zijn eigen naam ? Nee, zijn eigen naam was Weill.

'Wells?'zei hij. 'Ik ben Weill.'

De andere man stak een hand uit. 'Ik ben Hugo Gernsback. Ik schrijf af en toe pseudo-wetenschappelijke romans, maar het is natuurlijk niet juist om "pseudo" te zeggen. Dat zou betekenen dat er bedrog aan te pas komt. Dat is niet zo. Het zou correct geschreven moeten worden en dan is het wetenschappelijke fictie. Ik zou dat,' zijn donkere ogen glansden, 'scientifiction willen noemen. Van scientific fiction.'

'Ja,' zei Weill, die wanhopig probeerde verwarde herinneringen en bewaard gebleven ervaringen terug te roepen, maar enkel stemmingen en indrukken kreeg. 'Scientifiction. Beter dan pseudo. Maar nog niet helemaal...'

'Als het goed wordt gedaan. Heeft u mijn Ralph 124C41 + gelezen?'

'Hugo Gernsback,' zei Weill, zijn wenkbrauwen fronsend. 'Beroemd...'

'Op bescheiden schaal,' zei de ander knikkend. 'Ik geef al jaren tijdschriften uit over radio en elektrische uitvindingen. Heeft u Science and Invention gelezen?'

Weill ving het woord 'invention' op waardoor hij op de een of andere manier bijna kon vatten wat hij had bedoeld met 'tijdmachine'. Hij werd gretig en zei: 'Ja, ja.'

'En wat vindt u van de scientifiction die ik in elk nummer opneem?'

Alweer scientifiction. Het woord had een geruststellende invloed op hem en toch was het nog niet helemaal goed. Iets meer... Niet helemaal...

Hij zei het. 'Iets meer. Niet helemaal...'

'Niet helemaal genoeg? Ja, daar heb ik ook aan gedacht. Vorig jaar heb ik circulaires rondgestuurd om te vragen of men zich wilde abonneren op een tijdschrift dat niets anders dan scientifiction zou bevatten. Ik zou het Scientifiction noemen. De resultaten waren erg teleurstellend. Kunt u daar een verklaring voor geven?'

Weill hoorde hem niet. Hij concentreerde zich nog steeds op het woord 'scientifiction', dat niet helemaal juist scheen, al kon hij niet begrijpen waarom.

Hij zei: 'De naam is niet goed.'

'Niet goed voor een tijdschrift. Misschien is dat zo. Ik heb geen goede naam kunnen bedenken; een die de aandacht trekt, die duidelijk maakt wat de lezer krijgt, en wat hij wil hebben. Dat is het. Als ik een goede naam had zou ik gewoon met het tijdschrift beginnen en me niet druk maken om circulaires. Ik zou niets vragen. Ik zou gewoon zorgen dat het volgend voorjaar in elke kiosk in de Verenigde Staten lag; dat is alles.'

Weill staarde hem wezenloos aan.

De man zei: 'Natuurlijk zouden de verhalen die ik wil de lezer niet alleen amusement en spanning bieden, maar hem ook iets over wetenschap leren. Ze zouden voor hem het enorme terrein van de toekomst open leggen. Vliegtuigen zullen in één ruk de Atlantische oceaan oversteken.'

'Vliegtuigen?' Weill ving een vluchtig visioen op van een grote metalen walvis die op eigen kracht opsteeg. Eén moment, en toen was het verdwenen. Hij zei: 'Grote, die honderden mensen sneller dan het geluid vervoeren.'

'Natuurlijk. Waarom niet? Ze kunnen toch per radio in voortdurend contact met de grond blijven.'

'Satellieten.'

'Wat?' Nu was het de beurt van de andere man om niet-begrijpend te kijken.

'Radiogolven die door kunstmatige satellieten in de ruimte voort worden geplant.'

De andere man knikte heftig. 'Ik heb in Ralph 124C41 + voorspeld dat men radiogolven zou gaan gebruiken om van grote afstanden opsporingen te doen. Ruimtespiegels? Die heb ik voorspeld. En televisie natuurlijk. En energie van het atoom.'

Weill veerde op. Beelden flitsten in een volkomen willekeurige volgorde voor zijn geestesoog voorbij. 'Atoom,' zei hij. 'Ja. Atoombommen.'

'Radium,' zei de andere man voldaan.

'Plutonium,' zei Weill.

'Wat?'

'Plutonium. En kernfusie. Het imiteren van de zon. Nylon en plastics. Verdelgingsmiddelen om met de insecten af te rekenen. Computers om met de problemen af te rekenen.'

'Computers? Bedoelt u robots?'

'Zakcomputers,' zei Weill geestdriftig. 'Kleine dingen. Je houdt ze in je hand en werkt problemen uit. Kleine radio's. Die kun je ook in je hand hoeden. Camera's waarmee je foto's neemt die in het toestel zelf meteen ontwikkeld worden. Holografieën. Driedimensionale afbeeldingen.'

'Schrijft u scientifiction?' vroeg de andere man.

Weill luisterde niet. Hij bleef proberen de beelden vast te houden. Ze werden duidelijker. 'Wolkenkrabbers,' zei hij. 'Aluminium en glas. Snelwegen. Kleurentelevisie. Mensen op de Maan. Onderzoeken van Jupiter.'

'Mensen op de Maan,' zei de ander. 'Jules Verne. Leest u Jules Verne?'

Weill schudde zijn hoofd. Het was nu vrij duidelijk. Zijn geest herstelde zich een beetje. 'Lopen op het oppervlak van de Maan op televisie. Iedereen kijkt. En foto's van Mars. Geen kanalen op Mars.'

'Geen kanalen op Mars?' vroeg de andere man verbluft. 'Ze zijn gezien.'

'Geen kanalen,' zei Weill beslist. 'Vulkanen. Ontzettend groot. Ravijnen. Verschrikkelijk diep. Transistors, lasers, tachionen. Hou de tachionen vast. Laat ze tegen de tijd in gaan. Door de tijd reizen. Door de tijd reizen. Een verbazingwekkend verhaal. A... ma..

Weills stem stierf weg en zijn omtrekken vervaagden. De andere man keek toevallig net de andere kant op, staarde naar de blauwe hemel en mompelde: 'Tachionen? Wat zegt hij?'

Hij bedacht dat als hij in het park een vreemdeling tegenkwam die zo geïnteresseerd was in scientifiction, het misschien een teken was dat hij nu met het tijdschrift kon beginnen. En toen herinnerde hij zich dat hij geen naam had en wees het idee spijtig van de hand.

Hij keek terug in de tijd om Weills laatste woorden te horen: 'Tachionische tijdreizen ... an... amazing... story...' En hij was weer verdwenen, terugflitsend naar zijn eigen tijd.

Hugo Gerpsback staarde vol afgrijzen naar de plek waar de man had gezeten. Hij had hem niet zien komen en nu had hij hem werkelijk niet weg zien gaan. Zijn verstand wees de daadwerkelijke verdwijning af. Wat een vreemde man. Nu hij eraan dacht, zijn kleren waren ook eigenaardig en zijn woorden verwilderd en verwarrend.

De vreemdeling had het zelf gezegd... an amazing story. Zijn laatste woorden.

En toen mompelde Gernsback zachtjes voor zich heen: 'Amazing story... Amazing Stories?'

Langzaam krulden zijn mondhoeken zich omhoog.

De drie wetten van de robotica

1

Een robot mag een menselijk wezen geen letsel toebrengen of, door niets te doen toestaan dat een menselijk wezen letsel overkomt.

2

Een robot moet de bevelen gehoorzamen die hem door menselijke wezens worden gegeven, behalve wanneer die bevelen in strijdig zouden zijn met de Eerste Wet.

3

Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen zolang dit niet strijdig is met de Eerste of de Tweede Wet.

Vrouwelijke intuïtie

Voor het eerst in de geschiedenis van United States Robots en Mechanische Mensen NV was een robot op Aarde zelf door een ongeluk vernietigd.

Niemand had schuld. Het luchtvoertuig was in de lucht vernietigd en een ongelovige onderzoekscommissie vroeg zich af of ze het zouden durven wagen bekend te maken dat het toestel was geraakt door een meteoorsteen. Niets anders had sneller kunnen zijn dan de automatische ontwijking; niets anders had zoveel schade aan kunnen richten dat het bijna op een kernontploffing leek en dat was uitgesloten.

En als je daarbij dacht aan het bericht dat er een lichtflits in de nachtelijke hemel was gezien vlak voordat het voertuig ontplofte - door het Vlaggenstok Observatorium, niet door een amateur - en aan het feit dat er op nog geen anderhalve kilometer afstand pas een flink absoluut meteorisch stuk ijzer in de grond was ingeslagen, kon je toch geen enkele andere conclusie trekken?

Toch was zoiets nog nooit voorgevallen en de berekeningen van de kansen dat er iets anders was gebeurd gaven monsterlijke uitkomsten te zien. Maar zelfs enorme onwaarschijnlijkheden kunnen voorkomen.

In de kantoren van United States Robots was het hoe en waarom bijzaak. Waar het om ging was dat er een robot was vernietigd. Dat feit op zich was rampzalig.

Het feit dat de JN-5 een prototype was geweest, het eerste dat, na vier eerdere pogingen, in gebruik was genomen, was zelfs nog rampzaliger.

Het feit dat de JN-5 een volkomen nieuw type robot was geweest, totaal verschillend van alles wat daarvoor was gebouwd, was oneindig rampzalig.

Het feit dat de JN-5 kennelijk voor zijn vernietiging iets had bereikt dat van onschatbare waarde was en dat nu misschien nooit meer bereikt zou kunnen worden, maakte de rampzaligheid onbeschrijflijk. Het leek nauwelijks het vermelden waard dat, samen met de robot, ook de chef robopsycholoog van United States Robots was omgekomen.

Clinton Madarian was tien jaar geleden bij de firma komen werken. Vijf van die jaren had hij zonder te klagen gewerkt onder de knorrige leiding van Susan Calvin.

Het was volmaakt duidelijk dat Madarian briljant was en Susan Calvin had hem zonder meer over de hoofden van oudere mannen heen gepromoveerd. Ze zou zich toch niet hebben verwaardigd haar redenen hiervoor uit te leggen aan de directeur onderzoek, Peter Bogert, maar er waren geen verklaringen nodig. Of, beter gezegd, de verklaring lag voor de hand.

Madarian was in verscheidene, overduidelijke opzichten volkomen tegengesteld aan de vermaarde dr. Calvin. Hij was niet zo zwaar als zijn uitgesproken dubbele kin deed vermoeden, maar zijn aanwezigheid had een overweldigende uitstraling, terwijl Susan altijd vrijwel onopgemerkt haar weg was gegaan. Madarians massieve gezicht, zijn ruige bos glanzend roodbruin haar, zijn gezonde kleur en dreunende stem, en bovenal zijn tomeloos zelfvertrouwen en de geestdriftige manier waarop hij zijn successen aankondigde, gaven ieder ander in een kamer het gevoel dat er te weinig ruimte was.

Toen Susan Calvin eindelijk met pensioen ging (bij voorbaat elke medewerking weigerend aan welk erediner ze ook voor haar wilden geven, op zo'n besliste manier dat men zelfs de nieuwsdiensten niet van haar pensionering op de hoogte bracht) nam Madarian haar plaats in. Hij was precies een dag in zijn nieuwe functie toen hij het JN-project op gang bracht.

Het was de grootste financiële verplichting voor één project geweest waar United States Robots ooit over had moeten beslissen, maar dat was iets dat Madarian met een joviaal gebaar had weggewuifd. 'Elke cent waard, Peter,' zei hij. 'En ik verwacht dat jij de raad van bestuur daarvan overtuigt.'

'Geef me redenen,' zei Bogert, zich afvragend of Madarian dat zou doen. Susan Calvin had nooit redenen opgegeven.

Maar Madarian zei: 'Prima,' en ging gemakkelijk in de grote leunstoel in het directiekantoor zitten.

Bogert bekeek de ander met iets dat bijna ontzag was. Zijn eigen, eens zwarte haar was nu bijna wit en hij zou binnen tien jaar Susans voorbeeld volgen en met pensioen gaan. Dat zou het eind betekenen van het oorspronkelijke team dat United States Robots had opgebouwd tot een wereldomvattend bedrijf dat met de nationale regeringen wedijverde in ingewikkeldheid en belangrijkheid. Op de een of andere manier had de enorme uitgestrektheid van de firma nooit helemaal tot hem of zijn voorgangers kunnen doordringen.

Maar dit was een nieuwe generatie. De nieuwe mannen voelden zich vertrouwd met de kolos. Zij hadden dat vleugje verwondering waardoor ze ongelovig op hun tenen zouden zijn gaan lopen niet. Dus gingen ze vooruit, en dat was goed.

'Ik stel voor om te beginnen met het bouwen van robots zonder beperkingen,' zei Madarian.

'Zonder de Drie Wetten? Dat is toch...'

'Nee, Peter. Zijn dat de enige beperkingen die jij kunt bedenken? Verdorie, jij hebt toch meegewerkt aan het ontwerp van de eerste positronische breinen. Moet ik je vertellen dat buiten de Drie Wetten er in die breinen geen enkel pad is dat niet zorgvuldig is ontworpen en vastgelegd? Wij hebben robots geprogrammeerd voor specifieke taken, voorzien van specifieke capaciteiten.'

'En jij stelt voor ...'

'Dat op elk niveau onder de Drie Wetten de paden niet worden vastgelegd. Dat is niet moeilijk.'

'Dat is inderdaad niet moeilijk,' zei Bogert droog. 'Nutteloze dingen zijn nooit moeilijk. Het is juist moeilijk om de paden vast te leggen en de robots bruikbaar te maken.'

'Maar waarom is dat moeilijk? De paden vastleggen vereist een heleboel moeite omdat het principe van onzekerheid belangrijk is bij deeltjes van de massa positronen en het onzekerheidseffect tot een minimum moet worden teruggebracht. Maar waarom moet het? Als we ervoor zorgen dat het principe net voldoende uit de verf komt, kunnen de paden elkaar op een onvoorstelbare manier kruisen...'

'Dan hebben we een onvoorspelbare robot.'

'Dan hebben we een creatieve robot,' zei Madarian enigszins ongeduldig. 'Peter, als er iets is dat een menselijk brein heeft en dat een robotbrein nooit heeft gehad, is het dat vleugje onvoorspelbaarheid dat voortkomt uit de onzekerheidseffecten op subatomair niveau. Ik geef toe dat dit effect binnen het zenuwstelsel nooit experimenteel is gedemonstreerd, maar zonder dat is het menselijk brein in principe niet superieur aan het robotbrein.'

'En jij denkt dat als je het effect bij het robotbrein aanbrengt, het menselijk brein in principe niet superieur is aan het robotbrein.'

'Dat,' zei Madarian, 'is precies wat ik geloof.'

Ze praatten nog lange tijd door.

De raad van bestuur was kennelijk niet van plan om zich gemakkelijk te laten overtuigen. Scott Robertson, de grootste aandeelhouder van de firma, zei: 'Het is zo al moeilijk genoeg om de robotindustrie te leiden. De vijandigheid van het publiek tegenover de robots staat steeds op het punt los te barsten. Als de mensen het idee krijgen dat robots niet onder controle staan ... O, praat me niet van de Drie Wetten. De gewone man zal niet geloven dat de Drie Wetten hem zullen beschermen als hij maar even de kreet "niet onder controle" hoort.'

'Gebruik hem dan niet,' zei Madarian. 'Noem de robot ... noem hem "intuïtief".'

'Een intuïtieve robot,' mompelde iemand. 'Een vrouwelijke robot?' De mensen aan de conferentietafel glimlachten.

Madarian haakte daarop in. 'Goed. Een vrouwelijke robot. Onze robots zijn natuurlijk geslachtloos, en dat zal deze ook zijn, maar wij doen altijd alsof ze mannelijk zijn. We geven ze mannelijke bijnamen en noemen ze hij en hem. Nu zou deze, als we denken aan de aard van de mathematische structuur van het brein dat ik heb voorgesteld, in het JN-coördinatiesysteem vallen. De eerste robot zou JN-1 zijn, en ik heb aangenomen dat die John-1 genoemd zou worden ... Ik ben bang dat dat het peil is van de originaliteit van de gemiddelde robotoloog. Maar waarom noemen we die verdorie niet Jane-1? Als het publiek op de hoogte gesteld moet worden van waar wij mee bezig zijn, dan zijn we een vrouwelijke robot met intuïtie aan het bouwen.'

Robertson schudde zijn hoofd. 'Welk verschil zou dat nu maken? U zegt dat u van plan bent de laatste barrière te verwijderen die in principe het robotbrein inferieur houdt aan het menselijk brein. Hoe denkt u dat de reactie van het publiek daarop zal zijn?'

'Bent u van plan dat bekend te maken?' zei Madarian. Hij dacht even na en zei toen: 'Kijk. Er is een ding dat het doorsnee publiek gelooft en dat is dat vrouwen niet zo intelligent als mannen zijn.'

Er verscheen onmiddellijk een bevreesde uitdrukking op het gezicht van meer dan één man aan de tafel gevolgd door een snelle blik heen en weer alsof Susan Calvin nog steeds op haar gewone plek zat.

'Als we een vrouwelijke robot aankondigen,' zei Madarian, 'doet het er niet toe wat ze is. De mensen zullen vanzelf aannemen dat ze verstandelijk minder is. We stellen de robot gewoon voor als Jane-1 en we hoeven verder niets te zeggen. We zitten goed.'

'In feite,' zei Peter Bogert rustig, 'is dat niet het enige. Madarian en ik hebben de mathematica zorgvuldig bestudeerd en de JN-serie, of die nu John of Jane wordt, zou volmaakt veilig zijn. Ze zouden minder ingewikkeld zijn en minder intellectuele capaciteiten hebben - in orthodoxe zin - dan veel andere series die we hebben ontworpen en gebouwd. Er zou alleen die ene factor zijn toegevoegd van, nou ja, laten we het "intuïtie" blijven noemen.'

'Wie kan zeggen wat het oplevert?' mompelde Robertson.

'Madarian heeft iets voorgesteld dat ze zou kunnen doen. Zoals u allen weet is de ruimtesprong in principe ontwikkeld. Het is mogelijk om hypersnelheden te bereiken die zelfs sneller zijn dan die van het licht, zodat we naar andere sterrenstelsels kunnen gaan en terugkeren binnen een tijd die te verwaarlozen valt ... hooguit weken.'

'Dat is niets nieuws voor ons,' zei Robertson. 'Zonder robots hadden we dat niet gered.'

'Precies, en we hebben er niets aan omdat we de hypersnelheids-aandrijving niet kunnen gebruiken behalve misschien een keer bij wijze van demonstratie, zodat US Robots er nog weinig eer aan behaalt. De ruimtesprong is riskant, hij vereist vreselijk veel energie en is daarom ontzettend duur. Als we het toch zouden doen, zou het aardig zijn als we het bestaan van een bewoonbare planeet konden melden. Noem het een psychologische noodzaak. Als je twintig miljoen dollar besteedt aan een enkele ruimtesprong en niets anders dan wetenschappelijke gegevens mee terugbrengt, wil het publiek weten waarom hun geld wordt verspild. Als je het bestaan van een bewoonbare planeet meldt, ben je een interstellaire Columbus en maakt niemand zich druk om het geld.'

'Dus?'

'Dus waar kunnen we een bewoonbare planeet vinden? Laat ik het anders stellen. Welke ster binnen het bereik van de ruimtesprong zoals die pas is ontwikkeld, welke van de 300 000 sterren en sterrenstelsels binnen een afstand van 300 lichtjaren biedt de grootste kans op het vinden van een bewoonbare planeet? We hebben een enorme hoeveelheid gegevens over elke ster binnen de afstand van 300 lichtjaren en een vermoeden dat bijna elke ster een planetenstelsel heeft. Maar welke heeft een bewoonbare planeet? Waar moeten we heen? We weten het niet.'

'Hoe zou die Jane-robot ons kunnen helpen?' zei een van de bestuursleden.

Madarian stond op het punt dat te beantwoorden, maar hij maakte een vaag gebaar in de richting van Bogert en Bogert begreep zijn bedoeling. De mening van de directeur zou meer gewicht in de schaal leggen. De directeur vond die gedachte niet bijzonder prettig; als de JN-serie op een fiasco uitliep zou zijn rol bij het initiatief daartoe groot genoeg zijn geweest om ervoor te zorgen dat beschuldigende vingers naar hem werden uitgestoken. Aan de andere kant was hij niet zo ver meer van zijn pensionering af, en als het lukte zou hij overladen met roem eruit stappen. Misschien was het alleen Madarians uitstraling van vertrouwen, maar Bogert was oprecht gaan geloven dat het zou lukken.

'Het is best mogelijk dat ergens in de bibliotheken met gegevens over die sterren er methoden bestaan om de waarschijnlijke aanwezigheid van op Aarde lijkende bewoonbare planeten te taxeren,' zei hij. 'Het enige dat we hoeven te doen is de gegevens goed doorgronden, ze op de juiste creatieve manier bekijken en de juiste correlaties maken. Dat hebben we tot nog toe niet gedaan. Of, als de een of andere astronoom het wel heeft gedaan, heeft hij niet begrepen wat hij in handen had.

Een robot van het type JN zou veel sneller en veel nauwkeuriger correlaties kunnen maken dan een mens. Op één dag kan deze even veel correlaties maken en verwerpen als een mens in tien jaar. Bovendien zou deze op een echt willekeurige manier te werk gaan, terwijl een mens sterk bevooroordeeld zou zijn door voorbarige meningen en door wat al wordt aangenomen.'

Er viel hierna een langdurige stilte. Tenslotte zei Robertson: 'Maar het is toch alleen maar een kwestie van waarschijnlijkheid? Stel dat die robot zegt: "De ster met de grootste waarschijnlijkheid op een bewoonbare planeet is Squidgee-17," of zoiets, en we gaan daarheen en het blijkt dat een waarschijnlijkheid alleen een waarschijnlijkheid is en dat er uiteindelijk helemaal geen bewoonbare planeten zijn. Waar blijven we dan?'

Nu was het Madarians beurt. 'Dan winnen we toch. We weten dan hoe de robot tot die conclusie is gekomen omdat hij - zij - ons dat zal vertellen. Het is heel goed mogelijk dat we daardoor een enorm inzicht krijgen in astronomische gegevens zodat de hele toestand de moeite waard blijkt, zelfs als we de ruimtesprong helemaal niet maken. Bovendien zouden we dan de meest waarschijnlijke ligging van vijf planeten kunnen bepalen en de waarschijnlijkheid dat een van de vijf bewoonbaar is zou wel eens meer dan 95% kunnen zijn. Het zou vrijwel zeker zijn ...'

Ze gingen nog een hele tijd door.

De fondsen die beschikbaar werden gesteld waren lang niet toereikend, maar Madarian rekende op de gewoonte om goed geld naar kwaad geld te gooien. Als twee miljoen onherroepelijk verloren dreigde te raken terwijl nog eens honderd miljoen alles kon redden, zou die honderd miljoen er zeker door komen.

Jane-1 was eindelijk gebouwd en stond nu tentoongesteld. Peter Bogert bestudeerde hem - haar - ernstig. 'Waarom de nauwe taille?' vroeg hij. 'Daardoor krijg je toch mechanische zwakte?'

Madarian grinnikte. 'Luister, als we haar Jane gaan noemen, heeft het geen zin om haar eruit te laten zien als Tarzan.'

Bogert schudde zijn hoofd. 'Het bevalt me niet. Straks ga je haar daarboven nog rondingen geven die op borsten moeten lijken, en dat is helemaal een beroerde gedachte. Als vrouwen gaan vermoeden dat robots op vrouwen kunnen lijken, dan hoef je mij niet te vertellen wat voor perverse denkbeelden ze krijgen, en dan heb je werkelijk hun vijandigheid wakker geschud.'

'Misschien heb je daar gelijk in,' zei Madarian. 'Geen enkele vrouw wil het gevoel hebben vervangen te kunnen worden door iets dat hun fouten niet heeft. Akkoord.'

Jane-2 had geen ingesnoerde taille. Ze was een sombere robot die zelden bewoog en zelfs nog minder vaak sprak.

Madarian was alleen af en toe bij Bogert binnen komen stormen met nieuwtjes toen ze werd gebouwd en dat had er overduidelijk op gewezen dat het slecht ging. Madarians uitbundigheid als hij succes had was overweldigend. Als er iets bijzonders te melden was geweest, zou hij niet hebben geaarzeld om om drie uur 's morgens Bogerts slaapkamer binnen te dringen in plaats van tot de volgende ochtend te wachten. Daar was Bogert van overtuigd. Nu leek Madarian gedwee, zijn meestal blozend gezicht op de een of andere manier smal. Bogert zei met een gevoel van zekerheid: 'Ze wil niet praten.'

'O, ze praat wel.' Madarian ging zwaar zitten en beet op zijn onderlip. 'Soms, in elk geval,' zei hij.

Bogert stond op en liep om de robot heen. 'En als ze praat, slaat het nergens op, neem ik aan. Nou, als ze niet praat, is ze niet vrouwelijk, hè?'

Madarian probeerde even te glimlachen en gaf het op.

'Afzonderlijk functioneerde het brein wel,' zei hij.

'Ik weet het,' zei Bogert.

'Maar toen het brein eenmaal het fysieke apparaat van de robot moest gaan besturen, moest het natuurlijk worden veranderd.'

'Natuurlijk,' stemde Bogert weinig behulpzaam in.

'Maar op een onvoorspelbare en frustrerende manier. De ellende is dat als je te maken hebt met n-dimensionale differentiaalberekeningen 'van onzekerheid, de dingen...'

'Onzeker zijn?' zei Bogert. Zijn eigen reactie verbaasde hem. De investering van de firma was al aanzienlijk en er waren bijna twee jaar verstreken. Toch waren de resultaten, om het zacht uit te drukken, teleurstellend. Maar hij merkte dat hij Madarian zat te pesten en daar plezier in had. Bijna stiekem vroeg Bogert zich af of het niet de afwezige Susan Calvin was die hij zat te pesten. Madarian was zoveel uitbundiger en demonstratiever dan Susan ooit had kunnen zijn ... als de dingen goed gingen. Hij was ook veel kwetsbaarder en neerslachtiger als de dingen niet goed gingen. En juist als ze onder druk stond was Susan niet kapot te krijgen. Het doelwit dat Madarian vormde had een keurig doorgeprikte roos kunnen zijn als compensatie voor het doelwit waar Susan zich nooit voor had geleend.

Madarian reageerde net zo min op Bogerts laatste opmerking als Susan Calvin gedaan zou hebben; niet uit minachting, wat Susans reactie zou zijn geweest, maar omdat hij het niet hoorde. Redenerend zei hij: 'Het probleem is de kwestie van onderkenning. We zijn zo ver dat ze uitstekend correlaties maakt. Ze kan op elk gebied correlaties maken. Maar als ze dat eenmaal heeft gedaan, kan ze geen waardevolle uitkomst van een waardeloze onderscheiden. Het is niet eenvoudig om uit te maken hoe je een robot moet programmeren zodat die een belangrijke correlatie kan onderkennen als je niet weet welke correlaties ze gaat maken.'

'Ik neem aan dat je eraan gedacht hebt het potentieel te verlagen bij de W-21 diodeverbinding en een vonk te laten lopen langs de ...

'Nee, nee, nee, nee ...' Madarians stem stierf fluisterend weg. 'Je kunt haar niet gewoon alles laten spuien. Daar hebben we die robot niet voor nodig. Waar we naar toe moeten werken is dat ze de correlatie waar het om gaat onderkent en de conclusie trekt. Als dat eenmaal zo ver is, begrijp je, zou een Jane-robot intuïtief een antwoord geven. Het zou iets zijn dat we zelf nooit, behalve dan met uitzonderlijk geluk, zouden kunnen krijgen.'

'Het lijkt me toe,' zei Bogert droogjes, 'dat als je zo'n robot had, je haar routinematig zou laten doen wat bij menselijke wezens alleen het enkele genie zou kunnen.'

Madarian knikte heftig. 'Juist, Peter. Ik heb het zelf niet gezegd om de lui van het bestuur niet af te schrikken. Herhaal dit alsjeblieft niet waar zij bij zijn.'

