Author: Isaac Asimov; Robert Silverberg; Maarten Meeuwes
Date: 1991-01-01 08:00:00+00:00
Keywords: Fantasy; Historical; Classics; Science Fiction
Description: De geleerden van proefstation Stasis slagen erin een menselijk wezen door de tijd te transporteren. Een Neanderthalerkind. Een klein, erg lelijk jongetje. Het kind wordt toevertrouwd aan de zorg van Edith Fellowes, een wat oudere, moederlijke verpleegster. Zuster Fellowes werpt zich direct op als beschermster van haar pupil: ze houdt hem uit handen van de opdringerige sensatiepers en ze komt in opstand tegen de gevoelloze wetenschappers, die het 'apejong' slechts zien als proefkonijn voor hun experimenten. Timmie noemt ze hem. Langzaam maar zeker groeien de vrouw en de jongen naar elkaar toe.
Publisher: Bruna

Proefkind

Isaac Asimov en Robert Silverberg

Jaar van uitgifte: 1991

Oorspronkelijke titel: Child of time

Based in part on the short story The Ugly Little Boy 1958

Voor Martin Harry Greenberg .. met een heleboel genegenheid.

En alleen in de schemerige leegheid van het slapende vooronder leek hij groter, kolossaler, heel oud. Oud als Vadertje Tijd zelf, die daar in zijn plaats gekomen zou zijn, zo stil als een graf, om met geduldige ogen de korte overwinning van de slaap te aanschouwen, hij die troost geeft. Toch was hij slechts een proefkind, een eenzaam relikwie van een vergane en vergeten generatie...

Joseph Conrad

Proloog: Zilveren Wolk

Gedurende de nacht was het gaan sneeuwen, een fijne stuifsneeuw, zo dun als mist, die voortreisde op de westenwind. Het was sneeuw die van ver gekomen moest zijn. Hij bezat nog de geur van de zee, een geur die oprees van de bleke, wijde toendra nu de warmte van de vroege ochtendzon erop begon in te werken.

Zilveren Wolk had de zee één keer gezien, heel lang geleden, toen hij een kind was en het Volk nog in de westelijke landen jaagde. De zee was enorm, donker en rusteloos, en als het zonlicht er op een bepaalde manier op scheen, glansde hij als een vreemd, vloeibaar vuur. Erin gaan betekende de dood, maar ernaar kijken was prachtig. Hij zou hem nooit meer zien, dat wist hij wel. De landen die aan de zee grensden werden nu door Anderen bezet en het Volk was op de terugtocht en trok elk jaar dichter naar de plaats waar de zon wordt geboren. En zelfs als de Anderen even plotseling zouden verdwijnen als ze gekomen waren, wist Zilveren Wolk dat hij er niet op hoefde te hopen terug naar de kustgebieden te gaan. Hij was te oud, te zwak, te dicht bij zijn eind. Het zou de stam een half leven kosten om weer terug naar het oosten te trekken, misschien wel meer. Zilveren Wolk had geen half leven meer te leven. Twee of drie jaar, als hij geluk had, meer niet. Maar dat gaf niet. Hij had de zee één keer gezien, wat meer was dan ieder ander in de stam kon zeggen. Hij zou nooit de geur ervan vergeten, of de grote, deinende kracht. Nu stond hij op de hoge gronden die over het kamp uitkeken en tuurde naar de onverwacht besneeuwde vlakten, terwijl hij zijn neusgaten wijd opensperde en diep inademde en de muskusachtige geur van de zee van beneden, uit de dampen van de smeltende sneeuw, naar zich liet opstijgen. Even voelde hij zich weer jong.

Even.

Een stem achter hem zei: 'Gisteravond toen we het kamp opsloegen heb je niets over sneeuw gezegd, Zilveren Wolk.'

Het was de stem van Zij Die Weet. Waarom was ze hem hier naar boven gevolgd? Hij was hierheen geklommen om alleen te zijn in de stilte van de dageraad. En zij was de laatste door wie hij zich in zijn persoonlijke moment wilde laten storen. Langzaam draaide Zilveren Wolk zich om en keek haar aan. 'Is sneeuw zo ongewoon dat ik elke keer dat het eraan komt moet waarschuwen?'

'Dit is de vijfde week van de zomer, Zilveren Wolk.'

Hij haalde zijn schouders op. 'Het kan 's zomers net zo goed sneeuwen, vrouw.'

'In de vijfde week?'

'In elke week,' zei Zilveren Wolk. 'Ik herinner me zomers waarin het bleef sneeuwen, waarin het dag in dag uit bleef komen. Je kon de felle zomerzon erdoorheen zien schijnen en toch bleef de sneeuw vallen. En dat was in de westelijke landen, waar de zomers warmer zijn dan hier.'

'Dat was heel lang geleden, voordat ik geboren was. De zomers worden overal beter, dat zeggen ze allemaal, en het schijnt waar te zijn. Je had moeten zeggen dat er sneeuw op komst was, Zilveren Wolk.'

'Is dat dan zo veel sneeuw? Het is maar een heel dun laagje, Zij Die Weet.'

'We hadden de slaapdekens uit kunnen pakken.'

'Voor zo'n beetje stuifsneeuw? Zo'n flinterdun laagje?'

'Ja. Niemand vindt het fijn om met sneeuw in zijn gezicht wakker te worden. Je had het ons moeten zeggen.'

'Ik vond het onbelangrijk.' zei Zilveren Wolk geïrriteerd.

'Toch had je het moeten zeggen. Tenzij je niet wist dat het zou komen, natuurlijk.'

Zij Die Weet wierp hem een lange, vijandige blik toe, vol kwaadaardigheid. Naarmate ze ouder werd, werd ze een heel vervelende vrouw, dacht Zilveren Wolk. Hij kon zich de tijd herinneren dat ze dat prachtige, slanke meisje Vallende Rivier was geweest, met dik, golvend, donker haar en borsten als zomermeloenen. Iedereen in de stam had naar haar verlangd. Hij ook, dat ontkende hij niet. Maar nu was ze haar dertigste winter gepasseerd en was haar haar veranderd in witte vlechten, waren haar borsten leeg, keken de mannen haar niet langer verlangend na en had ze haar naam veranderd in Zij Die Weet en schepte ze met hooghartige wijsheden op, alsof de Godin bezit van haar geest had genomen.

Hij keek haar aan. 'Ik wist dat het zou gaan sneeuwen. Maar ik wist ook dat het niet de moeite waard zou zijn. Ik voelde de sneeuw in mijn dij, waar de oude wond zit, waar ik naderende sneeuw altijd voel.'

'Ik vraag het me af.'

'Lieg ik? Denk je dat?'

'Je had het ons moeten zeggen, als je wist dat er sneeuw kwam. Je had het net zo fijn gevonden als iedereen als je een slaapdeken over je heen had gehad. Fijner zelfs nog, denk ik.'

'Maak me dan maar dood,' zei Zilveren Wolk. Ik geef alles toe. Ik wist niet dat er sneeuw in aantocht was. Daarom heb ik jullie niet gewaarschuwd en werden jullie wakker met sneeuw in jullie gezicht. Het is een vreselijke zonde. Roep de Doodsraad maar bijeen en laat ze me achter de heuvel brengen en me twaalf keer met de ivoren stok slaan. Denk je dat het me iets zou uitmaken, Zij Die Weet? Ik heb veertig winters gezien en nog wel een paar meer. Ik ben heel oud en heel moe. Als jij de stam een tijdje wilt leiden, Zij Die Weet, maak ik graag plaats voor je en...'

'Alsjeblieft, Zilveren Wolk.'

'Het is waar, hè? Elke dag word je wijzer binnen in je grootse wijsheid, en ik word gewoon oud. Neem mijn plaats in. Hier. Hier.' Hij trok zijn ambtsmantel van berehuid uit en wierp hem bruusk in haar gezicht. 'Vooruit, pak aan! En mijn verentooi, de ivoren staf en de rest. We gaan naar beneden en vertellen het aan iedereen. Mijn tijd is voorbij. Jij mag nu opperhoofd zijn. Hier! De stam is van jou!'

'Gedraag je niet zo idioot. Je meent er niets van. De dag dat jij de verentooi en de ivoren staf afgeeft, is de dag dat we je 's morgens koud en stijf op de grond vinden, geen moment eerder.' Ze duwde de mantel naar hem terug. 'Spaar me je grootse gebaren. Ik verlang er niet naar je plaats in te nemen, nu niet en ook niet na je dood, dat weet je.'

'Waarom ben je dan hier naar boven gekomen om me aan mijn hoofd te zeuren over dat miezerige kleine beetje sneeuw?'

'Omdat het de vijfde week van de zomer is.'

'Nou en? Daar hebben we het al over gehad. Het kan het hele jaar door sneeuwen en dat weet je heel goed.'

'Ik heb de geschiedstaven geraadpleegd. Sinds ik een klein meisje was, hebben we niet meer zo laat in het jaar sneeuw gehad.'

'Heb je de geschiedstaven geraadpleegd?' vroeg Zilveren Wolk verrast. 'Vanochtend, bedoel je?'

'Wanneer anders? Ik werd wakker, zag de sneeuw, en vond het beangstigend. Daarom ben ik naar Bewaart Het Verleden gegaan en vroeg haar om me de staven te laten zien. We hebben ze samen zitten tellen. Zeventien jaar geleden heeft het in de vijfde week van de zomer gesneeuwd, daarna niet meer. Weet je wat er die zomer nog meer gebeurd is? Zes van onze mensen zijn omgekomen bij de neushoomjacht en vier werden er gedood toen de mammoeten op hol sloegen. Tien doden in één zomer.'

'Wat wil je daarmee zeggen, Zij Die Weet?'

'Ik wil niets zeggen. Ik vraag je of je denkt dat dit een slecht voorteken is.'

Ik denk dat sneeuw sneeuw is. Meer niet.'

'Niet dat de Godin misschien boos op ons is?'

'Dat moet je aan de Godin vragen, niet aan mij. De Godin praat tegenwoordig niet zo veel met me.'

De mond van Zij Die Weet bleef kwaad openstaan. 'Wees eens serieus, Zilveren Wolk. Wat nou als deze sneeuw betekent dat er ergens een gevaar voor ons op de loer ligt?'

Kijk,' zei hij en wees met een weids gebaar naar de vallei en de vlakten. 'Zie jij daar gevaar dreigen? Ik zie een beetje sneeuw, ja. Heel weinig. En ik zie ook dat het Volk wakker is en lacht, dat ieder het zijne doet en aan een nieuwe, goede dag begint. Dat zie ik, Zij Die Weet. Als jij ergens de kwaadheid van de Godin in ziet, wijs me dan aan waar.'

Beneden zag alles er inderdaad opvallend vredig uit, vond hij. In het hoofdkamp waren de vrouwen en de meisjes een ochtendvuur aan het aanleggen. Jongens die te jong waren om op jacht te gaan, hingen in de buurt rond en zochten in de dunne laag sneeuw naar takjes en stukjes verdroogd gras om als brandstof te gebruiken. Links zag hij in het domein van de Moeders dat de baby's hun ochtendmaaltijd kregen. Daar was Melkfontein, een onuitputtelijke vrouw die aan elke borst een kind had, en Diep Water die met de peuters een kringspelletje deed, dat ze nu onderbrak om een kleine jongen te troosten - Hemelvuurgezicht - die gevallen was en zijn knie geschaafd had. Achter de plek voor de Moeders hadden de Godinnevrouwen van stenen een kegelvormige hoop gemaakt die een heiligdom voor Haar moest worden, waar ze het druk mee hadden. Een van de priesteressen zette een offer van bessen neer, een andere goot het bloed van de wolf die gisteren gedood was op de bloedsteen, een derde verzorgde het dagvuur. Helemaal aan de andere kant had Mammoetrijder zijn werkplaats ingericht en was al druk bezig vuurstenen bladen te maken, ondanks de verlamming die langzaam bezit nam van zijn ledematen. Maandanser en een van haar dochters zaten achter hem en kauwden, zoals gebruikelijk, op de huiden om ze zacht genoeg te maken om er mantels van te maken. En in de verte, tegen de horizon, zag Zilveren Wolk de mannen van de Jachtraad die zich in het veld over de toendra verspreidden, hun speren en werpstokken klaar om te gooien. Het onregelmatige, lange spoor van hun voetafdrukken was nog te zien, een vage indruk althans van de donkere omtrekken van hielen en uitgespreide tenen die van het kamp wegleidden door de snel verdwijnende sneeuw.

Alles zag er vredig uit, ja. Alles leek normaal en gewoon, een nieuwe dag die begon in het leven van het Volk, dat zo oud was als de tijd en zou voortleven tot het eind der tijden. Waarom zou een beetje sneeuw midden in de zomer zo erg zijn? Het leven was zwaar, sneeuw was iets algemeens en zou dat altijd blijven, het hele jaar door; de Godin had nooit iemand beloofd dat er in de zomer geen sneeuw zou vallen, hoe vriendelijk ze in dat opzicht de afgelopen jaren ook geweest was.

Toch vreemd dat hij het de vorige avond niet op hen af had voelen komen. Of had hij dat wel, maar had hij er niet goed genoeg op gelet? Hij voelde tegenwoordig zoveel pijntjes, het werd steeds moeilijker om ze allemaal te interpreteren.

Maar toch leek alles in orde te zijn. 'Ik ga nu naar beneden.' zei hij tegen Zij Die Weet. 'Ik ben hier alleen maar gekomen om even rustig alleen te zijn. Maar ik zie dat me dat niet gegund is.'

'Ik zal je helpen.' zei ze.

Woedend duwde Zilveren Wolk de hand opzij die ze naar hem had uitgestoken. 'Vind je dat ik er als een lamme uitzie, vrouw? Hou je handen bij je!'

Onverschillig haalde ze haar schouders op. 'Je zegt het maar Zilveren Wolk.'

Maar het pad van de heuvel naar beneden was zwaar en moeilijk en de dunne laag smeltende sneeuw onttrok verscheidene kleinere, verraderlijke rotsen, die glad en glibberig aanvoelden onder zijn voeten, aan het zicht. Voordat hij tien stappen gedaan had, wenste Zilveren Wolk al dat hij ondanks zijn trots toch het aanbod van Zij Die Weet had aangenomen. Maar dat was onmogelijk geweest. Niemand vond het erg als hij een beetje mank liep, maar als hij hulp nodig had op een licht hellend pad als dit, zouden ze kunnen gaan denken dat het tijd werd om hem naar zijn laatste rustplaats te helpen. Oude mensen verdienden ontzag, ja, maar ze konden slechts tot een bepaald punt verzorgd worden. In zijn tijd had hij andere ouden naar hun laatste rustplaats geholpen, en dat was een treurige bezigheid. Een ligplaats voor hen in de sneeuw maken en blijven toekijken tot de kou hen in hun laatste slaap had gewiegd. Zulke hulp wilde hij zelf niet. Zijn tijd moest komen als het tijd was, geen uur eerder. Binnenkort zou het toch al zover zijn.

Hij hijgde een beetje toen hij onder aan de heuvel kwam en hij had het warm en was bezweet onder zijn mantel van dik, grijs bont. Maar de afdaling was niet zo erg geweest. Hij was nog steeds sterk genoeg om het alleen af te kunnen.

Zilveren Wolk rook etensgeuren. Het gelach van kinderen en de schelle kreten van baby's dreven in de lucht. De zon klom snel. Een gevoel van welzijn drong door in zijn geest.

Over drie dagen zou het tijd zijn voor het Zomerfeest en zou hij in de cirkel moeten dansen en een jonge os offeren en zijn bloed over de uitgekozen maagd van het jaar uitsmeren. En dan moest hij haar ter zijde nemen en haar omhelzen om het welslagen van de najaarsjacht te verzekeren. Zilveren Wolk voelde zich altijd een beetje ongemakkelijk als het Zomerfeest naderde, want hij vond dat hij wat al te mank werd om behoorlijk te kunnen dansen en misschien zou hij het offer van de os zelfs verprutsen, zoals hij eens, lang geleden, een ander oud opperhoofd had zien doen. En het omhelzen van de maagd, om dat gedeelte maakte hij zich ook een beetje zorgen. Maar in de ochtendwarmte smolten al die angsten weg. Zij Die Weet werd een bevende oude gek. De sneeuw had niets te betekenen. Niets! Dit was een mooie, heldere dag. Het Volk had een glorieuze zomer voor de boeg, die zich steeds warmer aan hen ontvouwde.

Jammer dat het Zomerfeest niet vandaag gehouden werd, dacht Zilveren Wolk. Nu hij zo opgetogen was en zijn lichaam, voorlopig althans, vervuld was van een soort hernieuwde vitaliteit. Het dansen... de os... het omhelzen van de maagd...

'Zilveren Wolk! Zilveren Wolk!'

Rauwe, ademloze stemmen, rafelig, uitgeput, naar adem snakkend, klonken vanuit de open velden voorbij de plek waar de Godinnevrouwen hun heiligdom bouwden.

Wat was dat? Jagers die zo snel terugkeerden? En zo gehaast? Hij hield zijn hand boven zijn ogen en keek in de zon. Ja, het waren Boom Van Wolven en Gebroken Berg, die zo hard ze konden naar het kamp renden en zijn naam riepen. Boom Van Wolven zwaaide heftig, als een krankzinnige bijna, met zijn speer. Gebroken Berg scheen zijn wapen helemaal niet bij zich te hebben.

Ze wankelden het kamp binnen en vielen praktisch aan de voeten van Zilveren Wolk neer, hijgend, kreunend en snakkend naar adem. Dit waren de twee sterkste en snelste mannen, maar ze moesten het hele stuk terug van de jachtgronden in volle vaart gerend hebben en ze waren aan het eind van hun krachten.

Zilveren Wolk begon zich ernstig ongerust te maken, waardoor dat al te korte moment van vrede en plezier verdreven werd. 'Wat is er?' vroeg hij, zonder hun tijd te gunnen om op adem te komen. 'Waarom zijn jullie zo vroeg terug?'

Gebroken Berg wees naar achteren. Zijn arm trilde als die van een oude man. Zijn tanden klapperden. 'Anderen!' flapte hij eruit.

'Wat? Waar?'

Gebroken Berg schudde met zijn hoofd. Hij had geen kracht meer voor woorden.

Boom Van Wolven zei met een enorme inspanning: 'We... hebben... ze... niet... gezien. Alleen hun sporen.'

'In de sneeuw.'

'In de sneeuw, ja.' Boom Van Wolven zat op zijn knieën en liet zijn hoofd omlaag hangen. Van zijn schouders naar zijn middel schokte zijn lichaam heftig, het leken bijna wel stuiptrekkingen. Na een tijdje was hij weer in staat om te spreken. 'Hun sporen. Lange, smalle voeten. Zoals dit.' Hij tekende met zijn vinger de vorm van een voet in de lucht. 'Anderen. Geen twijfel mogelijk.'