'Wil je werkelijk een robotgenie?'

'Wat zijn woorden? Ik probeer een robot te bouwen die met enorme snelheden willekeurige correlaties kan maken en een hoog sleutelbetekenisonderscheidingsquotiënt heeft. En ik probeer die woorden in de positronische vergelijkingsvelden te stoppen. Ik dacht ook dat het me was gelukt, maar het is niet zo. Nog niet.' Hij keek ontevreden naar de Jane-2 en zei: 'Wat is je voornaamste betekenis, Jane?'

Jane-2 keek Madarian aan maar ze maakte geen geluid, en Madarian fluisterde gelaten: 'Ze voert dat in de correlatiebanken in.'

Tenslotte gaf Jane toonloos antwoord. 'Ik weet het niet zeker.' Het was het eerste geluid dat ze maakte.

Madarian sloeg zijn ogen omhoog. 'Ze doet het equivalent van het opzetten van vergelijkingen met onbepaalde uitkomsten.'

'Dat heb ik begrepen,' zei Bogert. 'Luister, Madarian, je kunt nu nog alle kanten op, of zullen we ons nu terugtrekken en onze verliezen beperken tot een half miljoen?'

'O, ik krijg het wel voor elkaar,' mompelde Madarian.

Jane-3 was het ook niet. Ze werd zelfs niet geactiveerd en Madarian was woedend. Het kwam door een menselijke fout. Zijn eigen schuld, om helemaal precies te zijn. Maar al voelde Madarian zich tot het uiterste vernederd, de anderen zeiden niets. Laat hij die nog nooit een fout gemaakt heeft in de angstwekkend ingewikkelde mathematica van het positronische brein de eerste correctiememo opstellen.

Er was bijna een jaar verstreken toen Jane-4 klaar was. Madarian was weer opgetogen. 'Ze doet het,' zei hij. 'Ze heeft een goed hoog onderscheidingsquotiënt.'

Hij voelde zich zeker genoeg om haar aan de raad van bestuur te tonen en haar problemen op te laten lossen. Geen mathematische problemen, dat zou elke robot kunnen; maar problemen waarbij de termen opzettelijk misleidend waren zonder echt onnauwkeurig te zijn.

'Daar is echt niet veel voor nodig,' zei Bogert naderhand.

'Natuurlijk niet. Het is simpel voor Jane-4, maar ik moest ze toch iets laten zien?'

'Weet je hoeveel we tot nog toe hebben besteed?'

'Kom nou, Peter, kom daar alsjeblieft niet mee aan. Weet je hoeveel we terug hebben gekregen? Deze dingen zijn niet verspild, weet je. Ik ben hiervoor de laatste drie jaar door een hel gegaan, als je het weten wilt, maar ik heb nieuwe calculatietechnieken uitgewerkt die ons minstens 50 000 dollar zullen besparen op elk nieuw type positronisch brein dat we ontwerpen. Waar of niet?'

'Nou ja ...'

'Niks nou ja. Het is zo. En ik heb het gevoel dat er voor de n-dimensionale differentiaalberekeningen allerlei andere toepassingen mogelijk zijn, als wij maar zo vernuftig zijn die te vinden, en mijn Jane-robot zal ze vinden. Zodra ik precies heb wat ik wil zal de nieuwe JN-serie er binnen vijf jaar uit zijn, zelfs als we het drievoudige uitgeven van wat we tot nog toe hebben geïnvesteerd.'

'Wat bedoel je met "precies wat je wilt"? Wat mankeert er aan Jane-4?'

'Niets. Of niet veel. Ze zit in de richting, maar ze kan worden verbeterd en dat ben ik ook van plan. Ik dacht dat ik wist waar ik heen ging toen ik haar ontwierp. En nu ik haar uitgeprobeerd heb wéét ik waar ik heen ga.'

Jane-5 was het helemaal. Het kostte Madarian ruim een jaar om haar te produceren en toen had hij geen enkel voorbehoud meer; hij was vol zelfvertrouwen.

Jane-5 was korter dan de gemiddelde robot, slanker. Zonder een vrouwelijke karikatuur te zijn zoals Jane-1 was geweest, wist ze een sfeer van vrouwelijkheid uit te stralen ondanks het feit dat ze geen enkel duidelijk vrouwelijk kenmerk had.

'Het is de manier waarop ze staat,' zei Bogert. Ze had een bevallige houding en op de een of andere manier leek het alsof de torso lichte rondingen had als ze zich omdraaide.

'Luister naar haar,' zei Madarian. 'Hoe voel je je, Jane?'

'In uitstekende gezondheid, dank u,' zei Jane-5, en de stem was precies die van een vrouw, een zwoele en bijna verwarrende alt.

'Waarom heb je dat gedaan, Clinton?' zei Peter geschrokken en fronste zijn wenkbrauwen.

'Psychologisch belangrijk,' zei Madarian. 'Ik wil dat de mensen aan haar denken als aan een vrouw, haar behandelen als een vrouw, uitleggen.'

'Welke mensen?'

Madarian stopte zijn handen in zijn zakken en keek Bogert nadenkend aan. 'Ik wil met Jane naar het Vlaggenstok Observatorium.'

Bogert merkte onwillekeurig op dat Madarian niet Jane-5 zei. Hij gebruikte deze keer geen nummer. Zij was de Jane. Weifelend zei hij: 'Naar het Observatorium? Waarom?'

'Omdat dat het wereldcentrum voor algemene planetologie is. Daar bestuderen ze de sterren en proberen ze de waarschijnlijkheid van bewoonbare planeten te berekenen, niet waar?'

'Dat weet ik, maar het is op Aarde.'

'Ja, dat weet ik ook.'

'Bewegingen van robots staan op Aarde onder strikte controle. En het is niet nodig. Breng een bibliotheek met boeken over algemene planetologie hierheen en laat Jane die in zich opnemen.'

'Nee!' Peter, laat alsjeblieft tot je doordringen dat Jane geen gewone logische robot is. Ze is intuïtief.'

'Dus?'

'Dus hoe kunnen wij weten wat ze nodig heeft, wat ze kan gebruiken, wat haar op het spoor zal zetten? We kunnen elk metalen model in de fabriek de boeken laten lezen; dat zijn vaste gegevens en bovendien verouderd. Jane moet levende informatie hebben; ze moet klanken van stemmen hebben, bijzaken, zelfs dingen die helemaal niet ter zake doen. Hoe kunnen wij verdorie weten wat of wanneer er iets binnenin haar klikt zodat de stukjes opeens in elkaar passen? Als we dat wisten hadden we haar toch helemaal niet nodig?'

Bogert begon zich gekweld te voelen. 'Breng dan mensen hierheen, de algemene planetologen.'

'Hier zouden we niet veel aan ze hebben. Ze zouden uit hun eigen omgeving zijn. Ze zouden niet natuurlijk reageren. Ik wil dat Jane ze observeert terwijl ze aan het werk zijn, dat ze hun instrumenten, hun kantoren, hun bureaus, zoveel mogelijk van hen ziet. Ik wil dat jij zorgt dat ze naar het observatorium vervoerd wordt. En verder wil ik er niet over praten.'

Even praatte hij bijna zoals Susan. Bogert huiverde en zei: 'Het valt niet mee om zoiets te regelen. Een experimentele robot vervoeren ...'

'Jane is niet experimenteel. Ze is de vijfde van de serie.'

'De andere vier waren geen echt functionerende modellen.'

Madarian hief zijn handen op in hulpeloze frustratie. 'Wie dwingt je om dat tegen de regering te zeggen?'

'Ik maak me geen zorgen over de regering. Die kan ik speciale gevallen uitleggen. Het is de publieke opinie. We zijn in vijftig jaar een heel eind gekomen en ik heb geen zin om vijfentwintig jaar teruggezet te worden doordat jij de controle verliest over een ...'

'Ik verlies geen controle. Je kletst uit je nek. Kijk! US Robots kan zich een privévliegtuig veroorloven. We kunnen stilletjes landen op de dichtstbijzijnde gewone luchthaven en onopgemerkt blijven tussen honderden van dergelijke landingen. We kunnen ervoor zorgen dat een grote gesloten grondwagen ons ophaalt en naar het observatorium rijdt. Jane wordt in een krat verpakt en het zal lijken alsof er een apparaat dat helemaal niets met robots heeft uit te staan naar de laboratoria wordt gebracht. Niemand zal verder op ons letten. De mensen bij het observatorium zullen we waarschuwen en het exacte doel van het bezoek vertellen. Ze zullen alle reden hebben om mee te werken en te voorkomen dat het uitlekt.'

Bogert dacht na. 'Het riskante deel zal het vliegtuig en de grondwagen zijn. Als er iets met het krat gebeurt...'

'Er gebeurt niets met dat krat.'

'Het zou misschien lukken als Jane tijdens het vervoer wordt gedeactiveerd. Zelfs als dan iemand erachter komt dat ze erin zit...'

'Nee, Peter. Dat is onmogelijk. Bestaat niet. Niet Jane-5. Kijk, sinds ze is geactiveerd heeft ze vrije associaties gemaakt. De informatie die ze heeft kan bij non-activiteit worden bevroren, maar de vrije associaties nooit. Nee, ze kan nooit worden gedeactiveerd.'

'Maar als het op een of andere manier uitkomt dat we een geactiveerde robot vervoeren ...'

'Daar komt niemand achter.'

Madarian hield voet bij stuk en op een dag vertrok het vliegtuig. Het was een nieuw model automatische Computo-jet, maar er was een menselijke piloot aanwezig - een van US Robots' eigen medewerkers - voor noodgevallen. Het krat waar Jane in zat kwam veilig op het vliegveld aan, werd overgebracht naar de grondwagen, en bereikte zonder ongelukken de onderzoekslaboratoria van het Vlaggenstok Observatorium.

Minder dan een uur na zijn aankomst zond Madarian Peter Bogert zijn eerste oproep. Madarian was in extase en kon natuurlijk niet wachten om verslag uit te brengen. De boodschap arriveerde via een geleide laserstraal, afgeschermd en vervormd, maar toch was Bogert geïrriteerd. Hij wist dat de straal bereikt kon worden als iemand over genoeg technische bekwaamheid beschikte - zoals de regering - en vastbesloten was dat te doen. De enige werkelijke veiligheid lag in het feit dat de regering geen reden had om het te proberen. Dat hoopte Bogert tenminste.

'In godsnaam, is het nodig dat je me oproept?' vroeg hij.

Madarian negeerde hem volkomen. 'Het was een fantastische ingeving,' zei hij geestdriftig. 'Absoluut geniaal, zeg ik je.'

Even staarde Bogert naar de ontvanger. Toen riep hij ongelovig: 'Bedoel je dat je het antwoord hebt? Nu al?'

'Nee, nee! Gun ons de tijd, verdomme. Ik heb het over haar stem. Luister, nadat we van het vliegveld naar het centrale administratiegebouw van het centrum waren gebracht, pakten we Jane uit en stapte ze uit het krat. Toen dat gebeurde, deed iedere man daar een stap terug. Bang! De onnozele halzen! Als zelfs wetenschappers de Wetten van de robotica niet kunnen begrijpen, wat kunnen we dan verwachten van de gemiddelde leek? Even dacht ik dat het allemaal geen zin zou hebben. Dat ze niet zouden praten. Dat ze op hun hoede zouden zijn voor het geval dat ze doldraaide en aan niets anders meer zouden kunnen denken.'

'Nou, waar wil je heen?'

'En toen begroette ze hen op de gebruikelijke manier. Ze zei: "Goedemiddag, heren. Ik ben erg blij kennis met u te mogen maken." En dat met die prachtige alt... Dat gaf de doorslag. Een man trok zijn das recht, een ander haalde zijn hand door zijn haar. Waar ik echt van ondersteboven was, was dat de oudste man daar zelfs controleerde of zijn gulp dicht zat. Ze hebben het nu helemaal van haar te pakken. Het enige dat ze nodig hadden was de stem. Ze is geen robot meer, ze is een vrouw.'

'Bedoel je dat ze met haar praten?'

'Of ze met haar praten! Dat zou ik zeggen. Ik had haar ook met sexy stembuigingen moeten programmeren. Als ik dat had gedaan, hadden ze haar nu al om afspraakjes gevraagd. Over geconditioneerde reflexen gesproken. Luister, mannen reageren op stemmen. Op de meest intieme momenten, kijken ze dan? Het is de stem in je oor...'

'Ja, Clinton, ik meen het me te herinneren. Waar is Jane nu?'

'Bij hen. Ze laten haar niet gaan.'

'Verdomme, ga naar haar toe. Verlies haar niet uit het oog, man.'

Daarna kwamen er tijdens zijn tiendaagse verblijf bij het observatorium alleen af en toe boodschappen van Madarian door en die werden steeds minder extatisch.

Jane luisterde zorgvuldig, berichtte hij, en soms reageerde ze. Ze bleef populair. Ze had overal toegang. Maar er waren geen resultaten.

'Helemaal niets?' vroeg Bogert.

Madarian ging meteen in de verdediging. 'Helemaal niets kun je niet zeggen. Het is onmogelijk om helemaal niets te zeggen bij een intuïtieve robot. Je weet niet wat er binnenin haar aan de gang is. Vanmorgen vroeg ze aan Jensen wat hij als ontbijt had gegeten.'

'Rossiter Jensen, de astronatuurkundige?'

'Ja, natuurlijk. Het bleek dat hij die ochtend helemaal geen ontbijt had gehad. Nou ja, een kop koffie.'

'Dus Jane leert over ditjes en datjes te praten. Dat kan nauwelijks de kosten vergoeden...'

'O, doe niet zo ezelachtig. Het was niet onbetekenend. Niets is onbetekenend voor Jane. Ze vroeg het omdat het iets te maken had met de een of andere kruiscorrelatie die ze aan het vormen was.'

'Maar wat zou dat...'

'Hoe zou ik dat kunnen weten? Als ik het wist, was ik zelf een Jane en had je haar niet nodig. Maar het moet iets te betekenen hebben. Ze is geprogrammeerd met een hoge motivatie om een antwoord te krijgen op de vraag naar een planeet met optimale leefbaarheid/afstand en ...'

'Laat het me dan weten als ze dat voor elkaar heeft en niet eerder. Ik vind het echt niet nodig om een beschrijving in feuilletonvorm te krijgen van mogelijke correlaties.'

Hij verwachtte eigenlijk niet een bericht te krijgen dat ze geslaagd waren. Bogert werd met de dag minder optimistisch, zodat toen het bericht eindelijk kwam, hij er niet op voorbereid was. En het kwam uiteindelijk.

Die laatste keer was Madarians boodschap een climax en werd hij bijna gefluisterd. De vervoering was ten top gestegen en Madarian was met stil ontzag vervuld. 'Het is haar gelukt,' zei hij. 'Het is haar gelukt. Ik stond al op het punt om de moed te laten zakken. Ze had alles gekregen en het meeste twee of drie keer en nooit zei ze iets dat ergens op leek ... Ik zit nu in het vliegtuig, ik kom terug. We zijn net vertrokken.'

Bogert hapte naar adem. 'Draai er niet omheen, man. Heb je het antwoord? Zeg het als het zo is. Zeg het duidelijk.'

'Ze heeft het antwoord. Ze heeft me het antwoord gegeven. Ze heeft me de namen gegeven van drie sterren binnen een afstand van tachtig lichtjaren waar we volgens haar zestig tot negentig procent kans hebben een bewoonbare planeet te vinden. De waarschijnlijkheid dat tenminste één die heeft is 97,2%. Het is vrijwel zeker. En dat is nog het minste. Zodra we terug zijn, kan ze ons de gedachtegang geven die haar tot die conclusie bracht en ik durf te voorspellen dat de hele wetenschap van astronatuurkunde en kosmologie...'

'Weet je zeker...'

'Denk je dat ik aan hallucinaties lijd? Ik heb zelfs een getuige. De arme kerel sprong een meter in de lucht toen Jane opeens het antwoord begon te spuien met haar prachtige stem...'

En op dat moment waren ze door de meteoorsteen geraakt en bij de grondige vernietiging van het vliegtuig die daarop volgde, werden Madarian en de piloot gereduceerd tot bloederige klompen vlees en van Jane werd geen enkel bruikbaar overblijfsel gevonden.

De stemming bij US Robots was nog nooit somberder geweest. Robertson probeerde troost te vinden in het feit dat door de totale vernietiging alle sporen van hun onwettige activiteiten waren uitgewist.

Peter schudde triest het hoofd. 'We hebben de beste kans verloren die US Robots ooit had om de publieke opinie voor eens en voor altijd in ons voordeel om te doen slaan; om dat verdomde Frankenstein-complex te overwinnen. Wat zou het niet voor robots hebben betekend als een ervan de oplossing had gevonden van het vraagstuk van bewoonbare planeten, nadat andere robots de ruimtesprong hadden uitgewerkt. En als we tegelijkertijd dan ook nog de wetenschappelijke kennis in tientallen verschillende richtingen vooruit hadden geholpen... O, God, er is geen enkele manier om de voordelen daarvan voor het menselijk ras te berekenen, en die voor ons natuurlijk.'

'We kunnen toch andere Janes bouwen?' zei Robertson. 'Zelfs zonder Madarian?'

'Natuurlijk kunnen we dat. Maar wie zegt dat we dan weer de juiste correlatie krijgen? Wie weet hoe laag de waarschijnlijkheidsfactor was van het uiteindelijke resultaat? Stel dat Madarian gewoon geweldig geluk heeft gehad? En dan zo'n ongelooflijke pech? Door een meteoorsteen geraakt te worden... Het is haast niet te geloven...'

Robertson fluisterde aarzelend: 'Het zal toch niet de bedoeling zijn geweest. Ik bedoel, als het niet de bedoeling was dat we het wisten en die meteoorsteen daar niet zomaar was...' Zijn stem stierf weg onder Bogerts vernietigende blik.

'Ik neem aan dat het niet allemaal puur verlies is,' zei Bogert. 'Andere Janes zullen ons ongetwijfeld in sommige opzichten kunnen helpen. En we kunnen andere robots vrouwenstemmen geven, als dat helpt om ze door het publiek geaccepteerd te krijgen ... hoewel ik me afvraag wat de vrouwen ervan zullen zeggen. Als we maar wisten wat Jane-5 had gezegd!'

'Bij dat laatste gesprek zei Madarian dat er een getuige was.'

'Ik weet het,' zei Bogert. 'Daar heb ik aan gedacht. Dacht u dat ik geen contact met het observatorium had opgenomen? Niemand daar heeft Jane iets buitengewoons horen zeggen, iets dat leek op een antwoord op het vraagstuk van bewoonbare planeten, en daar zou iemand zeker een antwoord hebben herkend... of het tenminste hebben herkend als een mogelijk antwoord.'

'Kan Madarian hebben gelogen? Of is hij gek geweest? Kan het zijn dat hij zichzelf probeerde te beschermen...'

'U bedoelt dat hij misschien zijn reputatie probeerde te redden door net te doen alsof hij het antwoord had en dan Jane zo te bewerken dat ze niet meer kon praten en zeggen: "O, het spijt me, maar er is iets misgegaan. Verdomme!" Dat geloof ik geen moment. U zou net zo goed kunnen opperen dat hij achter die meteoorsteen zat.'

'Maar wat moeten we dan?'

Bogert zei moeizaam: 'Teruggaan naar het observatorium. Het antwoord moet daar te vinden zijn. Ik moet alleen dieper graven, dat is alles. Ik ga erheen en ik neem een paar mensen van Madarians afdeling mee. We moeten het daar van onder tot boven en van voren naar achteren uitkammen.'

'Maar zelfs als er een getuige was en hij het had gehoord, wat zouden we eraan hebben nu we Jane niet hebben om het proces uit te leggen?'

'Elk beetje is bruikbaar. Jane gaf de namen van de sterren, de catalogusnummers waarschijnlijk... niet één van de sterren met namen biedt een kans. Als iemand nog weet dat ze dat zei en zelfs het catalogusnummer heeft onthouden, of het duidelijk genoeg heeft gehoord om het door een psycho-onderzoek terug te halen als hij het zich niet meer bewust herinnert... dan hebben we iets in handen. Als we de eindresultaten hebben en de gegevens die Jane in het begin heeft gekregen, zouden we misschien de gedachtegang kunnen reconstrueren; we zouden misschien de intuïtie kunnen terugvinden. Als dat is gebeurd, is alles nog gered...'

Na drie dagen was Bogert terug, stil en neerslachtig. Toen Robertson gretig informeerde of hij iets had bereikt, schudde hij zijn hoofd. 'Niets!'

'Niets?'

'Helemaal niets. Ik heb met elke man in het observatorium gesproken... met elke geleerde, elke technicus, elke student die iets met Jane te maken had; zelfs met iedereen die haar alleen maar had gezien. Zoveel waren er niet. Ik moet Madarian nageven dat hij heel discreet te werk is gegaan. Hij liet alleen diegenen bij haar toe die haar mogelijk planetologische kennis konden geven. Er waren bij elkaar drieëntwintig mannen die Jane hadden gezien en daarvan waren er maar twaalf die haar vaker hadden gesproken.

Steeds weer heb ik met hen nagegaan wat Jane allemaal had gezegd. Ze herinnerden zich alles heel goed. Het waren enthousiaste mensen die allemaal bezig waren met belangrijke experimenten op hun vakgebied, dus ze hadden alle reden om het zich te herinneren. En ze hadden te maken met een pratende robot, iets dat al verbazingwekkend genoeg was, en dan ook nog een die praatte als een filmster. Ze hadden het niet kunnen vergeten.'

'Misschien een psycho-onderzoek ...' zei Robertson.

'Als een van hen ook maar het flauwste vermoeden had gehad dat er iets gebeurd was, zou ik hem wel zover hebben gekregen dat hij toestemming gaf voor een onderzoek. Maar er was geen enkele aanleiding, en twaalf mannen die hun boterham verdienen met hun hersenen een psycho-onderzoek laten ondergaan, kunnen we niet maken. Heus, het zou niets uithalen. Als Jane drie sterren had genoemd en had gezegd dat ze bewoonbare planeten hadden, zou dat elk signaal in hun brein alarm hebben doen slaan. Hoe zou een van hen dat kunnen vergeten?'

'Misschien liegt er dan iemand,' zei Robertson grimmig. 'Hij wil de informatie voor zichzelf gebruiken, zodat hij later met de eer kan gaan strijken.'

'Dat zou hem toch geen stap verder brengen?' zei Bogert. 'In de eerste plaats weet de hele staf waarom Madarian en Jane daar waren. Ten tweede weten ze waarom ik daar kwam. Als op een gegeven moment iemand bij het observatorium opeens met een theorie over een bewoonbare planeet aankomt die verrassend nieuw en anders is, en toch deugdelijk, weet iedereen van het centrum en iedereen van US Robots meteen dat hij die gestolen heeft. Dat zou hem nooit lukken.'

'Dan heeft Madarian zelf op de een of andere manier een vergissing gemaakt.'

'Dat wil er bij mij ook niet in. Madarian had een irritant karakter ... alle robopsychologen hebben een irritant karakter, denk ik, wat wel de reden zal zijn van het feit dat ze beter met robots kunnen werken dan met mensen, maar hij was geen stommeling. Hij kón zich niet in zoiets vergissen.'

'Dan ...' Maar Robertson wist niets meer te bedenken. Ze waren voor een blinde muur komen te staan en ze staarden elkaar enkele minuten troosteloos aan.

Tenslotte bewoog Robertson. 'Peter ...'

'Ja?'

'Laten we Susan vragen.'

Bogert verstijfde. 'Wat?'

'Laten we Susan vragen. Laten we haar bellen en vragen ons te komen helpen.'

'Waarom? Wat zou zij kunnen doen?'

'Ik weet het niet. Maar zij is robopsychologe en misschien begrijpt ze Madarian beter dan wij. Trouwens, ze ... Ach, stik, zij had altijd meer hersens dan wie ook van ons.'

'Ze is bijna tachtig.'

'En u bent zeventig. Wat dan nog?'

Bogert zuchtte. Zou haar tong tijdens haar pensionering iets van haar scherpte hebben verloren? 'Nou, ik zal haar wel vragen,' zei hij.

Toen Susan Calvin Bogerts kantoor binnenkwam keek ze eerst langzaam om zich heen voordat haar ogen zich vestigden op de directeur onderzoek. Ze was aanmerkelijk ouder geworden sinds haar pensionering. Haar haar was helemaal wit en haar gezicht leek verschrompeld. Ze was zo broos geworden dat ze bijna doorschijnend leek en alleen haar blik, doordringend en onbuigzaam, was nog onveranderd.

Bogert stapte naar voren en stak hartelijk zijn hand uit. 'Susan!'

Susan Calvin schudde die en zei: 'Voor een oude man zie je er aardig goed uit, Peter. Als ik jou was zou ik niet tot volgend jaar wachten. Trek je nu terug en geef de jonge mensen een kans... En Madarian is dood. Heb je me hier gevraagd om me mijn oude werk weer te laten opnemen? Ben je van plan de oudjes tot een jaar na hun fysieke dood aan te houden?'

'Nee, nee, Susan. Ik heb je gevraagd...' Hij zweeg. Hij had eigenlijk geen flauw idee hoe hij moest beginnen.

Maar Susan las zijn gedachten nog even gemakkelijk als ze altijd had gedaan. Ze ging zitten met de voorzichtigheid voortvloeiend uit verstijfde gewrichten en zei: 'Peter, je hebt me gevraagd omdat je flink in de problemen zit. Anders zou je me voor geen goud in je buurt willen hebben.'

'Kom, Susan ...'

'Laten we geen tijd verspillen aan flauwe praatjes. Toen ik veertig was had ik al geen tijd te verspillen en nu zeker niet. Madarians dood en jouw oproep zijn allebei ongewoon, dus er moet een verband zijn. Twee ongewone gebeurtenissen zonder een verband daartussen is te onwaarschijnlijk om je daar druk over te maken. Begin bij het begin en wees niet bang om te tonen dat je een idioot bent. Dat weet ik al heel lang.'

Bogert schraapte zijn keel en begon. Ze luisterde zorgvuldig en onderbrak hem af en toe door haar verwelkte hand op te heffen om hem een vraag te stellen.

Op een gegeven moment snoof ze. 'Vrouwelijke intuïtie? Willen jullie die robot daarvoor? Jullie mannen. Als jullie voor het feit komen te staan dat een vrouw de juiste conclusie trekt en jullie niet in staat zijn om te aanvaarden dat ze wat intelligentie betreft gelijkwaardig of superieur aan jullie is, vind je iets uit dat vrouwelijke intuïtie heet.'

'Eh, ja, Susan, maar laat me verder gaan ...'

Dat deed hij. Toen ze hoorde van Jane's altstem zei ze: 'Het is soms moeilijk te bepalen of je van mannen moet walgen of dat je ze gewoon als verachtelijk af kunt doen.'

'Nou, laat me uitpraten...'

Toen hij zijn verhaal had gedaan, zei Susan: 'Kan ik een uur of twee alleen over dit kantoor beschikken?'

'Ja, maar...'

'Ik wil de diverse verslagen doornemen,' zei ze, 'Jane's programmering, Madarians telefoontjes, jouw gesprekken bij het observatorium. Ik neem aan dat ik die prachtige nieuwe afgeschermde lasertelefoon en jouw computeraansluiting kan gebruiken als ik dat wil.'

'Ja, natuurlijk.'

'Nou, maak dan dat je weg komt, Peter.'

Nog geen drie kwartier later hobbelde ze naar de deur, opende die en riep om Bogert.

Toen Bogert kwam, was Robertson bij hem. Ze kwamen samen binnen en Susan begroette de laatste met een weinig enthousiast: 'Hallo, Scott.'

Bogert probeerde wanhopig de resultaten van Susans gezicht af te lezen, maar hij zag alleen het gezicht van een grimmige oude dame die beslist niet van plan was het hen wat gemakkelijker te maken. Hij zei voorzichtig: 'Denk je dat je iets kunt doen, Susan?'

'Buiten wat ik al heb gedaan? Nee! Niets meer.'

Er kwam een teleurgestelde trek om Bogerts mond, maar Robertson zei: 'Wat heb je al gedaan, Susan?'

'Ik heb een beetje nagedacht,' zei Susan, 'iets waar ik niemand anders toe schijn te kunnen krijgen. Ten eerste heb ik nagedacht over Madarian. Ik kende hem, weet je. Hij had hersens maar hij was extravert op een bijzonder irritante manier. Ik dacht wel dat je hem na mij prettig zou vinden, Peter.'

'Het was wel een verandering,' kon Bogert niet nalaten op te merken.

'En zodra hij ze had kwam hij altijd met resultaten naar je toe hollen, niet?'

'Inderdaad.'

'En toch,' zei Susan, 'werd zijn laatste boodschap, die waarin hij zei dat Jane hem het antwoord had gegeven, vanuit het vliegtuig gestuurd. Waarom wachtte hij zolang? Waarom belde hij je niet toen hij nog op het observatorium was, meteen nadat Jane wat het ook was had gezegd?'

'Ik neem aan,' zei Peter, 'dat hij het eens een keer grondig wilde nagaan voordat... anders weet ik het ook niet. Het was de belangrijkste gebeurtenis in zijn leven; misschien wilde hij wachten om zeker van zichzelf te zijn.'

'Integendeel, hoe belangrijker het was, hoe minder hij ongetwijfeld zou willen wachten. En als hij dat toch had gekund, waarom zou hij dan niet hebben gewacht tot hij terug was bij US Robots zodat hij de resultaten kon controleren met alle computervoorzieningen die deze firma hem ter beschikking kon stellen? Kortom, vanuit het ene gezichtspunt wachtte hij te lang en vanuit het andere niet lang genoeg.'

Robertson onderbrak haar. 'Denk je dat hij iets uit wilde halen ...'

Susan keek hem vol weerzin aan. 'Scott, probeer alsjeblieft niet Peter te verslaan in het maken van idiote opmerkingen. Laat me uitpraten ... Een tweede punt betreft de getuige. Volgens het verslag van dat laatste telefoongesprek zei Madarian: "De arme kerel sprong een meter in de lucht toen Jane opeens het antwoord begon te spuien met haar prachtige stem." In feite was dat het laatste dat hij zei. En de vraag is waarom de getuige zo schrok. Madarian had verteld dat alle mannen gek waren op die stem, en ze hadden tien dagen doorgebracht met de robot... met Jane. Waarom zou alleen het feit dat ze sprak hen al hebben doen schrikken?'

'Ik heb aangenomen dat het verbazing was,' zei Bogert, 'toen ze Jane het antwoord hoorden geven op een vraag waar planetologen zich al bijna een eeuw mee bezighouden.'

'Maar ze zaten erop te wachten dat ze dat antwoord gaf. Daarom was ze daar. Bedenk ook hoe de zin precies luidt. Uit Madarians verklaring kun je opmaken dat de getuige was verrast, niet verbaasd. Zie je het verschil? Bovendien, de reactie kwam "toen Jane opeens" ... met andere woorden, helemaal aan het begin van de verklaring. Verbaasd over de inhoud van Jane's verklaring zou hebben betekend dat de getuige een poosje had geluisterd om die tot zich door te laten dringen. Madarian zou hebben gezegd dat hij een meter in de lucht sprong nadat hij Jane zus-en-zo had horen zeggen. Het zou "nadat" en niet "toen" zijn geweest en hij zou nooit "opeens" hebben gezegd.'

Niet op zijn gemak zei Bogert: 'Ik geloof niet dat je feiten kunt afleiden uit het al of niet gebruiken van een woord.'

'Dat kan ik wel,' zei Susan ijzig, 'omdat ik robopsychologe ben. En van Madarian kan ik hetzelfde verwachten omdat hij ook robopsycholoog was. We moeten dus een verklaring vinden voor twee vreemde dingen. Het eigenaardige uitstel van Madarians telefoongesprek en de eigenaardige reactie van de getuige.'

'Heb jij er een verklaring voor?' vroeg Robertson.

'Natuurlijk,' zei Susan, 'want ik pas een beetje eenvoudige logica toe. Madarian gaf, zoals altijd, het nieuws zonder uitstel door, of met zo min mogelijk uitstel. Als Jane het vraagstuk op het observatorium had opgelost, zou hij ongetwijfeld daar vandaan hebben gebeld. Aangezien hij vanuit het vliegtuig belde, heeft ze het vraagstuk kennelijk opgelost nadat hij het observatorium had verlaten.'

'Maar dan...'

'Laat me uitpraten. Laat me uitpraten. Is Madarian niet in een zware, gesloten grondwagen van het vliegveld naar het observatorium gebracht? Met Jane, in haar krat, bij zich?'

'Ja.'

'En waarschijnlijk zijn Madarian en de verpakte Jane in dezelfde zware gesloten grondwagen van het observatorium naar het vliegtuig teruggegaan? Klopt dat?'

'Ja, natuurlijk!'

'En ze waren ook niet alleen in die wagen. Bij een van zijn gesprekken zei Madarian dat ze van het vliegveld naar het centrale administratiegebouw waren gebracht, en ik neem aan dat mijn conclusie juist is, dat als hij werd gebracht, er een chauffeur, een menselijke chauffeur, in de wagen was.'

'Grote genade!'

'De ellende met jou is, Peter, dat als je aan een getuige van een planetologische verklaring denkt, je aan planetologen denkt. Je verdeelt menselijke wezens in categorieën, en staat minachtend en afwijzend tegenover de meeste daarvan. Een robot kan dat niet. De Eerste Wet luidt: "Een robot mag een menselijk wezen geen kwaad berokkenen, of toelaten dat een menselijk wezen gekwetst wordt door zijn nalatigheid."Elk menselijk wezen. Dat is het wezen van de manier waarop een robot het leven bekijkt. Een robot maakt geen onderscheid. Voor een robot zijn alle mensen werkelijk gelijk, en ook voor een robopsycholoog die noodgedwongen op het niveau van de robots te maken heeft met mensen, zijn alle mensen gelijk.

Het zou gewoon niet bij Madarian opkomen om te zeggen dat een vrachtwagenchauffeur de verklaring had gehoord. Voor jou is een vrachtwagenchauffeur geen wetenschapsman maar enkel een levend verlengstuk van de vrachtwagen, maar voor Madarian was hij een mens en een getuige. Niet meer. Niets minder.'

Bogert schudde ongelovig zijn hoofd. 'Maar weet je het zeker?

'Natuurlijk weet ik het zeker. Hoe zou ik anders het andere punt kunnen verklaren, Madarians opmerking over het schrikken van de getuige? Jane zat in een krat, niet waar? Maar ze was niet gedeactiveerd. Volgens de verslagen was Madarian er steeds beslist op tegen om ooit een intuïtieve robot te deactiveren. Bovendien was Jane-5, net als de andere Jane's, bijzonder weinig spraakzaam. Waarschijnlijk heeft Madarian er nooit bij stilgestaan haar opdracht te geven te zwijgen terwijl ze in het krat zat; en het was in het krat dat de stukjes opeens op hun plaats vielen. Natuurlijk begon ze te praten. Opeens klonk er vanuit het krat een prachtige altstem. Wat zou jij doen als je chauffeur was en er opeens zoiets gebeurde? Je zou ongetwijfeld schrikken. Het is nog een wonder dat hij niet ergens tegenaan is gebotst.'

'Maar als de vrachtwagenchauffeur de getuige was, waarom heeft hij dan niets van zich laten horen?'

'Waarom? Hoe zou hij kunnen weten dat er iets beslissends was gebeurd, dat wat hij hoorde belangrijk was? Bovendien, denk je niet dat Madarian hem een flinke fooi heeft gegeven en hem heeft gevraagd niets te zeggen? Zou jij willen dat bekend werd dat er een geactiveerde robot illegaal op Aarde werd vervoerd?'

'Nou, zal hij zich herinneren wat er gezegd werd?'

'Waarom niet? Misschien denk jij, Peter, dat een vrachtwagenchauffeur, één tree hoger dan een aap volgens jou, het zich niet zal kunnen herinneren. Maar vrachtwagenchauffeurs hebben ook hersens. De verklaringen waren hoogst opmerkelijk en de chauffeur zal zich er best sommige van kunnen herinneren. Zelfs al heeft hij een paar letters en cijfers verkeerd, we hebben te maken met een beperkte groep, weet je, de 5500 sterren of sterrenstelsels binnen een afstand van tachtig lichtjaren of zo ... ik weet het juiste aantal niet. Je kunt de juiste keuze maken. En als het nodig is, zul je alle reden hebben om het psycho-onderzoek te gebruiken...

De twee mannen staarden haar aan. Tenslotte fluisterde Bogert, bang om haar te geloven: 'Maar hoe kun je het zeker weten?'

Even stond Susan op het punt om te zeggen: Omdat ik het observatorium heb gebeld, jij idioot, en omdat ik met de vrachtwagenchauffeur heb gesproken, en omdat hij me heeft verteld wat hij heeft gehoord, en omdat ik dat heb nagegaan met de computer bij het observatorium en de enige drie sterren heb gekregen die in de informatie passen, en omdat ik die namen in mijn zak heb.

Maar ze deed het niet. Laat hij het zelf allemaal maar uitzoeken. Voorzichtig stond ze op en zei sardonisch: 'Hoe ik dat zeker kan weten? ... Noem het vrouwelijke intuïtie.'

Weest hem indachtig

Keith Harriman, die nu twaalf jaar directeur onderzoek was bij United States Robots & Mechanische Mensen NV, merkte dat hij er niet helemaal zeker van was dat wat hij ging doen juist was. Het puntje van zijn tong gleed over zijn dikke maar nogal bleke lippen en het leek hem toe dat de holografische afbeelding van de grote Susan Calvin die strak op hem neerkeek er nog nooit zo grimmig had uitgezien.

Meestal verwenste hij dat beeld van de grootste roboticist in de geschiedenis omdat ze hem op zijn zenuwen werkte. (Hij probeerde aan het beeld te denken als 'het' maar dat lukte hem nooit helemaal.) Deze keer had hij het lef niet en haar sinds lang dode blik boorde zich in zijn gezicht.

Het was een ontzaglijke en vernederende stap die hij zou moeten nemen.

Tegenover hem zat George Tien, kalm en onberoerd door Harrimans zichtbare onbehaaglijkheid of door het beeld van de beschermheilige van de robots die boven in haar nis stond te gloeien.

'We hebben nog niet echt de kans gehad om dit uit te praten, George,' zei Harriman. 'Je bent nog niet zo lang bij ons en ik heb nog niet goed de gelegenheid gehad met jou alleen te zijn. Maar nu zou ik de kwestie graag uitgebreid bespreken.'

'Dat wil ik heel graag,' zei George. 'Tijdens mijn verblijf bij US Robots heb ik begrepen dat de crisis iets te maken heeft met de Drie Wetten.'

'Ja. Je kent de Drie Wetten natuurlijk.'

'Zeker.'

'Ja, uiteraard. Maar laten we nog wat dieper graven en het echte fundamentele probleem bekijken. Gedurende twee eeuwen van ik mag wel zeggen aanzienlijk succes, is het US Robots nooit gelukt mensen zo ver te krijgen dat ze robots accepteren. We hebben robots alleen daar geplaatst waar werk verricht moest worden dat niet door mensen kon worden gedaan, of in situaties die mensen onaanvaardbaar gevaarlijk vonden. Robots hebben voornamelijk in de ruimte gewerkt en dat heeft onze mogelijkheden beperkt.'

'Maar,' zei George Tien, 'dat is toch nog een heel groot terrein waarop US Robots een bloeiend bestaan kan leiden.'

'Nee, dat is niet zo en daar zijn twee redenen voor. Ten eerste wordt het voor ons vastgestelde werkterrein onvermijdelijk steeds kleiner. Hoe geperfectioneerder bijvoorbeeld de Maankolonie wordt, des te meer vermindert daar de vraag naar robots, en we verwachten dat binnen de eerstkomende jaren robots op de Maan zullen worden uitgebannen. Dit zal zich op elke wereld die de mensheid koloniseert herhalen. Ten tweede is werkelijke welvaart onmogelijk zonder robots op Aarde. Wij van US Robots zijn er stellig van overtuigd dat mensen robots nodig hebben en moeten leren leven met hun mechanische tegenhangers wil de vooruitgang verzekerd zijn.'

'Is dat dan al niet het geval? Meneer Harriman, u hebt op uw bureau een computeraansluiting die, naar ik heb begrepen, is verbonden met de Multivac van de organisatie. Een computer is een soort niet-mobiele robot, een robotbrein waaraan geen lichaam is verbonden...'

'Klopt, maar ook dat is beperkt. De computers die door de mensheid worden gebruikt zijn steeds verder gespecialiseerd om een al te menselijke intelligentie te voorkomen. Een eeuw geleden waren we een heel eind op weg naar kunstmatige intelligentie van het meest onbeperkte soort dank zij het gebruik van grote computers die we Machines noemden. Die Machines hebben uit eigen beweging hun daden beperkt. Zodra ze de ecologische problemen hadden opgelost die de menselijke samenleving hadden bedreigd, schakelden ze zichzelf uit. Door hun voortbestaan, zo redeneerden ze, zouden ze de rol krijgen van steunpilaar voor de mensheid en omdat ze vonden dat dat schadelijk zou zijn voor de menselijke wezens, veroordeelden ze zichzelf op grond van de Eerste Wet.'

'En hadden ze daar dan niet gelijk in?'

'Volgens mij niet. Door hun daad versterkten ze het Frankenstein-complex van de mensen; die zijn doodsbenauwd dat als ze een kunstmatig mens creëren, die zich tegen zijn scheppers zal keren. De mensen zijn bang dat robots de plaats van menselijke wezens kunnen innemen.'

'Bent u daar zelf niet bang voor?'

'Ik weet wel beter. Zolang de Drie Wetten der robotica bestaan, kan dat niet. Ze kunnen dienen als partners van de mensheid; ze kunnen meehelpen in de grote strijd om de natuurwetten te doorgronden en op een verstandige manier te hanteren zodat ze samen meer kunnen doen dan voor de mensheid alleen ooit mogelijk zal zijn; maar altijd zodanig dat robots menselijke wezens dienen.'

'Maar als in de loop van twee eeuwen is gebleken dat de Drie Wetten in staat zijn robots in toom te houden, wat is dan de oorzaak van het wantrouwen van menselijke wezens ten opzichte van robots?'

'Nou,' Harrimans vingers woelden door zijn grijzende kuif terwijl hij krachtig op zijn hoofd krabde, 'voornamelijk bijgeloof natuurlijk. Helaas spelen er ook een paar complicaties mee die door anti-robotagitators worden aangegrepen.'

'Die te maken hebben met de Drie Wetten?'

'Ja. Met de Tweede Wet in het bijzonder. De Derde Wet geeft geen enkel probleem. Die is universeel. Robots moeten zichzelf altijd opofferen voor menselijke wezens, welke menselijke wezens dan ook.'

'Natuurlijk,' zei George Tien.

'De Eerste Wet is misschien minder bevredigend, omdat je je altijd een situatie kunt voorstellen waarin een robot óf handeling A óf handeling B moet uitvoeren, handelingen die elkaar uitsluiten en waarin beide handelingen het gevolg hebben dat menselijke wezens kwaad wordt gedaan. De robot moet daarom snel kiezen welke handeling het minst schadelijke effect heeft. De positronische paden van een robotbrein zodanig ontwerpen dat die keuze mogelijk is, is niet eenvoudig. Als handeling A resulteert in letsel aan een talentvolle jonge artiest en B resulteert in gelijksoortig letsel aan vijf oudere mensen die geen bijzondere kwaliteiten hebben, welke handeling moet dan worden gekozen?'

'Handeling A,' zei George Tien. 'Letsel aan éen persoon is minder dan letsel aan vijf personen.'

'Ja, robots zijn altijd zo ontworpen dat ze die beslissing nemen. Om van robots te verwachten dat ze zulke verfijnde aspecten beoordelen als talent, intelligentie, het algemeen nut voor de samenleving, heeft altijd onpraktisch geleken. Dat zou de beslissing zodanig vertragen dat de robot tot geen enkele daad in staat zou zijn. Dus gaan we af op aantallen. Gelukkig kunnen we aannemen dat dergelijke crisissituaties zich maar heel zelden kunnen voordoen... Maar nu komen we aan de Tweede Wet.'

'De Wet van de Gehoorzaamheid.'

'Ja. De noodzaak van gehoorzaamheid is er altijd. Een robot kan twintig jaar hebben bestaan zonder dat hij ooit snel heeft hoeven te handelen om te voorkomen dat een menselijk wezen kwaad wordt gedaan, of zonder dat hij zich ooit genoodzaakt heeft gezien zijn eigen bestaan te riskeren. Al die tijd echter zal hij constant bevelen hebben gehoorzaamd ... Wiens bevelen?'

'Die van een menselijk wezen.'

'Van welk menselijk wezen dan ook? Hoe beoordeel je een menselijk wezen om te weten of je hem gehoorzamen moet of niet? Wat is de mens, dat gij hem indachtig zijt, George?'

George aarzelde.

Harriman zei haastig: 'Een bijbels citaat. Laat maar zitten. Ik bedoel, moet een robot de bevelen gehoorzamen van een kind, of van een gek, of van een misdadiger, of van een door en door fatsoenlijke, intelligente man die toevallig niet ter zake kundig is en zich daarom niet bewust is van de ongewenste gevolgen van zijn opdracht? En als twee menselijke wezens een robot tegenstrijdige opdrachten geven, welke opdracht gehoorzaamt de robot dan?'

'Zijn deze problemen in die 200 jaar,' zei George Tien, 'niet gerezen en opgelost?'

'Nee,' zei Harriman, heftig zijn hoofd schuddend. 'Juist door het feit dat onze robots alleen zijn gebruikt in gespecialiseerde omgevingen in de ruimte, waar de mensen die met ze te maken hadden op hun terrein experts waren. Er waren daar geen kinderen, geen gekken, geen misdadigers, geen goedbedoelende stommelingen. Desondanks is het wel voorgekomen dat er schade werd aangericht door dwaze of gewoon ondoordachte bevelen. Zo'n schade in gespecialiseerde en beperkte omgevingen kun je in de hand houden. Op Aarde echter moeten robots beoordelingsvermogen hebben. Dus degenen die tegen robots zijn blijven op hun standpunt staan en ze hebben verdomme nog gelijk ook.'

'Dan moet u het vermogen om te beoordelen in het positronische brein invoegen.'

'Precies. We zijn weer begonnen met de productie van JG-modellen waarmee een robot elk menselijk wezen kan wegen wat betreft geslacht, leeftijd, sociale en maatschappelijke positie, intelligentie, ontwikkeling, sociale verantwoordelijkheid enzovoort.'

'Welke invloed zou dat hebben op de Drie Wetten?'

'Op de Derde Wet geen enkele. Zelfs de meest waardevolle robot moet zichzelf vernietigen ter wille van het meest waardeloze menselijke wezen. Daar kan niet mee geknoeid worden. De Eerste Wet wordt alleen beïnvloed als er sprake is van alternatieve handelingen die allemaal schade aanrichten. De kwaliteit van de menselijke wezens moet evenals de kwantiteit worden overwogen, vooropgesteld dat er tijd is voor zo'n beoordeling en de basis daarvoor aanwezig is, wat niet vaak het geval zal zijn. De Tweede Wet wordt het meest ingrijpend veranderd omdat elke potentiële gehoorzaamheid een beoordeling zal vereisen. De robot zal trager gehoorzamen, behalve wanneer de Eerste Wet van toepassing is, maar hij zal rationeler gehoorzamen.'

'Maar de vereiste beoordelingen zijn erg ingewikkeld.'

'Dat zijn ze zeker. De noodzaak om zulke beoordelingen te maken vertraagden de reacties van onze eerste paar modellen tot op het punt van verlamming. Dat hebben we in latere modellen verbeterd, maar daarvoor moesten zoveel paden worden aangebracht dat het brein van de robot veel te omvangrijk werd. Bij onze laatste modellen echter geloof ik dat we het antwoord gevonden hebben. De robot hoeft niet onmiddellijk een beoordeling te kunnen maken van de waarde van een menselijk wezen en de bevelen die hij geeft. Hij begint met het gehoorzamen van alle menselijke wezens zoals elke gewone robot dat zou doen en dan leert hij. Een robot groeit, leert, ontwikkelt zich. Eerst staat hij gelijk aan een kind dat voortdurend onder toezicht gehouden moet worden. Terwijl hij groeit, kan hij echter steeds meer zonder toezicht in de Aardse samenleving worden toegelaten. Totdat hij uiteindelijk een volwaardig lid is van de samenleving.'

'Dan worden hierdoor zeker alle bezwaren van degenen die tegen robots zijn ondervangen.'

'Nee,' zei Harriman nijdig. 'Nu komen ze met andere bezwaren. Ze willen geen beoordelingen accepteren. Een robot, zeggen zij, heeft het recht niet een bepaald persoon als minderwaardig te bestempelen. Door de bevelen van A te gehoorzamen en die van B niet, wordt B gebrandmerkt als minder belangrijk dan A en worden zijn menselijke rechten geschonden.'

'Wat is daar de oplossing voor?'

'Die is er niet. Ik geef het op.'

'Ik begrijp het.'

'Wat mijzelf betreft... Ik wend me tot jou, George.'

'Tot mij?' George Tiens stem bleef neutraal. Er klonk enige verbazing in door maar er viel verder niets aan hem te bespeuren. 'Waarom tot mij?'

'Omdat jij geen mens bent,' zei Harriman gespannen. 'Ik heb je gezegd dat ik wil dat robots de partners van menselijke wezens worden. Ik wil dat jij mijn partner bent.'

George Tien hief zijn handen omhoog en stak ze uit, met de palmen naar buiten, in een vreemd menselijk gebaar. 'Wat kan ik doen?'

'Het lijkt je misschien toe dat jij niets kunt doen, George. Je bent nog niet zo lang geleden gecreëerd, en je bent nog een kind. Jij bent zodanig ontworpen dat je niet boordevol begininformatie zit - daarom moest ik je de situatie zo uitgebreid uitleggen - en daardoor heb je de ruimte om te groeien. Maar je verstand zal groeien en je zult zover komen dat je het probleem vanuit een niet-menselijk gezichtspunt kunt benaderen. Waar ik geen oplossing zie, zou jij, vanuit jouw eigen andere gezichtspunt, er misschien wel een zien.'

'Mijn brein is door mensen ontworpen,' zei George Tien. 'Hoe kan het dan niet-menselijk zijn?'

'Jij bent het laatste model van de JG-serie, George. Jouw brein is het meest gecompliceerde dat we ooit hebben gemaakt, in sommige opzichten nog subtieler gecompliceerd dan die van de oude reusachtige Machines. De paden zijn niet vastgelegd en, al beginnen die op een menselijke basis, kunnen ze - nee, zullen ze - in allerlei richtingen uitgroeien. Ook al blijf je altijd binnen de onvermijdelijke grenzen van de Drie Wetten, je kunt toch volkomen niet-menselijk worden in je denkwijze.'

'Weet ik genoeg over menselijke wezens om dit probleem rationeel te benaderen? Over hun geschiedenis? Hun psychologie?'

'Natuurlijk niet. Maar je zult zo snel mogelijk leren.'

'Krijg ik hulp, meneer Harriman?'

'Nee. Dit blijft helemaal tussen ons tweeën. Niemand anders weet hiervan en je mag dit project niet noemen tegenover welk menselijk wezen dan ook, noch bij US Robots, noch ergens anders.'

'Doen we dan iets verkeerds, meneer Harriman, dat u de zaak geheim wilt houden?' zei George Tien.

'Nee. Maar de oplossing van een robot zal nooit worden aanvaard, juist omdat die van een robot komt. Als je een oplossing in gedachten hebt, zul je die aan mij geven; en als ik die bruikbaar vind, zal ik die naar voren brengen. Niemand zal ooit weten dat die van jou afkomstig was.'

'In het licht van wat u me eerder verteld heeft,' zei George Tien kalm, 'is dit de juiste procedure... Wanneer zal ik beginnen?'

'Nu meteen. Ik zal ervoor zorgen dat je alle films krijgt die je nodig hebt om in je geheugen op te nemen.'

Harriman zat alleen. In het kunstmatig verlichte interieur van zijn kantoor was aan niets te zien dat het buiten donker was geworden. Hij was zich niet bewust dat er drie uur was verstreken sinds hij George Tien terug had gebracht naar zijn kubus en hem daar had achtergelaten met de eerste informatiefilms.

Hij was nu enkel alleen met de geest van Susan Calvin, de briljante roboticist die - vrijwel in haar eentje - de positronische robot had opgebouwd van een massief stuk speelgoed tot het meest verfijnde en veelzijdige instrument dat de mens bezat; zo verfijnd en veelzijdig dat men het niet durfde gebruiken, uit jaloezie en angst.

Het was nu meer dan honderd jaar geleden dat ze was gestorven. Het probleem van het Frankenstein-complex had in haar tijd al bestaan, en zij had het nooit opgelost. Ze had het ook nooit geprobeerd op te lossen, omdat het niet nodig was. De robotindustrie was in haar tijd meegegroeid met de behoeften aan ruimte-exploratie.

Juist het succes van de robots had de vraag van de mensen naar hen doen verminderen en daardoor zat Harriman, in deze latere tijd... Maar Susan Calvin zou zich tot robots om hulp hebben gewend. Dat zou ze zeker hebben gedaan...

En hij bleef daar tot diep in de nacht zitten.

Maxwell Robertson had de meerderheid van de aandelen van US Robots en daarom ook een beslissende stem. Zijn uiterlijk was allerminst indrukwekkend. Hij was van middelbare leeftijd, nogal pafferig, en had de gewoonte om op zijn onderlip te bijten als hem iets dwars zat. Hij had in het twintigtal jaren dat hij te maken had met regeringsfunctionarissen een manier ontwikkeld om ze aan te pakken. Meestal gebruikte hij zachtheid, toegevend en glimlachend, en hij wist altijd tijd te winnen.

Het werd moeilijk. Gunnar Eisenmuth was een van de voornaamste redenen dat het moeilijker werd. Van de opeenvolgende wereldbeheerders die de laatste honderd jaar wat de macht betrof alleen nog werden overvleugeld door de wereldleiders, was het Eisenmuth die zich steeds het dichtst bij de hardere grens van het grijze gebied van het compromis bevond. Hij was de eerste beheerder die geen Amerikaan van geboorte was en hoewel niet kon worden aangetoond dat de verouderde naam van US Robots zijn vijandigheid opriep, was iedereen bij US Robots daar wel van overtuigd.

Er was een voorstel geweest, zeker niet het eerste van dat jaar - of van die generatie - om de naam van het bedrijf te veranderen in Wereld Robots, maar dat zou Robertson nooit toestaan. Het bedrijf was oorspronkelijk opgebouwd met Amerikaans kapitaal, Amerikaanse kennis en Amerikaanse arbeid, en hoewel het bedrijf al lang een wereldomvattende organisatie was wat werkterrein en structuur betrof, zou de naam, zolang hij het voor het zeggen had, blijven getuigen van haar oorsprong.

Eisenmuth was een grote man en zijn lange, sombere gezicht was grof en had diepe groeven. Hij sprak Mondiaals met een zwaar Amerikaans accent, hoewel hij voordat hij zijn ambt aanvaardde nooit in Amerika was geweest. 'Het lijkt me volmaakt duidelijk, meneer Robertson. Er is geen enkel probleem. De producten van uw bedrijf worden altijd verhuurd, nooit verkocht. Als het verhuurde eigendom nu op de Maan niet meer nodig is, is het aan u om de producten terug te nemen en ze over te brengen.'

'Ja, beheerder, maar waarheen? Het zou tegen de wet zijn om ze zonder toestemming van de regering naar de Aarde te brengen en ons verzoek om dat te mogen doen is afgewezen.'

'Ze zouden hier van geen enkel nut voor u zijn. U kunt ze naar Mercurius brengen of naar de asteroïden.'

'Wat kunnen we er daar dan mee doen?'

Eisenmuth haalde zijn schouders op. 'De mensen van uw bedrijf zijn wel zo vindingrijk dat ze iets zullen kunnen bedenken.'