'Hoeveel?'

Boom Van Wolven schudde zijn hoofd. Hij sloot zijn ogen.

'Veel.' zei Gebroken Berg, die plotseling zijn stem weer terug had. Hij hield beide handen omhoog en stak al zijn vingers op, en nog eens, en nog eens, en nog eens. 'Meer dan wij. Twee, drie, vier keer zo veel. Ze liepen van het zuiden naar het noorden.'

'En iets naar het westen.' zei Boom Van Wolven somber.

'Naar ons toe, bedoel je?'

'Misschien. Niet... zeker.'

'Naar ons toe, denk ik.' zei Gebroken Berg. 'Of wij naar hen toe. Als we niet uitkijken, lopen we hen regelrecht in de armen.'

'Anderen hier?' zei Zilveren Wolk, alsof hij alleen tegen zichzelf sprak. 'Maar ze houden niet van de open vlakten. Dit is hun soort land niet. Hier valt niets voor hen te halen. Ze zouden dichter bij zee moeten blijven. Ben je zeker van die voeten, Boom Van Wolven? Gebroken Berg?'

Ze knikten.

'Ze kruisen ons pad, maar ik denk niet dat ze naar ons toe komen.' zei Boom Van Wolven.

'Volgens mij wel.' zei Gebroken Berg.

'Ik denk niet dat ze weten dat we hier zijn.'

'Volgens mij wel.' zei Gebroken Berg.

Zilveren Wolk bracht zijn handen naar zijn gezicht en trok hard aan zijn baard, zo hard dat het pijn deed. Hij tuurde naar het oosten, alsof hij alleen door goed genoeg te kijken de rij Anderen over het spoor kon zien lopen dat zijn volk wilde volgen. Maar het enige dat hij zag was de opkomende ochtendzon.

Toen hij zich omdraaide, kruisten zijn blikken die van Zij Die Weet.

Hij verwachtte dat ze hem op een zelfingenomen, eigengerechtigde, beschuldigende manier zou aankijken. De onverwachte midzomersneeuw bleek toch een slecht voorteken te zijn, niet? En zijn fout was niet alleen dat hij de komst ervan niet had voorspeld, hij had ook de gruwelijke betekenis ervan volkomen verkeerd uitgelegd. Ik heb het je gezegd, zou Zij Die Weet nu zeggen. We zitten in grote problemen en jij bent niet langer geschikt om ons te leiden.

Maar tot zijn verbazing was er geen spoor van een dergelijke wraakgierigheid in het gezicht van Zij Die Weet te lezen. Haar gezicht was vertrokken van verdriet en stille tranen rolden over haar wangen.

Ze stak haar hand naar hem uit en in de manier waarop ze dat deed zat bijna iets teders. 'Zilveren Wolk.' zei ze zacht, 'o, Zilveren Wolk...'

Ze huilde niet alleen om zichzelf, dacht Zilveren Wolk. Of om het gevaar dat de stam bedreigde.

Ze huilt om mij, besefte hij verbaasd.

Hoofdstuk een: Vinden

1

Edith Fellowes streek haar werkkleding glad, zoals ze altijd deed voordat ze de zorgvuldig afgesloten deur opende en over de onzichtbare scheidingslijn stapte tussen het zijn en niet zijn. Ze had haar notitieblok en haar pen bij zich, al maakte ze geen aantekeningen meer, behalve wanneer ze het absoluut nodig vond om iets te rapporteren.

Dit keer had ze ook een koffer bij zich. ('Spelletjes voor de jongen.' had ze glimlachend tegen de wacht gezegd, die er zelfs al lang niet meer aan dacht haar te ondervragen en die haar vrolijk gebaarde door te lopen door de veiligheidszone.) En zoals altijd wist het lelijke kleine jongetje dat ze zijn privé- wereld was binnengekomen, waarop hij haar huilend tegemoet kwam rennen, terwijl hij 'Mevrouw Fellowes! Mevrouw Fellowes!' riep op zijn zachte, slepende manier.

Timmie.' zei ze, en ze streek liefkozend door het ruige, bruine haar op zijn vreemd gevormde hoofdje. 'Wat is er aan de hand?'

'Waar is Jerry?' vroeg hij. 'Komt hij vandaag met me spelen?'

'Vandaag niet, nee.'

'Het spijt me wat er gebeurd is.'

'Dat weet ik, Timmie.'

'En Jerry?'

'Denk nu maar niet aan Jerry, Timmie. Huilde je daarom? Omdat je Jerry mist?'

Hij keek opzij. 'Nee, niet alleen daarom, mevrouw Fellowes. Ik heb weer gedroomd.'

'Dezelfde droom?' Mevrouw Fellowes klemde haar lippen op elkaar. Natuurlijk, de kwestie Jerry zou die droom weer terugbrengen.

Hij knikte. 'Dezelfde droom, ja.'

'Was het erg deze keer?'

'Erg, ja. Ik was... buiten. Daar waren kinderen, een heleboel. Jerry was er ook. Ze keken allemaal naar me. Sommigen lachten, anderen wezen me na en trokken gekke gezichten, maar sommigen waren aardig tegen me. Ze zeiden: Kom dan, kom dan, je kunt het wel, Timmie. Gewoon één stap tegelijk. Blijf doorlopen en dan ben je vrij. En dat deed ik. Ik liep gewoon van hier naar buiten. En ik zei: Kom dan met me spelen, maar ze werden allemaal vaag en ik kon ze niet meer zien, waarna ik terug begon te glijden, terug hierheen. Ik kon mezelf niet tegenhouden. Ik gleed helemaal terug naar binnen en er was een zwarte muur om me heen en ik kon me niet bewegen. Ik zat vast, ik was...'

'O, wat vreselijk. Wat erg, Timmie. Je weet hoe erg ik het vind.'

Zijn tanden, die te groot leken, waren te zien als hij probeerde te glimlachen, en zijn lippen spanden, waardoor zijn mond zelfs nog verder naar voren leek te steken dan hij al deed. 'Wanneer ben ik groot genoeg om naar buiten te gaan, mevrouw Fellowes? Om echt naar buiten te gaan, niet alleen in dromen?'

'Binnenkort.' zei ze zacht, terwijl ze haar hart voelde breken. 'Binnenkort.'

Mevrouw Fellowes liet hem haar hand beetpakken. Ze hield van de warme aanraking van de dikke, droge huid van zijn palm tegen de hare. Hij trok aan haar, trok haar naar binnen, en liep met haar door de drie kamers waaruit Stasis Afdeling Een bestond. Allemaal even comfortabel, ja, maar een eeuwige gevangenis voor het lelijke kleine jongetje gedurende al die zeven (Waren het er zeven? Wie wist het zeker?) jaren van zijn leven.

Hij liep met haar naar het enige raam, dat uitkeek op een met struiken en bos begroeid deel van de wereld van zijn (nu door de nacht verborgen). Er stond daarbuiten een hek, en een koel glanzend bericht op een groot bord waarschuwde alles en iedereen uit de buurt te blijven. Overtreding zou streng worden gestraft.

Timmie drukte zijn neus tegen het raam. 'Vertel me nog eens wat daar buiten is, mevrouw Fellowes.'

'Betere plaatsen. Mooiere plaatsen.' zei ze treurig.

Zoals ze de afgelopen drie jaar al zo vaak gedaan had, bestudeerde ze hem heimelijk vanuit haar ooghoek en keek ze naar zijn arme, kleine, opgesloten gezicht dat in profiel stond af getekend voor het raam. Zijn voorhoofd week plat terug naar achteren en zijn dikke, stugge haar lag er in plukken bovenop, die ze nooit behoorlijk had kunnen kammen. De achterkant van zijn schedel bolde vreemd op, waardoor zijn hoofd topzwaar leek en de indruk gaf dat het naar voren doorzakte en voorover boog, waardoor zijn hele lichaam tot een kromme houding gedwongen werd. De huid boven zijn ogen werd al naar buiten geduwd door grimmig uitstulpende, benen richels. Zijn grote mond stak verder naar voren dan zijn brede, platte neus en hij had nauwelijks een kin, alleen een kaak, die glad omlaag en naar achteren kromde. Hij was klein voor zijn leeftijd, bijna een dwerg, ondanks zijn toch al krachtige bouw, en zijn korte benen waren krom. Op zijn grote, benige wang zat duidelijk zichtbaar een felrode moedervlek, die er voor iedereen uitzag als een rafelige bliksemflits.

Hij was een heel lelijk klein jongetje en Edith Fellowes hield meer van hem dan van wat ook ter wereld.

Ze stond zelf met haar gezicht buiten zijn gezichtsveld, dus kon ze haar lippen gerust laten trillen.

Ze wilden hem doden. Zo ver was het gekomen. Hij was nog maar een kind, en nog wel een buitengewoon hulpeloos kind, en ze wilden hem de dood in sturen.

Dat zouden ze niet. Ze zou alles doen om het te voorkomen. Alles. Ze wist dat hun plannen dwarsbomen een enorm plichtsverzuim betekende en ze had nog nooit in haar leven iets gedaan dat opgevat zou kunnen worden als tegen haar plicht ingaan, voor zover ze wist, maar dat maakte nu niet uit. Ze had een plicht jegens hèn, ja, daar bestond geen twijfel aan, maar ze had ook een plicht jegens Timmie, om nog maar niet te spreken van een plicht jegens haar zelf. Ze twijfelde er niet aan welke van die drie plichten het zwaarst telde en wat op de tweede en wat op de derde plaats kwam.

Ze deed de koffer open.

Ze pakte de jas, de wollen muts met de oorflappen, en de rest. Timmie draaide zich om en keek haar aan. Zijn ogen waren zo groot, glansden zo helder, zo plechtig. 'Wat zijn dat voor dingen, mevrouw Fellowes?'

'Kleren,' zei ze. 'Kleren om buiten te dragen.' Ze wenkte hem. 'Kom hier, Timmie.'

2

Ze was eigenlijk de derde geweest die Hoskins voor een sollicitatiegesprek had opgeroepen en Personeelszaken had de voorkeur gegeven aan de andere twee. Maar Gerald Hoskins was het soort hoofd dat zelf besliste en niet per se de meningen overnam van degenen die hij daarvoor had aangewezen, zonder de moeite te nemen zich zelf een mening te vormen. Er waren mensen in het bedrijf die vonden dat dat zijn grootste fout als manager was. Soms was hij het met hen eens. Maar hoe dan ook, hij had erop gestaan dat hij zelf een gesprek had met alle drie de vrouwen.

De eerste kwam met een drie-sterrenbeoordeling van Sam Aickman, die personeelschef was van Stasis Technologies. Dat op zich maakte Hoskins al een beetje achterdochtig, want Aickman had een sterke voorkeur voor het geharde soort topmensen. Wat precies goed was als je toevallig naar een expert zocht voor het in stand houden van implosievelden, of iemand die omging met een zwerm ongeregelde positronen alsof ze dikke maatjes waren. Maar Hoskins was er niet van overtuigd dat een van Sams high-tech types de juiste keus was voor deze baan.

Ze heette Marianne Levien en ze was een echte tijgerin. Achter in de dertig, glad, slank, netjes, glanzend. Niet echt knap - dat was niet het juiste woord voor haar - maar opvallend, beslist opvallend.

Ze had prachtige jukbeenderen en gitzwart haar dat strak vanaf haar voorhoofd naar achteren was getrokken en koele, glanzende ogen die niets over het hoofd zagen. Ze droeg een elegant, diep donkerbruin mantelpakje met gouden bies dat ze eergisteren in Parijs of San Francisco gekocht kon hebben, en onder haar keel hing een o zo onopvallend bosje parels aan gouden draadjes. Niet bepaald het soort sieraad dat je volgens Hoskins bij een sollicitatiegesprek droeg, vooral niet voor een baan als deze. Ze leek eerder op een agressieve, jonge manager, die er uiteindelijk naar streefde lid van de Raad van Bestuur te worden, dan op hoe volgens hem een verpleegster eruit moest zien.

Maar in feite was ze wel een verpleegster, zelfs al leek dat een zeer bescheiden beschrijving voor iemand met haar beroepsmatige kennis en prestaties. Haar curriculum vitae was oogverblindend. Ze bezat graden in methodische pedagogiek en rehabilitatietechnieken. Ze was de assistente geweest van het hoofd van Speciale Afdelingen in de Houston General's Kinderkliniek. Adviseuse van de Katzincommissie, de federale instelling voor bijzonder onderwijs. Zes jaar ervaring met gevorderde kunstmatige-intelligentiekoppeling bij autistische kinderen. Haar softwarebibliografie was een kilometer lang.

Precies wat Stasis Technologies, Ltd. voor deze baan zocht?

Zo scheen Sam Aickman er in elk geval over te denken.

Hoskins zei: U begrijpt toch wel dat we u zullen vragen al uw verdere bezigheden te staken: uw werk in Washington, uw contacten in Houston, al uw adviserende taken waarvoor u zou moeten reizen. U zult hier in feite gedurende enkele jaren op een full-timebasis vastzitten en werken aan één enkele, zeer gespecialiseerde opdracht.'

Ze vertrok geen spier. 'Dat begrijp ik.'

'Ik zie dat u alleen al in de afgelopen achttien maanden aanwezig bent geweest bij conferenties in Sao Paolo, Winnipeg, Melboume, San Diego en Baltimore en dat er namens u voordrachten zijn gehouden op vijf andere wetenschappelijke bijeenkomsten die u niet persoonlijk kon bijwonen.'

'Dat klopt.'

'En toch bent u er zeker van dat u de overstap kunt maken van een zeer actieve carrière, zoals u die in uw c.v. beschrijft naar het in feite geïsoleerde soort bestaan dat u hier te wachten staat?'

Er stond een koude, vastberaden gloed in haar ogen. 'Ik dènk niet alleen dat ik volkomen in staat ben de overstap te maken, ik doe het zelfs graag en kijk ernaar uit.'

Daar klopte toch iets niet, vond Hoskins. Hij zei: Kunt u dat uitleggen? Misschien beseft u niet hoe... eh... monastiek we hier bij Stasis Technologies, Ltd. te werk gaan. En hoe veeleisend met name de verantwoordelijkheden op uw eigen terrein waarschijnlijk zullen zijn.'

'Ik denk dat ik dat wel besef, doctor Hoskins.'

'En toch doet u het graag en kijkt u emaar uit?'

'Misschien ren ik wel niet zo graag meer van hot naar her, van Winnipeg naar Melboume en Sao Paolo, als vroeger.'

'Een beetje opgebrand, misschien? Bedoelt u dat, doctor Levien?'

Op haar lippen verscheen een vage glimlach, het eerste teken van enige menselijke warmte dat Hoskins bij haar gezien had sinds ze zijn kantoor was binnengekomen. Maar het was bijna even snel verdwenen als het gekomen was. 'Zo zou u het kunnen noemen, doctor Hoskins.'

'Ja, maar noemt u het zo?'

Ze keek verbaasd bij deze onverwachte uitval. Maar toen haalde ze diep adem en herstelde haar allesbehalve onverstoorbare evenwicht met enige nauwelijks zichtbare inspanning. 'Opgebrand is misschien wat al te sterk uitgedrukt voor mijn huidige instelling. Laten we zeggen dat ik erop uit ben om mijn energie op een andere manier aan te wenden, omdat die, zoals u ziet, nogal verspreid is geraakt over meerdere zaken, zodat ik haar kan richten op een enkel, geconcentreerd doel.'

'O... ja. Precies.'

Hoskins keek haar aan met een mengeling van afschuw en ontzag. Haar stem was een volmaakt gestemde alt, haar wenkbrauwen waren onberispelijk symmetrisch, ze zat kaarsrecht overeind, in een zo mooi mogelijke houding. Ze was in elk opzicht buitengewoon. Maar ze leek niet echt.

Na een korte pauze zei hij: 'Wat is de precieze reden waarom u naar deze baan gesolliciteerd hebt, behalve dan dat u nu uw energie op een enkel, geconcentreerd doel kunt richten?'

'Experimenten vind ik fascinerend.'

'O. Vertelt u eens.'

'Zoals elke eersteklas schrijver van kinderboeken weet, is de wereld van het kind heel anders dan de wereld van volwassenen. Het is zelfs een onaardse wereld, met totaal andere waarden en realiteiten. Naarmate we ouder worden, stappen de meesten van ons zo volledig over van die wereld naar deze, dat we de aard van de wereld die we hebben achtergelaten vergeten. Gedurende al mijn werk met kinderen heb ik geprobeerd in hun gedachten binnen te dringen en de ander-wereldse natuur zo goed mogelijk te begrijpen als mijn beperkingen als volwassene me mogelijk maken.'

Terwijl hij probeerde de verrassing niet in zijn stem door te laten klinken, zei Hoskins: 'Vindt u dat kinderen onaardse wezens zijn?'

'Figuurlijk gezien wel, ja. Natuurlijk niet letterlijk.'

'Natuurlijk.' Fronsend keek hij haar c.v. door. 'U bent nooit getrouwd geweest?'

'Nee, nooit,' zei ze koel.

'En ik neem aan dat u evenmin aan een eenouderschap gedacht hebt?'

'Enkele jaren geleden heb ik serieus over die mogelijkheid nagedacht. Maar mijn werk verschafte me een soort surrogaat ouderschap, dat ruim voldoende was.'

'Ja, dat zal wel. Nou, u zei zoëven dat u de wereld van het kind als een fundamenteel onaardse plaats ziet. In hoeverre is die bewering een antwoord op mijn vraag waarom u naar deze baan gesolliciteerd hebt?'

'Als ik blindelings de opvallend vage beschrijving van uw experiment moet accepteren, zoals u mij die gegeven hebt, zou ik een kind moeten verzorgen dat vrij letterlijk uit een niet-aardse wereld komt. Niet voor wat betreft de ruimte, maar wel de tijd, al is de essentie van de desbetreffende situatie equivalent. Ik zou de kans toejuichen om een kind te mogen bestuderen dat zo fundamenteel verschilt van ons, veroorzaakt door een verkregen parallactische verschuiving die aanvullende inzichten zou kunnen verschaffen voor mijn eigen werk.'

Hoskins staarde haar aan. Nee, dacht hij. Volkomen onecht. Een slim gemaakte soort androïde. Een verpleegsterrobot. Behalve dan dat ze dergelijke perfecte robots van dit niveau nog niet gebouwd hadden, dat wist hij zeker. Ze moest dus een menselijk wezen van vlees en bloed zijn. Maar zo gedroeg ze zich beslist niet.

Hij zei: 'Dat is misschien niet zo eenvoudig. Er kunnen communicatieproblemen optreden. Het kind zal heel waarschijnlijk een spraakgebrek hebben, weet u. Er bestaat trouwens een grote kans dat het vrijwel niet zal kunnen praten.'

'Het?'

'Hij, zij. We kunnen u nog niet zeggen wat. U moet beseffen dat het kind hier pas over een week of drie komt, plus of min een dag of twee, en tot het komt weten we eigenlijk niets over de toestand waarin het verkeert.'

Dat leek haar onverschillig te laten. 'Ik ben me bewust van de risico's. Het kind kan vocaal, lichamelijk en misschien intellectueel ernstig gehandicapt zijn.'

'Ja, misschien zult u het moeten behandelen als een ernstig gestoord kind uit uw eigen vakgebied. We weten het gewoon niet. U krijgt een geheel onbekend kind van ons.'

'Ik ben bereid die uitdaging aan te gaan.' zei ze. 'Of elke andere. Uitdagingen interesseren me, doctor Hoskins.'

Dat geloofde hij graag. De conditionele en zelfs speculatieve aard van de werkomschrijving had geen reactie in haar opgeroepen. Ze leek bereid te zijn alles het hoofd te bieden en leek zich niet druk te maken over de waaroms en waarvoors.

Het was niet moeilijk om te zien waarom Sam Aickman zo onder de indruk van haar was geweest.

Hoskins zweeg weer even, net lang genoeg om haar de kans te geven. Marianne Levien aarzelde niet er gebruik van te maken.

Ze stak haar hand in haar aktentas en haalde er een palmtopcomputer uit die niet groter was dan een flinke munt. 'Ik heb dit meegenomen.' zei ze, 'een programma waaraan ik gewerkt heb sinds op het computernetwerk het bericht verscheen dat u deze vacature had uitstaan. Het is een variatie op ander werk dat ik zeven jaar geleden in Peru gedaan heb met kinderen die hersenbeschadigingen hadden: zes algoritmen bepalen de communicatiestroom en passen die aan. In feite slaan ze de normale verbale kanalen in de geest over en...'

'Dank u.' zei Hoskins vlak, terwijl hij naar het kleine apparaatje in haar uitgestoken hand keek alsof ze hem een bom aanreikte. 'Maar er zijn allerlei juridische haken en ogen die me ervan weerhouden naar uw materiaal te kijken voordat u inderdaad een werknemer bent van Stasis Technologies, Ltd. Wanneer u eenmaal onder contract staat, zal ik natuurlijk met alle plezier gedetailleerd op uw voorgaande onderzoek ingaan, maar voor het zover is...'

'Natuurlijk,' zei ze. Ze kreeg een kleur op haar smetteloze wangen. Een tactische fout, en dat wist ze: overenthousiasme, opdringerigheid zelfs. Hoskins keek nauwgezet toe hoe ze zich herstelde. 'Ik begrijp de situatie geheel. Het was dom van me om op die manier te proberen de formaliteiten over te slaan. Maar ik hoop dat u begrijpen kunt, doctor Hoskins, dat ik, ondanks mijn zorgvuldig opgebouwde faqade, in feite een onderzoeker ben, met al het enthousiasme van een pas afgestudeerde academicus die op pad gaat om de geheimen van het heelal te onthullen. Ondanks al mijn kennis van wat juist en passend is, heb ik soms de neiging om vaste protocollen over te slaan, alles zuiver uit een koortsachtig verlangen om door te dringen tot de kern van...'

Hoskins glimlachte. Hoskins knikte. Hoskins zei: 'Natuurlijk, doctor Levien. Het is geen zonde om in het vuur van uw enthousiasme fouten te maken. En dit is een zeer waardevol gesprek geweest. Zodra we een beslissing genomen hebben, zullen we contact met u opnemen.'

Ze keek hem vreemd aan, alsof ze verrast was dat hij haar niet ter plekke in dienst nam. Maar ze was zo verstandig niet meer te zeggen dan 'Hartelijk dank' en 'Tot ziens'.

Bij de deur van zijn kantoor bleef ze staan, keek om en wierp hem nog een laatste flitsende, geladen glimlach toe. Toen was ze weg en liet ze een nagloeiend beeld achter op het netvlies van Hoskins' geest.

Poe, dacht Hoskins.

Hij pakte een zakdoek en veegde zijn voorhoofd af.

De tweede kandidaat was in vrijwel elk opzicht anders dan Marianne Levien. Ze was om te beginnen al twintig jaar ouder. Verder was er niets elegants, koels, indrukwekkends, opvallends of androïdisch aan haar. Ze heette Dorothy Newcombe. Ze was dik, moederlijk, bijna overdadig; ze droeg geen sieraden en haar kleding was eenvoudig, smakeloos zelfs; haar houding was mild en haar gezicht aangenaam vrolijk.

Een gouden aura van moederlijke warmte leek haar te omhullen. Ze zag eruit als de ideale droomoma van ieder kind. Ze leek zo eenvoudig en meegaand, dat het moeilijk te geloven was dat ze de vereiste achtergrond op het gebied van kindergeneeskunde, natuurkunde en klinische chemie had. Maar het stond allemaal in haar curriculum vitae, en daarbij had ze nog een ander verrassend specialisme: een graad in antropologische geneeskunde. Want ondanks alle wonderen van de beschaving in de eenentwintigste eeuw, waren er hier en daar op de wereldbol nog steeds primitieve gebieden, en Dorothy Newcombe had in zes of zeven van die gebieden gewerkt, in verscheidene delen van de wereld: Afrika, Zuid-Amerika, Polynesië, Zuidoost-Azië. Geen wonder dat Sam Aickman haar had goedgekeurd. Een vrouw die als voorbeeld had kunnen dienen voor een standbeeld van de godin van moederliefde en die daarnaast ervaring had met kinderen uit onderontwikkelde samenlevingen.

Ze leek in elk opzicht volkomen geschikt. Na de verdrukkende, superglanzende perfectie van de al te indrukwekkende Marianne Levien, voelde Hoskins zich zo op zijn gemak bij deze vrouw, dat hij een sterke drang moest onderdrukken om haar de baan meteen aan te bieden, zonder zelfs met haar gesproken te hebben. Het zou niet de eerste keer zijn dat hij zich de luxe gunde toe te geven aan een spontaan opgekomen gevoel.

Maar het lukte hem het te negeren.

En tot zijn verbazing en ontzetting slaagde Dorothy Newcombe erin zichzelf voor de baan uit te schakelen, nog voordat het gesprek vijf minuten geduurd had.

Tot aan het fatale moment was alles prachtig verlopen. Ze was warm en innemend. Ze hield natuurlijk van kinderen; ze had er zelf drie, en zelfs daarvóór had ze als oudste kind in een groot gezin met een ziekelijke moeder van jongs af aan te maken gehad met het opvoeden van kinderen en had zolang ze zich kon herinneren haar vele broertjes en zusjes verzorgd. En ze had de juiste beroepsmatige achtergrond. Ze kwam met de hoogste aanbevelingen van de ziekenhuizen en klinieken waarin ze gewerkt had, ze had probleemloos de vreemdste en meest veeleisende omstandigheden het hoofd geboden die ze in afgelegen gebieden kon tegenkomen, ze hield ervan met allerlei soorten minder bevoorrechte kinderen te werken en keek er reikhalzend naar uit om de unieke problemen aan te vatten die het project van Stasis Technologies vast met zich meebracht.

Maar toen kwam het gesprek op het onderwerp waarom ze haar huidige werk wilde opzeggen - een belangrijke en kennelijk goedbetaalde baan als hoofd verpleging in een kindertehuis in een van de zuidelijke staten - en zich wilde opsluiten in het geheime en streng bewaakte hoofdkwartier van Stasis Technologies. En ze zei: 'Ik weet dat ik veel zal moeten opgeven om hierheen te kunnen komen. Toch ga ik er ook flink op vooruit. Ik krijg niet alleen de kans het soort werk te doen dat ik het liefst doe op een gebied waar nog nooit eerder iemand gewerkt heeft, maar het geeft me ook de kans eindelijk verlost te worden van die verdomde lastpak Bruce Mannheim.'

Hoskins voelde een koude rilling door zich heen gaan. 'Bruce Mannheim? Bedoelt u de advocaat voor "kinderen in nood"?'

'Is er nog een andere?'

Hij haalde diep adem en hield hem in. Mannheim! Die schreeuwlelijk! Die onruststoker! Hoe was Dorothy Newcombe in godsnaam bij hem betrokken geraakt? Dit was volkomen onverwacht en zeer onwelkom.

Na een tijdje vroeg hij voorzichtig: 'Bedoelt u dan dat er problemen zijn tussen u en Bruce Mannheim?'

Ze lachte. 'Problemen? Zo zou je het wel kunnen noemen. Hij klaagt mijn ziekenhuis aan. Klaagt mij aan, zou ik moeten zeggen, denk ik. Ik ben zelfs een van de genoemde verdachten. We hebben het er de afgelopen zes maanden vreselijk druk mee gehad.'

Een misselijk makend gevoel groeide diep in Hoskins' maag. Hij rommelde met de papieren op zijn bureau en vocht om zich weer onder controle te krijgen. 'Hierover staat niets in uw persoonlijke rapport.'

'Niemand heeft me iets gevraagd. Ik probeerde natuurlijk niets te verbergen, anders zou ik het nu niet genoemd hebben. Maar het onderwerp is gewoon nooit ter sprake gekomen.'

'Nou, dan vraag ik het u nu, mevrouw Newcombe. Wat heeft dit allemaal te betekenen?'

'U weet wat voor herrieschopper Mannheim is? U weet dat hij de meest extreme standpunten inneemt om iedereen te laten zien hoe bezorgd hij zich maakt over het welzijn van kinderen?'

Het leek hem niet verstandig om zich te laten overhalen tot het spuien van zijn mening. Niet als het om Bruce Mannheim ging. Gelaten zei Hoskins: Ik weet dat er mensen zijn die zo over hem denken.'

'Wat zegt u dat diplomatiek, doctor Hoskins. Bent u bang dat hij uw kantoor afluistert?'

'Dat niet bepaald, maar ik hoef niet per se uw duidelijke afschuw voor Mannheim en zijn ideeën te delen. Eerlijk gezegd heb ik me geen mening over hem gevormd. Ik heb niet veel acht geslagen op de kwesties die hij aansneed.' Dat was een grove leugen en Hoskins voelde zich er ook niet prettig door. In een van de eerste voorbereidende verslagen over het huidige project had gestaan: Doe er alles aan om ervoor te zorgen dat we plagen als Bruce Mannheim niet op onze nek krijgen. Maar Hoskins voerde een sollicitatiegesprek met haar, niet andersom. Hij voelde zich niet verplicht haar meer te vertellen dan hem juist leek.

Hij leunde naar voren. 'Het enige dat ik weet, is dat hij een zeer spraakzame kruisvaarder is met een hoop uitgesproken ideeën over hoe kinderen die worden opgenomen moeten worden opgevoed. Of zijn ideeën juist zijn of niet, dat kan ik u echt niet zeggen. En over die rechtszaak, mevrouw Newcombe...'

'We hebben wat kleine kinderen van straat gehaald. De meesten daarvan zijn derde generatie drugverslaafden, zelfs vierde generatie, aangeboren verslaafden. Dat is het treurigste dat u zich kunt voorstellen, kinderen die verslaafd geboren worden. Ik neem aan dat u de algemeen aanvaarde theorie kent dat drugverslaving, net als de meeste andere lichamelijke verslavingen, heel vaak ontstaat vanuit een genetische aanleg in die richting?'

'Natuurlijk.'

'Nou, we hebben genetisch onderzoek gedaan op die kinderen, en op hun ouders en grootouders, wanneer we die konden vinden. We proberen de drug-positieve genen te lokaliseren en te isoleren, als er al zoiets bestaat, in de hoop dat we er ooit iets aan zullen kunnen doen.'

'Dat lijkt me een heel goed plan.' zei Hoskins.

'Dat vindt iedereen, behalve Bruce Mannheim, kennelijk. Zoals hij ons aanvalt, zou je eerder zeggen dat we genenchirurgie uitvoeren op die kinderen en niet gewoon maar een beetje rondzoeken in hun chromosomen, om te zien wat er te vinden is. Zuiver onderzoekend werk, zonder dat we maar iets aan de genen veranderen. Maar hij sloeg ons met zestien verschillende dwangbevelen om de oren, waardoor we geen kant meer op konden. Om te huilen. We hebben geprobeerd het uit te leggen, maar hij wil niet luisteren. Hij verdraait onze eigen verklaringen en gebruikt ze voor zijn eigen volgende rechtszaak. En u weet hoe de rechters zijn als het om beschuldigingen gaat dat er op kinderen geëxperimenteerd wordt.'

'Helaas wel.' zei Hoskins somber. 'En dus verspilt uw kliniek haar energie en financiën aan advocaten in plaats van...'

'Niet alleen de kliniek. Hij heeft specifieke personen genoemd. Ik ben daar een van. Een van de negen onderzoekers die hij van kindermishandeling beschuldigt - letterlijk kindermishandeling - naar aanleiding van zijn zogenaamde bestudering van ons werk in dezen.' Er klonk duidelijk verbittering in haar stem, maar ook een zweem van geamuseerdheid. Haar ogen flikkerden helder op. Ze lachte, tot haar zware borsten schudden. Kunt u het zich voorstellen? Kindermishandeling? Ik?'

Hoskins schudde vriendelijk zijn hoofd. 'Dat klinkt ongeloofwaardig.'

Maar zijn hart zonk hem in de schoenen. Hij twijfelde er nog steeds niet aan dat deze vrouw de ideale persoon was voor het werk. Maar hoe kon hij iemand aannemen die al problemen had met de gevreesde Bruce Mannheim? Dit project zou op zich al genoeg geschilpunten veroorzaken. Het zou toch al niet zo lang duren tot Bruce Mannheim met zijn neus in hun bezigheden zou gaan rondwroeten, wat voor voorzorgsmaatregelen ze ook namen. Maar hoe dan ook, Dorothy Newcombe aan de ploeg toevoegen zou vragen om de grootst mogelijke problemen zijn. Hij zag de persconferentie al die Mannheim bijeen zou roepen, waarin hij bekendmaakte dat Stasis Technologies een vrouw had aangenomen die zich nog moest verdedigen tegen de beschuldiging van kindermishandeling in een andere wetenschappelijke instelling - en Mannheim zou het woord beschuldiging laten klinken als een aanklacht - om als verpleegster en oppasser te werken voor het arme kind dat het zielige slachtoffer van deze weergaloze nieuwe vorm van ontvoering was.

Nee. Nee. Hij kon haar onmogelijk aannemen.

Het lukte hem toch nog zichzelf te dwingen haar vijf minuten lang verdere vragen te stellen. Oppervlakkig gezien bleef alles vriendelijk en plezierig. Maar het was een zinloze oefening en Hoskins wist dat Dorothy Newcombe het wist. Toen ze wegging, bedankte hij haar voor haar openheid en betuigde zijn waardering voor haar hoge kwalificaties en verzekerde haar er op de gebruikelijke manier van dat hij spoedig contact met haar zou opnemen, waarop ze had geglimlacht en gezegd had hoe plezierig hun gesprek verlopen was. Maar hij twijfelde er niet aan dat ze wist dat ze de baan niet zou krijgen.

Zodra ze weg was, belde hij Sam Aickman en zei: 'In godsnaam, Sam, waarom heb je me niet gezegd dat Dorothy Newcombe op het moment het slachtoffer is van een idiote rechtsvervolging door Bruce Mannheim?'

Uit Aickmans gezicht op het scherm sprak verbazing, grenzend aan schrik. Is dat waar?'

'Dat heeft ze me net verteld. Een aanklacht van kindermishandeling die voortvloeit uit het werk dat ze doet.'

'Nee maar. Nee maar.' zei Aickman terneergeslagen. Hij keek nu eerder beschaamd dan verbaasd. 'Jezus, Jerry, ik had er geen idee van dat ze problemen had met die enorme lastpak. En we hebben haar grondig ondervraagd, laat ik je dat zeggen. Maar niet grondig genoeg, denk ik.'

'Dat ontbrak er net aan, iemand voor dit werk in dienst nemen die al op de zwarte lijst van Mannheim staat.'

'Maar ze is fantastisch goed, hè? Beslist het moederlijkste wezen dat ik ooit...'

'Ja, beslist. En ze wordt geleverd met de niet-goed-geld-terug-garantie dat we de juridische aasgieren van Mannheim op haar nek krijgen zodra ze ontdekken dat ze hier is. Of denk je soms van niet, Sam?'

'Het ziet ernaar uit dat je dan Marianne Levien zult moeten nemen, niet?'

Ik heb nog niet alle sollicitatiegesprekken gehad.' zei Hoskins. 'Maar Levien lijkt me redelijk goed.'

'Ja, zeg dat wel.' zei Aickman met een grijns.

4

Edith Fellowes kon niet weten dat ze slechts kandidaat nummer drie voor de baan was, maar het zou haar niet verrast hebben, als ze het wel had geweten. Ze was eraan gewend onderschat te worden. Er was niets flitsends aan haar, niets bijzonders, niets dat onmiddellijk wees op mogelijke topkwalificaties. Ze was noch verbazend knap, noch opvallend lelijk, evenmin was ze heel hartstochtelijk of gereserveerd, of beschikte ze over een doldriest inzicht of was ze angstaanjagend briljant. Haar hele leven hadden de mensen de neiging haar niet te zien staan. Maar ze was een stabiele vrouw die beide benen op de grond had en uitstekend wist hoeveel ze zelf waard was en over het algemeen leidde ze een kalm, genoegzaam bestaan. Over het algemeen.

Het op een campus lijkende hoofdkwartier van Stasis Technologies, Ltd. was een geheimzinnige plek voor haar. Normaal uitziende, grijze gebouwen, kaal en gewoon, rezen op uit vriendelijke groene gazons waarin verspreid enkele kleine bomen stonden. Het was een onderzoekscentrum als duizend andere. Maar Edith Fellowes wist dat in deze gebouwen vreemde dingen aan de hand waren, dingen die haar begrip te boven gingen, dingen waar ze met haar voorstellingsvermogen vrijwel niet bij kon. De gedachte dat ze binnenkort misschien in een van die gebouwen zou werken, gaf haar een gevoel van ontzag.

Zoals de meeste mensen had ze slechts een vaag idee van wat het voor een bedrijf was of op welke manier het de fantastische dingen had gedaan die het gedaan had. Ze had natuurlijk gehoord van de babydinosaurus die ze uit het verleden hadden gehaald. Nadat ze haar aanvankelijke terughoudendheid overwonnen had, had het haar een wonder geleken. Maar de uitleg op de televisie over hoe Stasis Technologies, Ltd. naar het verleden was gegaan om het uitgestorven reptiel naar de eenentwintigste eeuw te brengen, was haar geheel ontgaan. En toen had de expeditie naar de manen van Jupiter Stasis en zijn dinosaurus van de voorpagina's van de kranten verdreven en was ze er alles over vergeten. De dinosaurus was gewoon weer een negendaags wonder geweest, een van de vele in een eeuw die leek de eeuw der wonderen te worden.