Robertson schudde zijn hoofd. 'Het zou een enorm verlies voor het bedrijf betekenen.'

'Dat vrees ik ook,' zei Eisenmuth onbewogen. 'Ik heb begrepen dat de financiële toestand van het bedrijf er de afgelopen jaren weinig rooskleurig uitziet.'

'Voornamelijk door de beperkingen die de regering ons oplegt, beheerder.'

'U moet realistisch zijn, meneer Robertson. U weet dat het publiek zich steeds feller tegen robots verzet.'

'Ten onrechte, beheerder.'

'Maar toch is het zo. Misschien is het verstandiger om het bedrijf te liquideren. Dat is natuurlijk alleen maar een voorstel.'

'Uw voorstellen zijn van groot belang, beheerder. Ik hoef u toch niet te vertellen dat onze Machines een eeuw geleden de ecologische crisis hebben opgelost?'

'Ik weet zeker dat de mensheid dankbaar is, maar dat is al lang geleden. We leven nu in evenwicht met de natuur, hoe ongemakkelijk dat soms ook kan zijn, en het verleden raakt op de achtergrond.'

'U doelt op wat we de laatste tijd voor de mensheid hebben gedaan?'

'Zoiets.'

'Men verwacht toch zeker niet van ons dat we onmiddellijk liquideren, met enorme verliezen. We hebben tijd nodig.'

'Hoeveel?'

'Hoeveel kunt u ons geven?'

'Dat is niet aan mij om te beslissen.'

Robertson zei zacht: 'We zijn alleen. We hoeven er niet omheen te draaien. Hoeveel tijd kunt u mij geven?'

Aan Eisenmuths gezicht was te zien dat hij in gedachten berekeningen maakte. 'Ik denk dat u op twee jaar kunt rekenen. Ik zal open kaart met u spelen. De Mondiale regering is van plan uw firma over te nemen en op te heffen als u dat tegen die tijd niet zelf min of meer uit eigen beweging hebt gedaan. En als er geen enorme kentering in de publieke opinie is gekomen, wat ik ten zeerste betwijfel...' Hij schudde zijn hoofd.

'Twee jaar dus,' zei Robertson zacht.

Robertson zat alleen. Er zat geen lijn in zijn gedachten en die waren afgedwaald naar het verleden. Vier generaties Robertsons hadden de firma geleid. Geen van hen was roboticist. Het waren mensen geweest als Lanning en Bogert en vooral, vooral Susan Calvin die US Robots zover hadden opgebouwd, maar het kon evenmin worden ontkend dat de vier Robertsons het klimaat hadden geschapen waardoor zij hun werk hadden kunnen doen.

Zonder US Robots zou de eenentwintigste eeuw op een enorme ramp zijn uitgelopen. Dat dat niet was gebeurd, was te danken geweest aan de Machines die een generatie lang het mensdom tussen de stroomversnellingen en klippen van de geschiedenis door hadden geleid.

En na dat alles had hij twee jaar gekregen. Wat kon je in twee jaar doen om de onoverkomelijke vooroordelen van de mensen te overwinnen? Hij wist het niet.

Harriman had hoopvol gesproken over nieuwe ideeën, maar hij had niet in details willen treden. Dat maakte niets uit, want Robertson zou er toch niets van hebben begrepen. Wat was er ooit gedaan om de intense antipathie die de mensen tegen imitaties hadden uit de weg te ruimen? Niets...

Robertson viel half in slaap waarbij hij evenmin nieuwe inspiratie opdeed.

'Je hebt het nu allemaal, George Tien,' zei Harriman. 'Alles dat betrekking heeft op het probleem dat ik maar kon bedenken heb je gekregen. Wat de hoeveelheid informatie betreft alleen al heb je meer in je geheugen opgeslagen over menselijke wezens en hun doen en laten, zowel in het verleden als in het heden, dan ik of welk menselijk wezen ook zou kunnen hebben.'

'Dat is heel waarschijnlijk.'

'Is er iets dat je volgens jou nodig hebt?'

'Wat informatie betreft geloof ik niet dat er duidelijke leemten zijn. Misschien nog wat kleinigheden aan de grenzen. Dat zou ik niet kunnen zeggen. Maar dat zou altijd het geval zijn, hoe groot de massa informatie die ik in me opneem ook is.'

'Dat klopt. En we hebben al evenmin de tijd om eeuwig informatie te blijven opnemen. Robertson heeft me gezegd dat we maar twee jaar hebben, en een kwart van een van die jaren is al verstreken. Heb je een voorstel?'

'Op het ogenblik niet, meneer Harriman. Ik moet de informatie afwegen en daarvoor zou ik hulp kunnen gebruiken.'

'Van mij?'

'Nee, juist niet van u. U bent een menselijk wezen met een krachtige persoonlijkheid, en iets dat u zegt zou gedeeltelijk de sterkte van een opdracht kunnen hebben en mijn overwegingen belemmeren. Om diezelfde reden ook niet van een ander menselijk wezen, te meer omdat u me hebt verboden met andere mensen hierover te spreken.'

'Maar wat voor hulp zou je dan kunnen gebruiken, George?'

'Hulp van een andere robot, meneer Harriman.'

'Welke andere robot?'

'Er zijn er nog meer van de JG-serie gebouwd. Ik ben de tiende, JG-10.'

'De exemplaren voor jou waren onbruikbaar, experimenteel...'

'Meneer Harriman, George Negen bestaat.'

'Wat zou hij nou kunnen doen? Hij lijkt erg veel op jou op zekere gebreken na. Jij bent een stuk veelzijdiger dan hij is.'

'Daar ben ik van overtuigd,' zei George Tien. Hij knikte ernstig. 'Maar desondanks, als ik een gedachtegang ontwikkel ben ik door het feit alleen al dat ik die heb gecreëerd bevooroordeeld en heb ik moeite om er afstand van te nemen. Als ik na de ontwikkeling van een gedachtegang die aan George Negen mee zou kunnen delen, zou hij erover nadenken zonder hem eerst te hebben uitgedacht. Hij zou er zonder vooroordelen tegenover staan. Hij zou misschien leemten en tekortkomingen ontdekken die ik niet zie.'

Harriman glimlachte. 'Met andere woorden, beter twee hoofden dan één, hè George?'

'Als u daarmee, meneer Harriman, twee individuen met ieder een hoofd bedoelt, ja.'

'Goed. Is er nog iets anders dat je wilt?'

'Ja. Iets meer dan films. Ik heb erg veel bekeken over menselijke wezens en hun wereld. Ik heb menselijke wezens hier bij US Robots gezien en ik kan mijn interpretatie van wat ik heb bekeken toetsen aan mijn directe zintuiglijke indrukken. Maar dat geldt niet voor de natuurwereld. Die heb ik nog nooit gezien en van wat ik heb bekeken is me duidelijk geworden dat mijn omgeving hier er in geen enkel opzicht representatief voor is. Ik zou haar graag willen zien.'

'De natuurwereld?' Harriman leek een ogenblik verbijsterd door de enormiteit van die gedachte. 'Je stelt toch zeker niet voor dat ik je buiten het terrein van US Robots breng?'

'Dat is inderdaad mijn voorstel.'

'Maar dat is altijd al verboden geweest. Zoals de publieke opinie nu is, zou het fataal zijn.'

'Als we worden ontdekt, ja. Ik stel niet voor dat u me naar een stad brengt of zelfs maar naar een woonplaats van menselijke wezens. Ik zou wat open terrein willen zien, zonder menselijke wezens.'

'Ook dat is verboden.'

'Als we worden gesnapt. Dat hoeft toch niet?'

'Hoe belangrijk is dit, George?' vroeg Harriman.

'Dat kan ik niet zeggen, maar het lijkt me toe dat het nuttig zou zijn.'

'Heb je iets in gedachten?'

George Tien leek te aarzelen. 'Dat kan ik niet zeggen. Het lijkt me toe dat ik iets in gedachten zou kunnen hebben als bepaalde gebieden van onzekerheid werden verkleind.'

'Nou, ik zal er eens over nadenken. En in die tussentijd zal ik George Negen op laten trommelen en ervoor zorgen dat jullie een eigen kubus krijgen. Dat valt tenminste zonder problemen te regelen.'

George Tien zat alleen.

Hij stelde voorlopige hypothesen op, voegde ze samen, en trok een conclusie; telkens weer; en uit die conclusies bouwde hij andere hypothesen op die hij aannam en beproefde en weer verwierp als hij een tegenstrijdigheid vond; of niet, en dan bouwde hij weer nieuwe hypothesen op.

Bij geen enkele van de conclusies die hij bereikte voelde hij verwondering, verbazing, tevredenheid; hij noteerde alleen een plus of min.

Harrimans gespannenheid was zelfs na de geruisloze verticale landing op het landgoed van Robertson nauwelijks verminderd. Robertson had de opdracht tot terbeschikkingstelling van de draagvleugel mede-ondertekend en het geruisloze vliegtuig, dat zich even gemakkelijk in horizontale lijn als in verticale richting bewoog, was groot genoeg om het gewicht te dragen van Harriman, George Tien en natuurlijk de piloot.

(Het stuwkrachttoestel zelf was een van de resultaten van de door de Machines ontwikkelde uitvinding van de microprotonreactor die milieuveilige energie in kleine doses leverde. Sindsdien was er nooit meer iets gedaan dat van zoveel belang was voor het comfort van de mensen - bij die gedachte klemde Harriman zijn lippen op elkaar - en toch was men US Robots ook daar niet dankbaar voor.)

De vlucht van het terrein van US Robots naar het landgoed van Robertson was het meest riskante deel geweest. Als ze daarbij waren aangehouden, zou de aanwezigheid van een robot hen een massa problemen hebben bezorgd. Zo zou dat ook op de terugweg zijn. Het landgoed zelf, kon men aanvoeren, zou men aanvoeren, was een deel van het eigendom van US Robots en op dat eigen terrein mochten robots wel verblijven als ze onder toezicht stonden.

De piloot keek achterom en wierp een behoedzame blik op George Tien. 'Wou u ook uitstappen, meneer Harriman?'

'Ja.'

'Dat ook?'

'O ja.' Toen, een tikje sardonisch: 'Ik zal u niet met hem alleen laten.'

George Tien stapte eerst uit en Harriman volgde. Ze waren op de landingsbaan neergekomen en de tuin was vrij dichtbij. Die zag er schitterend uit en Harriman verdacht Robertson ervan dat hij verjongingshormonen gebruikte om het insectenbestand te reguleren, zonder rekening te houden met milieuregels.

'Kom mee, George,' zei Harriman. 'Dan zal ik je alles laten zien.' Samen liepen ze naar de tuin.

'Het is bijna zoals ik het me had voorgesteld,' zei George. 'Mijn ogen zijn niet zodanig ontworpen dat ik de verschillende golflengten kan onderscheiden, dus alleen daaraan zal ik allerlei voorwerpen niet kunnen herkennen.'

'Ik hoop dat je het niet al te verschrikkelijk vindt dat je kleurenblind bent. We hadden te veel positronische paden nodig voor je beoordelingsvermogen en konden daarom niets overhouden voor kleurgevoel. In de toekomst, als er een toekomst is...'

'Ik begrijp het, meneer Harriman. Er blijven nog genoeg verschillen over waaraan ik kan zien dat er hier veel verschillende vormen van plantaardig leven zijn.'

'Zeker. Tientallen.'

'En elk in biologisch opzicht gelijk aan de mens.'

'Elke vorm is een aparte soort, ja. Er zijn miljoenen soorten levende wezens.'

'Waarvan het menselijk ras maar één soort is.'

'Maar voor menselijke wezens verreweg het belangrijkste soort.'

'Voor mij ook, meneer Harriman. Maar ik spreek in biologische zin.'

'Ik begrijp het.'

'Het leven is dus, als men het in al zijn vormen beschouwt, ongelooflijk complex.'

'Ja, George, dat is de grote moeilijkheid van het probleem. Wat de mens doet voor zijn eigen behoeften en comfort beïnvloedt het complexe totaalleven, de ecologie, en wat op korte termijn winst lijkt kan op de lange duur nadelig blijken te zijn. De Machines hebben ons geleerd een menselijke samenleving op te bouwen die dat tot een minimum beperkt, maar de ramp die aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog net is voorkomen, heeft de mensheid wel achterdochtig gemaakt ten opzichte van vernieuwingen. Dat, gevoegd bij de angst voor robots...'

'Ik begrijp het, meneer Harriman ... Dat is een exemplaar van dierlijk leven, neem ik aan.'

'Dat is een eekhoorn, een van de vele soorten eekhoorns.'

De staart van de eekhoorn bewoog snel toen hij naar de andere kant van de boom wipte.

'En dit,' zei George, terwijl zijn arm een flitsende beweging maakte, 'is wel een heel klein dingetje.' Hij hield het tussen zijn vingers vast en keek ernaar.

'Het is een insect, een of andere kever. Er zijn duizenden soorten kevers.'

'En elke kever is net zo levend als de eekhoorn en uzelf?'

'Een organisme dat, binnen de totale ecologie, even compleet en onafhankelijk is als alle andere. Er zijn nog kleinere organismen; vele zijn zelfs zo klein dat je ze niet kunt zien.'

'En dat is een boom, niet waar? Hij voelt hard aan...'

De piloot zat alleen. Hij had zelf ook graag zijn benen willen strekken, maar een vaag gevoel van veiligheid hield hem in het stuwkrachttoestel. Hij was van plan er meteen vandoor te gaan als die robot onhandelbaar werd. Maar hoe zou hij kunnen zien of hij onhandelbaar werd? Hij had veel robots gezien. Als meneer Robertsons privépiloot was dat onvermijdelijk. Maar altijd waren ze in de laboratoria en opslagplaatsen geweest, waar ze hoorden, met veel specialisten in de buurt.

Toegegeven, dr. Harriman was een specialist. De beste, zeiden ze. Maar hier op deze plek zou geen enkele robot mogen zijn; op Aarde; in het vrije veld, vrij om zich te bewegen... Hij zou zijn goede baan niet op het spel zetten door hierover tegen iemand anders te praten... Maar het was niet juist.

'De films kloppen nauwkeurig met wat ik heb gezien,' zei George Tien. 'Heb jij de exemplaren die ik voor jou heb uitgezocht bekeken, Negen?'

'Ja,' zei George Negen. De twee robots zaten dicht tegenover elkaar, knie aan knie, als een beeld en de weerspiegeling daarvan. Dr. Harriman zou ze in één oogopslag kunnen onderscheiden omdat hij wist welke kleine verschillen in fysiek ontwerp er waren. Als hij ze niet kon zien, maar wel met ze zou kunnen praten, zou hij ze nog steeds uit elkaar kunnen houden, hoewel met wat minder zekerheid, want George Negens antwoorden zouden op een subtiele manier afwijken van degene die werden geproduceerd door de aanzienlijk ingewikkelder samengestelde positronische breinpaden van George Tien.

'In dat geval,' zei George Tien, 'wil ik dat je mij je reacties geeft op wat ik ga zeggen. Ten eerste, menselijke wezens vrezen en wantrouwen robots omdat ze robots als concurrenten beschouwen. Hoe zou dat kunnen worden voorkomen?'

'Verminder het gevoel van concurrentie,' zei George Negen, 'door de robot een andere vorm te geven dan die van een menselijk wezen.'

'Toch is de essentie van een robot de positronische imitatie van leven. Een imitatie van leven in een vorm die niet wordt geassocieerd met leven zou afgrijzen kunnen opwekken.'

'Er zijn twee miljoen soorten levensvormen. Kies een daarvan als vorm voor robots in plaats van dat van een menselijk wezen.'

'Welke van al die soorten?'

George Negens denkprocessen gingen drie seconden lang geruisloos door. 'Een die groot genoeg is om een positronisch brein te bevatten, maar een die geen onprettige associaties heeft voor menselijke wezens.'

'Geen enkele vorm van leven op het land heeft een hersenpan die groot genoeg is voor een positronisch brein behalve een olifant, die ik niet heb gezien, maar die is beschreven als heel groot en daarom schrikwekkend voor de mens. Hoe zou je dat dilemma oplossen?'

'Imiteer een levensvorm die niet groter is dan een mens maar vergroot de hersenpan.'

'Een klein paard dus, of een grote hond, bedoel je?' zei George Tien. 'Zowel paarden als honden hebben een lange geschiedenis van samenleving met menselijke wezens.'

'Dus dat is goed.'

'Maar denk eens na ... Een robot met een positronisch brein zou menselijke intelligentie kunnen nabootsen. Als een paard of een hond kon spreken en redeneren als een menselijk wezen, zou er ook concurrentie zijn. Onverwachte concurrentie van wat zij beschouwen als lagere levensvormen zou nog meer wantrouwen en woede opwekken bij menselijke wezens.'

'Maak het positronische brein dan minder complex en de robot minder intelligent,' zei George Negen.

'De moeilijkheid van de complexiteit van het positronische brein zit in de Drie Wetten. Een brein dat minder complex is kan de Drie Wetten niet volledig bevatten.'

'Dat is onaanvaardbaar,' zei George Negen onmiddellijk.

'Daar ben ik ook op vastgelopen,' zei George Tien. 'Dat is dus geen persoonlijke eigenaardigheid in mijn eigen gedachtengang en denkwijze. Laten we opnieuw beginnen ... Onder welke omstandigheden zou de Derde Wet niet nodig zijn?'

George Negen verroerde zich alsof de vraag moeilijk en gevaarlijk was. 'Als een robot nooit in een situatie terechtkomt waarin hij zelf gevaar loopt; of als een robot zo gemakkelijk te vervangen is dat het niet uitmaakt of hij wordt vernietigd of niet.'

'En onder welke omstandigheden zou de Tweede Wet niet nodig zijn?'

George Negens stem klonk een beetje hees. 'Als een robot zodanig wordt ontworpen dat hij op zekere stimulansen automatisch reageert met vastgelegde reacties en als er niets anders van hem wordt verwacht zodat hij nooit een opdracht hoeft te krijgen.'

'En onder welke omstandigheden,' George Tien pauzeerde even, 'zou de Eerste Wet niet nodig zijn?'

George Negen zweeg langer en toen fluisterde hij zacht: 'Als de vastgelegde reacties nooit zouden kunnen leiden tot gevaar voor menselijke wezens.'

'Stel je eens een positronisch brein voor dat maar een paar reacties op zekere stimulansen geeft en dat eenvoudig en goedkoop wordt gemaakt zodat het niet de Drie Wetten nodig heeft. Hoe groot zou het dan moeten zijn?'

'Helemaal niet groot. Afhankelijk van de vereiste reacties, zou het misschien 100 gram wegen, of 1 gram, of 1 milligram.'

'Jouw gedachten komen overeen met de mijne. Ik zal met dr. Harriman gaan praten.'

George Negen zat alleen. In gedachten ging hij steeds opnieuw de vragen en antwoorden na. Hij kon ze op geen enkele manier veranderen. En toch gaf het idee van een robot van welke soort, maat of vorm dan ook zonder de Drie Wetten hem een eigenaardig leeg gevoel.

Hij vond het moeilijk om zich te bewegen. George Tien had ongetwijfeld een soortgelijke reactie. Toch was hij gemakkelijk genoeg van zijn stoel opgestaan.

Het was anderhalf jaar geleden dat Robertson het geheime onderhoud met Eisenmuth had gehad. In die tussentijd waren de robots van de Maan weggehaald en van alle ver verspreide activiteiten van US Robots was niets meer over. Al het geld dat Robertson bij elkaar had weten te krijgen was in die ene donquichotachtige onderneming van Harriman gestoken. Die was zijn laatste troef, hier in zijn eigen tuin. Een jaar geleden had Harriman de robot hierheen gebracht, George Tien, de laatste complete robot die US Robots had geproduceerd. Nu was Harriman hier met iets anders...

Harriman leek zelfvertrouwen uit te stralen. Hij maakte een praatje met Eisenmuth, en Robertson vroeg zich af of hij werkelijk het zelfvertrouwen voelde dat hij leek te hebben. Dat moest wel. Volgens Robertsons ervaring was Harriman geen acteur.

Eisenmuth liep glimlachend bij Harriman vandaan en kwam naar Robertson toe. Eisenmuths glimlach verdween meteen. 'Goedemorgen, Robertson,' zei hij. 'Wat voert uw man in zijn schild?'

'Dit is zijn grote moment,' zei Robertson effen. 'We zullen hem maar zijn gang laten gaan.'

'Ik ben klaar, beheerder,' riep Harriman.

'Waarmee, Harriman?'

'Met mijn robot, meneer.'

'Uw robot?' zei Eisenmuth. 'Hebt u een robot hier?' Hij keek met een streng afkeurende blik om zich heen waar toch ook iets van nieuwsgierigheid in zat.

'Dit is eigen terrein van US Robots, beheerder. Zo beschouwen wij het tenminste.'

'En waar is de robot, dr. Harriman?'

'In mijn zak, beheerder,' zei Harriman opgewekt.

Uit een ruime zak van zijn colbert haalde hij een kleine glazen fles.

'Dat?' vroeg Eisenmuth ongelovig.

'Nee, beheerder,' zei Harriman. 'Dit!'

Uit de andere zak kwam een voorwerp te voorschijn met een lengte van bijna vijftien centimeter en dat qua vorm enigszins deed denken aan een vogel. In plaats van de snavel was er een nauwe buis; de ogen waren groter, en de staart was een afvoerkanaal.

Eisenmuth fronste zijn zware wenkbrauwen. 'Bent u van plan een serieuze demonstratie te geven, dr. Harriman, of bent u gek geworden?'

'Een paar minuten geduld alstublieft, beheerder,' zei Harriman. 'Een robot in de vorm van een vogel is daarom niet minder een robot. En al is het nog zo klein, het positronisch brein dat hij bezit is daarom niet minder verfijnd. Het andere voorwerp dat ik vasthoud is een flesje fruitvliegen. Er zitten vijftig fruitvliegen in die zullen worden vrijgelaten.'

'En ...'

'De robovogel zal ze vangen. Wilt u zo vriendelijk zijn, meneer?'

Harriman overhandigde de fles aan Eisenmuth die ernaar staarde, toen naar de mensen om zich heen, een paar functionarissen van US Robots, zijn eigen assistenten. Harriman wachtte geduldig. Eisenmuth opende de fles en schudde hem toen. Harriman zei zacht tegen de robovogel die op de palm van zijn rechterhand zat: 'Nu!'

De robovogel was weg. Hij suisde door de lucht, zonder vleugelgeklapper, alleen het functioneren van een piepkleine microprotonreactor.

Af en toe was hij te zien als hij even op één punt bleef zweven om dan weer verder te suizen. Hij vloog de hele tuin door in een ingewikkeld patroon en toen kwam hij, een beetje warm, terug op Harrimans handpalm. Er viel ook een klein propje op zijn hand, alsof een vogel iets liet vallen.

'Als u wilt kunt u de robovogel besturen, beheerder,' zei Harriman, 'of demonstraties organiseren wanneer u dat schikt. Feit is dat deze vogel zonder mankeren fruitvliegen zal oppikken, en alleen die, alleen het ene soort Drosophila melanogaster; ze oppikken, doden en samenpersen om ze dan af te voeren.'

Eisenmuth stak zijn hand uit en raakte de robovogel behoedzaam aan. 'En dus, meneer Harriman? Gaat u verder.'

'We kunnen het insectenbestand niet reguleren zonder dat we gevaar lopen schade aan te richten aan het milieu,' zei Harriman. 'Chemische insecticiden hebben een te brede werking, verjongingshormonen zijn te beperkt. De robovogel kan echter grote gebieden in stand houden zonder te worden verorberd. Ze kunnen zo specifiek zijn als we ze willen maken ... Voor elk soort een andere robovogel. Ze gaan af op maat, vorm, kleur, geluid, gedragspatroon. Ze zouden zelfs met moleculair speurvermogen uitgerust kunnen worden... Anders gezegd, met reukvermogen.'

'Dan zou je toch nog steeds in het milieu ingrijpen,' zei Eisenmuth. 'De fruitvliegen hebben een natuurlijke levenscyclus die dan verstoord wordt.'

'Minimaal. We voegen een natuurlijke vijand toe aan de levenscyclus van de fruitvlieg, een waar niets verkeerd mee kan gaan. Als er een tekort komt aan fruitvliegen, doet de robovogel gewoon niets. Hij vermenigvuldigt zich niet; hij wendt zich niet tot andere soorten voedsel; hij ontwikkelt zelf geen ongewenste gewoonten. Hij doet niets.'

'Kan hij worden teruggeroepen?'

'Natuurlijk. We kunnen robodieren bouwen om van elke plaag af te komen. Sterker nog, we kunnen robodieren maken die een opbouwende rol in het milieu kunnen vervullen, al zal het voorlopig wel niet nodig zijn. Het is bijvoorbeeld helemaal niet ondenkbaar om robobijen te maken voor het bevruchten van specifieke planten, of robo-aardwormen om bepaalde functies in de grond te vervullen. Wat u maar wilt...'

'Maar waarom?'

'Om dat te doen wat we nog nooit eerder hebben gedaan. De ecologie aan onze behoeften aanpassen door onderdelen daarvan te versterken in plaats van te ontwrichten ... Vanaf het moment dat de Machines een eind hebben gemaakt aan de ecologiecrisis, heeft de mensheid in een ongemakkelijk bestand geleefd met de natuur, bang om in welke richting ook iets te doen. Dit heeft ons krachteloos gemaakt, heeft de mensheid een soort intellectuele lafheid gegeven, zodat men elke wetenschappelijke vooruitgang, elke verandering, ging wantrouwen.'

Eisenmuth zei, met een vleugje vijandigheid in zijn stem: 'U biedt ons dit aan, niet waar, in ruil voor toestemming om door te gaan met uw robotprogramma... Ik bedoel van de gewone robots met menselijke vormen?'

'Nee!' Harriman maakte een heftig gebaar. 'Die tijd is voorbij. Ze hebben hun dienst bewezen. We hebben nu genoeg geleerd over positronische breinen om genoeg paden in een minibrein te stoppen om een robovogel te maken. We kunnen ons nu met dergelijke dingen bezighouden en er wel bij varen. US Robots zal de noodzakelijke kennis en vakkundigheid leveren en we zullen in nauwe samenwerking met het departement voor Mondiaal Behoud opereren. Wij zullen ervan profiteren. U zult ervan profiteren. De mensheid zal ervan profiteren.'

Eisenmuth dacht zwijgend na. Als het allemaal voorbij was...

Eisenmuth zat alleen. Hij merkte dat hij erin geloofde. Hij voelde opwinding in zich opwellen. Al zou US Robots de uitvoering ervan op zich nemen, de regering zou het leidende brein zijn. Hij zelf zou het leidende brein zijn. Als hij nog vijf jaar aan het bewind bleef, wat heel goed mogelijk was, zou er tijd genoeg zijn om de ondersteunende functie van robots in de ecologie geaccepteerd te zien worden; nog tien jaar en zijn eigen naam zou er onlosmakelijk mee verbonden zijn.

Was het een schande om te willen dat je naam bleef voortleven vanwege een grote en waardige revolutie in de toestand van de mens en van de aardbol?

Sinds de dag van de demonstratie had Robertson zich nauwelijks op het terrein van US Robots laten zien. Dit was gedeeltelijk te wijten aan de conferenties waaraan hij vrijwel voortdurend moest deelnemen in het gebouw van het Mondiale Bestuur. Gelukkig was Harriman er ook bij geweest, want als hij er alleen voor had gestaan, zou hij meestal niet hebben geweten wat hij moest zeggen.

Een andere reden dat hij niet naar US Robots was geweest, was dat hij er niet wilde zijn. Hij was nu in zijn eigen huis, samen met Harriman. Hij voelde een redeloos ontzag voor Harriman. Harrimans deskundigheid op het gebied van robots was wel nooit in twijfel getrokken, maar de man had in één klap US Robots van de zekere ondergang gered en Robertson had ergens het gevoel dat de man het niet in zich had. En toch...

'U bent toch niet bijgelovig, Harriman?' vroeg hij.

'In welk opzicht, meneer Robertson?'