Maar nu was Stasis kennelijk van plan een kind uit het verleden te halen, een menselijk kind, een prehistorisch menselijk kind. Ze zochten iemand om voor dat kind te zorgen.

Dat kon zij.

Dat wilde zij.

Misschien kon ze dat wel beter dan ieder ander. Ze zou het in elk geval heel, heel goed kunnen.

Ze hadden gezegd dat het een uitdagende, ongewone, uiterst moeilijke baan zou zijn. Daar liet ze zich niet door afschrikken. Ze had doodgewone, eenvoudige banen zonder uitdaging altijd liever vermeden.

Ze hadden gevraagd om een vrouw met een natuurkundige achtergrond, enige kennis van klinische chemie en iemand die van kinderen hield. Edith Fellowes voldeed aan alle drie de eisen.

Ze was geboren met een liefde voor kinderen - welk normaal mens, vroeg ze zich af, hield niet van kinderen? Vooral vrouwen.

Haar natuurkundige kennis had deel uitgemaakt van haar verpleegstersopleiding. De klinische chemie was een soort nadere overweging geweest - het had haar een goed idee geleken, als ze met zieke kinderen zou komen te werken waarvan velen te vroeg geboren waren of om andere redenen een moeilijke start in het leven hadden gehad - om een zo goed mogelijk begrip te hebben van hoe hun kleine, problematische lichaampjes effectiever zouden kunnen functioneren. Een uitdagende, moeilijke baan met een ongewoon kind, ja, dat sprak haar wel aan. Het salaris dat ze boden was eigenlijk ook fenomenaal, voldoende om haar aandacht te trekken, al had een hang naar geld nooit een grote rol gespeeld in haar leven. En ze was klaar voor een nieuwe uitdaging. De al te bekende routines in een kinderziekenhuis begonnen haar te vervelen, ze begon er zelfs een afkeer van te krijgen. Het leek haar vreselijk om een hekel te hebben aan je eigen werk, vooral haar soort werk. Misschien was ze toe aan verandering. Voor een prehistorisch kind zorgen...

Ja. Ja.

'Doctor Hoskins kan u nu ontvangen.' zei de receptioniste.

Een elektronisch bestuurde deur schoof geluidloos open. Juffrouw Fellowes stapte een opvallend saai kantoor binnen waarin een gewoon bureau stond, een gewoon datascherm en waarin een gewoon uitziende man zat van ongeveer vijftig jaar oud, met dun wordend, zandkleurig haar, een beginnende onderkin en een vreemd omlaag gebogen mond, die er misschien sulliger uitzag dan eigenlijk zou moeten.

Op het naambordje op het bureau stond:

Doctor Gerald A. Hoskins

Hoofd Directieraad

Juffrouw Fellowes vond het eerder grappig dan indrukwekkend. Was hef bedrijf echt zo groot dat de directeur de mensen moest helpen herinneren wie de man was die de leiding had door in zijn eigen kantoor een naambordje voor zich neer te zetten? En waarom vond hij het noodzakelijk op te scheppen met zijn doctorstitel? Had niet iedereen hier een proefschrift of twee geschreven? Was dit zijn manier om duidelijk te maken dat hij niet zomaar een directeur was, maar dat hij zelf ook een echte geleerde was? Ze zou ook wel aangenomen hebben dat de directeur van een uiterst gespecialiseerd bedrijf als Stasis Technologies, Ltd. een geleerde zou zijn zonder dat ze er zo mee om haar oren werd geslagen.

Maar dat deed er niet toe. Een mens kon ergere zwakheden hebben dan een beetje gewichtigdoenerij.

Hoskins had een stapel computeruitdraaien voor zich liggen. Haar curriculum vitae, nam ze aan, met het verslag van haar voorgaande gesprekken en dergelijke. Hij keek van de uitdraaien naar haar op en terug naar de uitdraaien en weer naar haar. Zijn taxatie was openhartig, maar een beetje te direct. Automatisch verstrakte juffrouw Fellowes. Ze voelde haar wangen blozen en in haar kaak trilde even een spiertje.

Hij vindt mijn wenkbrauwen te dik en mijn neus staat een beetje uit het midden, zei ze tegen zichzelf.

Maar toen zei ze fel tegen zichzelf dat ze idioot deed, dat die man er net zo weinig belang bij had haar te beoordelen op de stand van haar neus en de dikte van haar wenkbrauwen als dat hij zou moeten weten welk merk schoenen ze droeg. Maar het was toch verrassend en een beetje verontrustend om zo gespannen door een man bekeken te worden. Een verpleegster in uniform was meestal onzichtbaar, voor de meeste mannen althans. Nu droeg ze haar uniform niet, maar met de jaren had ze manieren geleerd om zelfs in haar gewone kleren onzichtbaar te zijn voor mannen, en ze vond dat ze daar vrij goed in geslaagd was. Dat ze nu op deze manier bestudeerd werd, was iets dat ze onplezieriger vond dan nodig was.

Hij zei: 'Uw achtergrond is voortreffelijk, juffrouw Fellowes.'

Ze glimlachte, maar zei niets. Wat zou ze kunnen zeggen? Hem gelijk geven? Tegenspreken?

'En u wordt zeer aanbevolen door uw meerderen. Ze prijzen u allemaal in vrijwel identieke bewoordingen, wist u dat? Onwankelbare toewijding tot uw werk, een diep plichtsbesef, zeer inventief in tijden van nood, uitstekende technische kennis...'

'Ik werk hard, doctor Hoskins, en meestal weet ik waar ik mee bezig ben. Ik denk dat dat gewoon mooie manieren zijn om deze twee basisbegrippen onder woorden te brengen.'

'Dat denk ik ook.' Zijn ogen staarden haar aan en plotseling voelde ze de kracht van de man, zijn doelbewustheid, de koppige vastberadenheid om zijn taken tot een goed eind te brengen. Dat konden goede eigenschappen zijn voor een uitvoerder. Het kon het leven van degenen die met hem samenwerkten ook tot een hel maken. De tijd zal het leren, dacht ze. Kalm en onbezorgd keek ze terug. Uiteindelijk zei hij: 'Ik zie niet in waarom ik u over uw beroepsmatige achtergrond zou ondervragen. Dat is uitgebreid besproken tijdens uw vorige gesprekken, die u met glans en wimpel doorstaan hebt. Eigenlijk wilde ik het over slechts twee dingen met u hebben.'

Ze wachtte.

'Allereerst.' zei hij, 'wil ik weten of u ooit op de een of andere manier verwikkeld bent geweest in zaken die, eh, politiek gevoelig zouden kunnen liggen. Politiek controversieel.'

'Ik doe geheel niet aan politiek, doctor Hoskins. Ik stem als er iemand meedoet die de moeite waard is om op te stemmen, wat vaak niet zo is. Maar ik teken geen petities en ik loop niet mee in demonstraties, als u dat bedoelt.'

'Niet precies. Ik doel eerder op beroepsmatige geschillen dan politieke, denk ik. Zaken die te maken hebben met de manier waarop kinderen al of niet behandeld zouden moeten worden.'

'Ik ken maar één manier waarop kinderen behandeld moeten worden, en dat is dat je je uiterste best moet doen om aan de noden van het kind te voldoen, voor zover je kunt. Als dat simplistisch klinkt, spijt het me, maar...'

Hij glimlachte. 'Dat bedoel ik ook niet precies. Wat ik bedoel is...' Hij pauzeerde en streek met zijn tong langs zijn lippen. 'Ik bedoel kwesties zoals Bruce Mannheim. Verhitte debatten over de manier waarop in sommige openbare instituten met kinderen wordt omgegaan. Begrijpt u wat ik bedoel, juffrouw Fellowes?'

'Ik heb voornamelijk te maken gehad met zwakke of gehandicapte kinderen, doctor Hoskins. Ik probeer ze in leven te houden en help ze krachten op te doen. In zulke gevallen is er weinig om over te discussiëren, is het niet?'

'U hebt dus door uw werk nooit te maken gehad met zogenaamde kinderadvocaten van het soort van Bruce Mannheim?'

'Nooit. Ik heb wel wat over meneer Mannheim in de krant gelezen, maar ik heb nooit contact gehad met hem of met iemand zoals hij. Ik zou hem op straat niet herkennen. En ik heb ook geen echte mening over zijn ideeën, pro of contra.'

Hoskins keek opgelucht.

Hij zei: Ik wil niet zeggen dat ik tegen Bruce Mannheim ben of de ideeën die hij vertegenwoordigt, weet u, maar het zou heel lastig zijn als ons werk het doelwit werd van vijandige publiciteit.'

'Natuurlijk. Dat is ook het laatste dat ik zou willen.'

'Goed dan. We gaan verder. Mijn andere vraag heeft te maken met uw toewijding aan uw werk zoals we dat hier van u zullen eisen. Juffrouw Fellowes, denkt u dat u genegenheid kunt opbrengen voor een moeilijk, vreemd, misschien onhandelbaar en zelfs uiterst onaangenaam kind?'

'Natuurlijk kan ik dat,' zei ze meteen.

'Denkt u erover na. U krijgt met bijzondere problemen te maken. Dit zal een kind zijn zoals er geen ander op aarde bestaat. Dit zal het eenzaamste kind in de geschiedenis van de aarde zijn. Bent u erop voorbereid om zo'n last op u te nemen? Bent u bereid om zo'n last op u te nemen?'

Hij staarde haar weer aan, alsof hij wilde proberen door haar heen te kijken. En weer beantwoordde ze zijn intense blik met een onwankelbare kracht.

'U zei dat hij moeilijk en vreemd zou zijn en - hoe zei u het ook alweer? - uiterst onaangenaam. Hoezo, onaangenaam?'

'We hebben het over een prehistorisch kind. Dat weet u. Hij of zij, we weten nog niet wat - zou best wilder kunnen zijn dan de primitiefste volkeren die we tegenwoordig op aarde nog tegenkomen. Het gedrag van dit kind zou meer als van een dier kunnen zijn dan van een kind. Een wild beest, misschien. Dat bedoel ik met moeilijk, juffrouw Fellowes.'

'Ik heb niet alleen met premature baby's gewerkt, doctor Hoskins. Ik heb ook ervaring met emotioneel gestoorde kinderen. Ik heb met heel ernstige gevallen te maken gehad.'

'Niet zo ernstig als dit, misschien.'

'We zullen zien, niet?'

'Woest, waarschijnlijk, en ellendig en eenzaam, en kwaad. Een vreemdeling die bang is, in een wereld die niet de zijne is. Weggerukt van alles dat hem bekend was en neergezet in een vrijwel complete geïsoleerdheid. Met recht een ontheemde. Kent u die term, ontheemd, juffrouw Fellowes? Die stamt uit het midden van de vorige eeuw, uit de Tweede Wereldoorlog, toen mensen zonder huis en haard door heel Europa zwierven en...'

'Er heerst nu vrede in de wereld, doctor Hoskins.'

'Natuurlijk. Maar daar zal dit kind weinig van merken. Hij zal volkomen uit zijn leven zijn weggerukt, een echte ontheemde van de schrijnendste soort. En een heel kleintje ook nog.'

'Hoe klein?'

'Op dit moment kunnen we niet meer dan een massa van veertig kilo per keer uit het verleden halen. Dat omvat niet alleen het levende wezen, maar ook de omringende levenloze isolatiezone. We hebben het dus over een klein kind, een heel klein kind.'

'Een zuigeling dus?'

'Dat weten we niet zeker. We hopen een kind van zes of zeven jaar te krijgen, maar het zou een stuk jonger kunnen zijn.'

'Weet u het niet? U graait gewoon maar blindelings rond?'

Hoskins keek misnoegd. 'Laten we het ergens anders over hebben, juffrouw Fellowes. In uw biogegevens staat dat u getrouwd bent geweest, maar dat u al jarenlang alleen leeft.'

Ze voelde haar gezicht blozen. 'Ik ben een keer getrouwd geweest, ja. Korte tijd maar, lang geleden.'

'Geen kinderen.'

'Het huwelijk liep stuk.' zei ze, 'voornamelijk omdat bleek dat ik geen kinderen kan krijgen.'

'Ik snap het.' zei Hoskins, die ongemakkelijk keek.

'Er waren natuurlijk allerlei eenentwintigste eeuwse manieren om het probleem te omzeilen - buitenbaarmoederlijke embryonale ruimten, implantaties, draagmoeders, enzovoort. Maar mijn man kon zich niet verenigen met welke manier dan ook, behalve de oude, traditionele manier van het uitwisselen van genen. Het moest helemaal ons kind zijn, van hem en van mij. En ik moest het kind de volle negen maanden dragen. Maar dat kon ik niet en hij kon geen van de alternatieven accepteren, en dus... gingen we uit elkaar.'

'Het spijt me... En u bent niet meer hertrouwd?'

Haar stem bleef kalm, emotieloos. 'De eerste poging was pijnlijk genoeg. Ik kon nooit zeker weten of ik een tweede keer niet nog erger gekwetst zou worden en ik kon me er niet toe zetten het risico te nemen. Maar dat betekent niet dat ik niet weet hoe ik voor kinderen moet zorgen, doctor Hoskins. Ik hoef vast niet uit te leggen hoe de keuze van mijn beroep hoogst waarschijnlijk iets te maken heeft met de grote leegte die mijn huwelijk geschapen heeft in mijn... in mijn geest, zo u wilt. En dus in plaats dat ik slechts voor een of twee kinderen zorg, heb ik er tientallen verzorgd. Honderden. Alsof ze van mijzelf waren.'

'Het waren niet allemaal lieve kinderen.'

'Niet allemaal lief, nee.'

'Niet alleen zoete kinderen met schattige mopsneusjes die klokkende geluidjes maken? U nam ze zoals ze waren, knap of lelijk, lief of wild? Onvoorwaardelijk?'

'Onvoorwaardelijk,' zei juffrouw Fellowes. 'Kinderen zijn kinderen, doctor Hoskins. Degenen die niet knap en lief zijn, zijn juist degenen die misschien de meeste hulp nodig hebben.'

Hoskins zweeg en dacht even na. Ze voelde een gevoel van teleurstelling in zich opkomen. Ze was hierheen gekomen om over haar technische achtergrond te praten, haar onderzoek op het gebied van elektrolytische evenwichtsstoornissen, neuro-receptoren, psychotherapie. Maar daar had hij haar niets over gevraagd. Hij had zich helemaal geconcentreerd op dat gedoe of ze voor een ongelukkig, wild kind kon zorgen - misschien wel of ze voor welk kind dan ook kon zorgen - alsof het daar uiteindelijk alleen maar om ging. Hoe kon hij daar in vredesnaam aan twijfelen? En over de nog minder ter zake doende kwestie of ze ooit iets gedaan had dat politiek stof zou kunnen doen opwaaien. Waarom was hij daarover begonnen? Hij wist dat dat niet zo was, dat moest hij weten. Kennelijk was hij niet erg geïnteresseerd in haar kwalificaties. Hij had duidelijk iemand einders voor de baan op het oog en zou haar een vriendelijke, beleefde afwijzing sturen, zodra hij een tactische manier had gevonden om dat te doen.

Uiteindelijk zei hij: 'Nou, op welke termijn kunt u ontslag nemen in uw huidige werkkring?'

Ze gaapte hem zenuwachtig aan. 'Bedoelt u dat u me aanneemt? Nu meteen?'

Hoskins glimlachte kort en even straalde zijn gezicht een zekere verstrooide charme uit. 'Waarom zou ik u anders vragen om ontslag te nemen?'

'Moet dit niet eerst door een commissie besproken worden?'

'Juffrouw Fellowes, Ik ben die commissie. De hoogste commissie, degene die het laatste woord heeft. En ik neem snelle beslissingen. Ik weet wat voor iemand ik zoek en die iemand schijnt u te zijn. Ik zou me natuurlijk kunnen vergissen.'

'En als dat zo is?'

'Ik kan net zo snel weer van mening veranderen, geloof me. Dit is een project waarin fouten niet zijn toegestaan. Er staat een leven op het spel, een menselijk leven, het leven van een kind. Zuiver uit wetenschappelijke nieuwsgierigheid gaan we iets doen dat sommige mensen vast monsterlijk voor dat kind zullen vinden. Daar maak ik me geen illusies over. Al geloof ik geen moment dat wij hier monsters zijn, niemand hier denkt er zo over, en ik voel geen wroeging of spijt over wat we van plan zijn te doen, en ik geloof dat het kind dat aan ons experiment onderworpen wordt er op de lange duur alleen maar beter van zal worden. Maar ik ben me er goed van bewust dat anderen het daar beslist niet mee eens zullen zijn. Daarom wil ik dat het kind zo goed mogelijk verzorgd wordt zolang het zich in onze tijd bevindt. Als blijkt dat u niet in staat bent die verzorging te geven, zult u zonder enige aarzeling worden vervangen, juffrouw Fellowes. Ik weet geen nettere manier om me uit te drukken. We doen hier niet sentimenteel en we houden er evenmin van om te gokken op iets dat we zelf kunnen bijsturen. Daarom kunt u op dit moment ervan uitgaan dat de baan voorlopig voor u is. We vragen u zich geheel los te maken van uw huidige bestaan, zonder u de garantie te geven dat we u hier langer dan de eerste week, of misschien zelfs maar de eerste dag houden. Bent u bereid dat risico te nemen?'

'U bent wel heel bot, doctor Hoskins.'

'Dat ben ik zeker. Behalve wanneer ik het niet ben. Nou, juffrouw Fellowes? Wat zegt u?'

Ik houd er ook niet van om te gokken,' zei ze.

Zijn gezicht versomberde. 'Weigert u?'

'Nee, doctor Hoskins, ik ga akkoord. Als ik ooit gedacht zou hebben dat ik niet de juiste vrouw voor de baan was, zou ik hier helemaal niet gekomen zijn. Ik kan het aan. Ik zal het doen. En u zult geen spijt van uw besluit krijgen, daarvan kunt u zeker zijn. Wanneer begin ik?'

'We zijn nu al bezig om de Stasis op een kritiek niveau te brengen. We verwachten dat we vannacht over twee weken de eigenlijke verplaatsing kunnen uitvoeren, op de vijftiende, om half acht 's avonds precies. We willen dat u er op het moment van aankomst bij bent, klaar om het meteen over te nemen. U krijgt tot dan de tijd om al uw bezigheden in de buitenwereld af te ronden. Het is toch duidelijk dat u full-time op het terrein zult blijven wonen, juffrouw Fellowes? En met full-time bedoel ik vierentwintig uur per dag, tijdens de eerste fasen ten minste. Dat hebt u toch in de specificaties van de advertentie gelezen?'

'Ja.'

'Dan begrijpen we elkaar uitstekend.'

Nee, dacht ze. We begrijpen elkaar helemaal niet. Maar dat doet er niet toe. Het gaat om het kind. Al het andere is bijzaak. Alles.

Tussenhoofdstuk een: Zij Die Weet

Het was nu halverwege de dag en het hele kamp werd bevangen door een gevoel van naderend onheil. De hele Jachtraad was van de vlakten teruggekeerd, zonder er lang genoeg te zijn gebleven om zelfs maar enig wild te zien, laat staan iets gejaagd te hebben. En nu zaten de zeven leden somber bij elkaar gekropen en maakten zich zorgen over de kans op oorlog en hoe dat van invloed op hen zou zijn. De Godinne-vrouwen hadden de drie heilige bereschedels uitgepakt en kropen er naakt voor over de grond, ingesmeerd met berevet, wolvebloed en honing, terwijl ze de speciale gebeden opzeiden die in tijden van groot gevaar wijsheid zouden moeten brengen. De Moeders hadden alle kleine kinderen verzameld en de kleintjes verscholen zich angstig en onzeker aan de rand van de cirkel.

En de oude mannen, de wijze en eerwaarde ouden van de stam, waren zelf weggetrokken naar de kleine heuvel die boven het kamp lag om de strategie te bespreken. Zilveren Wolk was daar boven, en Mammoetrijder en de eenogige, gebochelde Vecht Als Een Leeuw en de dikke, luie Stinkende Muskusos. Het lot van de hele stam zou van hun beslissingen afhangen.

Toen de Anderen de jachtgronden van de stam in de westelijke landen waren binnengetrokken en het duidelijk werd dat niets dat het Volk deed hen zou doen vertrekken, hadden de ouden besloten dat ze het beste naar het oosten konden gaan.

'De Godin heeft ervoor gekozen de westelijke landen aan de Anderen te geven,' had Stinkende Muskusos geopperd. 'Maar de koude landen in het oosten zijn van ons. De Godin heeft voorbestemd dat wij daarheen gaan om er in vrede te leven.' De anderen waren het met hem eens geweest. Waarna de Godinnevrouwen de lotstenen geworpen hadden die hadden uitgewezen dat de mening van de mannen juist was.

Dus was het Volk naar deze plek getrokken. Maar nu waren de Anderen hier kennelijk ook verschenen.

Wat moeten we nu doen? vroeg Zij Die Weet zich af.

We zouden misschien naar het zuiden kunnen gaan, naar de warme landen. Maar in de warme landen zal het nu zo langzamerhand wel wemelen van de Anderen en er zijn daar in elk geval al genoeg van onze eigen mensen die het niet leuk zullen vinden om ons te zien komen. Moeten we dan naar het noorden gaan, waar de vreselijke ijsvelden liggen? De Anderen zijn vast te teer om op zo'n plek te willen leven. Maar wij ook, vermoedde Zij Die Weet. Wij ook.

Ze voelde zich zeer bedroefd. Ze waren een lange weg gegaan naar deze plek toe. De inspannende tocht had haar lusteloos gemaakt, en ze wist dat Zilveren Wolk ook moe was, evenals velen van de anderen. Het was nu tijd om te rusten en vlees en noten te verzamelen om voor de komende winter op te slaan, en om op krachten te komen. Maar het zag ernaar uit dal ze weer op pad zouden moeten gaan, zonder enige kans op rust, zonder een moment van vrede. Waarom was dat? Was er geen plek in dit grote, woeste land waar ze een tijdje konden blijven om op adem te komen? Zij Die Weet had geen antwoorden, daarop niet, nergens op, eigenlijk. Ondanks de trotse naam die ze zichzelf gegeven had, was Zij Die Weet verbijsterd door het probleem van die eeuwig lastige Anderen, evenals door de uitdagingen en mysteries van haar eigen bestaan.

Zij was niet het enige lid van de stam zonder eigen plaats, zonder echte functie. Net als de meeste meisjes was ze opgegroeid met de gedachte dat ze een Moeder zou worden, maar ze had te lang gewacht met het uitkiezen van een partner en had liever voor een vrij, levendig, zwervend bestaan gekozen en was soms zelfs met de mannen mee naar de jachtvelden gegaan. Toen ze twintig was, een zeer hoge leeftijd voor iets dergelijks, en ze er eindelijk mee akkoord was gegaan de krijger Donkere Wind als haar partner te nemen, had ze niets anders dan dode baby's gebaard. En toen had ze Donkere Wind ook verloren, aan een zwarte koorts die hem in een enkele middag had geveld.

Ze had toen nog veel van haar schoonheid behouden, maar nadat Donkere Wind gestorven was, had niemand van de ongepaarde mannen van de stam haar willen hebben, hoe mooi ze ook was. Ze wisten dat haar schoot een plaats was die baby's doodde, dus wat voor waarde had ze dan nog als partner? En de vroege dood van Donkere Wind duidde er trouwens op dat ze met ongeluk behept was. Ze zou dus altijd alleen blijven, onaangeraakt door mannen, zij die ooit zo veel minnaars had gehad. Ze zou nooit een van de Moeders worden.

Ze kon zich evenmin bij de Godinnevrouwen aansluiten, nu niet meer: het zou een bespotting van de Godin en alles wat ze vertegenwoordigde zijn, als een steriele vrouw haar zou dienen, en je moest in elk geval al beginnen de geheimen van de Godinnevrouwen te leren voordat het eerste bloed uit je lendenen stroomde. Het was absurd dat een oudere vrouw van vijfentwintig, die in vijf jaar tijd vijf baby's gebaard en verloren had, een Godinnevrouw zou worden.

Zij Die Weet was noch een Moeder, noch een Godinnevrouw, en dat betekende dat ze helemaal niets was. Ze deed de gewone dingen die iedere vrouw zou doen, zoals het schrapen van de huiden en eten koken en voor de zieken zorgen en op de kinderen passen, maar ze had geen partner en behoorde tot geen enkele Raad, wat haar bijna een vreemde onder haar eigen volk had gemaakt. De enige hoop voor haar was dat Bewaart Het Verleden zou sterven en dan kon zij de geschiedkundige van de stam worden. Bewaart Het Verleden was een vrouw als zij, geen Moeder en geen priesteres en van de hele stam was zij de beste vriendin van Zij Die Weet. Maar hoewel Bewaart Het Verleden veertig jaar oud was, de oudste vrouw van de stam, was ze nog steeds krachtig en vitaal. Terwijl Zij Die Weet, die acht jaar jonger was, al een oude vrouw aan het worden was. Ze begon te denken dat het haar lot was te verschrompelen, te verwelken en te sterven, lang voordat Bewaart Het Verleden haar geschiedstaven overgaf en naar de Godin vertrok.

Het was een treurig bestaan. Maar Zij Die Weet zorgde ervoor dat het verdriet dat haar kwelde verborgen bleef voor de anderen. Laat hen maar bang zijn voor haar, laat hen maar de pest hebben aan haar. Ze wilde niet dat ze medelijden met haar kregen.

Zoals gewoonlijk was ze nu alleen en keek ze rond naar de anderen in hun groepen. Ieder was even hulpeloos tegen de dreiging van de Anderen als zij. Maar zij waren tenminste niet alleen en vonden troost bij de groep.

'Die daar hebben we nodig!' riep Gloeiend Oog uit. 'Zij Die Weet moet meekomen en naast ons tegen de Anderen vechten!'

'Zij Die Weet! Zij Die Weet!' riepen de mannen van de Jachtraad schor.

Ze plaagden haar natuurlijk. Dat deden ze toch altijd? Had niet ieder van deze mannen haar een voor een afgewezen, in de dagen na de dood van Donkere Wind, toen ze hoopte een nieuwe partner te vinden?

Maar toch liep ze naar hen toe en keek woest grijnzend op hen neer, zoals ze in een kring op de bevroren grond bij elkaar gekropen zaten. 'Ja.' zei ze. 'Dat is een goed idee. Ik kan net zo goed vechten als ieder van jullie.'

Ze stak zo snel haar arm uit, dat niemand haar kon tegenhouden, en greep de speer van Gloeiend Oog. Hij gromde woedend en sprong overeind om hem van haar af te pakken, maar handig verschoof ze haar handen naar de jachtgreep en prikte met de vuurstenen punt in de buik van Gloeiend Oog. Met rollende ogen keek hij haar aan. Het was niet alleen de heiligschennis dat een vrouw zijn speer aanraakte die hem deed schrikken, hij leek echt te denken dat ze hem in zijn buik zou steken.

'Geef hier.' zei hij moeizaam.

'Kijk, ze weet hoe ze hem moet vasthouden, Gloeiend Oog.' zei Boom Van Wolven.

'Ja, en ik weet ook hoe ik hem moet gebruiken.'

'Geef hier!'

Ze prikte hem er weer mee. Even dacht ze dat Gloeiend Oog een beroerte zou krijgen. Zijn gezicht was vuurrood en het zweet droop van zijn wangen. Iedereen lachte. Hij haalde uit naar de speer, maar ze trok hem opzij, buiten bereik. Woedend spuugde hij naar haar en maakte een demonengebaar met zijn samengeklemde handen. Zij Die Weet grijnsde. 'Als je dat teken nog eens maakt, spoel ik het weg met je eigen bloed.' zei ze tegen hem.

'Kom nou, Zij Die Weet.' zei Gloeiend Oog zuur. Hij vocht duidelijk om zichzelf in bedwang te houden. 'Je mag niet aan die speer komen, en dat weet je. Er dreigt zo al genoeg gevaar, zonder dat je slechte dingen doet.'

'Je hebt me uitgenodigd om met de mannen mee te gaan vechten.' zei ze. 'Nou, als ik dat doe heb ik toch een speer nodig? Die van jou is uitstekend geschikt. Maak voor jezelf maar een nieuwe, als je wilt.'

De andere mannen lachten weer. Maar hun gelach klonk nu bitterzoet.

Ze maakte schijnbewegingen met de speer en vloekend ontweek Gloeiend Oog hem. Hij kwam onbehouwen naar voren, alsof hij hem met bruut geweld van haar wilde afpakken. Ze joeg hem weg met een gemeende uithaal. Kwaad en een beetje bang sprong Gloeiend Oog achteruit.

Ze kon zich moeilijk herinneren wanneer ze zich voor het laatst zo vermaakt had. Gloeiend Oog was de sterkste krijger van de stam, en ook de knapste man, met schouders die zo breed waren als een mammoet en prachtige donkere ogen die gloeiden als kooltjes onder prachtige wenkbrauwen die als een klif naar voren staken. Toen ze jong waren, had ze vaak met hem geslapen en toen Donkere Wind gestorven was, had ze gehoopt dat hij haar als zijn partner zou nemen. Maar hij had haar als eerste afgewezen. De enige partner die hij wilde was Melkfontein, had hij gezegd. Hij hield van vrouwen die wisten hoe ze kinderen moesten baren, had hij tegen haar gezegd. En dat was het einde geweest tussen Gloeiend Oog en haar.

'Hier.' zei Zij Die Weet, die uiteindelijk medelijden kreeg. Ze leunde naar voren en stootte de punt van de speer van Gloeiend Oog in de grond. In de warmte van de middag was de laatste sneeuw van die nacht verdwenen en de aarde was zacht.

Met een grauw greep Gloeiend Oog de speer weg. 'Ik zou je moeten doden.' mompelde hij, terwijl hij ermee naar haar gezicht uithaalde.

'Ga je gang.' Ze spreidde haar armen wijd uit en stak haar borsten naar voren. Tref me hier. Dood een vrouw, Gloeiend Oog. Wat zal dat een grote prestatie zijn.'

'Misschien dat het een beetje geluk brengt.' zei hij. Maar hij liet het wapen zakken. 'Waag het ooit nog eens mijn speer aan te raken, Zij Die Weet, en ik bind je ergens aan een bergwand vast als voer voor de beren. Is dat duidelijk? Ja?'

'Bewaar je dreigementen maar voor de Anderen.' antwoordde ze kalm. 'Die zijn moeilijker bang te maken dan ik. En ik ben al helemaal niet bang.'

'Je hebt een keer een Andere van heel dichtbij gezien, is het niet?' vroeg Gebroken Berg haar.

'Eén keer, ja.' zei Zij Die Weet, met haar wenkbrauwen fronsend toen ze aan die nare gebeurtenis terugdacht.

'Hoe rook hij, toen jullie zo dicht bij elkaar waren?' vroeg Jonge Antilope. 'Hij stonk zeker erg.'

Zij Die Weet knikte. 'Als een dode hyena.' zei ze. 'Als iets dat anderhalve maand had liggen rotten. En hij was lelijk. Je kimt je niet voorstellen hoe lelijk. Zijn gezicht was plat, alsof iemand het naar binnen had geduwd, zo...' Ze maakte een nadrukkelijk gebaar met haar handen. 'En zijn tanden waren zo klein als die van een kind. Hij had belachelijk kleine oren en een heel kleine neus. En zijn armen, zijn benen...' Ze huiverde. 'Die waren absurd en afschuwelijk. Als van een spin waren ze. Zo lang en zo dun.'

Vol afgrijzen keken ze haar allemaal aan, zelfs Vlammende Speer. Niemand anders in de stam, zelfs Zilveren Wolk niet, had ooit oog in oog met een Andere gestaan, zo dichtbij dat hij hem had kunnen aanraken, zoals zij had gedaan. Sommigen hadden hen op grote afstand gezien, als voorbijsnellende schimmen, in de tijd dat de stam in de westelijke landen had geleefd. Maar Zij Die Weet was er een in het bos tegen het lijf gelopen.

Dat was jaren geleden geweest, toen ze negentien was, nog een wilde meid, die in alles haar eigen zin deed. De mannen van de Jachtraad hadden haar uiteindelijk verboden om nog met hun patrouilles mee te gaan, waarna ze een keer 's morgens vroeg, helemaal alleen, in een duistere, dreigende stemming weg was gegaan en ver van het kamp van de stam was weggedwaald. Midden op de dag had ze op een kleine open plek in een bos van witte berken een leuke, door rotsen omgeven plas gevonden, waar ze haar bontjurk had uitgetrokken en in het koude, blauwe water had gebaad. En toen ze eruit was gekomen, had ze stomverbaasd een Andere gezien, onmiskenbaar een Andere, die op nog geen twintig pas afstand naar haar had staan staren.

Hij was groot - ongelooflijk groot, als een boom - en heel mager geweest, met smalle schouders en een vlakke borst, zodat hij er nog kwetsbaarder uitzag dan een vrouw, hoe groot hij ook was. Zijn gezicht was het vreemdste gezicht geweest dat ze ooit had gezien, met rare, fijne trekken als van een kind, en een extreem bleke huid. Zijn kaken leken zo zwak, dat ze zich afvroeg hoe hij door een stuk vlees kon bijten, van de ene kant naar de andere. Maar zijn kin was onplezierig zwaar en liep laag door. Hij stak uit onder zijn vlakke, ingedrukte gezicht. Zijn ogen waren groot en hadden een vreemde, verlopen, waterige kleur, en zijn voorhoofd liep recht omhoog, zonder duidelijke wenkbrauwrichels.

Al met al vond ze hem ongelooflijk lelijk, zo lelijk als een demon. Maar hij leek niet gevaarlijk te zijn. Hij droeg geen zichtbare wapens en hij leek naar haar te glimlachen. Ze dacht tenminste dat de manier waarop hij die dunne tanden van hem ontblootte een glimlach was.

Ze was spiernaakt en in de volle rijpheid van haar jonge schoonheid. Schaamteloos stond ze voor hem en de onverwachte gedachte kwam in haar op dat ze wilde dat deze man naar haar wenkte en haar bij zich riep, en dat hij haar in zijn armen nam en de liefde met haar bedreef, hoe de Anderen ook de liefde met hun vrouwen bedreven. Hoe lelijk hij ook was, hoe vreemd hij er ook uitzag, ze verlangde naar hem. Waarom was dat? vroeg ze zich af. En ze gaf zichzelf als antwoord dat het kwam omdat hij anders was, hij was nieuw, hij was anders. Ze zou zich aan hem geven, ja. En dan zou ze met hem meegaan en met hem samenleven en zelf een Andere worden, omdat ze genoeg had van de mannen van haar eigen stam en uitkeek naar iets nieuws. Ja. Ja.

Waar hoefde ze bang voor te zijn? De Anderen zouden vreselijke demonen zijn, maar deze man leek helemaal niet op een demon, hij had alleen een raar gezicht en was veel te lang en te mager. En hij zag er allesbehalve bedreigend uit. Alleen anders.

'Ik ben Vallende Rivier.' had ze gezegd. Zo noemde ze zichzelf in die tijd. 'Wie ben jij?'

De Andere man gaf geen antwoord. Hij maakte een geluid diep in zijn keel dat wel op lachen leek.

Lachen?

'Vind je me mooi?' had ze gevraagd. Iedereen in de stam vindt me prachtig. Jij ook?'

Ze streek met haar handen door haar lange, dikke haar, dat nat was van het zwemmen. Ze maakte zich mooi en rekte zich uit, toonde hem haar volle borsten, haar krachtige, stevige armen en dijen, haar stoere nek. Ze deed glimlachend twee of drie stappen zijn kant op en kroelde een lied van verlangen. Zijn ogen sperden zich wijd open en hij schudde zijn hoofd. Hij stak zijn armen naar haar uit, met de handpalmen haar kant op gericht, en begon gebaren te maken met zijn vingers, tovenaarsgebaren, ongetwijfeld, demonentekenen. Hij deinsde achteruit.

'Je bent toch niet bang voor me? Ik wil alleen maar spelen. Kom hier, Andere.' Ze grijnsde naar hem. 'Luister nou, loop toch niet weg! Ik wil je geen kwaad doen. Begrijp je wat ik zeg?' Ze sprak heel hard, heel duidelijk, en laste grote pauzes tussen de woorden in. Hij liep nog steeds achteruit bij haar vandaan. Ze hield haar handen onder haar borsten en duwde ze naar voren in een universeel gebaar van aanbieding.

Dat begreep hij eindelijk.

Hij maakte een zacht grommend geluid, als van een in het nauw gedreven dier. In zijn ogen stond een heldere glans van angst. Hij trok zijn lippen op in een uitdrukking van... wat, ontzetting? Walging?

Ja, walging, besefte ze.

Ik moet er voor hem even lelijk uitzien als hij voor mij.

Hij draaide zich nu om en rende bij haar vandaan, holderdebolder tussen de berken door wegschietend.

'Wacht!' riep ze. 'Andere! Andere, kom terug! Ren toch niet zomaar weg, Andere!'