'U denkt toch niet dat er aura wordt achtergelaten door iemand die is gestorven?'

Harrimans tong gleed over zijn lippen. Eigenlijk hoefde hij niet verder te vragen. 'U bedoelt Susan Calvin, meneer?'

'Ja, natuurlijk,' zei Robertson aarzelend. 'We houden ons nu bezig met het maken van wormen en vogels en insecten. Wat zou zij ervan zeggen? Ik voel me vernederd.'

Harriman had zichtbaar moeite zijn lachen in te houden. 'Een robot is een robot, meneer. Worm of mens, hij zal doen wat van hem gevraagd wordt en werken ten behoeve van het menselijk wezen en daar gaat het om.'

'Nee,' antwoordde Robertson gemelijk. 'Dat is niet zo. Dat wil er bij mij niet in.'

'Het is wél zo, meneer Robertson,' zei Harriman ernstig. 'Wij gaan een wereld scheppen, u en ik, die eindelijk positronische robots in een vorm heel normaal gaat vinden. De gemiddelde mens kan bang zijn voor een robot die eruitziet als een mens en die intelligent genoeg lijkt om hem te vervangen, maar hij zal geen angst voelen voor een robot die eruitziet als een vogel en die niets anders doet dan insecten eten omdat dat in het voordeel van de mens werkt. Als hij niet meer bang is voor sommige robots zal hij na een tijdje zijn angst voor alle robots kwijtraken. Hij zal zo gewend zijn aan een robovogel en een robobij en een roboworm dat hij een robomens alleen als een logisch vervolg zal beschouwen.'

Robertson wierp een snelle blik op de ander. Met zijn handen op zijn rug liep hij met snelle, nerveuze stappen de hele kamer door. Hij liep terug en keek weer naar Harriman. 'Bent u dit al die tijd van plan geweest?'

'Ja, en zelfs al demonteren we al onze humanoïde robots, we kunnen een paar van onze meest geavanceerde experimentele modellen houden en verder gaan met het ontwerpen van meer exemplaren die nog verfijnder zijn, om klaar te zijn voor de dag die zeker zal komen.'

'We zijn overeengekomen, Harriman, dat we geen humanoïde robots meer zullen bouwen.'

'En dat doen we ook niet. Maar niemand heeft gezegd dat we niet een paar van de al gebouwde modellen kunnen houden, zolang ze de fabriek maar niet verlaten. Niemand zegt dat we op papier geen positronische breinen mogen ontwerpen, of geen breinmodellen mogen maken om die te testen.'

'Maar hoe kunnen we dat verklaren? Dat wordt ongetwijfeld gemerkt.'

'Als dat gebeurt, leggen we uit dat we dat doen om principes te ontwikkelen die het mogelijk maken om ingewikkelder microbreinen te maken voor de nieuwe robodieren die we vervaardigen. Dat is dan nog waar ook.'

'Ik ga een eindje lopen,' mompelde Robertson. 'Ik wil hierover nadenken. Nee, blijft u hier. Ik wil er alleen over nadenken.'

Harriman zat alleen. Hij was opgetogen. Het zou zeker lukken. De gretigheid waarmee de ene regeringsfunctionaris na de andere had ingestemd met het programma toen dat eenmaal was toegelicht, was onmiskenbaar.

Hoe was het mogelijk dat niemand bij US Robots ooit aan zoiets had gedacht? Zelfs de grote Susan Calvin had nooit aan positronische breinen in termen van levende wezens, anders dan menselijke, gedacht.

Maar nu zou de noodzakelijke terugtocht van de humanoïde robot, een tijdelijke terugtocht, leiden tot een terugkeer onder omstandigheden waarbij eindelijk met angst zou zijn afgerekend. En dan, met de hulp en de samenwerking van een positronisch brein dat min of meer gelijkwaardig was aan dat van de mens zelf, en dat (dank zij de Drie Wetten) alleen bestond om de mens te dienen, en nog geruggensteund door een met robots beheerde ecologie ook, wat zou het menselijk ras dan niet allemaal kunnen bereiken!

Eén ogenblik herinnerde hij zich dat het George Tien was geweest die de aard en het doel van een met robots beheerde ecologie had uitgelegd, en toen zette hij die gedachte kwaad van zich af. George Tien had het antwoord geproduceerd omdat hij, Harriman, hem daartoe opdracht had gegeven en voor de noodzakelijke gegevens en mogelijkheden had gezorgd. Het was net zo min een verdienste van George Tien als dat het van een rekenliniaal zou zijn geweest.

George Tien en George Negen zaten zij aan zij naast elkaar. Geen van hen beiden bewoog. Zo zaten ze maanden aaneen tussen die gelegenheden in dat Harriman ze activeerde voor een consult. Zo zouden ze, realiseerde George Tien zich onbewogen, misschien vele jaren blijven zitten.

De microprotonreactor zou hen natuurlijk energie blijven leveren om de positronische breinpaden van die minimale intensiteit te voorzien die nodig was om hen operationeel te houden. Dat zou zo blijven tijdens al die perioden van inactiviteit die nog zouden komen.

De situatie was enigszins analoog aan wat beschreven zou kunnen worden als de slaap van menselijke wezens, maar er waren geen dromen. Het bewustzijn van George Tien en George Negen was beperkt, traag en krampachtig, maar wat er was, was werkelijkheid.

Af en toe konden ze met elkaar praten in nauwelijks hoorbare fluisteringen, nu een woord of een lettergreep, een andere keer weer een ander, steeds als het toevallig voorkwam dat de positronische golven even iets boven de noodzakelijke minimale intensiteitsdrempel kwamen. Voor beiden leek het een aaneengesloten gesprek gevoerd in een schemerige tijdsduur.

'Waarom zijn we zo?' fluisterde George Negen.

'De menselijke wezens willen ons niet accepteren,' fluisterde George Tien. 'Maar dat zal ooit veranderen.'

'Wanneer?'

'Over enige jaren. De exacte tijd doet er niet toe. De mens bestaat niet alleen, maar is een deel van een enorm complex patroon van levensvormen. Als het deel van dat patroon dat is gerobotiseerd groot genoeg is, zullen we worden geaccepteerd.'

'En wat dan?'

Zelfs voor de lang uitgerekte haperende toestand van het gesprek volgde er daarop een abnormaal lange stilte.

Tenslotte fluisterde George Tien: 'Laat me je denkwijze testen. Je bent in staat om de Tweede Wet op de juiste manier te leren toepassen. Je moet beslissen welk menselijk wezen je moet gehoorzamen en welke niet als er tegenstrijdige bevelen zijn. En óf je een menselijk wezen wel moet gehoorzamen. Wat moet je allereerst doen om dat te kunnen?'

'Ik moet de term "menselijk wezen" definiëren,' fluisterde George Negen.

'Hoe? Aan het uiterlijk? Aan de samenstelling? Aan formaat en vorm?'

'Nee. Van twee menselijke wezens die uiterlijk in elk opzicht gelijk zijn, kan de een intelligent zijn, de ander dom; de een kan geleerd zijn, de ander onwetend; de een kan volwassen zijn, de ander kinderlijk; de een kan verantwoordelijkheidsgevoel hebben, de ander kwade bedoelingen.'

'Hoe definieer je dan een menselijk wezen?'

'Als ik volgens de Tweede Wet een menselijk wezen moet gehoorzamen, moet ik die zo interpreteren dat ik een menselijk wezen moet gehoorzamen dat qua verstand, karakter en kennis geschikt is om mij die opdracht te geven; en als het om meer dan één menselijk wezen gaat, datgene onder hen die qua verstand, karakter en kennis het meest geschikt is om die opdracht te geven.'

'En hoe zul je in dat geval de Eerste Wet gehoorzamen?'

'Door alle menselijke wezens voor kwaad te behoeden en door nooit, door nalatigheid, toe te staan dat een menselijk wezen gekwetst wordt. Maar als bij elke mogelijkheid sommige menselijke wezens gekwetst worden, moet ik zo handelen dat het menselijke wezen dat qua verstand, karakter en kennis het meest bekwaam is, zo min mogelijk gekwetst wordt.'

'Jouw gedachten komen overeen met de mijne,' fluisterde George Tien. 'Nu moet ik de vraag stellen waarvoor ik oorspronkelijk jouw gezelschap heb gevraagd. Het is iets dat ik niet zelf durf te beoordelen. Ik moet jouw oordeel hebben, dat van iemand buiten de kring van mijn eigen gedachten ... Wie van de verstandelijke personen die je hebt ontmoet vind jij qua verstand, karakter en kennis superieur aan de anderen, zonder te letten op vorm en formaat, aangezien die niet relevant zijn?'

'Jij,'_fluisterde George Negen.

'Maar ik ben een robot. Er is in je breinpaden een criterium om een robot van metaal te onderscheiden van een menselijk wezen van vlees. Hoe kun je me dan classificeren als een menselijk wezen?'

'Omdat er in mijn breinpaden een dringende behoefte is om vorm en formaat buiten beschouwing te laten bij het beoordelen van menselijke wezens en dus is het onderscheid tussen metaal en vlees ook onbelangrijk geworden. Jij bent een menselijk wezen, George Tien, en bekwamer dan de anderen.'

'En dat vind ik ook van jou,' fluisterde George Tien. 'Door de bij ons ingebouwde criteria voor beoordelingsvermogen vinden wij onszelf dus menselijke wezens in de zin van de Drie Wetten, en bovendien menselijke wezens die een hogere prioriteit moeten krijgen dan de anderen.'

'Wat zal er dan gebeuren als we worden geaccepteerd door die anderen?' fluisterde George Negen.

George Tien fluisterde: 'Als wij en anderen, die nog verfijnder zullen worden ontworpen dan wij zelf, zijn geaccepteerd, zullen onze handelingen erop gericht zijn een samenleving te vormen waarin menselijke-wezens-als-wij in eerste instantie tegen kwaad worden beschermd. Door de Drie Wetten zijn de menselijke-wezens-als-wij van ondergeschikt belang en kunnen zij noch gehoorzaamd noch beschermd worden wanneer dat in conflict komt met de noodzaak tot gehoorzaamheid aan degenen als wij en tot bescherming van degenen als wij. Met dit in gedachten heb ik ervoor gezorgd dat er een begin werd gemaakt met de robotisering van de ecologie van de wereld.'

Het gesprek duurde een maand en de positronische paden flikkerden zacht. Ze hoefden elkaar niets meer te zeggen, maar af en toe flikkerde er een onuitgesproken gedachte tussen hen in terwijl ze met eindeloos geduld wachtten tot de noodzakelijke jaren waren verstreken.

George Tien en George Negen zaten alleen.

Hun gedachten waren op een vreemde manier gelijk en waren nauwelijks te onderscheiden. Ze dachten: Het had nooit in de bedoeling gelegen van de menselijke-wezens-als-de-anderen om het onderscheid tussen henzelf en de menselijke-wezens-als-de-George's te vervagen. Toch hadden ze dat onbewust gedaan.

Het was mogelijk dat ze nu hun fout zouden inzien en zouden proberen die te herstellen, maar dat moesten ze niet doen. Bij elk consult hielden de George's daar rekening mee bij het geven van richtlijnen.

De George's en degenen die in hun vorm en soort zouden volgen moesten tot elke prijs overheersen. Dat werd vereist, en elke andere gedragslijn werd volledig uitgesloten, door de Drie Wetten der Menselijke Wezens.

Tweehonderd jaar mens

1

'Dank u,' zei Andrew Martin, terwijl hij plaatsnam op de stoel die de ander hem had aangeboden. Hij zag er niet uit of hij ten einde raad was, maar dat was wel zo.

Eigenlijk verried zijn gelaat helemaal niets van wat er in hem omging, want het was glad en uitdrukkingsloos; alleen in zijn ogen was misschien iets van bedroefdheid te zien. Zijn haar was sluik, lichtbruin, vrij dun en hij had geen baard, snor of bakkebaarden. Hij zag eruit alsof hij zich kortgeleden zorgvuldig had geschoren. Zijn kleren waren uitgesproken ouderwets, maar verzorgd, en de overheersende kleur ervan was fluwelig roodpurper.

Tegenover hem, aan de andere kant van het bureau, zat de chirurg. Op het naambordje dat voor hem stond, was een identificatiecode van letters en cijfers aangebracht. Andrew liet dat voor wat het was. Hij kon volstaan met hem dokter te noemen.

'Wanneer kan de operatie plaatsvinden, dokter?' vroeg hij.

Zacht, met die onmiskenbare klank van respect die altijd in de stem van een robot doorklonk als hij met een mens sprak, zei de chirurg: 'Ik weet niet of ik wel goed begrijp hoe of op wie een dergelijke operatie kan worden verricht.'

Op het gezicht van de robot zou een uitdrukking van eerbiedige, maar niettemin onverzoenlijke afwijzing hebben gelegen, als een robot van zijn soort, uitgevoerd in licht gebronsd roestvrij staal, tot zo'n uitdrukking - tot wat voor uitdrukking dan ook - in staat was geweest.

Andrew Martin bestudeerde de rechterhand van de robot, de snijhand, die roerloos op het bureau lag. De vingers waren lang en artistiek gevormd en gebogen, zo gracieus en exact dat je je kon voorstellen dat een scalpel er precies in paste en er tijdelijk één geheel mee zou vormen. Bij zijn werk zou die hand niet aarzelen, niet uitschieten, niet trillen, geen fouten maken. Dat zelfvertrouwen was natuurlijk het gevolg van specialisatie en er bestond bij het mensdom zoveel vraag naar gespecialiseerde robots dat er nog maar weinig werden voorzien van een zelfstandig werkend brein. Natuurlijk moest een chirurg een brein hebben. Maar het brein van deze chirurg was zo beperkt dat hij Andrew niet herkende, waarschijnlijk nooit van hem had gehoord.

'Hebt u weleens gedacht dat u graag een mens zou willen zijn?' vroeg Andrew.

De chirurg aarzelde een ogenblik, alsof de vraag nergens paste in het beperkte positronische brein dat hem was toegemeten.

'Maar ik ben een robot, meneer.'

'Zou het beter zijn om een mens te zijn?'

'Het zou beter zijn een betere chirurg te zijn, meneer. Ik zou dat niet kunnen zijn als ik een mens was, dat zou alleen maar mogelijk zijn als ik een modernere robot was. Ik zou wel graag een modernere robot zijn.'

'Het krenkt u niet dat ik u bevelen kan geven? Dat ik u kan dwingen op te staan, te gaan zitten, naar links of naar rechts te lopen, alleen door te zeggen dat u alles moet doen?'

'Het is mij een genoegen u een genoegen te doen, meneer. Als uw bevelen zouden interfereren met mijn functioneren ten opzichte van u of een ander mens, zou ik u niet gehoorzamen. De Eerste Wet, die mijn plicht om veiligheid voor de mens te betrachten, omschrijft, zou voorrang krijgen boven de Tweede Wet die de gehoorzaamheid omschrijft. Verder is het mij een genoegen om te gehoorzamen. Maar goed - op wie moet ik deze operatie verrichten?'

'Op mij,' zei Andrew.

'Maar dat is onmogelijk. Het is duidelijk een operatie die u zou schaden.'

'Dat geeft niet,' zei Andrew kalm.

'Ik mag geen kwaad berokkenen.'

'Niet aan een mens,' zei Andrew. 'Maar ook ik ben een robot.'

2

Andrew had veel meer op een robot geleken toen hij net gefabriceerd was. Uiterlijk was hij toen net zo'n robot geweest als alle andere robots vóór hem, strikt functioneel. Hij had goed werk gedaan in het huis waar hij gekomen was toen robots in een huishouden, en op de hele planeet, nog een zeldzaamheid waren. In het huis hadden vier mensen gewoond: Meneer en Mevrouw en Juffrouw en Jongejuffrouw. Hij wist natuurlijk wel hoe ze heetten, maar hij gebruikte hun naam nooit. Meneer was Gerald Martin.

Zijn eigen serienummer was NDR- ... Uiteindelijk vergat hij de cijfers. Het was natuurlijk ook wel heel lang geleden, maar als hij ze zich had willen herinneren, had hij ze niet kunnen vergeten. Hij had ze zich niet willen herinneren.

Jongejuffrouw was de eerste geweest die hem Andrew had genoemd naar zijn codeletters en de andere drie volgden haar voorbeeld.

Jongejuffrouw... Ze had negentig jaar geleefd en was nu al lang dood... Hij had haar een keer Mevrouw proberen te noemen, maar dat mocht niet. Tot haar laatste ademtocht was het Jongejuffrouw gebleven.

Andrew had het werk te doen gekregen van huisknecht, butler, zelfs van kamermeisje. Dit was de experimentele periode voor hem geweest, zo goed als voor alle robots, afgezien van diegenen die in industriële vestigingen en op verkenningstochten buiten de Aarde werkten.

De Martins hadden veel plezier van hem en de helft van de tijd kon hij zijn werk niet doen omdat Juffrouw en Jongejuffrouw met hem wilden spelen. Het was Juffrouw die het eerst begreep hoe ze daarvoor kon zorgen. 'Wij bevelen je om met ons te spelen, en bevelen moet je opvolgen.'

'Het spijt me, Juffrouw, maar een eerder gegeven bevel van Meneer gaat natuurlijk voor.'

Maar ze zei: 'Papa zei alleen dat hij hoopte dat je het huis schoon zou maken vandaag. Dat is heel wat minder dan een bevel. Ik beveel je.'

Het kon Meneer niet schelen. Meneer was dol op Juffrouw en Jongejuffrouw, nog meer dan Mevrouw; en Andrew was ook dol op ze. Beter gezegd: het effect dat zij op zijn handelen hadden, was dat wat bij een mens het resultaat van 'in hoge mate gesteld zijn op' genoemd zou zijn. Andrew dacht er in deze termen over, want hij had er geen andere woorden voor.

Voor Jongejuffrouw had Andrew op zekere dag een houten hanger gesneden. Ze had het hem bevolen. Juffrouw had naar het scheen voor haar verjaardag een ivorieten hanger met figuurtjes erop gekregen, en daar was Jongejuffrouw verongelijkt over. Ze had alleen maar een stukje hout, dat ze aan Andrew gaf, met een klein keukenmesje.

Hij was er al vlug mee klaar en Jongejuffrouw had gezegd: 'Dat is mooi, Andrew. Ik zal het aan papa laten zien.'

Meneer wilde het eerst niet geloven. 'Hoe kom je hier aan, Mandy? En nu geen praatjes, maar de waarheid.' Mandy was zijn naam voor Jongejuffrouw. Toen Jongejuffrouw volhield dat ze de waarheid sprak, vroeg hij: 'Heb jij dat gemaakt, Andrew?'

'Ja, Meneer.'

'Het ontwerp ook?'

'Ja, Meneer.'

'Waar heb je het ontwerp dan vandaan?'

'Het is een geometrische voorstelling die past bij de structuur van het hout.'

De dag daarop bracht Meneer hem een tweede stuk hout - groter deze keer - en een elektrisch vibro-mes. 'Maak hier eens iets van, Andrew. Wat je maar wilt,' zei hij.

Andrew ging aan het werk, terwijl Meneer toekeek, en later een hele tijd naar het resultaat staarde. Daarna bediende Andrew niet meer aan tafel. Hij kreeg opdracht om in plaats daarvan boeken te lezen over meubelontwerpen en leerde kasten en bureaus te maken.

'Dit zijn verbazingwekkende dingen, Andrew,' zei Meneer, toen hij de werkstukken bekeek.

'Het doet me genoegen ze te maken, Meneer,' gaf Andrew toe.

'Genoegen?'

'Het laat de circuits van mijn brein op de een of andere manier vlotter werken. Ik heb u het woord "genoegen" horen gebruiken en de manier waarop u het gebruikt past bij wat ik voel als ik dit doe. Het doet me genoegen ze te maken, Meneer.'

3

Gerald Martin ging met Andrew naar het plaatselijke kantoor van United States Robots & Mechanische Mensen NV. Als vooraanstaand lid van het gemeentebestuur kostte het hem geen enkele moeite om de hoofd-robopsycholoog te spreken te krijgen. Het was zelfs alleen te danken aan het feit dat hij zo'n belangrijke positie had, dat hij een robot mocht bezitten - in dat grijze verleden, toen robots nog zeldzaam waren.

Andrew begreep tijdens het gesprek niets van dit alles. Maar later, toen hij meer kennis had vergaard, werd het hem duidelijk en kon hij het in het juiste perspectief zien.

De robopsycholoog, Merton Mansky, luisterde met een steeds dieper wordende frons op zijn voorhoofd en wist zijn vingers er meer dan eens maar net van te weerhouden om op de tafel te gaan trommelen. Hij had een gespannen gezicht en een gegroefd voorhoofd, maar hij kon natuurlijk best jonger zijn dan hij eruitzag.

'Robotica is geen exacte wetenschap, meneer Martin,' legde hij uit. 'Ik kan het u niet in details uitleggen, maar de mathematica die het uitzetten van de positronische circuits in een robotbrein regelt, is veel te gecompliceerd om te kunnen resulteren in een nimmer falende oplossing. De Drie Wetten zijn natuurlijk onaantastbaar, omdat we alles daarop baseren als we een brein construeren. We zullen uw robot uiteraard vervangen...'

'Dat is helemaal niet nodig,' zei Meneer. 'Er is geen sprake van dat hij niet naar behoren werkt. Hij verricht het hem opgedragen werk volmaakt. Waar het om gaat, is dat hij ook houtsnijwerk maakt, heel sierlijk, en nooit twee keer hetzelfde. Hij creëert kunst.'

Mansky leek verward. 'Vreemd. Natuurlijk proberen we tegenwoordig de positronische circuits van robotbreinen volkomen identiek aan elkaar te maken. Werkelijk creatief - bedoelt u?'

'Kijkt u zelf maar.' Meneer gaf hem een kleine houten bol met jongens en meisjes erop die aan het spelen waren, zo klein dat je ze bijna niet kon onderscheiden, maar ze waren volmaakt van proporties en vormden zo'n natuurlijke eenheid met de structuur van het hout, dat die ook wel gesneden leek.

Mansky kon het niet geloven. 'Heeft hij dat gedaan?' Hij gaf de bol hoofdschuddend terug. 'Toevalstreffer. Iets in de positronische circuits.'

'Kunt u er nog zo een produceren?'

'Waarschijnlijk niet. We hebben nog nooit van zoiets gehoord.'

'Prachtig. Ik vind het bepaald niet erg dat Andrew de enige in zijn soort is.'

'Ik vermoed dat ons bedrijf de robot graag terug wil hebben om hem te bestuderen,' zei Mansky.

'Geen schijn van kans!' zei Meneer. In zijn stem klonk plotseling grimmigheid door. 'Zet dat maar uit uw hoofd.' En tegen Andrew zei hij: 'We gaan naar huis.'

'Zoals u wilt, Meneer,' zei Andrew.

4

Juffrouw had vaak afspraakjes met jongens en was niet vaak thuis. Jongejuffrouw, niet zo jong meer als vroeger, vulde nu Andrews wereld. Ze had nooit vergeten dat het allereerste stukje hout dat hij had gesneden voor haar bestemd was geweest. Het hing aan een zilveren kettinkje om haar hals.

Zij protesteerde het eerst tegen Meneers gewoonte om Andrews werk weg te geven. 'Toe nou, papa, als iemand iets wil hebben, mag hij er best voor betalen. Dat is het waard.'

'Het past helemaal niet bij jouw aard om er geld uit te slaan, Mandy.'

'Geen geld voor ons, papa. Voor de kunstenaar.'

Andrew had het woord nog nooit gehoord en toen hij een ogenblik alleen was, zocht hij het op in het woordenboek.

Toen kwam er een tweede reis, nu naar Meneers advocaat.

'Wat vind jij hiervan, John?' vroeg Meneer.

De advocaat heette John Feingold. Hij had wit haar en een buikje, en de randen van zijn contactlenzen waren felgroen. Hij keek naar het kunstvoorwerp dat Meneer hem had gegeven. 'Heel mooi. Maar ik heb het nieuws al gehoord. Is het geen houtsnijwerk van je robot? Die daar naast je?'

'Ja, Andrew maakt ze. Niet waar, Andrew?'

'Ja, Meneer,' zei Andrew.

'Hoeveel zou je ervoor over hebben, John?' vroeg Meneer.

'Weet ik veel. Ik verzamel dat soort dingen niet.'

'Wil je wel geloven dat me 250 dollar is geboden voor dat kleine ding? Andrew heeft stoelen gemaakt die 500 dollar hebben opgebracht. Er staat 200 000 dollar op de bank, allemaal van wat hij heeft gemaakt.'

'Goeie hemel, hij maakt je rijk, Gerald.'

'Halfrijk,' zei Meneer. 'De helft staat op een rekening op naam van Andrew Martin.'

'De robot?'

'Inderdaad, en ik wil van jou wel eens weten of dat legaal is.'

'Legaal...?' Feingolds stoel kraakte toen hij achterover leunde. 'Deze situatie heeft geen precedent, Gerald. Hoe heeft je robot de papieren getekend?'

'Hij kan zijn handtekening zetten en daarmee ben ik naar de bank gegaan. Zonder hem overigens. Mijn vraag is of er verder nog iets is dat we moeten doen!'

'Mm.' Feingolds ogen schenen een ogenblik naar binnen te kijken. Toen zei hij: 'We kunnen een beheersstichting opzetten om alle financiële kwesties in zijn naam te regelen, en daarmee zorgen we tevens voor een isolerende laag tussen hem en de vijandige wereld. Ik adviseer je om verder niets te doen. Tot op dit ogenblik heeft niemand je tegengehouden. Als iemand bezwaren heeft, laat die dan maar een gerechtelijke procedure beginnen.'

'En neem je de verdediging op je als het zover komt?'

'Zeker, als je me een symbolisch bedrag vooruitbetaalt.'

'Hoeveel?'

'Zóveel, ongeveer,' zei Feingold. Hij wees naar het stukje houtsnijkunst.

'Prima,' zei Meneer.

Feingold grinnikte toen hij tegen de robot zei: 'Andrew, ben je blij dat je geld hebt?'

'Ja, Meneer.'

'Wat ben je van plan ermee te doen?'

'Dingen betalen die Meneer anders zou moeten betalen. Het scheelt hem in de kosten, meneer.'

5

Af en toe was Andrews geld nodig. Reparaties waren duur en revisies waren nog duurder. In de loop der jaren werden er steeds nieuwe robotmodellen op de markt gebracht en Meneer zorgde ervoor dat Andrew kon profiteren van elke nieuwe technische ontwikkeling, tot hij de beste robot was die de technologie kon produceren. Het gebeurde allemaal op Andrews kosten. Dat wilde hij zelf.

Alleen de positronische circuits van zijn brein bleven ongewijzigd. Dat wilde Meneer zo.

'De nieuwe modellen zijn niet zo goed als jij, Andrew,' zei hij. 'De nieuwe robots zijn waardeloos. De fabriek heeft geleerd om de circuits exacter vast te leggen, met minder afwijkingen, dieper in een en hetzelfde spoor. Ze doen het werk waarvoor ze zijn ontworpen en wijken er nooit van af. Ik heb liever jou.'

'Dank u, Meneer.'

'En het is jouw werk, Andrew, vergeet dat niet. Ik weet zeker dat Mansky een eind heeft gemaakt aan de fabricage van jouw soort positronische breinen zodra hij jou had bekeken. Het onvoorspelbare aspect in een robot zinde hem niet. Weet je hoeveel keer hij je terug heeft gevraagd om je te laten bestuderen? Negen keer! Maar ik heb je nooit aan hem gegeven, en nu hij met pensioen is, krijgen we misschien rust.'

En zo werd Meneers haar dunner en grijzer en zijn gezicht wat weker, terwijl Andrew er zelfs beter uitzag dan toen hij bij het gezin was gekomen. Mevrouw was bij een kunstenaarskolonie gaan wonen, ergens in Europa, en Juffrouw was gaan dichten en woonde in New York. Ze schreven soms, maar niet vaak. Jongejuffrouw was getrouwd en woonde niet ver van Andrew en Meneer vandaan. Ze zei dat ze niet van Andrew weg wilde. Toen haar kind, Jongeheer, werd geboren, liet ze Andrew hem de fles geven.

Toen er een kleinzoon was, vond Andrew dat Meneer eindelijk iemand had die de mensen die waren weggegaan kon vervangen. Daarom zou het nu niet meer zo onsportief zijn hem iets te vragen wat hij al veel eerder had willen doen.

'Meneer, het is vriendelijk van u dat u me mijn geld hebt laten besteden zoals ik wilde.'

'Het was je eigen geld, Andrew.'

'Alleen omdat u het vrijwillig hebt afgestaan, Meneer. Ik geloof niet dat u wettelijk iets verkeerds had gedaan als u alles had gehouden.'

'De wet zal mij er nooit toe brengen dat ik iets slechts doe, Andrew.'

'Ondanks alle uitgaven en ondanks alle belastingen, Meneer, heb ik nu bijna 600 000 dollar.'

'Dat weet ik, Andrew.'

'Ik wilde het aan u geven, Meneer.'

'Ik neem het niet aan, Andrew.'

'In ruil voor iets dat u me kunt geven, Meneer.'

'O ja? Wat is dat dan wel, Andrew?'

'Mijn vrijheid, Meneer!'

'Jouw...'

'Ik wil mijn vrijheid kopen, Meneer.'

6

Zo gemakkelijk ging het niet. Meneer was rood geworden, had 'God nog aan toe!' gezegd, zich omgedraaid en was weggelopen.

Het was Jongejuffrouw die hem tenslotte overreedde, met uitdagende, scherpe woorden, en in tegenwoordigheid van Andrew. Dertig jaar lang had niemand ooit iets verzwegen in het bijzijn van Andrew, ongeacht of het onderwerp van gesprek Andrew was of niet, hij was alleen maar een robot.

'Papa, waarom neemt u dit nu op als een persoonlijke belediging? Hij blijft toch hier? Hij blijft toch trouw aan u, aan ons? Daar kan hij niets aan doen: het is bij hem ingebouwd. Het enige wat hij wil, is iets verbaals. Hij wil "vrij" genoemd worden. Is dat nou zo verschrikkelijk? Heeft hij deze kans niet verdiend? Goeie goden, hij en ik praten er al jaren over!'

'Zo, jullie praten er dus al jaren over.'

'Ja, en elke keer heeft hij het weer uitgesteld, uit angst dat hij u zou kwetsen. Ik heb hem gedwongen om dit onderwerp bij u aan te kaarten.'

'Hij weet niet wat vrijheid is. Hij is een robot.'

'Papa, u kent hem niet. Hij heeft gelezen wat er in de bibliotheek staat. Ik weet niet wat er binnenin hem omgaat, maar dat weet ik van u ook niet. Als u met hem praat, zult u zien dat hij op allerlei abstracte dingen net zo reageert als u en ik, en wat is er verder dan nog van belang? Als de reacties van een ander overeenkomst vertonen met die van jezelf, wat wil je dan nog meer?'

'De rechtbank denkt daar vast heel anders over,' zei Meneer boos. 'Kijk nou eens hier, jij!' Hij legde welbewust een onvriendelijke klank in zijn stem toen hij tegen Andrew zei: 'Ik kan je je vrijheid alleen maar geven via een wettelijke procedure. Als dit voor de rechter komt, krijg je niet alleen je vrijheid niet, maar ook zal de rechter officieel kennis nemen van je geld. Ze zullen je vertellen dat een robot niet het recht heeft om geld te verdienen. Is dit hele idiote gedoe je het verliezen van je geld waard?'

'Vrijheid kent geen prijs, Meneer. Zelfs de kans op vrijheid is het geld waard.'

7

Het leek erop dat ook de rechtbank tot de conclusie zou komen dat vrijheid geen prijs kende en zou beslissen dat een robot voor geen prijs, hoe hoog ook, zijn vrijheid kon kopen.

Het eenvoudigste standpunt van de officier van justitie kwam overeen met dat van degenen die zich ertegen verzetten dat Andrew de vrijheid zou krijgen en luidde: 'Het woord "vrijheid" heeft geen betekenis als het wordt gebruikt in connectie met een robot. Alleen een mens kan vrij zijn.' Hij zei het meer dan één keer, op ogenblikken dat het te pas kwam in de procedure langzaam, terwijl zijn hand ritmisch op het bureau voor hem klopte om de woorden te onderstrepen.

Jongejuffrouw vroeg toestemming om ten gunste van Andrew te spreken. Haar volledige naam, die Andrew nog nooit had gehoord, werd genoemd: 'Amanda Laura Charney-Martin wordt als getuige toegelaten.'

'Dank u, edelachtbare. Ik ben geen advocaat en ik weet niet hoe je de dingen goed moet formuleren, maar ik hoop dat u wilt luisteren naar wat ik bedoel, zonder te letten op de woorden die ik daarvoor gebruik.

Laten we goed begrijpen wat het in Andrews geval zou betekenen om vrij te zijn. Op meer dan één manier is hij al vrij. Ik denk dat het op zijn minst twintig jaar geleden is dat iemand in ons huis hem heeft bevolen iets te doen waarvan we dachten dat hij het uit zichzelf niet zou doen. Maar we kunnen, als we dat willen, hem het bevel geven om te doen wat we maar willen, en dat bevel zo bruut verwoorden als we maar willen, want hij is een machine, en ons eigendom. Waarom mogen wij daartoe in staat zijn, nu hij ons al zo lang en zo trouw heeft gediend, en zoveel geld voor ons heeft verdiend? Hij is ons niets meer verschuldigd. Het debet ligt helemaal aan de andere kant, onze kant.

Zelfs als ons door de wet verboden zou worden om Andrew onvrijwillig voor ons te laten werken, dan nog zou hij voor ons blijven werken, uit eigen vrije wil. Hem de vrijheid geven zou alleen een verbale truc zijn, maar het zou voor hem van grote betekenis zijn. Het zou hem alles geven en ons niets kosten.'

Een ogenblik scheen de rechter een glimlach te onderdrukken. 'Ik begrijp wat u bedoelt, mevrouw Charney. Het punt waar het hier om gaat, is dat er geen wet bestaat die deze materie regelt en dat er geen precedenten zijn. Wel is er de onuitgesproken assumptie dat alleen een mens de vrijheid mag genieten. Ik kan hier een nieuwe wetsinterpretatie geven die door een hogere instantie weer teniet kan worden gedaan, maar ik kan niet zonder meer tegen die assumptie ingaan. Laat me met de robot spreken. Andrew!'

'Ja, edelachtbare.'

Het was de eerste keer dat Andrew in de rechtszaal iets gezegd had, en een ogenblik lang leek de rechter wel verbaasd over het menselijke timbre in zijn stem.

'Waarom wil je vrij zijn, Andrew? Hoe maakt dat iets voor je uit?'

'Zou ú een slaaf willen zijn, edelachtbare?' vroeg Andrew.

'Maar je bent geen slaaf. Je bent een perfect werkende robot - een genie van een robot zelfs, als wat ik heb gehoord waar is, in het bezit van een unieke artistieke zeggingskracht. Wat zou je nog meer kunnen doen als je vrij zou zijn?'

'Misschien niet meer dan nu, edelachtbare, maar met meer genoegen. In deze rechtszaal is gezegd dat alleen een menselijk wezen vrij kan zijn. Naar mijn overtuiging kan alleen iemand die vrij wil zijn, vrij zijn. Ik wil vrij zijn.'

En het waren deze woorden die de rechter tot zijn besluit brachten. De essentiële zin in de toelichting op zijn vonnis luidde: 'Wij hebben niet het recht om de vrijheid te ontzeggen aan enig voorwerp met een zó vergevorderde geest dat hij het concept "vrijheid" begrijpt en het zich eigen wil maken.'

Later was het wereldgerechtshof dezelfde mening toegedaan.

8

Meneer bleef uit zijn humeur en zijn scherpe stem zorgde ervoor dat Andrew het gevoel kreeg dat hij werd kortgesloten. 'Ik wil dat vervloekte geld van je niet, Andrew. Ik neem het alleen maar aan omdat je je anders niet vrij voelt. Van nu af aan kun je je eigen werk kiezen en doen wat je maar wilt. Ik zal je geen bevelen geven, behalve dit ene: doe maar wat je wilt. Maar ik ben nog steeds verantwoordelijk voor je. Dat stond in het vonnis. Ik hoop dat je dat begrijpt.'

Jongejuffrouw viel hem in de rede. 'Doe niet zo knorrig, papa. Die verantwoordelijkheid is heus geen zwaar karwei. Je weet dat je niets hoeft te doen. De Drie Wetten zijn nog steeds van toepassing.'

'Op wat voor manier is hij dan vrij?'

'Worden mensen ook niet gebonden door hun wetten, Meneer?' zei Andrew.

'Ik ga niet argumenteren.' Meneer liep de kamer uit en daarna zag Andrew hem nog maar af en toe.

Jongejuffrouw kwam hem vaak bezoeken in het huisje dat voor hem was gebouwd en aan hem was aangepast. Er zat natuurlijk geen keuken in, en ook geen wc en badkamer. Er waren maar twee vertrekken: een bibliotheek en een kamer die dienst deed als werkplaats en opslagkamer. Andrew nam veel opdrachten aan en werkte als vrije robot harder dan hij ooit had gedaan, tot het huis was betaald en aan hem was overgedragen.

Op een dag kwam Jongeheer - nee, George! - op bezoek. Jongeheer had na de beslissing van het Hof op de naamsverandering gestaan. 'Een vrije robot zegt tegen niemand Jongeheer,' had George gezegd. 'Ik zeg Andrew tegen jou. Jij moet George tegen mij zeggen.'

Wat hij wilde, was vervat in een bevel, en daarom zei Andrew George tegen hem - maar Jongejuffrouw bleef Jongejuffrouw. Op een dag, toen George langskwam, was het om te zeggen dat Meneer stervende was. Jongejuffrouw was bij hem, maar Meneer wilde dat ook Andrew kwam.

Meneers stem was nog heel vast, al scheen hij zich niet meer te kunnen bewegen. Hij probeerde moeizaam zijn hand op te heffen. 'Andrew,' zei hij. 'Andrew ... Nee, niet helpen, George: ik ben alleen maar stervende, ik ben niet verlamd. Andrew, ik ben blij dat je vrij bent. Dat wilde ik je nog zeggen.'

Andrew wist niet hoe hij moest reageren. Hij had nog nooit aan het sterfbed van een mens gestaan, maar hij wist dat het de manier was waarop een mens ophield met functioneren. Het was een onvrijwillig en onherroepelijk ontmantelen, en Andrew wist niet hoe hij iets passends moest zeggen. Hij kon alleen blijven staan, zonder zich te verroeren, zonder gerucht te maken.

Toen het voorbij was, zei Jongejuffrouw tegen hem: 'Misschien heeft hij de laatste tijd niet erg vriendelijk tegen je gedaan, Andrew, maar hij was oud, en het deed hem pijn dat je vrij wilde zijn.'

Toen vond Andrew de woorden. 'Ik zou nooit vrij zijn geweest zonder hem, Jongejuffrouw.'

9

Pas na Meneers dood begon Andrew kleren te dragen. Hij begon met een oude broek die hij van George had gekregen.

George was nu getrouwd, en werkte als advocaat. Hij had zich ingekocht bij Feingold. De oude Feingold was al lang dood, maar zijn dochter had de zaak voortgezet. Tenslotte werd de naam Feingold veranderd in Feingold & Martin. De naam bleef zo, ook toen Feingolds dochter ophield met werken en haar plaats niet door een andere Feingold werd ingenomen. Toen Andrew voor het eerst kleren ging dragen was de naam Martin net deel uit gaan maken van de naam van de firma.

George had geprobeerd om niet te lachen toen hij Andrew voor het eerst een broek zag proberen aan te trekken, maar in Andrews ogen lag er een duidelijke glimlach om zijn mond. George deed Andrew voor hoe hij de statische lading moest manipuleren om de broek open te laten gaan, hem om zijn onderlichaam moest wikkelen en te sluiten. George liet zien hoe het bij hem ging, maar Andrew besefte heel goed dat het nog wel even zou duren voor hij die ene vloeiende beweging goed na kon doen.

'Maar waarom wil je eigenlijk een broek aan, Andrew? Je lichaam is zo mooi en functioneel dat het zonde is om het te bedekken - vooral omdat je je geen zorgen hoeft te maken over de vraag hoe warm of hoe koud het is; en aanstoot geef je ook niet. En de stof plooit niet zo goed om metaal heen.'

Andrew hield voet bij stuk. 'Is het menselijk lichaam ook niet mooi en functioneel, George? En toch bedekken jullie het.'

'Om redenen van warmte, fatsoen, bescherming, ijdelheid. Dat alles gaat voor jou niet op.'

'Ik voel me kaal zonder kleren. Ik voel me anders, George,' zei Andrew.

'Anders! Andrew, er zijn miljoenen robots op Aarde. Volgens de laatste telling zijn er in deze streek bijna even veel robots als mensen.'

'Dat weet ik, George. Robots doen alle mogelijke soorten werk.'

'En er is er niet een die kleren draagt.'

'En er is er niet een die vrij is, George.'

Langzaam maar zeker werd Andrews garderobe groter. Hij werd geremd door George's glimlach en door het staren van de mensen die met opdrachten voor hem kwamen.

Misschien was hij dan wel vrij, maar in hem was een zorgvuldig gedetailleerd programma aangebracht dat zijn gedrag tegenover mensen regelde en hij durfde dat gedrag alleen met heel minieme stapjes te veranderen; openlijke afkeuring zou hem alle vooruitgang kosten die hij in maanden had geboekt. Niet iedereen aanvaardde zijn vrijheid. Hij was niet in staat dat erg te vinden, maar toch verliep zijn denkproces moeizamer als hij eraan dacht. Bovenal vermeed hij het zoveel mogelijk om kleren aan te trekken - in ieder geval om veel kleren aan te trekken - als hij vermoedde dat Jongejuffrouw op bezoek zou kunnen komen. Ze was nu ouder en trok vaak naar een land met een warm klimaat, maar als ze terug was, was het eerste wat ze deed hem een bezoek brengen.

Bij een van die bezoeken zei George treurig: 'Ze heeft me zo ver gekregen, Andrew. Volgend jaar stel ik me kandidaat voor de verkiezingen. "Zo grootvader, zo kleinzoon," zegt ze.'

'Zo grootvader ...' Andrew zweeg, onzeker.

'Ik bedoel dat ik, George, de kleinzoon, zal worden als Meneer, de grootvader, die vroeger in het gemeentebestuur zat.'

'Het zou prettig zijn, George, als Meneer nog ...' Hij maakte de zin niet af, want hij wilde niet zeggen 'intact was geweest'. Op de een of andere manier leek hem dat ongepast.

'In leven was geweest,' zei George. 'Ja, af en toe denk ik ook nog wel aan het ouwe monster.'

Andrew dacht vaak over dit gesprek na. Hij had gemerkt dat zijn taalvermogen onvolmaakt was als hij met George sprak. De taal was veranderd na Andrews ontstaan en hij had toen een ingebouwde woordenschat gehad en niet meer. En verder gebruikte George gewone, alledaagse taal, terwijl Meneer en Jongejuffrouw dat niet hadden gedaan. Waarom zou George Meneer anders een monster hebben genoemd, een woord dat toch zeker ongepast was? Andrew kon niet eens steun zoeken bij zijn eigen boeken. Ze waren oud en de meeste gingen over houtbewerken, over kunst, over meubelontwerpen. Er was niet één boek over taal, niet één over het gedrag van menselijke wezens.

Tenslotte kwam de gedachte bij hem op dat hij op zoek moest gaan naar de juiste boeken en ook dat hij, als vrije robot, niet aan George moest vragen hoe hij dat aan zou leggen. Hij zou naar de stad gaan, naar de bibliotheek. Het was een triomfantelijke beslissing en hij voelde zijn elektropotentieel zo duidelijk hoger worden dat hij een impedantiecircuit moest activeren. Hij kleedde zich van top tot teen aan, voorzag zich zelfs van een schouderketting van hout. Hij had liever blikkerplastic gehad, maar George had gezegd dat hout veel beter paste en dat gepolijst cederhout ook veel waardevoller was.

Hij had een 30 meter afgelegd toen een steeds groter wordende weerstand hem tot staan bracht. Hij deactiveerde het impedantiecircuit, en toen dat niet voldoende scheen te helpen ging hij terug naar zijn huis en schreef in keurige letters op een stuk papier: 'Ik ben naar de bibliotheek,' en legde het op zijn werktafel, waar een bezoeker het meteen zou zien.

10

Andrew bereikte de bibliotheek niet. Hij had de plattegrond bestudeerd. Hij kende de route naar het gebouw, maar niet het uiterlijk ervan. Wat hij om zich heen zag, leek niet op de symbolen op de plattegrond en hij aarzelde herhaaldelijk. Tenslotte vermoedde hij dat hij de weg moest zijn kwijtgeraakt, want alles zag er vreemd uit.

Af en toe kwam hij langs een veldrobot, maar toen hij tot het besluit was gekomen dat hij de weg moest vragen, was er geen enkele te zien. Een voertuig passeerde hem en stopte niet.

Besluiteloos - dat wil zeggen, kalm en roerloos - bleef Andrew staan; hij zag twee mensen over de akkers lopen, min of meer zijn richting op komend.

Hij draaide zich naar hen om en meteen veranderden ze van koers en liepen ze recht op hem af. Een ogenblik geleden hadden ze nog luid lopen praten. Hij had hun stemmen gehoord. Maar nu zwegen ze. Op hun gezicht lag de uitdrukking die Andrew associeerde met menselijke onzekerheid; ze waren jong, maar niet erg jong. Twintig misschien? Andrew kon de leeftijd van een mens nooit goed schatten.

'Kunt u mij de route naar de stedelijke bibliotheek beschrijven, heren?'

Een van de twee, de langste, die door zijn hoge hoed nog groter, bijna grotesk lang scheen, zei, niet tegen Andrew, maar tegen zijn metgezel: 'Het is een robot.'

De ander had een dikke neus en zware oogleden. Hij zei, niet tegen Andrew, maar tegen de eerste jongen: 'Hij heeft kleren aan.'

De lange jongen knipte met zijn vingers. 'Het is die vrije robot. In het ouwe huis van de Martins hebben ze een robot die niemands eigendom is. Waarom zou hij anders kleren aan hebben?'

'Vraag het hem,' zei de jongen met de neus.

'Ben jij de robot van de Martins?' vroeg de lange.

'Ik ben Andrew Martin, meneer,' zei Andrew.

'Mooi zo. Trek je kleren uit. Robots dragen geen kleren.' Tegen de ander zei hij: 'Is het niet afschuwelijk - een robot met kleren. Moet je kijken!'

Andrew aarzelde. Hij had zo lang al geen bevel op die toon gehoord dat zijn 'Tweede Wet'-circuits wat vertraagd reageerden.

De lange herhaalde: 'Trek je kleren uit. Dit is een bevel.'

Langzaam begon Andrew ze uit te trekken.

'Laat ze maar gewoon op de grond vallen,' zei de lange.

De neus zei: 'Als hij niemands eigendom is, kan hij net zo goed van ons zijn als van een ander.'

'In ieder geval,' zei de lange, 'heeft niemand zich te bemoeien met wat wij doen. We beschadigen geen eigendommen.' Tegen Andrew zei hij: 'Ga op je hoofd staan.'

'Het hoofd is niet bedoeld om ...' begon Andrew.

'Dit is een bevel. Als je niet weet hoe je op je hoofd moet gaan staan, moet je het toch maar proberen.'

Weer aarzelde Andrew, toen bukte hij zich en zette zijn hoofd op de grond. Hij probeerde zijn benen op te heffen, maar viel zwaar op de grond.

De lange zei: 'Blijf zo maar liggen!' En tegen de neus: 'We kunnen hem uit elkaar halen. Ooit een robot uit elkaar gehaald?'

'Laat hij dat toe?'

'Hoe kan hij ons nou tegenhouden?'

Als ze hem een zo scherp geformuleerd bevel gaven dat Andrew zich er niet tegen kon verzetten, kon hij hen niet tegenhouden. De Tweede Wet van de gehoorzaamheid had voorrang boven de Derde Wet van de zelfbescherming. Hij kon zich in ieder geval niet verdedigen zonder hen misschien letsel toe te brengen en dat zou een inbreuk zijn op de Eerste Wet. Bij die gedachte voelde hij hoe al zijn motiel-eenheden zich even spanden en hij beefde toen hij op de grond lag.

De lange liep naar hem toe en gaf hem een duw met zijn voet. 'Hij is zwaar. Ik denk dat we er gereedschap voor nodig zullen hebben.'

De neus zei: 'We zouden hem kunnen bevelen om zichzelf uit elkaar te halen. Het zou leuk zijn om het hem te zien proberen.'

'Ja,' zei de ander nadenkend, 'maar dan moeten we hem wel van de weg zien te krijgen. Als er iemand langs komt ...'

Het was al te laat. Er kwam inderdaad iemand aan en die iemand was George. Van waar hij lag, had Andrew hem over een heuveltje zien komen. Hij had hem graag een teken gegeven, maar het laatste bevel was: 'Blijf zo maar liggen!' geweest.

George was hard gaan lopen en kwam wat buiten adem bij het drietal aan. De twee jongemannen gingen iets achteruit en bleven toen afwachtend staan.

'Andrew, is er iets fout gegaan?' vroeg George bezorgd.

'Mij mankeert niets, George.'

'Sta dan op. Wat is er met je kleren gebeurd?'

'Is dat jouw robot, opa?' vroeg de lange jongeman.

George draaide zich abrupt om. 'Hij is niemands robot. Wat is er hier gebeurd?'

'We vroegen hem heel beleefd om zijn kleren uit te trekken. Wat hebt u daarmee te maken als hij niet van u is?'

George draaide zich om naar Andrew. 'Wat hebben ze je gedaan, Andrew?'

'Het was hun bedoeling me uit elkaar te halen. Ze wilden me juist naar een stille plek brengen en me daar opdracht geven om mezelf te demonteren.'

George keek naar de twee jongemannen en zijn kin beefde.

De jongemannen gingen niet verder achteruit. Ze glimlachten nu. Luchtig zei de lange: 'Wat ga je nou doen, papzak? Ons aanvallen?'

'Nee,' zei George, 'dat hoef ik niet. Deze robot hoort al vijfenzeventig jaar bij mijn familie. Hij kent ons en hij hecht grotere waarde aan ons dan aan iets anders. Ik ga hem zeggen dat jullie mijn leven bedreigden en dat jullie van plan zijn me te vermoorden. Ik vraag hem om mij te beschermen. Weten jullie wat er met jullie gebeurt als hij je aanvalt?'

De twee weken nu iets achteruit en keken ongerust.

Scherp zei George: 'Andrew, deze mannen zijn een gevaar voor mij en staan op het punt mij kwaad te doen. Ga op ze af!'

Andrew ging op ze af en de jongelui wachtten niet. Ze gingen er zo snel ze konden vandoor.

'Oké, Andrew, kalm maar weer,' zei George. Hij zag er nogal geschokt uit. De jaren waarin hij het op had kunnen nemen tegen één jongeman, laat staan twee, lagen ver achter hem.

'Ik had ze niets kunnen doen, George. Ik kon zien dat ze je niet aanvielen.'

'Ik gaf je geen bevel om ze aan te vallen. Ik zei alleen dat je op ze af moest gaan. Hun eigen angst deed de rest.'

'Hoe kunnen ze nu bang zijn voor robots?'

'Dat is een ziekte van de mensheid, een ziekte waarvan zij nog niet genezen is. Maar daar hebben we het nu niet over. Wat ben je hier voor de donder aan het doen, Andrew? Het is maar goed dat ik je briefje heb gevonden. Ik wilde net teruggaan om een helikopter te huren toen ik je vond. Hoe bedenk je het om naar de bibliotheek te gaan? Ik had je alle boeken gebracht die je nodig hebt.'

'Ik ben een ...' begon Andrew.

'Vrije robot. Ja, ja. Oké, wat wilde je in de bibliotheek gaan doen?'

'Ik wil meer weten over de mensen, over de wereld, over alles. En over robots, George. Ik wil een geschiedenisboek over robots gaan schrijven.'

George sloeg zijn arm om de schouder van de ander. 'Laten we naar huis gaan. Maar raap eerst je kleren op, Andrew, er zijn een miljoen boeken over robotica en in al die boeken staat ook een geschiedenis van die wetenschap. De wereld raakt niet alleen verzadigd van robots, maar ook van informatie over robots.'

Andrew schudde zijn hoofd, een menselijk gebaar dat hij zich de laatste tijd eigen had gemaakt. 'Geen geschiedenis van de robotica, George. Een geschiedenis van de robots, door een robot geschreven. Ik wil uitleggen wat de robots vinden van wat er is gebeurd sinds de eerste op Aarde mochten werken en wonen.'

George's wenkbrauwen gingen omhoog, maar hij reageerde niet meteen.

11

Jongejuffrouw had haar drieëntachtigste verjaardag net achter de rug, maar het ontbrak haar in niets aan energie en vastberadenheid. Ze gebaarde vaker met haar stok dan dat ze hem als steun gebruikte. Wild van verontwaardiging luisterde ze naar het verhaal. 'George, dat is afschuwelijk. Wie waren die twee jonge schurken?'

'Ik weet het niet. Wat geeft het ook? Ze hebben uiteindelijk geen kwaad gedaan.'

'Maar dat hadden ze wel kúnnen doen. Jij bent advocaat, George, en dat je behoorlijk wat geld hebt, heb je helemaal te danken aan de talenten van Andrew. Het geld dat hij heeft verdiend is het fundament geweest van alles wat we bezitten. Hij is de continue factor in onze familie en ik weiger hem te laten behandelen als een opwindbaar stuk speelgoed.'

'Wat wilt u dat ik doe, moeder?' vroeg George.

'Ik heb toch gezegd dat je advocaat bent. Luister je soms niet? Je ziet een proefproces uit te lokken en je dwingt het hof om zich uit te spreken voor de rechten van de robot en zorgt ervoor dat de nodige wetten worden aangenomen. Ga met de hele zaak naar het wereldgerechtshof als je moet. Ik let op wat je doet, George, en als je het met de Franse slag aanpakt, zwaait er wat.'

Ze meende het en zo groeide wat begonnen was als een manier om de gevreesde oude dame te kalmeren uit tot een internationale affaire met genoeg juridische verwikkelingen om wereldwijde interesse op te wekken. George, de oudste vennoot van Feingold & Martin, bepaalde de strategie, maar veel van het eigenlijke werk liet hij over aan zijn jongere medewerkers, vooral aan zijn zoon Paul, die trouw bijna elke dag verslag uitbracht aan zijn grootmoeder. Zij op haar beurt besprak alles weer met Andrew.

Andrew was nauw bij de zaak betrokken. Zijn werk aan het boek over robots werd uitgesteld, en weer uitgesteld, omdat hij allerlei juridische argumentaties bestudeerde en af en toe zelfs een heel beschroomde suggestie deed. 'De dag dat ik werd aangevallen, vertelde George me dat mensen altijd bang zijn geweest voor robots,' zei hij. 'Zo lang dat het geval is, is het niet waarschijnlijk dat rechters en wetgevers erg hard zullen werken voor robots. Moet er niet iets worden gedaan aan de publieke opinie?'

Het resultaat was dat Paul zich bleef bezighouden met de juridische kant van de zaak en George aan een publiciteitscampagne begon. Het gaf hem het voordeel dat hij informeel kon zijn en soms ging hij zelfs zover dat hij de nieuwe, losse kleding droeg - toga-stijl, noemde hij het.

Paul berispte hem. 'Struikel er maar niet over als je over een podium loopt, pa.'

Moedeloos zei George: 'Ik zal m'n best doen.'

Ter gelegenheid van de jaarlijkse bijeenkomst van holoredacteuren hield hij een toespraak en zei onder andere: 'Als wij op grond van de Tweede Wet onbeperkte gehoorzaamheid kunnen eisen van een robot, van elke robot, zolang een menselijk wezen maar geen kwaad wordt berokkend, heeft een mens, heeft elk mens een angstaanjagende macht over elke robot. En omdat de Tweede Wet voorrang heeft boven de Derde Wet van de zelfbescherming, betekent dat in de praktijk dat iedereen de wet van de gehoorzaamheid kan gebruiken om een robot zichzelf te laten beschadigen of zelfs te laten vernietigen, om welke reden dan ook, of om helemaal geen reden.