Maar hij was weg. Dat was de eerste keer in haar leven dat een man haar had afgewezen, en ze had het een verbazingwekkende ervaring gevonden, ongelooflijk, verbijsterend bijna. Zelfs al was hij een Andere, zelfs al moest ze voor hem vreemd en misschien onaantrekkelijk hebben geleken, vond hij haar echt zo afschrikwekkend dat hij gromde en grauwde en vluchtte?

Ja. Ja. Hij moest nog maar een kind zijn geweest, zei ze tegen zichzelf. Zo groot als hij was, een kind slechts.

Die avond keerde ze terug naar de stam en besloot uiteindelijk een van haar eigen soort als partner te nemen, en toen Donkere Wind haar kort daarna vroeg om zijn slaapdeken met hem te delen, nam ze het aanbod zonder te aarzelen aan.

'Ja.' zei ze tegen de mannen van de Jachtraad. 'Ja, ik weet maar al te goed hoe de Anderen eruitzien. En als we ze ontmoeten, wil ik pal naast jullie staan en die vuile demonen als walgelijke beesten doden.'

'Kijk.' zei Boom Van Wolven, en wees. 'De oude mannen komen van de heuvel naar beneden.'

Ze kwamen er inderdaad aan, Zilveren Wolk voorop, pijnlijk hinkend, terwijl het maar al te duidelijk was dat hij deed alsof dat niet zo was, en de andere drie ouden die piepend en krakend achter hem aan kwamen. Zij Die Weet keek toe hoe ze door het kamp paradeerden, regelrecht naar het heiligdom van de Godin. Lange tijd overlegde Zilveren Wolk met de drie priesteressen. Er werd veel met hoofden geschud, en toen geknikt. En uiteindelijk stapte Zilveren Wolk naar voren, met de oudste van de priesteressen aan zijn zijde, om een aankondiging te doen.

Het zomerfestival, zei hij, zou dit jaar worden afgelast, of tenminste uitgesteld. De Godin had haar misnoegen kenbaar gemaakt door een groep van de Anderen onaangenaam dicht bij hun kamp te laten komen, zelfs in deze oostelijke landen waar geen Anderen zouden wonen. Het Volk had duidelijk iets gedaan dat niet mocht, dit was duidelijk geen goede plek voor hen om te blijven. Daarom zou het Volk hier vandaag vertrekken en een pelgrimstocht ondernemen naar de Plaats van Drie Rivieren, ver achter hen, waar ze vorig jaar op hun tocht naar het oosten een uitgebreid heiligdom ter ere van de Godin hadden opgericht. En op de Plaats van Drie Rivieren zouden ze de Godin smeken hun hun fouten uit te leggen.

Zij Die Weet kreunde. 'Maar het kost weken om daarheen te gaan! En het ligt helemaal de verkeerde kant op! We lopen regelrecht terug het gebied in waar we juist vandaan komen, waar het overal wemelt van de Anderen!'

Zilveren Wolk wierp haar een ijzige blik toe. 'De Godin heeft ons dit land beloofd, vrij van Anderen. Nu zijn we er en zien we dat er hier al Anderen zijn. Dat zou niet zo moeten zijn. We moeten om Haar raad vragen.'

'Laten we die dan in het zuiden vragen. Daar is het tenminste warmer en misschien vinden we daar een behoorlijke plaats om een kamp op te slaan, zonder Anderen in de buurt om ons lastig te vallen.'

'Van ons mag je naar het zuiden gaan, Zij Die Weet. Maar de rest van ons vertrekt vanmiddag naar de Plaats van Drie Rivieren.'

'En de Anderen?' riep ze.

'De Anderen zullen het niet wagen om het heiligdom van de Godin te benaderen,' zei Zilveren Wolk. 'Maar als je bang bent van wel, Zij Die Weet, nou, ga dan maar naar het zuiden! Ga naar het zuiden, Zij Die Weet!'

Ze hoorde iemand lachen. Het was Gloeiend Oog. Toen begonnen de andere mannen van de Jachtraad ook te lachen, en een paar van de Moeders begonnen ook al. Binnen enkele ogenblikken lachten ze allemaal en wezen ze naar haar.

Had ze de speer van Gloeiend Oog nog maar in haar handen gehad. Dan zou ze hen allemaal neermaaien, en niets zou de slachting kunnen tegenhouden.

'Ga naar het zuiden, Zij Die Weet!' riepen ze naar haar. 'Ga naar het zuiden, ga naar het zuiden, ga naar het zuiden.'

Een vervloeking drong zich op naar haar lippen, maar ze onderdrukte die. Ze meenden het, besefte ze. Als ze nu kwaad zou uitvallen, zouden ze haar misschien wel uit de stam verjagen. Tien jaar geleden zou ze niets anders gewild hebben. Maar nu was ze een oude vrouw van boven de dertig. Alleen wegtrekken zou een gewisse dood betekenen.

Ze mompelde een paar boze woorden tegen zichzelf en draaide zich weg van de bedaarde blikken van Zilveren Wolk. Zilveren Wolk klapte in zijn handen. 'Goed.' riep hij. 'Begin met inpakken, allemaal! We breken het kamp op. We vertrekken hier voordat het donker wordt!'

Hoofdstuk twee: Aankomen

5

Voor Edith Fellowes waren het een paar enorm drukke weken. Het moeilijkst was het afsluiten van haar werk in de kliniek. Opzeggen met een termijn van slechts enkele weken was niet alleen ongebruikelijk, het was zonder meer ongepast. Maar de leiding deed redelijk vriendelijk nadat juffrouw Fellowes had laten weten dat ze met de grootste tegenzin vertrok, en alleen omdat ze de kans kreeg om mee te werken aan een ongelooflijk opwindend nieuw onderzoeksproject.

Ze noemde Stasis Technologies, Ltd.

'Gaat u voor de babydinosaurus zorgen?' vroegen ze, en iedereen grinnikte.

'Nee, niet de dinosaurus,' zei ze. 'Iets dat veel meer lijkt op wat ik ken.'

Ze gaf geen verdere details. Dr. Hoskins had haar verboden om het iemand nader uit te leggen. Maar voor degenen die Edith Fellowes kenden en met haar gewerkt hadden was het niet moeilijk om te raden dat het project met kinderen te maken moest hebben, en als haar werkgevers degenen waren die die beroemde babydinosaurus uit het Mesozoïcum hadden gehaald, dan moesten ze nu vast iets van plan zijn dat daarop leek - zoals het halen van een prehistorisch kind uit een lang vervlogen tijd. Juffrouw Fellowes bevestigde noch ontkende dat. Maar ze wisten het. Ze wisten het allemaal. Natuurlijk kreeg ze toestemming om uit het ziekenhuis te vertrekken.

Toch moest ze een paar dagen vrijwel het klokje rond werken om wat lopende zaken af te handelen, haar laatste verslagen te maken, lijsten met zaken te maken voor haar opvolgers en haar eigen gereedschappen en onderzoeksmateriaal te scheiden van die van de kliniek. Dat deel was inspannend, maar verder niet zwaar. Het echt moeilijke deel was afscheid te nemen van de kinderen. Ze konden niet geloven dat ze vertrok.

'U komt toch over een paar weken weer terug, juffrouw Fellowes?' vroegen ze haar, terwijl ze zich om haar heen verdrongen. 'U gaat toch gewoon een tijdje op vakantie, hè? Even vrijaf? Waar gaat u heen, juffrouw Fellowes?'

Verscheidene van deze kinderen had ze gekend sinds hun geboorte. Nu waren ze vijf, zes, zeven jaar oud, de meesten externe patiënten, maar sommigen bleven er permanent en jaar in, jaar uit had ze met hen gewerkt.

Dat was moeilijk, hun het nieuws vertellen, heel moeilijk.

Maar ze sloeg zich erdoorheen. Een ander kind had haar nu nodig, een buitengewoon speciaal kind, een kind wiens problemen uniek zouden zijn in de geschiedenis van het heelal. Ze wist dat ze daarheen moest gaan waar ze het meest nodig was.

Ze ruimde haar kleine woning in het zuidelijke deel van de stad op en koos de paar dingen uit die ze wilde meenemen naar haar nieuwe huis. De rest borg ze op. Dat was snel genoeg gebeurd. Ze had geen planten om voor te zorgen, geen katten of andere huisdieren. Haar werk was het enige geweest dat echt telde: de kinderen, altijd de kinderen, geen behoefte aan planten of huisdieren.

Maar zo voorzichtig als ze was, regelde ze het zo dat ze de huur voor onbeperkte tijd kon aanhouden. Ze nam de waarschuwing van Gerald Hoskins dat ze elk moment zou kunnen worden weggestuurd, heel serieus. Of misschien wilde ze zelf wel ontslag nemen. Juffrouw Fellowes wist dat ze rekening hield met de mogelijkheid dat de operatie bij Stasis Technologies, Ltd. onplezierig voor haar kon zijn, dat haar rol in het project onbevredigend kon zijn, dat ze misschien al heel snel zou ontdekken dat het een enorme fout was geweest om de baan te hebben aangenomen. Ze had niet alle schepen achter zich verbrand, helemaal niet. De kliniek zou haar met open armen ontvangen, de kinderen, haar woning.

Hoe druk ze het die laatste twee weken ook had, ze ging verscheidene keren naar de andere kant van de stad, naar het hoofdkwartier van Stasis Technologies om de aankomst van het kind uit het verleden te helpen voorbereiden. Ze hadden haar een uitvoerende staf van drie personen gegeven, twee jongemannen en een vrouw, en ze had hun een lange lijst met dingen gegeven die ze nodig zou hebben. Medicijnen, voedingssupplementen, zelfs een couveuse.

'Een couveuse?' had Hoskins gevraagd.

'Een couveuse.' had ze gezegd.

'We zijn niet van plan om een prematuur kind terug te halen, juffrouw Fellowes.'

'U weet niet wat u gaat terughalen, doctor Hoskins. Dat zei u zelf, met ongeveer evenveel woorden. Misschien haalt u wel een ziek kind, of een zwak kind, of een kind dat ziek wordt zodra het moderne microben in zijn lichaam krijgt. Ik wil een couveuse; er moet er minstens één stand-by staan.'

'Een couveuse, goed.'

'En een steriele kamer die groot genoeg is om een actief en gezond kind in op te bergen, als blijkt dat het te groot is om in een couveuse te passen.'

'Juffrouw Fellowes, weest u alstublieft redelijk. Ons budget is...'

'Een steriele kamer. Tot we weten dat het veilig is om dat kind door onze lucht vergiftigd te laten worden.'

'Vergiftiging is onvermijdelijk, ben ik bang. Het zal onze lucht vol microben inademen vanaf het moment dat het aankomt. We kunnen de stasis op geen enkele manier uitvoeren onder de kiemvrije omstandigheden die u schijnt te verlangen. Beslist niet, juffrouw Fellowes.'

'Ik wil dat er een manier komt.'

Hoskins keek haar aan met een blik die ze al kende als zijn gepatenteerde no-nonsense blik. 'Dit gevecht zal ik winnen, juffrouw Fellowes. Ik waardeer het dat u wilt dat het kind tegen alle denkbare risico's beschermd wordt. Maar u begrijpt niet hoe onze apparatuur eruitziet en u zult gewoon het feit moeten accepteren dat we het kind niet meteen in een perfecte, zuivere, geïsoleerde ruimte kunnen laten aankomen. Dat kunnen we niet.'

'En als het kind ziek wordt en sterft?'

'Onze dinosaurus verkeert nog steeds in blakende gezondheid.'

'Er is geen reden om aan te nemen dat reptielen, prehistorisch of niet, geïnfecteerd zouden kunnen worden door de micro-organismen die de ziekten van de mens verspreiden. Maar nu haalt u een menselijk wezen hierheen, doctor Hoskins, geen kleine dinosaurus. Een lid van onze eigen soort.'

'Ik ben me van dat feit bewust, juffrouw Fellowes.'

'En daarom vraag ik u om...'

'En ik zeg u dat het antwoord nee is. Er moeten hier bepaalde risico's genomen worden, en microbische infectie is daar een van. We zullen klaarstaan met alle mogelijke medische hulp als er problemen rijzen. Maar we gaan niet proberen een wonderbaarlijke, magische, honderd procent veilige omgeving te bouwen. Dat doen we niet.' De toon van Hoskins' stem werd zachter. 'Juffrouw Fellowes, laat ik u dit zeggen. Ik heb zelf een kind, een jongetje, zelfs nog niet oud genoeg voor de kleuterschool. Ja, op mijn leeftijd, en hij is het mooiste dat er ooit in mijn leven gebeurd is, zonder meer. U moet weten, juffrouw Fellowes, dat ik me even bezorgd maak om de veiligheid van het kind dat hier volgende week aankomt als ik me om mijn eigen zoon Jerry zou maken. En ik vertrouw er even volkomen op dat alles goed zal gaan als wanneer mijn eigen zoon bij het experiment betrokken zou zijn.'

Juffrouw Fellowes betwijfelde of de logica van zijn argumentatie waterdicht was. Maar het was voor haar duidelijk genoeg dat hij op dit punt niet zou toegeven en dat ze hem nergens mee kon dreigen, behalve met ontslag te nemen. De mogelijkheid van ontslag was iets dat ze achter de hand zou houden, maar het was zinloos om er nu mee te dreigen. Het was het enige wapen dat ze had. Ze moest het voor het juiste moment bewaren, en dat leek dit niet te zijn.

Hoskins was even onvermurwbaar als het erom ging haar vooraf te laten zien waar het kind zou worden ondergebracht. 'Dat is het stasisgebied,' zei hij, 'en we zijn daar nu non-stop aan het aftellen. Zolang dat aan de gang is kan niemand daar binnengaan. Niemand. U niet, ik niet, de president van de Verenigde Staten niet. En we kunnen het aftellen niet onderbreken om u even alles te laten bezichtigen.'

'Maar als de behuizing ongeschikt is...'

'De behuizing is geschikt, juffrouw Fellowes. Meer dan geschikt. Gelooft u me.'

'Toch zou ik liever...'

'Ja. Geloof me.'

Verachtelijke woorden. Toch vertrouwde ze hem min of meer. Ze wist nog steeds niet precies wat voor soort geleerde Hoskins nou kon zijn, of hoe goed, ondanks dat vage, opschepperige 'Doctor' op zijn naambordje. Maar één ding was zeker. Hij was een krachtig bestuurder. Hij was niet alleen door ellebogenwerk het hoofd van Stasis Technologies, Ltd. Geworden.

6

Om precies vijf uur 's middags op de vijftiende van die maand ging de telefoon van juffrouw Fellowes over. Het was Frank Bruton, een van de stafleden van Hoskins. 'Het aftellen duurt nog maar drie uur, juffrouw Fellowes, en alles verloopt precies volgens schema. We sturen een auto om u om precies zeven uur op te halen.'

'Ik kan zelf wel naar u toe komen. Dank u.'

'Doctor Hoskins heeft ons opgedragen een auto te sturen om u op te halen. Die is er om zeven uur.'

Juffrouw Fellowes zuchtte. Ze kon ertegen ingaan, maar wat had dat voor zin?

Laat Hoskins maar de kleine overwinningen boeken, besloot ze. Bewaar je munitie voor de grote strijd, die vast nog komt.

7

Er viel een lichte regen. De avondlucht was grijs en somber en de gebouwen van Stasis Technologies zagen er lelijker uit dan ooit. Grote blokken die op schuren leken, zonder een spoortje sierlijkheid of gratie.

Alles leek tijdelijk en overhaast te zijn neergezet. Op de plek hing een ruwe, mechanische sfeer, triest en onmenselijk. Ze had haar hele werkende leven doorgebracht in inrichtingen, maar bij deze gebouwen vergeleken waren zelfs de somberste ziekenhuizen een verblijfplaats vol vreugde en plezier. En de werknemers met hun insignes, die strak hun eigen werk deden, de gesloten gezichten, de fluisterende stemmen, de sfeer van een bijna militaire noodzaak...

Wat doe ik hier? vroeg ze zich af. Hoe heb ik hier ooit aan kunnen beginnen?

'Deze kant op alstublieft, juffrouw Fellowes,' zei Bruton. Mensen begonnen naar haar te knikken en te gebaren. Het leek niet nodig te zijn haar identiteit bekend te maken. Een voor een leken de mannen en vrouwen haar te kennen en haar functie te weten. Ze droeg nu natuurlijk zelf een insigne, maar niemand scheen ernaar te kijken. Ze wisten het allemaal gewoon. Dit is de verpleegster voor het kind, leken ze te zeggen. Ze voelde zich allesbehalve geremd toen ze snel naar binnen werd gebracht, door gangen die er haveloos en geïmproviseerd uitzagen, naar een deel van het onderzoekscentrum waar ze nooit eerder was geweest.

Ze daalden rammelende, metalen trappen af en kwamen in een soort tunnel zonder ramen die door fel t.l.-licht werd verlicht en liepen eindeloos lang ondergronds verder, tot ze bij een stalen deur kwamen die zwart geschilderd was en waarop de gerimpelde moiré-patronen van een veiligheidsscherm op en neer dansten.

'Houd uw insigne voor het scherm.' zei Bruton.

'Is dit echt allemaal no...'

'Alstublieft, juffrouw Fellowes. Alstublieft.'

De deur ging open. Er lagen nog meer trappen voor hen. Steeds verder omhoog, langs de muren wentelend van een enorm, cilindervormig gewelf, door een gang en nog een deur. Was dit ècht allemaal nodig?

Uiteindelijk stapte ze een balkon op dat uitkeek in een grote kuil. Voor haar, beneden, stond een verbijsterende hoeveelheid instrumenten opgesteld in een gebogen matrix die het midden hield tussen het besturingspaneel van een ruimteschip en de bediening van een enorme computer, of, misschien, gewoon een filmset voor het een of andere fantastische, onzinnige science-fictionverhaal. Technici liepen daar beneden verward en met een wilde blik in hun ogen op een bijna absurde, theatrale manier haastig rond en maakten wilde gebaren naar elkaar. Mensen verplaatsten dikke, zwarte kabels van het ene aansluitpunt naar het andere, bekeken ze, schudden met hun hoofden en brachten ze weer terug naar hun oorspronkelijke aansluitpunt. Lichten flikkerden, op enorme schermen telden tellers af.

Dr. Hoskins stond niet ver bij haar vandaan op het balkon, maar hij keek haar slechts afwezig aan en mompelde: 'Juffrouw Fellowes.' Hij leek verstrooid, in gedachten verzonken en nauwelijks aanwezig te zijn.

Hij bood haar zelfs geen stoel aan, al stonden er vlak bij de reling vier of vijf rijen met klapstoelen opgesteld die uitzicht boden op de opwindende gebeurtenissen beneden. Ze pakte er zelf maar een en schoof hem naar voren voor een beter uitzicht.