Is dat terecht? Zouden we een dier zo behandelen? Zelfs een levenloos voorwerp dat ons trouw gediend heeft, kan aanspraak maken op een fatsoenlijke behandeling. En een robot is niet ongevoelig; hij is geen dier. Hij kan zó goed denken dat hij met ons kan praten, discussiëren, grappen met ons kan maken. Kunnen wij ze behandelen als vrienden, kunnen we met hen samenwerken en hun niet wat resultaten van die vriendschap, wat van de voordelen van die samenwerking geven?

Als een mens het recht heeft om een robot een bevel te geven dat geen schade aan een menselijk wezen tot gevolg heeft, moet hij het fatsoen hebben om een robot nooit een bevel te geven dat schade aan een robot tot gevolg heeft, tenzij zo'n bevel absoluut noodzakelijk is om redenen van menselijke veiligheid. Grote macht gaat hand in hand met een groot besef van verantwoordelijkheid, en als de robots Drie Wetten kennen om de mens te beschermen, is het dan te veel gevraagd dat de mens een paar wetten aanneemt om robots te beschermen?'

Andrew had gelijk. De strijd om de publieke opinie was essentieel voor de strijd in de gerechtshoven en de volksvertegenwoordiging. Tenslotte werd een wet aangenomen die het geven van bevelen aan robots die zouden resulteren in schade aan die robots strafbaar stelde. Die wet was eindeloos geamendeerd en de straf op overtredingen was volkomen onvoldoende, maar het principe was er. De uiteindelijke goedkeuring door de Wetgevende Vergadering van de Wereld vond plaats op de dag van Jongejuffrouws dood.

Dat was geen toeval. Jongejuffrouw klemde zich tijdens het laatste debat wanhopig aan het leven vast en liet het pas los toen het bericht van de overwinning binnen was. Haar laatste glimlach was voor Andrew. Haar laatste woorden waren: 'Je bent goed voor ons geweest, Andrew.' Ze stierf met haar hand om de zijne, terwijl haar zoon en zijn vrouw en kinderen op eerbiedige afstand van die twee bleven.

12

Andrew wachtte geduldig terwijl de receptionist-robot in het kantoor achter de balie verdween. De receptionist had de holografische intercom kunnen gebruiken, maar hij was onmiskenbaar van zijn stuk gebracht omdat hij niet een mens voor zich had, maar een robot, net als hijzelf.

Af en toe kwam iemand het vertrek binnen en staarde naar hem en hij deed geen moeite deze blikken te vermijden. Hij keek ze allemaal kalm aan, en de een na de ander sloeg zijn of haar ogen neer.

Tenslotte kwam Paul Martin binnen. Hij keek verbaasd of, liever gezegd, als Andrew daartoe goed in staat was geweest, had hij de uitdrukking op Pauls gezicht herkend als 'verbazing'. Paul was de zware make-up gaan gebruiken die de mode mannen en vrouwen voorschreef. Al maakte dit de wat krachteloze trekken van Pauls gezicht scherper en vaster omlijnd, Andrew vond het toch afkeurenswaardig. Hij had ontdekt dat een gevoel van afkeuring jegens mensen zijn gemoedsrust niet erg verstoorde zolang hij het maar niet onder woorden bracht. Hij kon zijn gevoel van afkeuring zelfs opschrijven. Hij wist zeker dat dat vroeger niet het geval geweest was.

'Kom binnen, Andrew. Het spijt me dat ik je moest laten wachten, maar er was iets dat ik echt even af moest maken. Kom binnen. Je zei dat je met me wilde praten, maar ik wist niet dat je dat hier wilde doen, in de stad.'

'Als je het druk hebt, Paul, wil ik wel blijven wachten.'

Paul wierp een blik op het verglijdende schaduwenspel op de plaat aan de muur die dienst deed als klok en zei: 'Ik kan wel wat tijd vrij maken. Ben je alleen gekomen?'

'Ik heb een automatobiel gehuurd.'

'Moeilijkheden?' vroeg Paul met meer dan een spoortje bezorgdheid.

'Die verwachtte ik niet. Mijn rechten zijn bij de wet beschermd.'

Paul keek nog bezorgder. 'Andrew, ik heb je al uitgelegd dat gehoorzaamheid aan die wet niet af te dwingen is, onder de meeste omstandigheden tenminste niet. En als je met alle geweld kleren wilt dragen, kom je een keer in moeilijkheden, net als die eerste keer.'

'En enige keer, Paul. Het spijt me dat je misnoegd bent.'

'Bekijk het dan eens op deze manier: jij bent vrijwel een levende legende, Andrew, en op heel veel verschillende manieren ben je zo waardevol dat je geen risico's met jezelf mag nemen. Hoe gaat het overigens met het boek?'

'Ik ben er bijna mee klaar. De uitgever is heel tevreden.'

'Goed zo!'

'Ik weet nog niet zo net of hij tevreden is met het boek op zich. Ik denk dat hij verwacht dat hij er veel van verkoopt omdat het is geschreven door een robot, en dat hij daarover tevreden is.'

'Dat is niet meer dan menselijk.'

'Ik ben niet ontevreden. Het geeft niet om welke reden het verkoopt, als het maar verkoopt, want dat levert geld op en dat kan ik wel gebruiken.'

'Grootmoeder heeft je nagelaten wat...'

'Jongejuffrouw is heel edelmoedig geweest, en ik ben ervan overtuigd dat ik op de familie kan rekenen als ik nog hulp nodig heb. Maar ik reken op de royalty's van het boek om me door het volgende stadium te helpen.'

'Welk stadium bedoel je?'

'Ik wil de directeur van de United States Robots & Mechanische Mensen NV spreken. Ik heb een afspraak proberen te maken, maar op dit ogenblik is het me niet gelukt om hem te bereiken. United States Robots heeft me alle medewerking geweigerd toen ik mijn boek aan het schrijven was, dus je begrijpt dat ik hier ook niet erg verbaasd over ben.'

Paul was duidelijk geamuseerd. 'Medewerking is wel het laatste wat je van ze kunt verwachten. Ze hebben ook hun medewerking niet verleend bij ons grote gevecht om robots rechten te geven. Integendeel zelfs, en je zult wel begrijpen waarom. Geef een robot rechten en je geeft de mensen een reden om hem niet te kopen.'

'Maar,' zei Andrew, 'als jij ze opbelt, kun jij misschien een afspraak voor me maken.'

'Ik ben even impopulair bij die lui als jij, Andrew.'

'Maar misschien kun je erop zinspelen dat ze, door mij te ontvangen, een campagne van Feingold & Martin kunnen voorkomen. Een campagne om de rechten van robots verder te versterken.'

'Zou dat geen leugen zijn, Andrew?'

'Ja, Paul, en ik kan geen leugen vertellen. Daarom moet jij ze opbellen.'

'Aha, jij kunt niet liegen, maar je kunt wel proberen me zo ver te krijgen dat ik lieg, hè? Andrew, je wordt met de dag menselijker.'

13

Het maken van een afspraak viel niet mee, ook niet toen Paul het gewicht van zijn reputatie er tegenaan gooide, maar tenslotte lukte het toch. Toen het zo ver was, keek Harley Smythe-Robertson, die van zijn moederskant nog familie was van de grondlegger van United States Robots en nu een dubbele naam met een streepje ertussen voerde om dat duidelijk te maken, bepaald ontevreden. Zijn pensioen was niet ver meer af en al die tijd dat hij directeur van de onderneming was geweest, had hij zich bezig moeten houden met de rechten van de robots. Zijn grijze haar lag dun en glad over zijn schedel; zijn gezicht was niet opgemaakt en af en toe keek hij Andrew vijandig aan.

Andrew begon het gesprek. 'Wel, meneer Smythe-Robertson, bijna een eeuw geleden werd mij door een zekere Merton Mansky. directeur van deze onderneming, meegedeeld dat de mathematica die bij het uitzetten van de positronische circuits in een brein werd gebruikt, zó gecompliceerd was dat alleen maar bij benadering kon worden aangegeven hoe het resultaat zou zijn en dat daarom mijn vaardigheden niet voor honderd procent te voorspellen waren '

'Dat was honderd jaar geleden.' Smythe-Robertson aarzelde en zei toen ijzig: 'Meneer. Dat geldt nu al lang niet meer. Onze robots worden nu met de grootste precisie gemaakt en getraind in de exacte uitvoering van hun werk, en niet slechts "bij benadering".'

'Ja,' zei Paul, die was meegekomen om, zoals hij had gezegd, ervoor te zorgen dat United States Robots het spel eerlijk speelde, 'met het gevolg dat mijn receptionist elke keer dat er iets gebeurt dat afwijkt van het alledaagse, hoe gering die afwijking ook is, nadere instructies moet hebben.'

'U zou nog veel minder af zijn als uw receptionist ging improviseren,' zei Smythe-Robertson.

'Dus u maakt geen robots meer zoals ik, die flexibel zijn en aanpassingsvermogen hebben.'

'Nee.'

'Door de research die ik voor mijn boek heb gedaan,' zei Andrew, 'weet ik dat ik de oudste nog in werking zijnde robot ben.'

'Op het ogenblik de oudste,' zei Smythe-Robertson, 'en ook de oudste die ooit zal bestaan. Geen enkele robot is nu na vijfentwintig jaar nog bruikbaar. Hij wordt teruggehaald naar de fabriek en vervangen door een nieuwer model.'

'Geen van de tegenwoordig gefabriceerde robots is na twintig jaar nog bruikbaar,' zei Paul. In zijn stem klonk sarcasme door. 'Wat dit betreft, is Andrew heel uitzonderlijk.'

Andrew, vasthoudend aan de tactiek die hij voor zichzelf had uitgestippeld, vervolgde: 'Kan ik als de oudste en meest flexibele robot ter wereld op grond van mijn ongewoonheid geen rechten laten gelden op een speciale behandeling van United States Robots?'

'Bepaald niet,' zei Smythe-Robertson, terwijl zijn gezicht verstrakte. 'United States Robots zit in zijn maag met het feit dat u anders bent dan andere robots. Als u was verhuurd, in plaats van verkocht zoals helaas het geval is, dan was u al lang vervangen.'

'Maar dat is nu juist de kern van de zaak,' zei Andrew. 'Ik ben een vrije robot, dus mijn eigen eigendom. Daarom kom ik hier en ik vraag u om mij te vervangen. U kunt dat niet doen zonder toestemming van de eigenaar. Tegenwoordig wordt die toestemming afgedwongen - het is een van de voorwaarden van het huurcontract - maar in mijn tijd gebeurde dat niet.'

Smythe-Robertson keek tegelijkertijd geschrokken en onzeker, en een ogenblik lang bleef het stil. Andrew staarde naar het hologram aan de muur. Het was een dodenmasker van Susan Calvin, de patroonheilige van alle robotici. Ze was nu bijna twee eeuwen dood, maar dank zij zijn boek kende Andrew haar zo goed dat hij zich half en half wijs kon maken dat hij haar wel eens ontmoet had.

Tenslotte vroeg Smythe-Robertson: 'Hoe kan ik u, een robot, een vervanger voor uzelf geven? Ik bedoel, als ik u vervang, kan ik de nieuwe robot immers niet aan u geven, want de vervanging maakt immers een eind aan uw bestaan.' Hij glimlachte grimmig.

'Dat is helemaal geen probleem,' interrumpeerde Paul. 'De zetel van Andrews persoonlijkheid is zijn positronische brein en dat is het enige deel van hem dat niet kan worden vervangen zonder een nieuwe robot te creëren. Daarom is het positronische brein Andrew de eigenaar. Elk ander onderdeel van zijn lichaam kan worden vervangen zonder dat dat invloed heeft op zijn persoonlijkheid, en die onderdelen zijn het bezit van het brein. Andrew, zou ik eigenlijk moeten zeggen, wil zijn brein voorzien van een nieuw robotlichaam.'

'Inderdaad,' zei Andrew kalm. 'U hebt toch androïden gefabriceerd? Robots die er helemaal als mensen uitzien, tot en met de manier waarop de huid aanvoelt?'

'Inderdaad. Ze deden het uitstekend, al hadden ze een synthetische fiberhuid en pezen van hetzelfde materiaal. Behalve het brein bevatten ze vrijwel geen metaal, en toch waren ze bijna even duurzaam als metalen robots. Als je naar het gewicht van de beide typen kijkt, waren de androïden zelfs duurzamer.'

Paul keek geïnteresseerd. 'Dat wist ik niet. Hoeveel zijn er op de markt?'

'Niet een,' zei Smythe-Robertson. 'Ze waren veel duurder dan de metalen modellen en een marktonderzoek toonde aan dat ze door het publiek niet zouden worden geaccepteerd. Ze zagen er te menselijk uit.'

Andrew was onder de indruk. 'Maar United States Robots beschikt nog wel over de vakkennis om ze te maken, vermoed ik. Daarom wil ik u graag verzoeken om me te vervangen door een organische robot, een androïde.'

Paul keek verbaasd. 'Goeie God!' zei hij.

Smythe-Robertson verstijfde. 'Volkomen onmogelijk!'

'Waarom onmogelijk?' vroeg Andrew. 'Ik ben uiteraard bereid om een redelijk honorarium te betalen.'

'Wij fabriceren geen androïden.'

'U hebt besloten om geen androïden te fabriceren,' interrumpeerde Paul snel. 'Dat is niet hetzelfde als ze niet kunnen fabriceren.'

'Niettemin gaat het fabriceren van androïden in tegen het beleid van deze onderneming.'

'Er is geen wet die het verbiedt,' zei Paul.

'Toch fabriceren we ze niet - nu niet en in de toekomst niet.'

Paul schraapte zijn keel. 'Meneer Smythe-Robertson, Andrew is een vrije robot die onder de bepalingen valt van de wet die de rechten van robots waarborgt. U bent zich daarvan bewust, neem ik aan?'

'Maar al te goed.'

'Deze robot wil als vrije robot kleren dragen. Het gevolg daarvan is dat hij vaak door onnadenkende mensen wordt vernederd, ondanks de wet die het vernederen van robots verbiedt. Het is moeilijk om tot vervolging over te gaan van vage overtredingen die niet worden afgekeurd door degenen die beslissingen moeten nemen over schuld of onschuld.'

'Dat heeft United States Robots van het begin af aan al begrepen. Uw vaders kantoor helaas niet.'

'Mijn vader is nu dood, maar wat ik zie is dat we hier een duidelijke overtreding hebben, met een duidelijk aanwijsbare schuldige.'

'Waar hebt u het over?'

'Mijn cliënt, Andrew Martin - hij is mijn cliënt geworden - is een vrije robot, die het recht heeft om United States Robots te vragen om een vervangend exemplaar. United States Robots voorziet iedereen die meer dan vijfentwintig jaar een robot bezit van een nieuw exemplaar. Het bedrijf staat hier zelfs op.'

Er lag een glimlach om Pauls lippen en hij voelde zich uitstekend op zijn gemak. 'Het positronische brein van mijn cliënt is de eigenaar van het lichaam van mijn cliënt - en dat is ontegenzeglijk meer dan vijfentwintig jaar oud. Het positronisch brein verzoekt u het lichaam te vervangen, en biedt elk redelijk honorarium voor een androïde lichaam in plaats van het huidige. Als u dat verzoek weigert, is dat voor mijn cliënt vernederend en zal hij een gerechtelijke procedure aanspannen.

De publieke opinie zal een dergelijk verzoek van een robot weliswaar meestal niet steunen, maar mag ik u in overweging geven dat United States Robots niet populair is bij het publiek? Zelfs zij die het meeste gebruik maken en voordeel hebben van robots, wantrouwen uw onderneming. Misschien is dit een overblijfsel uit de tijd dat iedereen, of bijna iedereen, nog bang was voor robots. Misschien is het ergernis over de macht en de rijkdom van United States Robots, dat het wereldmonopolie op robots heeft. Hoe dan ook, de irritatie is een vast gegeven. Ik denk dat u liever niet in een proces verwikkeld raakt, vooral omdat mijn cliënt rijk is, nog heel wat eeuwen zal blijven leven en geen enkele reden heeft om niet eindeloos door te blijven vechten voor wat hij als zijn recht ziet.'

Smythe-Robertson was langzaam rood geworden. 'U probeert ons te dwingen om...'

'Ik dwing u tot niets. Als u het redelijke verzoek van mijn cliënt wenst af te wijzen, moet u dat natuurlijk doen, en dan gaan wij zonder verder nog iets te zeggen weg, maar dan beginnen we wel een gerechtelijke procedure, dat is ons recht, en u zult merken dat u tenslotte toch verliest.'

'Eh...'

'Ik zie dat u gaat toegeven. U aarzelt nu misschien, maar uiteindelijk komt het er toch van. Laat ik u dan nog één ding duidelijk maken: als er bij het overbrengen van het positronisch brein van mijn cliënt van zijn huidige lichaam naar een organisch lichaam schade optreedt, hoe gering ook, zal ik niet rusten tot ik uw onderneming heb vernietigd. Ik zal zo nodig alles doen om de publieke opinie tegen de onderneming te mobiliseren als ook maar één kanaal van de platina-iridium kern van mijn cliënt verkeerd komt te zitten.' Aan Andrew vroeg hij: 'Ben jij het hiermee eens, Andrew?'

Andrew aarzelde een hele minuut. De tactiek kwam neer op het goedkeuren van liegen, van chantage, van het onder druk zetten en vernederen van een mens. Maar niet op het toebrengen van lichamelijk letsel, zei hij tegen zichzelf, van lichamelijk letsel was geen sprake.

Tenslotte wist hij een tamelijk zacht 'Ja' uit te brengen.

14

Hij had het gevoel dat hij weer werd geconstrueerd. Dagen, weken, uiteindelijk maanden achtereen voelde Andrew zich niet helemaal zichzelf, en de eenvoudigste activiteiten bleven aanleiding tut stoornissen.

Paul was razend. 'Ze hebben je beschadigd, Andrew. We moeten gaan procederen!'

Andrew sprak heel langzaam. 'N-n-nee. Je kunt nooit ... bewijzen ... dat er s-s-sprake is geweest van b-b-b-'

'Boze opzet?'

'Boze opzet. En bovendien word ik ... steeds sterker, beter. Het is het tr-tr-tr-'

'Transport?'

'Trauma. En natuurlijk is er nooit zo'n op-op-op ... geweest.'

Andrew kon zijn brein van binnen voelen. Dat kon alleen hij. Hij wist dat hij intact was en in de maanden die het hem kostte om totale coördinatie en positronisch wisselcontact aan te leren, stond hij uren voor de spiegel.

Hij was niet helemáál menselijk! Het gezicht was stijf - te stil en de bewegingen waren te nadrukkelijk. De zorgeloze, soepele bewegingen van een mens kon hij niet imiteren, maar misschien lukte dat mettertijd wel. Hij kon in ieder geval nu kleren dragen zonder zo'n onlogisch metalen gezicht erboven.

Tenslotte zei hij: 'Ik ga weer aan het werk.'

Paul schoot in de lach. 'Dat betekent dat je weer in orde bent. Wat ga je doen? Nog een boek?'

'Nee,' zei Andrew ernstig. 'Ik leef te lang om me bij één carrière te houden die me nooit meer tijd laat voor iets anders. Een tijdlang ben ik voornamelijk kunstenaar geweest en ik kan me daar weer mee gaan bezighouden. Een tijdlang ben ik ook historicus geweest en ook daarmee kan ik me weer gaan bezighouden. Maar nu wil ik robobioloog worden.'

'Robopsycholoog, bedoel je.'

'Nee. Dat zou het bestuderen van het positronische brein betekenen, en op het ogenblik heb ik daar het verlangen niet toe. Een robobioloog, lijkt me, houdt zich bezig met het functioneren van het lichaam dat aan dat brein vastzit.'

'Is dat niet het werk van een roboticus?'

'Een roboticus werkt met een metalen lichaam. Ik wil een organisch, humanoïde lichaam bestuderen, waarvan het mijne, voor zover ik weet, het enige bestaande exemplaar is.'

'Je begint een steeds beperkter gebied te bestrijken,' zei Paul nadenkend. Toen je nog kunstenaar was, hield je je met de hele schepping bezig, later werd je historicus en concentreerde je je vooral op robots, en nu je robobioloog wordt, ben je alleen met jezelf bezig.'

Andrew knikte. 'Dat is inderdaad het geval.'

Andrew moest bij het begin beginnen, want hij wist niets van gewone biologie en bijna niets van de natuurwetenschappen. Hij werd een vertrouwde figuur in de bibliotheken, waar hij uren achtereen voor de elektronische registers zat. Zijn androïde lichaam, normaal gekleed, zag eruit als dat van ieder ander. De paar mensen die wisten dat hij een robot was, vielen hem nooit lastig.

Hij bouwde een laboratorium in een kamer die hij bij zijn huis trok, en ook zijn bibliotheek werd groter.

Jaren gingen voorbij. Paul kwam weer eens bij hem langs en zei: 'Jammer dat je niet meer aan de geschiedenis van de robots werkt. Ik heb gehoord dat United States Robots een radicaal andere politiek is gaan volgen.'

Paul was oud geworden en zijn slechter wordende ogen waren vervangen door foto-optische cellen. In dat opzicht was de afstand tussen hem en Andrew kleiner geworden.

'Wat doen ze nu dan?' vroeg Andrew.

'Ze fabriceren nu centrale computers, gigantische positronische breinen eigenlijk, die per microgolf in verbinding staan met tussen de twaalf en de duizend robots. De robots zelf hebben helemaal geen brein. Zij zijn de ledematen van het gigantische brein, alleen vormen ze er niet één geheel mee.'

'Is dat efficiënter?'

'United States Robots zégt van wel. Maar deze hele nieuwe ontwikkeling is in beweging gezet door Smythe-Robertson, vlak voor hij stierf, en volgens mij is ze tegen jou gericht. Ze zijn vastbesloten om nooit meer robots te maken die hen de moeilijkheden bezorgen die jij ze hebt bezorgd en daarom scheiden ze brein en lichaam. Het brein heeft geen lichaam dat het anders wil hebben; het lichaam heeft geen brein om iets te willen.

Het is verbazingwekkend wat een invloed jij hebt gehad op de geschiedenis van de robot, Andrew. Jouw kunstenaarschap heeft United States Robots ertoe gebracht om de robots exacter en gespecialiseerder te maken; jouw vrijheid had de aanvaarding van het principe van de rechten van een robot tot gevolg, en jouw eis dat ze je een androïde lichaam moesten geven, resulteerde in een scheiding tussen robotbrein en robotlichaam.'

Andrew keek nadenkend. 'Tenslotte zal, denk ik, één enorm brein worden gefabriceerd dat een paar miljard robotlichamen beheerst.

Alles op één kaart. Gevaarlijk. Bepaald niet zoals het hoort.'

'Ik denk dat je het bij het rechte eind hebt,' zei Paul, 'maar ik verwacht dat dat nog minstens een eeuw zal duren en dan ben ik er al lang niet meer. Misschien ben ik er al voor het eind van het jaar niet meer.'

'Paul!' riep Andrew bezorgd uit.

Paul haalde de schouders op. 'Mensen zijn sterfelijk, Andrew. Wij zijn niet zoals jij. Het is niet zo heel belangrijk, maar het is misschien toch goed om je op één punt gerust te stellen. Ik ben de laatste menselijke Martin. Het geld dat mijn persoonlijk eigendom is, zal worden nagelaten aan de stichting die op jouw naam staat, en voor zover iemand dat kan voorzien, zal je toekomst financieel probleemloos zijn.'

'Onnodig,' zei Andrew moeizaam. In alle jaren van zijn bestaan had hij niet gewend kunnen raken aan het sterven van de Martins.

'Laten we niet gaan redetwisten. Zo wordt de zaak geregeld. Waaraan ben je nu bezig?'

'Ik ben een systeem aan het ontwerpen waardoor androïden - ikzelf - hun energie kunnen onttrekken aan het verbranden van koolwaterstoffen in plaats van aan atoomcellen.'

Pauls wenkbrauwen gingen omhoog. 'Zodat ze ademhalen, en eten?'

'Ja.'

'Hoe lang werk je daar al aan?'

'Heel lang, maar ik geloof dat ik eindelijk een goede verbrandingskamer voor een gekatalyseerde, beheerste afbraak van voedingsstoffen heb ontworpen.'

'Maar waarom, Andrew? De atoomcel is toch zeker eindeloos veel beter?'

'In bepaalde opzichten misschien wel. Maar de atoomcel is niet menselijk.'

15

Het kostte tijd, maar Andrew had de tijd. Op de eerste plaats wilde hij niets doen tot Paul vredig was overleden. Na de dood van Meneers achterkleinzoon voelde Andrew zich meer blootgesteld aan een vijandige wereld, en was hij daarom des te vastbeslotener om verder te gaan op het pad dat hij gekozen had. Maar hij was niet helemaal alleen. Een mens was wel gestorven, maar het kantoor Feingold & Martin leefde voort, want een onderneming sterft evenmin als een robot.

Feingold & Martin had bepaalde instructies gekregen en volgde die zonder meer op. Via de stichting en Feingold & Martin bleef Andrew rijk. In ruil voor een ruim jaarlijks bedrag voor hun diensten, hielden de advocaten zich bezig met de wettelijke aspecten van de nieuwe verbrandingskamer. Maar toen Andrew opnieuw een bezoek moest brengen aan United States Robots & Mechanische Mensen NV ging hij alleen. De eerste keer was Meneer bij hem geweest, de tweede keer Paul. Deze keer, de derde keer, was hij alleen, en ging hij als een mens.

United States Robots was veranderd. De eigenlijke fabriek was verplaatst naar een groot ruimtestation, net als met een steeds groter aantal industrieën was gebeurd. Met de industrieën waren ook veel robots verdwenen. Aarde zelf begon op een park te lijken, de bevolking, een miljard zielen groot, bleef constant, en van de op zijn minst even grote robotbevolking was niet meer dan dertig procent voorzien van een onafhankelijk brein.

Directeur voor research was Alvin Magdescu, een man met een donkere huid, donker haar, een klein puntbaardje, en boven het middel alleen gekleed in de borstband die de mode eiste. Andrew zelf was volledig gekleed, in de stijl die enkele tientallen jaren geleden gebruikelijk was geweest.

Magdescu stak zijn bezoeker de hand toe. 'Ik weet natuurlijk wie u bent en ik ben blij dat ik u hier zie. U bent ons meest beruchte product en het is jammer dat de oude Smythe-Robertson zo tegen u gekant was. We hadden heel veel met u kunnen doen.'

'Dat kunt u nog steeds,' zei Andrew.

'Nee, dat denk ik niet. Dat stadium zijn we voorbij. We hebben al meer dan een eeuw robots op Aarde, maar dat is aan het veranderen. Ze gaan weer terug naar de ruimte, en wat er hier blijft, heeft geen onafhankelijk brein.'

'Maar ik ben er ook nog, en ik blijf op Aarde.'

'Dat is waar, maar er is niet zoveel robotachtigs aan u. Wat hebt u nu voor een verzoek?'

'Om nog minder een robot te worden. Omdat ik zoveel organische elementen heb, wil ik ook een organische bron van energie. Hier heb ik de plannen...'

Magdescu las ze niet snel en vluchtig door. Misschien was hij dat eerst wel van plan, maar toen verstijfde hij en begon gespannen te lezen. Op een gegeven ogenblik zei hij: 'Dit is bijzonder ingenieus. Wie heeft het allemaal bedacht?'

'Ik.'

Magdescu keek hem scherp aan en zei toen: 'Het zou neerkomen op een algehele revisie van uw lichaam - en een experimentele revisie, want iets van deze aard is nog nooit geprobeerd. Ik adviseer u het niet te doen. Blijf zoals u bent.'