Plotseling gingen er in de kuil lichten aan en werd het gedeelte vlak onder de plek waar ze zat, dat helemaal donker was, nu verlicht. Ze keek omlaag en zag afscheidingen die een woning zonder plafond leken in te delen. Een enorm poppenhuis met kamers die van boven open waren, zodat je erin kon kijken.

In één ruimte zag ze iets dat op een magnetron leek en een vrieskist, en een andere was als badkamer ingericht. Er was een klein kamertje dat vol stond met medische apparatuur die haar heel bekend voorkwam en inderdaad leek alles erin te staan wat ze aan de staf van Hoskins had gevraagd. Inclusief de couveuse.

En wat ze in een andere kamer zag staan kon alleen maar een deel van een bed zijn, een klein bed.

Mannen en vrouwen met bedrijfsinsignes kwamen nu het balkon op en gingen op de stoelen naast haar zitten. Juffrouw Fellowes herkende een paar van hen als directieleden van Stasis, aan wie ze tijdens haar eerdere bezoeken hier was voorgesteld, al kon ze zich geen enkele naam meer herinneren. Anderen waren haar volkomen vreemd. Ze knikten en glimlachten allemaal haar kant op alsof ze hier al jaren werkte. Toen zag ze iemand wiens naam èn gezicht haar bekend voorkwamen: een magere, fijn gebouwde man van ongeveer vijfenvijftig met een kleine, keurig geknipte grijze snor en heldere ogen die het overal druk mee leken te hebben.

Candide Deveney! De wetenschappelijk correspondent van het Internationale Telenieuws!

Juffrouw Fellowes keek niet vaak televisie. Een uur of twee per week, soms zelfs minder. Er waren weken waarin ze zelfs vergat het ding aan te zetten. Boeken boden haar voldoende afleiding en gedurende lange perioden was haar werk zelf zo fascinerend geweest, dat ze zelfs geen behoefte aan boeken had gehad. Maar Candide Deveney was iemand die ze van de televisie kende. Het gebeurde weleens, zo nu en dan, dat er iets enorm belangrijks gebeurde dat ze gewoon móest zien, niet alleen maar over wilde lezen - de landing op Mars, bijvoorbeeld, of toen de babydinosaurus openlijk aan het publiek getoond werd, of de spectaculaire nucleaire vernietiging, hoog boven het oostelijk halfrond, van die kleine, maar dodelijke asteroïde die twee jaar geleden regelrecht op de Aarde af kwam. Tijdens die gebeurtenissen was Candide Deveney het gezicht op de televisie geweest. Hij was nadrukkelijk aanwezig bij elke grote wetenschappelijke doorbraak. Dat hij hier vanavond aanwezig was, maakte toch indruk op juffrouw Fellowes. Haar hart ging iets sneller kloppen bij het besef dat dit inderdaad een zeer belangrijke gebeurtenis moest zijn als het het waard was dat hij erbij aanwezig was, en dat ze bijna dichtbij genoeg was om Candide Deveney zelf aan te raken nu het grote moment naderde.

Toen keek ze nors voor zich uit bij haar eigen idiote gedrag. Deveney was tenslotte slechts een journalist. Waarom zou ze zo'n ontzag voor hem hebben? Alleen omdat ze hem op de televisie gezien had?

Wat meer ontzag verdiende, dacht ze, was dat ze diep in de verre tijd zouden gaan reiken en een klein menselijk wezen naar de eenentwintigste eeuw zouden halen. En zij zou een vitale rol spelen in die onderneming. Zij, niet Candide Deveney. Eigenlijk zou Candide Deveney onder de indruk moeten zijn dat hij in dezelfde ruimte zat als Edith Fellowes, niet andersom.

Hoskins was Deveney gaan begroeten en leek hem het project uit te leggen. Juffrouw Fellowes hield haar hoofd schuin om te luisteren.

Deveney zei: Ik heb nagedacht over wat u hier gedaan hebt sinds mijn vorige bezoek, toen de dinosaurus kwam. Eén ding heeft me vooral beziggehouden, en dat is de kwestie van selectiviteit.'

'Ga door,' zei Hoskins.

'U kunt maar tot een bepaald punt teruggaan, dat lijkt me logisch. Hoe verder u teruggaat, hoe vager alles wordt. Het kost meer energie en uiteindelijk krijgt u te maken met de absolute grenzen die door het energieverbruik bepaald worden. Dat kan ik zonder problemen begrijpen. Maar kennelijk is er ook een grens aan de mogelijkheid om dichtbij te blijven. Dat begrijp ik niet. En ik niet alleen. Ik bedoel: als u iets van honderd miljoen jaar geleden kunt ophalen, moet het veel minder moeite kosten om iets van afgelopen dinsdag terug te halen. Maar toch zegt u dat u helemaal niet naar dinsdag kunt teruggaan, of naar welk punt dan ook dat dicht bij ons in de tijd ligt. Waardoor komt dat?'

Hoskins zei: 'Ik kan het minder paradoxaal laten klinken, Deveney, als u me toestaat een vergelijking te maken.'

(Hij noemt hem 'Deveney', dacht juffrouw Fellowes. Alsof een professor aan de universiteit terloops iets aan een student uitlegt!)

'Gaat u vooral uw gang,' zei Deveney. 'Alles wat het volgens u duidelijker maakt.'

'Goed dan: u kunt een normaal gedrukt boek niet lezen als het twee meter bij uw ogen vandaan is, nietwaar? Maar u kunt het vrij gemakkelijk lezen als het, laten we zeggen, vijfentwintig centimeter bij uw gezicht vandaan is. Tot dusver geldt: hoe dichter bij, hoe beter. Maar als u het boek tot op een centimeter van uw gezicht brengt, gaat het weer mis. Het menselijk oog kan zich gewoon niet scherp stellen op iets dat zo dichtbij is. Afstand is dus in meer dan één opzicht een bepalende factor. Te dichtbij is even slecht als te ver, voor zover het het zicht betreft, tenminste.'

'Hmmm,' zei Deveney.

'Of nog een voorbeeld. Uw rechterschouder is ongeveer vijfenzeventig centimeter bij het topje van uw rechterwijsvinger vandaan en u kunt zonder veel moeite uw rechterwijsvinger op uw rechterschouder leggen. Goed, uw rechterelleboog is maar half zo ver bij het topje van uw rechter wijsvinger vandaan als uw schouder. Volgens alle normale logica zou het veel gemakkelijker moeten zijn om die met uw vinger te raken dan uw schouder. Nou, probeert u het maar: leg uw rechter wijsvinger op uw rechterelleboog. En weer is dit een voorbeeld van iets dat te dichtbij is.'

Deveney zei: 'Mag ik deze vergelijkingen in mijn verhaal gebruiken?'

'Natuurlijk. U gebruikt maar wat u wilt. U weet dat u overal vrije toegang toe hebt. Dit keer willen we dat de hele wereld over onze schouder meekijkt. Er zal hier volop te zien zijn.' (Toch bewonderde juffrouw Fellowes de kalme zekerheid van Hoskins. Die man straalde kracht uit.)

Deveney zei: 'Hoe ver bent u vanavond van plan terug te gaan?'

'Veertigduizend jaar.'

Juffrouw Fellowes hield plotseling haar adem in. Veertigduizend jaar?

8

Ze had nooit aan die mogelijkheid gedacht. Ze had het te druk gehad met andere dingen, dingen zoals het verbreken van haar beroepsmatige banden met het ziekenhuis en zich hier te vestigen. Plotseling werd ze zich ervan bewust dat er een heleboel fundamenteel denkwerk achter dit project stak, waar ze nooit bij had stilgestaan.

Ze wist natuurlijk dat ze een kind uit het verleden naar de moderne wereld zouden gaan brengen. Ze had begrepen - al wist ze niet precies hoe ze aan die informatie kwam - dat het kind uit de prehistorie gehaald zou worden.

Maar 'prehistorie' kon bijna van alles betekenen. Het grootste deel van Europa kon slechts drieduizend jaar geleden nog als 'prehistorisch' beschouwd worden. Er waren een paar delen in de wereld waarvoor dat nu nog steeds gold en juffrouw Fellowes had aangenomen dat het kind uit een soort nomadische, pre-agriculturele tijd zou worden gehaald, misschien vijf, hooguit tienduizend jaar geleden.

Maar veertigduizend?

Daar was ze niet op voorbereid. Zou het kind dat ze haar zouden geven wel als een mens te herkennen zijn? Bestond Homo sapiens veertigduizend jaar geleden eigenlijk al?

Juffrouw Fellowes wenste dat ze zich nog iets kon herinneren van haar colleges antropologie van lang geleden, maar op dit moment kwamen er slechts flarden informatie bij haar naar boven en die, vreesde juffrouw Fellowes, waren hopeloos door elkaar gehaald en vervormd. Voordat de echte mens zich ontwikkeld had, had toch de Neanderthalermens bestaan? Primitieve, dierlijke wezens. En daarvóór had de nog primitievere Pithecantropusmens de wereld bevolkt, en nog iets anders met een even ingewikkelde naam, en waarschijnlijk nog wel meer soorten pre-mensen of sub-mensen: kleine harige, naakte aap-wezens, die min of meer als onze verre voorouders beschouwd konden worden. Maar hoe ver terug in de tijd hadden al deze voorouders geleefd? Twintigduizend jaar geleden? Vijftig? Honderdduizend? Ze wist echt niets zinnigs over de tijdsindeling van dat alles.

Grote God in de hemel, zal ik hier voor een apekind moeten gaan zorgen?

Ze begon te trillen. Maakte ze zich druk om couveuses en steriele kamers, en bereidden zij zich voor om haar een soort chimpansee in de schoot te werpen. Niet dan? Een klein, wild en woest harig ding met klauwen en tanden, iets dat eigenlijk in een dierentuin thuishoorde, niet in handen van iemand die gespecialiseerd was in...

Ach, misschien niet. Misschien hadden de Neanderthalers en de Pithecantropussen en al die andere vroege vormen van mensachtig leven een miljoen jaar geleden en meer geleefd en zou ze niets anders krijgen dan een klein, wild jongetje. Ze had al eerder met kleine wilde jongetjes te maken gehad.

Toch klonk het als een enorm tijdsbestek, veertigduizend jaar. De enormiteit ervan deed haar duizelen.

Veertigduizend jaar?

Veertigduizend jaar?

9

Er hing een spanning in de lucht. Het chaotische ballet in de kuil beneden was nu opgehouden en de technici bij de instrumenten bewogen zich nauwelijks nog. Ze communiceerden met elkaar door middel van gebaren die zo subtiel waren, dat je ze bijna niet kon zien: een tikje met een elleboog, het tikken van een vinger op de rug van de hand.

Een man sprak met een zachte, monotone stem in een microfoon en sprak korte zinnen die juffrouw Fellowes helemaal niets zeiden - voornamelijk getallen, onderbroken door iets dat klonk als zinnen in code, cryptisch en ondoordringbaar. Deveney was vlak naast haar gaan zitten. Hoskins zat aan de andere kant. De wetenschappelijk journalist leunde met een gespannen blik over de reling van het balkon en zei: 'Zullen we er iets van zien, doctor Hoskins? Visuele effecten, bedoel ik.'

'Wat? Nee. Niets, tot het achter de rug is. We zien het indirect, het lijkt een beetje op radar, behalve dan dat we mesonen gebruiken in plaats van straling. Er worden al wekenlang mesonenscans uitgevoerd, afgesteld en opnieuw afgesteld. Onder de juiste omstandigheden reiken mesonen terug in de tijd. Sommige worden weerkaatst en die reflecties moeten we analyseren, waarna we ze weer invoeren en ze gebruiken als leidraad voor de volgende sondering, waarbij we hem verfijnen tot we het gewenste nauwkeurigheidsniveau beginnen te benaderen.'

'Dat klinkt ingewikkeld. Hoe weet u dat u het juiste niveau bereikt hebt?'

Hoskins glimlachte, zijn gebruikelijke vluchtige glimlach, een koele aan-uit flits. 'We hebben hier nu al vijftien jaar aan gewerkt. Eerder vijfentwintig, als u het werk meetelt van het bedrijf dat ons voorging en dat een hoop van de basisprincipes ontwikkeld heeft, maar niet in staat was door te breken tot een werkelijk betrouwbaar systeem. Ja, het is ingewikkeld, Deveney. Heel ingewikkeld. En beangstigend.'

De man bij de microfoon stak zijn hand op.

'Beangstigend?' vroeg Deveney.

'We willen niet graag mislukken. Ik tenminste niet. En mislukkingen zijn een altijd aanwezig basisgegeven in onze operatie. We werken hier in waarschijnlijkheidsgebieden. Quantum-effecten, begrijpt u. Het beste waarop we kunnen hopen is waarschijnlijkheid, nooit zekerheid. En dat is eigenlijk niet goed genoeg. Maar het is het beste waarop we kunnen hopen.'

'Toch lijkt u behoorlijk veel zelfvertrouwen te hebben.'

'Ja.' zei Hoskins. 'We hebben wekenlang een peiling uitgevoerd op dit speciale moment in de tijd; het weer verbroken, opnieuw uitgevoerd, na onze eigen verschuiving in de tijd te hebben toegevoegd, parallaxen gecontroleerd en naar alle denkbare relativistische vervormingen gezocht, waarbij we constant de verzekering zochten dat we de tijdstroom nauwkeurig genoeg kunnen besturen. En we denken dat het ons lukken zal. Ik zou bijna willen zeggen dat we wéten dat het lukken zal.'

Maar zijn voorhoofd glom.

Plotseling viel er een angstige stilte in de ruimte, die slechts doorbroken werd door het geluid van een bezorgde ademhaling. Edith Fellowes betrapte zich erop dat ze overeind kwam van haar stoel, naar voren leunde en zich vasthield aan de leuning van het balkon.

Maar er was niets te zien.

'Nu.' zei de man bij de microfoon zacht.

De stilte steeg naar een hoger niveau. Het was een nieuw soort stilte, totale stilte, een stilte die dieper was dan juffrouw Fellowes zich ooit had kunnen voorstellen in een ruimte vol met mensen. Maar het duurde niet langer dan de tijd van een enkele ademhaling.

Toen kwam uit de kamers van het poppenhuis beneden het geluid van het gegil van een doodsbang jongetje. Het was een afschuwelijk schel gegil, het soort gegil waarbij je je handen op je oren wilde drukken.

Angst! Doordringende angst!

Een angstig kind dat het uitgilde van ontzetting en wanhoop en zijn stem met een verbazende kracht liet galmen, een uitdrukking van een overweldigende angst die bijna aan het ongelooflijke grensde.

Het hoofd van juffrouw Fellowes schoot in de richting van het gegil.

En de vuist van Hoskins sloeg op de reling en hij zei met een gespannen stem die trilde van triomf: 'Gelukt!'

10

Ze haastten zich omlaag over de korte wenteltrap die naar de werkkamers leidde, Hoskins voorop, Deveney vlak achter hem en juffrouw Fellowes - ongevraagd - achter de journalist aan. Misschien was het een grove overtreding van de veiligheidsregels dat ze nu naar beneden ging, dacht ze, maar ze had de gil van dat kind gehoord.

Haar aanwezigheid daar beneden was minstens even dringend als die van Candide Deveney, zei ze tegen zichzelf.

Onder aan de trap bleef Hoskins staan en keek rond. Hij leek enigszins verbaasd te zijn dat juffrouw Fellowes achter hem aan naar beneden was gekomen, maar niet meer dan dat. Hij zei niets tegen haar.

De stemming in de werkkamers was nu drastisch veranderd. Alle waanzin was verdwenen, en het grootste deel van de spanning. De technici die de apparatuur voor de tijdzwaai hadden bediend, leken volkomen uitgeput. Stil keken ze toe, als waren ze bijna verdoofd. Hoskins negeerde hen ook. Het was alsof ze slechts verbruikte onderdelen van de machine waren en verder voor hem van geen enkel belang.

Uit de richting van het poppenhuis kwam een heel zacht gezoem.

Hoskins zei: 'We gaan nu naar binnen.'

'Het stasisveld in?' vroeg Deveney, die hem bezorgd aankeek. 'Het is volkomen veilig om een stasis binnen te gaan. Ik heb het wel duizend keer gedaan. Als je de grens van het veld passeert, krijg je even een vreemd gevoel, maar dat is slechts tijdelijk en het heeft niets te betekenen. Geloof me.'

Hij stapte door een openstaande deur om het voor te doen. Met een stijve glimlach en na duidelijk diep te hebben ademgehaald, volgde Deveney hem een ogenblik later.

Hoskins zei: U ook, juffrouw Fellowes, alstublieft.'

Hij kromde ongeduldig zijn wijsvinger.

Juffrouw Fellowes knikte en stapte over de drempel. Ze voelde het veld onmiskenbaar. Het was of er een rimpeling door haar heen was gegaan, een innerlijke kriebeling.

Maar zodra ze binnen was, voelde ze niets vreemds. Alles leek normaal. Ze rook de schone, frisse geur van pas gebouwde, houten kamers, en iets anders, een soort geur van aarde, de geur van een bos, op de een of andere manier...

Het paniekerige gegil, besefte ze, was enige tijd geleden gestopt. Alles binnen het stasisveld was nu stil. En toen hoorde ze het droge geschuifel van voeten, alsof er vingers over hout krabden, en, dacht ze, een laag gekreun.

'Waar is het kind?' vroeg juffrouw Fellowes wanhopig.

Hoskins bestudeerde enkele wijzerplaten en meters in het poppenhuis, vlak bij de ingang. Deveney gaapte hem idioot aan. Geen van hen scheen haast te hebben om voor het kind te zorgen, het kind dat deze enorme, onbegrijpelijke berg van machines zojuist uit een ondenkbaar oude tijd had weggerukt. Kon het deze idiote mannen niets schelen?

Juffrouw Fellowes liep zonder iets te vragen verder, door een L-vormige gang die naar de kamer liep met het bed erin.

Daar was het kind. Een jongen. Een heel kleine jongen, heel vuil, broodmager en hij zag er heel vreemd uit.

Hij zou drie jaar oud kunnen zijn, beslist niet veel ouder. Hij was naakt. Zijn kleine, smerige borst ging hortend en stotend op en neer. Om hem heen lag een rommelige berg losse aarde en stenen en af gerukte pollen ruw gras. Alles lag in een grote boog over de vloer uitgespreid, alsof een aardverschuiving in de kamer terecht was gekomen. De rijke geur van grond steeg ervan op en het stonk trouwens ook enigszins. Juffrouw Fellowes zag een paar grote, donkere mieren en iets dat eruitzag als kleine, wollige spinnen die traag rond de bruine, blote voeten van de jongen bewogen.