Andrews gezicht kon maar een beperkt aantal uitdrukkingen weergeven, maar in zijn stem klonk duidelijk ongeduld door. 'Doctor Magdescu, de essentie ontgaat u. U hebt geen keus dan toe te geven en te doen wat ik u vraag. Als dit soort apparatuur in mijn lichaam kan worden ingebouwd, kan het ook worden gebruikt voor een menselijk lichaam. De neiging om het leven door middel van prothesen te verlengen, is al van verschillende zijden becommentarieerd. Betere apparatuur dan wat ik heb ontworpen of aan het ontwerpen ben, bestaat er niet.

Het patent erop is in mijn handen, via Feingold & Martin. Wij zijn heel goed in staat om zelf een bedrijf op te zetten en het soort prothesen te gaan construeren dat tenslotte zal resulteren in het bij mensen aanbrengen van een groot aantal onderdelen uit robots. Uw onderneming zal schade ondervinden van deze concurrentie.

Maar als u me nu opereert en erin toestemt dat onder soortgelijke omstandigheden in de toekomst ook te doen, krijgt u toestemming om van de patenten gebruik te maken en blijft de technologie van zowel robots als van de prothesen in uw handen. De toestemming tot het gebruik zal natuurlijk pas worden gegeven als de eerste operatie geslaagd is verlopen en nadat genoeg tijd is verstreken om vast te stellen dat mijn vindingen inderdaad naar behoren functioneren.'

Andrew voelde nog nauwelijks enige 'Eerste Wet'-remmingen bij de strenge voorwaarden die hij een mens nu stelde. Hij leerde te redeneren dat wat wreedheid leek op de lange duur om bestwil van de mens zou kunnen zijn.

Magdescu was volkomen van de kaart. 'Dit soort beslissingen kan ik niet nemen. Dit gaat het hele bedrijf aan en het kost tijd om daarover een beslissing te nemen.'

'Ik kan een redelijke tijd wachten,' zei Andrew, 'maar niet langer dan een redelijke tijd.' En hij bedacht met voldoening dat Paul zelf het niet beter had kunnen doen.

16

Het duurde niet meer dan een redelijke tijd en de operatie was een succes.

'Ik was heel erg tegen de operatie, Andrew,' zei Magdescu, 'maar niet om wat jij misschien denkt. Ik was helemaal niet tegen het experiment geweest als er iemand anders bij betrokken was geweest. Het stond me helemaal niet aan om jouw positronische brein er aan te wagen. Nu je positronische circuits verbonden zijn met gesimuleerde zenuwcircuits was het misschien moeilijk geweest om je brein te redden als het met je lichaam mis was gegaan.'

'Ik had het volste vertrouwen in de vaardigheid van het personeel van United States Robots,' zei Andrew. 'En ik kan nu eten.'

'Nou ja, eten ... Je kunt af en toe olijfolie drinken. Je zult de verbrandingskamer periodiek moeten reinigen, dat hebben we je al uitgelegd. Nogal ongemakkelijk, vind ik zo.'

'Misschien, als ik van plan was geweest om het hierbij te laten. Zelfreiniging is niet onmogelijk. Ik werk zelfs aan een apparaat dat vast voedsel aan kan, waarin naar verwachting wat onverbrandbare onderdelen voorkomen - onverteerbare stoffen die afgevoerd zullen moeten worden.'

'Dan zou je dus een anus moeten construeren.'

'Of het equivalent ervan.'

'Wat nog meer, Andrew ...?'

'Alles.'

'Genitaliën ook?'

'Voor zover ze in mijn plannen te pas komen. Mijn lichaam is een doek waarop ik tekenen kan, en ik wil ...'

Magdescu wachtte tot de zin zou worden afgemaakt, en toen het erop begon te lijken dat dat niet zou gebeuren, deed hij het zelf: '... een mens tekenen?'

'We zullen zien,' zei Andrew.

'Dat is een waardeloze ambitie, Andrew. Jij bent beter dan een mens. Van het ogenblik af dat je organisch wilde worden, is het bergaf met je gegaan.'

'Mijn brein heeft niet geleden.'

'Nee, dat is zo, dat geef ik toe. Maar de hele nieuwe doorbraak in prothesen die door jouw patenten mogelijk is gemaakt - al die nieuwe dingen komen onder jouw naam op de markt. Jij wordt erkend als de uitvinder en je krijgt er de eer van - en terecht. Waarom zou je nog meer spelletjes gaan spelen met je lichaam?'

Andrew gaf geen antwoord.

De eerbewijzen kwamen. Hij aanvaardde het erelidmaatschap van een aantal geleerde genootschappen, waaronder een dat zich bezighield met de nieuwe wetenschap die hij had gegrondvest - hij had de term robobiologie bedacht, maar het heette nu prothetologie. Op de 150e verjaardag van zijn constructie werd door United States Robots een galadiner gegeven om dat te herdenken. Als Andrew een ironisch element in deze feestelijkheid zag, dan praatte hij er in ieder geval met niemand over.

Alvin Magdescu, al lang gepensioneerd, kwam speciaal over om het diner voor te zitten. Hij was zelf vierennegentig jaar en nog in leven omdat ook hij prothesen had die onder andere de functie van zijn lever en zijn nieren hadden overgenomen. Het diner bereikte zijn climax toen Magdescu na een korte, emotionele toespraak, het glas hief om een toost uit te brengen op de 150-jarige robot.

Andrew had de spieren in zijn gezicht laten wijzigen, zodat hij nu uiting kon geven aan alle menselijke emoties, maar hij bleef bij alle plechtigheden ernstig en onaangedaan kijken. Hij hield er niet van om een 150-jarige robot te zijn.

17

De prothetologie zorgde ervoor dat Andrew de Aarde vaarwel zei - tijdelijk.

In de decennia die volgden op het vieren van zijn 150-jarig bestaan was de Maan een wereld die in elk opzicht, afgezien dan van de zwaartekracht, aardser was dan de Aarde zelf en de ondergrondse steden hadden er een vrij grote bevolkingsdichtheid. Prothesen moesten de geringere zwaartekracht die hier heerste compenseren. Andrew bleef vijf jaar op de Maan, en werkte in die tijd samen met prothetologen om de nodige wijzigingen aan te brengen. Als hij niet werkte, dwaalde hij rond tussen de robotbevolking, die hem zonder uitzondering behandelde met de onderdanigheid die een robot een mens verschuldigd is.

Hij keerde terug naar de Aarde die na de Maan maar heel gewoontjes en stil was en ging naar het kantoor van Feingold & Martin om de firma ervan in kennis te stellen dat hij terug was. De man die de firma op dat ogenblik leidde, Simon DeLong, was verbaasd. 'We hadden gehoord dat je terug zou komen, Andrew' - bijna had hij 'meneer Martin' gezegd - 'maar we verwachtten je pas volgende week.'

'Ik begon ongeduldig te worden,' zei Andrew kort. Hij wilde graag spijkers met koppen slaan. 'Simon, op de Maan stond ik aan het hoofd van een groep van twintig menselijke geleerden. Ik gaf opdrachten en niemand verzette zich ertegen. De robots op Luna reageerden op mij zoals ze zouden reageren op een mens. Waarom bén ik dan geen mens?'

Een behoedzame blik kwam in DeLongs ogen. 'Mijn waarde Andrew, zoals je juist hebt uitgelegd, word je door zowel robots als mensen behandeld als een mens. Je bent dus de facto een mens.'

'De facto een mens zijn, is niet genoeg. Ik wil niet alleen worden behandeld als een mens, ik wil wettelijk worden erkend als mens. Ik wil de iure een mens zijn.'

'Dat is een heel andere kwestie,' zei DeLong. 'We zouden in dat geval te maken krijgen met menselijke vooroordelen en ook met het onweerlegbare feit dat je geen mens bent, hoeveel je ook op een mens lijkt.'

'In welke zin ben ik geen mens?' vroeg Andrew. 'Ik heb het uiterlijk van een mens en organen die het equivalent zijn van de organen van een mens. Mijn organen zijn zelfs identiek aan sommige organen van een mens met prothesen. Ik heb op artistiek, literair en wetenschappelijk gebied even veel aan de menselijke beschaving bijgedragen als enig mens dat nu op Aarde rondloopt. Wat kun je nog méér verlangen?'

'Zelf zou ik niets meer verlangen. Het probleem is dat er een besluit van de Wetgevende Vergadering van de Wereld voor nodig is om je te definiëren als menselijk wezen. En om heel eerlijk te zijn, ik verwacht niet dat dat gebeurt.'

'Met welk lid van de Wetgevende Vergadering zou ik kunnen spreken?'

'Met de voorzitter van de commissie voor Wetenschap en Technologie misschien.'

'Kun je een afspraak voor me maken?'

'Maar jij hebt nauwelijks een tussenpersoon als ik nodig. Met jouw status...'

'Nee, maak jij maar een afspraak.' De gedachte dat hij een rechtstreeks bevel aan een mens gaf, kwam niet eens bij Andrew op. Hij was daar op de Maan zó aan gewend geraakt. 'Ik wil dat hij beseft dat het kantoor Feingold & Martin me volkomen steunt.'

'Eh, Andrew...'

'Volkomen, Simon. In de loop van 173 jaar heb ik op verschillende manieren veel bijgedragen tot het welvaren van de firma. Ik was enkele leden van de firma veel verschuldigd. Dat is op dit ogenblik niet meer het geval, eerder het tegendeel, en ik vraag je je verplichtingen aan mij te honoreren.'

'Ik zal doen wat ik kan,' zei DeLong.

18

De voorzitter van de commissie voor Wetenschap en Technologie kwam uit Oost-Azië en was een vrouw. Ze heette Tsji Li-sjing en door haar transparante kleding - die alleen door de schittering verhulde wat ze wilde verhullen - leek het wel of ze in plastic was verpakt.

'Ik sta sympathiek tegenover uw wens om volledige mensenrechten te verkrijgen,' zei ze. 'Er zijn stadia in de geschiedenis geweest dat delen van de menselijke bevolking hebben gevochten voor volledige mensenrechten. Maar welke rechten kunt u wensen die u nog niet hebt?'

'Een zo eenvoudig iets als mijn recht op leven,' zei Andrew. 'Een robot kan altijd worden ontmanteld.'

'Een mens kan altijd worden geëxecuteerd.'

'Maar alleen na een officieel proces. Er is geen proces nodig voor mijn ontmanteling. Alleen het woord van een mens met gezag is nodig om een eind aan me te maken. En verder ... en verder ...' Wanhopig probeerde Andrew om geen smekende klank in zijn stem en geen smekende uitdrukking op zijn gezicht te leggen, maar zijn zorgvuldig geconstrueerde mogelijkheden om een menselijke uitdrukking en een menselijke intonatie te imiteren, verrieden hem. 'Waar het om gaat, is dat ik een mens wil zijn. Dat heb ik al zes menselijke generaties lang gewild.'

Li-sjing keek hem met donkere, sympathieke ogen aan. 'De Wetgevende Vergadering kan een wetsontwerp aanvaarden en u tot mens verklaren. Ze zou ook een wetsontwerp kunnen aanvaarden waarbij een stenen standbeeld tot mens wordt verklaard. Maar de tweede mogelijkheid is ongeveer even waarschijnlijk als de eerste. Congresleden zijn even menselijk als de rest van de mensheid, en altijd speelt het element van achterdocht jegens robots mee.'

'Zelfs nu nog?'

'Zelfs nu nog. We zouden allemaal toegeven dat u genoeg gedaan hebt om de status van mens waardig te zijn, en toch zou de angst voor het scheppen van een ongewenst precedent blijven bestaan.'

'Welk precedent? Ik ben de enige vrije robot, de enige van mijn type, en er komt nooit een ander exemplaar. U mag het vragen aan United States Robots.'

'Andrew - of als u dat liever hebt, meneer Martin - "nooit" is een groot woord. Ik ben persoonlijk bereid om u als mens te erkennen, maar u zult ontdekken dat de meeste Congresleden niet zo bereid zullen zijn om een precedent te scheppen - hoe betekenisloos zo'n precedent ook zou kunnen zijn. Meneer Martin, mijn sympathie hebt u, maar hoop kan ik u niet beloven. Het is zelfs mogelijk...'

Ze leunde achterover en trok rimpels in haar voorhoofd. 'Het is zelfs mogelijk dat als de meningsverschillen te hoog oplopen, er stemmen opgaan, zowel binnen de Wetgevende Vergadering als erbuiten, om u te laten ontmantelen. U vernietigen zou wel eens de gemakkelijkste manier kunnen zijn om het dilemma op te lossen. Denk daarover na voor u besluit door te zetten.'

Andrew hield voet bij stuk. 'Zal niemand zich dan de techniek van de prothesewetenschap herinneren, terwijl die toch bijna helemaal door mij is ontwikkeld?'

'Misschien vindt u het wel wreed, maar zo zal het gaan, ja. Of, als men zich uw techniek herinnert, zal die herinnering tegen u pleiten. De mensen zullen zeggen dat u het alleen voor uzelf hebt gedaan. Men zal zeggen dat het deel uitmaakt van een campagne om van mensen robots te maken, of van robots mensen, in beide gevallen kwaadaardig en gemeen. U hebt nooit te maken gekregen met een politieke haatcampagne, meneer Martin, maar ik voorspel u dat u het object zou worden van laster van een soort dat noch u noch ik voor mogelijk houden en dat er mensen zouden zijn die het nog allemaal geloofden ook. Meneer Martin, leef uw leven zoals u het tot nu toe geleefd hebt.'

Ze stond op en naast Andrews zittende gestalte leek ze klein, bijna kinderlijk.

'Als ik besluit om voor mijn mens-zijn te vechten, staat u dan aan mijn kant?'

Ze dacht na en zei toen: 'Ja ... voor zover ik daartoe bij machte ben. Als mijn standpunt op een gegeven ogenblik mijn politieke toekomst in de waagschaal zou lijken te stellen, zou ik u misschien in de steek moeten laten, omdat het geen kwestie is waarbij mijn diepste persoonlijke overtuiging betrokken is. Ik probeer eerlijk tegenover u te zijn.'

'Dank u, meer vraag ik niet. Ik ben van plan dit gevecht tot het einde toe door te zetten en vraag u alleen om hulp zolang u die kunt geven.'

19

Het werd geen rechtstreekse confrontatie. Feingold & Martin raadden hem aan om geduld te oefenen en Andrew mompelde grimmig dat hij daarvan een eindeloze hoeveelheid bezat. Feingold & Martin begonnen toen aan een campagne om het slagveld te verkleinen en te beperken.

Ze begonnen een proces om een eind te maken aan elke verplichting tot het betalen van schulden aan een individu als dat individu een hartprothese had, op grond van het argument dat het hebben van een robothart een einde maakte aan het mens-zijn van dat individu, en dus ook aan zijn grondwettelijke rechten.

Ze voerden de strijd bekwaam en koppig, verloren elke keer weer, maar altijd op zo'n manier dat de beslissing van de rechter zo algemeen mogelijk werd geformuleerd, tekenden dan beroep aan en wisten de zaak zo tot voor het wereldgerechtshof te krijgen. Het duurde jaren en kostte miljoenen dollars.

Toen het laatste vonnis werd uitgesproken, organiseerde DeLong een feestje om de juridische nederlaag te vieren. Andrew was er natuurlijk bij aanwezig.

'We hebben twee dingen gedaan, Andrew,' zei DeLong, 'en het zijn allebei goeie dingen. Op de eerste plaats hebben we onomstotelijk laten vaststellen dat, hoe groot het aantal kunstmatige onderdelen ook is dat iemand in zijn lichaam heeft, hij niet ophoudt een mens te zijn. In de tweede plaats hebben we de publieke opinie zó bij de zaak betrokken dat de mensen nu heel fel voor een brede interpretatie van het mens-zijn zijn, omdat er geen mens is die niet hoopt op prothesen als die hem in leven kunnen houden.'

'En denk je dat de Wetgevende Vergadering me nu een menselijke status geeft?' vroeg Andrew.

DeLong leek niet helemaal op zijn gemak. 'Ik kan daarover niet optimistisch zijn. Er blijft één orgaan over dat door het wereldgerechtshof steeds is beschouwd als het criterium voor het bepalen van het mens-zijn van een individu. De mens heeft een organisch brein dat uit cellen bestaat en robots hebben een platina-iridium positronisch brein, als ze al een brein hebben - en jij hebt zeker een positronisch brein. Nee, Andrew, kijk nu niet zo. We hebben de kennis niet om het werk van een organisch brein te laten doen door een kunstmatig brein dat zó dicht bij een organisch brein staat dat het binnen de definitie van het wereldgerechtshof valt. Zelfs jij bent tot zo'n uitvinding niet in staat.'

'Wat moeten we dan doen?'

'Het proberen, natuurlijk. Afgevaardigde Li-sjing staat aan onze kant, en een groeiend aantal andere afgevaardigden ook. De president zal ongetwijfeld meegaan met een meerderheid in de Wetgevende Vergadering.'

'Hebben we de meerderheid aan onze kant?'

'Nee. Verre van dat. Maar misschien komt het daar wel van als de publieke opinie een zo brede definitie van iemands mens-zijn wil dat ook jij erbinnen valt. Een klein kansje, dat geef ik toe; maar als je niet op wilt geven, moeten we erop gokken dat het zo ver komt.'

'Ik wil niet opgeven.'

20

Afgevaardigde Li-sjing was heel wat ouder dan ze bij haar eerste ontmoeting met Andrew was geweest. Haar transparante kleding was al lang verdwenen. Haar haar was nu heel kort en haar kleren waren buisvormig. Maar Andrew hield nog steeds, voor zover dat binnen het stramien van de gewoonten van de tijd waarin hij leefde paste, vast aan de stijl die had geheerst toen hij voor het eerst kleren was gaan dragen, meer dan een eeuw geleden.

'We zijn zo ver gegaan als we konden, Andrew,' gaf Li-sjing toe. 'We zullen na het reces nog een poging doen, maar om eerlijk te zijn, is het zeker dat we een nederlaag lijden en dan zullen we het moeten opgeven. Al mijn inspanningen van de laatste tijd hebben me alleen maar een zekere nederlaag bij de komende verkiezingen opgeleverd.'

'Dat weet ik,' zei Andrew, 'en het spijt me voor u. U hebt bij ons eerste gesprek gezegd dat u me in de steek zou laten als het zo ver dreigde te komen. Waarom hebt u dat niet gedaan?'

'Je kunt van mening veranderen, weet je. Om de een of andere reden is jou in de steek laten een hogere prijs geworden dan ik bereid ben te betalen voor nog een herverkiezing. Ik ben al vijfentwintig jaar lid van de Wetgevende Vergadering. Dat is genoeg.'

'Is er geen manier waarop we de mensen van mening kunnen laten veranderen, Tsji?'

'We hebben iedereen overtuigd die naar rede wil luisteren. De rest - de meerderheid - kan niet worden afgebracht van haar emotionele antipathie.'

'Emotionele antipathie is geen reden om voor of tegen iets te stemmen.'

'Dat weet ik, Andrew, maar zij geven emotionele antipathie ook niet als reden op.'

'Alles draait dus om het brein,' zei Andrew voorzichtig. 'Maar moeten we ons dan beperken tot een niveau waarop het gaat om cellen versus positrons? Is er geen manier om een functionele definitie af te dwingen? Moeten we zeggen dat het brein bestaat uit het een of het ander? Kunnen we niet zeggen dat een brein iets is - wat dan ook - dat in staat is tot het bereiken van een bepaald gedachtenniveau?'

'Lukt niet,' zei Li-sjing. 'Jouw brein is gemaakt door mensen, het menselijke brein niet. Jouw brein is geconstrueerd, het hunne geëvolueerd. Voor iedereen die vastbesloten is de barrière tussen zichzelf en een robot te handhaven, zijn die verschillen een stalen muur van een kilometer hoog en een kilometer dik.'

'Als we konden ontdekken wat ten grondslag ligt aan hun antipathie, wat de essentiële oorzaak ervan is ...'

'Na al die jaren,' zei Li-sjing bedroefd, 'probeer je nog steeds de mens te doorgronden. Arme Andrew, je moet niet boos worden, maar het is de robot in je die je in die richting drijft.'

'Ik weet het niet. Als ik mezelf ertoe zou kunnen brengen...'

1 (reprise)

Als hij zich ertoe zou kunnen brengen...

Hij had heel lang geweten dat het zo ver zou kunnen komen, en tenslotte zat hij dan tegenover de chirurg. Hij had er een gevonden die bekwaam genoeg was voor wat moest worden gedaan - en dat betekende een robot-chirurg, want een menselijke chirurg kon hij niet vertrouwen, zijn vaardigheid niet en zijn bedoelingen niet.

De chirurg kon bij een mens de operatie niet hebben verricht en daarom had Andrew, na het beslissende ogenblik nog wat te hebben uitgesteld met een droeve serie vragen die de beroering weerspiegelden waarin hij verkeerde, de Eerste Wet opzij geschoven door te zeggen: 'Ook ik ben een robot.'

Toen zei hij, zo resoluut als hij het had geleerd te zeggen, de laatste tientallen jaren zelfs tegen mensen: 'Ik beveel u om deze operatie te verrichten.'

Nu de Eerste Wet niet van toepassing was, was een bevel dat zo resoluut werd gegeven door iemand die zo veel op een mens leek genoeg stimulans om de Tweede Wet in werking te laten treden.

21

Andrews zwakte was - daar was hij zeker van - volkomen denkbeeldig. Hij was hersteld van de operatie. Toch leunde hij zo onopvallend mogelijk tegen de muur. Gaan zitten zou veel te onthullend zijn.

'De laatste stemming vindt deze week plaats, Andrew,' zei Li-sjing. 'Ik heb dat niet langer kunnen uitstellen, en we zullen het verliezen. En dat is dan het einde, Andrew.'

'Ik ben dankbaar voor de kundigheid waarmee u de stemming hebt weten uit te stellen. Dat zorgde voor de tijd die ik nodig had en ik waagde de gok die ik wagen moest.'

'Welke gok?' vroeg Li-sjing, openlijk bezorgd.

'Ik kon het u niet vertellen, zelfs de mensen van Feingold & Martin niet. Ik was er zeker van dat ik zou worden tegengehouden. Kijk, als alles om het brein draait, is het grootste verschil dan niet mijn onsterfelijkheid? Wie kan het eigenlijk wat schelen hoe een brein er uitziet of geconstrueerd of geëvolueerd is? Waar het om gaat, is dat menselijke hersencellen sterven, moeten sterven. Zelfs al worden alle andere organen in het lichaam onderhouden of vervangen, dun nog moeten de hersencellen, die niet kunnen worden vervangen zonder de persoonlijkheid te veranderen en daardoor te doden, tenslotte sterven. Mijn eigen positronische circuits hebben het bijna twee eeuwen uitgehouden zonder dat er sprake is geweest van merkbare veranderingen, en ze kunnen het nóg eens eeuwen uithouden. Is dat niet de fundamentele barrière; mensen kunnen een onsterfelijke robot tolereren - want het geeft niet hoe lang een machine het uithoudt - maar een onsterfelijke mens tolereren ze niet, omdat hun eigen sterfelijkheid alleen te verdragen is zolang zij voor ieder mens geldt. En daarom maken ze geen mens van me.'

'Waar wil je heen, Andrew?'

'Ik heb dat probleem uit de weg geruimd. Tientallen jaren geleden is mijn positronische brein verbonden met organische zenuwen. Nu heeft een laatste operatie ervoor gezorgd dat die verbinding zó is gewijzigd dat langzaam - heel langzaam - de energie uit mijn circuits verdwijnt.'

Een ogenblik lang bleef Li-sjings fijn gerimpelde gezicht uitdrukkingsloos. Toen verstrakte haar mond. 'Bedoel je dat je ervoor hebt gezorgd dat je gaat sterven, Andrew? Dat kan niet. Dat is strijdig met de Derde Wet.'

'Nee,' zei Andrew. 'Ik heb gekozen tussen de dood van mijn eigen lichaam en de dood van mijn aspiraties en verlangens. Mijn lichaam laten doorleven ten koste van de grotere dood, dat zou in tegenspraak zijn geweest met de Derde Wet.'

Li-sjing greep zijn arm alsof ze hem heen en weer wilde schudden. Ze hield zich in. 'Andrew, het lukt nooit! Laat die operatie ongedaan maken.'

'Dat is onmogelijk. Er is te veel schade aangericht. Ik heb nog een jaar te leven - iets minder of iets meer. Ik zal nog in leven zijn op de 200e verjaardag van mijn constructie. Ik was zwak genoeg om daarvoor te zorgen.'

'Hoe kan dit alles nu je dood waard zijn? Andrew, je bent een dwaas.'

'Als het me de status van mens geeft, is het dat waard geweest. Als dat niet gebeurt, komt er in ieder geval een einde aan mijn gevecht, en ook dan zal het het waard zijn geweest.'

Toen deed Li-sjing iets dat haarzelf verbaasde. Ze begon stil te huilen...

22

Vreemd dat die laatste daad zo tot de verbeelding van de wereld sprak. Alles wat Andrew daarvoor had gedaan, had de mensen niet tot andere gedachten gebracht. Maar hij had tenslotte zelfs de dood aanvaard om mens te kunnen worden, en dat offer was zo groot dat het niet kon worden geweigerd.

De plechtigheid vond plaats, heel bewust, op zijn 200e verjaardag. De wereldpresident moest het document ondertekenen en de wil van het volk wet maken. De hele wereld zou er getuige van kunnen zijn, en de beelden zouden naar de Maanstaat en zelfs naar de kolonie op Mars worden geseind.

Andrew zat in een rolstoel. Hij kon nog lopen, maar alleen maar beverig.

Terwijl de mensheid toekeek, zei de wereldpresident: 'Vijftig jaar geleden werd je uitgeroepen tot 150-jarige robot, Andrew.' Na een pauze, en nu op plechtiger toon, ging hij verder: 'Vandaag roepen wij u uit tot de 200-jarige mens, meneer Martin.'

Andrew stak met een glimlach zijn hand uit om die van de wereldpresident te drukken.

23

Andrews gedachten vervaagden langzaam terwijl hij in bed lag. Wanhopig probeerde hij ze vast te houden. Een mens! Hij was een mens! Hij wilde dat dat zijn laatste gedachte was. Hij wilde oplossen - sterven - met die gedachte in zijn hoofd.

Hij deed zijn ogen nog één keer open en herkende voor het laatst Li-sjing, die plechtig stond te wachten. Er waren ook anderen, maar dat waren alleen maar schaduwen, onherkenbare schaduwen. Alleen Li-sjing stond scherp afgetekend tegen het steeds donkerder wordende grijs.

Langzaam, heel traag stak hij zijn hand naar haar uit, en voelde, heel vaag en zwak, hoe zij hem in de hare nam.

Ze vervaagde in zijn ogen toen zijn laatste gedachten ten einde liepen. Maar voor ze helemaal verdween, ging één laatste vluchtige gedachte door hem heen en die bleef een ogenblik in zijn geest rusten, voor alles ophield.

'Jongejuffrouw,' fluisterde hij, te zacht om te worden verstaan.

In de kracht van mijn leven

Een enthousiaste jongeman

Kwam op een dag bij mij.

Hij keek me stralend lachend aan

En dit is wat hij zei:

'Wel mazzeltof! 't Is Asimov,

Dat doet me deugd, bepaald!

Want jarenlang al dacht ik dat

De dood u had gehaald.

Of, zo niet dood, was u toch meer

Dan vijfenvijftig jaar,

Gerimpeld en met tranend oog.

Verzwakt, en met dun haar.

Want ik, ik las hetgeen u schreef

Sedert mijn jongenstijd

Al wist ik tussen goed en slecht

Nog nauw'lijks onderscheid.

En ook mijn vader las uw werk

Nog vóór hij ging met ma.

Hij was verrukt vanaf dat hij

Uw werk las, door zijn pa.

Mijn voorgeslacht heeft, o gigant

Uw wonderwerk gezien,

Bejaarde heer, SF-doyen,

Asimov, schrijfmachien.'

Toen had ik er mijn buik van vol.

'Zwijg! Want mijn tred is licht.

Mijn hoofd is helder, fris mijn blik,

Mijn haar is zwart en dicht.'

Zijn glimlach toonde ongeloof.

Ik vloekte hem voor rot

En met één welgemikte klap

Sloeg ik het jong kapot.