Hoskins volgde haar blikken, waaruit een en al afschuw sprak, en zei met een scherpe toon van ergernis in zijn stem: 'Je kunt een jongen niet zomaar schoon uit de tijd plukken, juffrouw Fellowes. We moesten uit veiligheidsoverwegingen een deel van zijn omgeving meenemen. Of had u hem hier liever zien aankomen zonder een van zijn benen of met slechts een half hoofd?'

'Alstublieft!' zei juffrouw Fellowes, die zich pijnlijk snel had hersteld. 'Blijven we hier alleen maar staan? Het arme kind is bang. En het is vuil.'

Wat niet overdreven gezegd was. Ze had nog nooit een kind gezien dat er zo ontoonbaar uitzag. Hij was misschien al in geen weken gewassen, misschien wel nooit. Hij stonk. Zijn hele lichaam was bedekt met een dikke laag vastgekoekt vuil en vet en op zijn dij zat een lange schram die er rood en rauw uitzag, ontstoken misschien.

'Kom, laat me je eens bekijken...' mompelde Hoskins, terwijl hij behoedzaam naar voren liep.

De jongen dook omlaag, drukte zijn ellebogen naar binnen tegen zijn flanken en trok zijn hoofd omlaag tussen zijn schouders in iets dat eruitzag als een natuurlijke defensieve houding, en deinsde snel achteruit. Zijn ogen schitterden van angst en verzet. Toen hij aan de andere kant van de kamer was en niet verder kon, trok hij zijn bovenlip op en grauwde op een sissende manier, als een kat. Het was een beangstigend geluid, wild, beestachtig, woest.

Juffrouw Fellowes voelde een koude rilling door haar lichaam gaan. Was dit haar nieuwe taak? Dit? Dit kleine... beest?

Het was net zo erg als ze gevreesd had.

Erger. Erger. Hij leek nauwelijks menselijk te zijn. Hij was afschuwelijk lelijk; hij was een klein monster.

Hoskins greep snel naar beide polsen van het kind, trok zijn armen over zijn lichaam heen naar binnen en liet ze over zijn buik kruisen. In dezelfde beweging tilde Hoskins hem van de grond op, terwijl hij schopte, kronkelde en gilde.

Het kind slaakte een afgrijselijk gebrul. Het kwam met een verbazende kracht omhoog uit de diepten van zijn lichaam. Juffrouw Fellowes merkte dat ze trilde en dwong zich kalm te blijven. Het was een beangstigend geluid, oorverdovend, weerzinwekkend, half menselijk. Het was bijna ongelooflijk dat zo'n klein jongetje zulke afgrijselijke geluiden kon maken. Hoskins hield hem op armslengte in de lucht en keek juffrouw Fellowes met een duidelijk ongemakkelijke blik aan.

'Ja, houd hem maar vast. Zet hem niet neer. Kijk uit voor zijn teennagels als hij schopt. Breng hem naar de badkamer, dan maken we hem schoon. Dat is het eerste wat hij nodig heeft, een goed warm bad.'

Hoskins knikte. Zo klein als het kind was, het leek niet eenvoudig te zijn om hem zo vast te blijven houden. Een volwassen man en een klein kind, maar het kind bezat een enorme, woeste kracht, zo klein als het was. En het dacht ongetwijfeld dat het voor zijn leven vocht.

'Laat het bad vollopen, juffrouw Fellowes!' riep Hoskins. 'Laat het snel vollopen!'

Er bevonden zich nu meer mensen iii het stasisgebied. Te midden van alle drukte herkende juffrouw Fellowes haar drie assistenten en pikte hen eruit. 'Jij, Elliott, laat het bad vollopen. Mortenson, ik wil antibiotica voor die ontsteking op zijn been. Breng eigenlijk de hele ontsmettingsapotheek maar naar de badkamer. Stratford, zoek een schoonmaakploeg en zorg dat al dat afval en vuil hier wordt weggehaald!'

Ze begonnen er meteen aan. Nu zij de bevelen gaf, begonnen haar aanvankelijke schrik en afgrijzen weg te zakken en keerde er een zekere mate van beroepsmatige zelfverzekerdheid in haar terug. Dit zou moeilijk worden, ja. Maar ze was een specialist in het afhandelen van moeilijke zaken. En tijdens haar loopbaan was ze er genoeg tegengekomen.

Er kwamen werklieden aangelopen. Vaten werden binnengebracht en ze begonnen het zand en het vuil weg te vegen en brachten de vaten naar een opslagruimte ergens achterin. Hoskins riep naar hen: 'Denk eraan, er mag geen kruimeltje buiten de bel komen!'

Juffrouw Fellowes liep achter Hoskins aan naar de badkamer en gebaarde naar hem dat hij de jongen in het bad moest laten zakken, dat Elliott snel vol met warm water liet lopen. Ze maakte nu niet meer deel uit van een groep verbaasde toeschouwers, maar ze was nu een efficiënte en ervaren verpleegster die in actie kwam. Ze had even de tijd om te pauzeren en het kind met een rustige, klinische blik te bekijken, waarbij ze hem goed bestudeerde, alsof ze hem voor het eerst zag.

Ze raakte ontzet van wat ze zag. Eén enkel geschrokken ogenblik aarzelde ze en vocht ze tegen de plotselinge emoties die opborrelden in haar onbewaakte geest. Ze keek door het vuil en het gekrijs, door de maaiende ledematen en het zinloze gekronkel heen. Ze zag de jongen zelf.

Haar eerste indruk op dat chaotische moment was juist geweest. Hij was het lelijkste jongetje dat ze ooit gezien had. Hij was vreselijk lelijk, van zijn mismaakte hoofd tot aan zijn schoppende benen.

Zijn lichaam was opvallend kort en dik, heel zwaar ter hoogte van zijn borst en breed in de schouders. Nou, daar was eigenlijk niets vreselijk abnormaals aan. Maar dat ovale, veel te grote hoofd! Dat bolle, hellende voorhoofd! Die enorme aardappel van een neus, met die donkere, holle neusgaten, die naar buiten en omlaag wezen. Die grote, starende ogen in die enorme richels van bot! De terugwijkende kin, de korte nek, die dwergachtige ledematen!

Veertigduizend jaar, zei juffrouw Fellowes als verdoofd tegen zichzelf.

Niet menselijk. Niet echt.

Een dier. Haar ergste scenario was waarheid geworden. Een apekind, dat was het. Min of meer een soort chimpansee. Daar betaalden ze haar dus zo veel geld voor, om daarop te passen. Hoe moest ze dat doen? Wat wist ze over de verzorging van kleine, wilde, prehistorische apen?

En toch... toch...

Misschien vergiste ze zich in hem. Dat hoopte ze uit het diepst van haar hart. In zijn enorme, glimmende, woeste ogen stond een glimp van onmiskenbaar menselijke intelligentie. Zijn lichtbruine, bijna taankleurige huid was slechts bedekt met een fijn, goudkleurig dons, niet de ruwe, borstelige pels die je je bij een jong dier voorstelde. En zijn gezicht, zo lelijk als het was, was niet echt het gezicht van wat voor aap dan ook. Je moest achter de oppervlakkige vreemdheid kijken en dan zag je dat hij echt gewoon een klein jongetje was.

Een klein jongetje, ja, een lelijk klein jongetje, een vreemd klein jongetje, een menselijk jongetje, een vuil, angstig, klein kind met schoppende benen en een vreemd gevormd hoofd en een miserabel soort kin en een ontstoken snee op zijn dij en een vreemde rode moedervlek op zijn wang, die eruitzag als een rafelige bliksemschicht. Nee, nee, hij leek in de verste verte niet op enig kind dat ze ooit gezien had, maar toch zou ze proberen hem als een menselijk wezen te zien, dat arme, verdwaalde, angstige kind dat uit de tijd was geplukt. Misschien zou het haar lukken. Misschien.

Maar god, wat was hij lelijk! God, god, god, het zou een echte uitdaging worden om van iets te houden dat zo lelijk was als dit kind! Juffrouw Fellowes was er helemaal niet zeker van dat ze het zou kunnen, ondanks alles wat ze tijdens haar gesprek met Dr. Hoskins had gezegd. En dat was een zeer verontrustende gedachte.

Het bad was nu vol. Elliott, een gespierde man met donker haar, enorme handen en stevige polsen, had de jongen van Dr. Hoskins overgenomen en hield zijn kronkelende lichaam half onder water. Mortenson, de andere assistent, had de apotheek binnengerold. Juffrouw Fellowes leegde een halve tube antiseptische zeep in de badkuip en er begon een geelachtig bellenschuim te ontstaan. De bellen leken even de aandacht van het kind te trekken en het stopte met krijsen en schoppen, maar heel kort slechts. Toen herinnerde het zich kennelijk weer dat er iets vreselijks met hem gebeurde en begon het weer tegen te spartelen.

Elliott lachte. 'Hij is een glibberige kleine schooier. Hij ontsnapte me bijna.'

'Zorg ervoor dat dat niet gebeurt,' zei juffrouw Fellowes grimmig. 'Mijn god, was een vuil! Voorzichtig... hou hem vast! Hou hem vast!'

Het was niet eenvoudig. Zelfs met twee mannen die haar hielpen kon ze de jongen maar nauwelijks in bedwang houden. Hij bleef kronkelen, draaien, schoppen, krabben en brullen. Juffrouw Fellowes had er geen idee van of hij dacht dat hij voor zijn leven vocht of voor zijn waardigheid, maar ze had zelden zo'n tegenspartelende patiënt als deze gehad. Ze waren nu volgespat met zepig, vuil water en Elliott lachte niet meer. De jongen had met zijn vingernagels langs zijn arm gekrabd en onder het dikke, krullende haar was een lange, bloederige streep te zien. Juffrouw Fellowes vroeg zich af of het misschien nodig zou zijn om het kind te verdoven, zodat ze hun werk konden doen. Maar dat beschouwde ze slechts als een laatste, wanhopig redmiddel.

'Als we klaar zijn moet je een injectie met antibiotica nemen,' zei ze tegen Elliott. 'Dat is een nare snee. We weten niet wat voor prehistorische microben dat kind onder zijn vingernagels heeft.'

Ze besefte dat ze helemaal vergeten was dat ze indertijd geëist had dat het kind in een steriele, kiemvrije omgeving zou aankomen. Nu kwam dat haar volkomen belachelijk voor. De jongen was zo sterk, zo lenig, zo wild... En ze had zich een zwak, klein kwetsbaar ding voorgesteld...

Nou, zei juffrouw Fellowes tegen zichzelf, kwetsbaar was hij nog steeds, hoe hard hij ook vocht. Ze zouden hem de eerste paar dagen goed in de gaten moeten houden om zeker te weten dat hij niet de een of andere bacteriologische infectie opdeed waartegen hij geen ingebouwde weerstand had.

'Til hem even uit het bad, Elliott,' zei ze. 'Mortenson, doe er schoon water in. Mijn god, god, wat een smérig klein kind!'

Het bad leek eindeloos lang te duren.

Juffrouw Fellowes werkte zwijgend en met een gevoel van groeiende verontwaardiging door. Haar stemming begon naar de andere kant door te slaan, naar ergernis, naar echte kwaadheid. Ze stond er niet meer bij stil hoe stimulerend het was om een moeilijke uitdaging aan te gaan. Wat nu boven in haar gedachten dreef, versterkt door het eindeloze, wilde gevecht en de kreten van de jongen en de manier waarop zij en alles om haar heen doorweekt raakten, was het besef dat Hoskins haar erin had laten lopen door haar een onmogelijke taak te laten accepteren die ze niet echt had doorzien.

Hij had erop gezinspeeld dat het kind niet knap zou zijn, maar dat was wel iets ander dan te zeggen dat het afgrijselijk misvormd zou zijn en even lelijk als een oerwoudbeest. En er hing een stank rond het jongetje, die water en zeep slechts beetje bij beetje kon verlichten.

Terwijl de strijd voortduurde, verlangde ze er sterk naar de jongen in de armen van Dr. Hoskins te drukken, ingezeept en nat als het kind was, en regelrecht naar buiten te lopen. Maar juffrouw Fellowes wist dat ze dat niet kon doen. Ze kende tenslotte ook nog zoiets als beroepstrots. Ze had deze baan aangenomen, in voor- en tegenspoed. Ze zou zich er gewoon doorheen moeten slaan. Hoskins had haar er op geen enkele manier in laten lopen, moest ze tegenover zichzelf bekennen. Hij had haar gezegd dat het werk zwaar zou zijn. Hij had gezegd dat het kind moeilijk zou zijn, vreemd, onhandelbaar, misschien hoogst onaangenaam. Dat waren zijn precieze woorden geweest. Hij had haar gevraagd of ze bereid was om onvoorwaardelijk voor het kind te zorgen, ongeacht de manier waarop zijn kin zou terugwijken of zijn wenkbrauwen zouden uitsteken. En ze had ja gezegd, ja, ja, ze was bereid om dat allemaal te accepteren.

En dan de blik die in de ogen van Hoskins zou komen, als ze nu wegliep. Een koude, priemende blik die zou zeggen: Ik had dus gelijk, hè, juffrouw Fellowes? U wilt alleen maar voor mooie kinderen zorgen.

Ze keek zijn kant op. Hoskins stond iets bij hen vandaan en keek met een halve glimlach op zijn gezicht vanaf een afstand toe. Zijn glimlach werd breder toen zijn blikken de hare kruisten, alsof hij haar gedachten kon lezen en haar verontwaardiging en het gevoel van verraad die erin begraven lagen kon zien en geamuseerd werd door wat hij zag.

Ik neem ontslag, dacht ze, toen de woede weer helemaal bezit van haar nam.

Maar nu nog niet. Niet voordat ik hier alles geregeld heb. Ontslag nemen voordat het zover was, zou vernederend zijn. Ik zal dit afschuwelijke kleintje eerst enige beschaving bijbrengen en dan mag Hoskins iemand anders gaan zoeken om zijn zaakjes op te knappen.

11

De badkuipstrijd eindigde met een overwinning van de drie volwassenen op het kleine, angstige kind. De bovenste lagen vuil waren tenminste verdwenen en zijn huid had een redelijk toonbare ondertoon van roze gekregen. Zijn doordringende angstkreten hadden plaatsgemaakt voor een onzeker gedreins. Hij scheen uitgeput te zijn door al het vechten. Voorzichtig keek hij voor zich uit, terwijl zijn ogen met een snelle, angstige achterdocht van de een naar de ander in de kamer heen en weer schoten.

Hij rilde. Niet zozeer van angst als wel van kou na zijn bad, vermoedde juffrouw Fellowes. Hoe stevig hij ook gebouwd was, hij was vreselijk mager en hij trilde nu, alsof zijn vuil een nuttige isolatielaag was geweest.

Scherp zei juffrouw Fellowes: 'Breng een nachthemd voor het kind!'

Meteen verscheen er een nachthemd. Het was alsof alles klaar stond, maar toch kreeg ze het pas wanneer ze de opdracht gaf, alsof Hoskins met opzet achteraf bleef staan en haar het heft in handen liet nemen, als om haar te testen.

'Ik kan hem maar beter weer vasthouden, juffrouw Fellowes.' zei de stevige Elliott. 'U kunt het hem nooit in uw eentje aantrekken.'

'Je hebt gelijk.' zei juffrouw Fellowes. 'Dat zal ik niet doen. Dank je, Elliott.'

De ogen van de jongen sperden zich wijd open toen hij het nachthemd zag, alsof het een soort martelwerktuig was. Maar dit keer duurde de strijd korter en was minder fel dan in de badkuip. Elliott greep de kleine polsen met zijn enorme handen en hield de korte armen omhoog, waarop juffrouw Fellowes handig het roze, flanellen nachthemd over het dwergenhoofd liet zakken.

De jongen maakte een zacht, vragend geluid. Hij stak de vingers van een hand door de boord van het nachthemd en greep de stof stevig vast. Op zijn vreemde, wijkende voorhoofd stond een diepe frons.

Toen gromde hij en gaf hij een korte, harde ruk aan de stof, alsof hij het nachthemd weg wilde scheuren.

Juffrouw Fellowes sloeg fel op zijn hand. Van Dr. Hoskins, achter haar, kwam een verrast geluid. Ze negeerde het.

De jongen werd rood, maar huilde niet. Hij keek juffrouw Fellowes met een vreemde blik aan, alsof haar klap hem in het geheel niet kwaad maakte, maar hem eerder juist bekend voorkwam en hij hem verwacht had. Zijn ogen waren de grootste kinderogen die juffrouw Fellowes ooit gezien had, donker, glanzend en angstig.

De wijd uitstaande, korte, dikke vingers van zijn hand bewogen langzaam over de dikke flanel van het nachthemd en voelden hoe vreemd het was, maar hij deed geen tweede poging om het weg te trekken.

Wanhopig dacht juffrouw Fellowes: Nou, wat nu?

Iedereen leek zijn adem in te houden en op haar te wachten, zelfs het lelijke kleine jongetje.

In haar gedachten ontstond een lange lijst van dingen die gedaan moesten worden, zij het niet per se in volgorde van belangrijkheid.

Ontsmetting van zijn ontstoken snee.

Knip zijn vinger- en teennagels.

Bloedtesten. Kwetsbaarheid imuunsysteem?

Vaccinaties? Een preventieve antibioticabehandeling?

Haar knippen.

Monsters van zijti ontlasting. Inwendige parasieten?

Gebitsonderzoek.

Röntgenfoto van zijn borst.

Ook algemene röntgenfoto van zijn skelet.

En nog een half dozijn andere punten met verschillende maten van belangrijkheid. Maar toen besefte ze wat het belangrijkste van alles moest zijn, althans voor het kleine lelijke jongetje. Kortaf zei ze: 'Hebben jullie voor voedsel gezorgd? Melk?'

Dat hadden ze. Mevrouw Stratford, haar derde assistente, reed een glanzende, verplaatsbare unit binnen. In het koelgedeelte vond juffrouw Fellowes drie pakken melk, verder een opwarmgedeelte en een voorraad krachtvoedsel in de vorm van vitaminepreparaten, koper-kobalt-ijzersiroop en andere dingen, waar ze nu zo snel niet naar kon kijken. In een ander vakje stond een verzameling babyvoedsel en zelfopwarmende blikjes.

Melk, gewoon melk, daarmee zou ze beginnen. Wat hij verder ook gegeten had op de plek waar hij vandaan was gehaald - half verkoold vlees, bosbessen, wortels en insekten, wie weet? - melk was een veilige gok en zou waarschijnlijk wel deel hebben uitgemaakt van het dieet van het kind. Wilden, nam ze aan, zouden hun kinderen waarschijnlijk tot op hoge leeftijd zelf blijven voeden.

Maar wilden zouden niet weten hoe ze met bekers overweg moesten. Dat wist ze wel zeker. Juffrouw Fellowes schonk een klein beetje melk op een schoteltje en zette het in de magnetron om het een paar seconden te laten opwarmen.

Ze keken allemaal toe: Hoskins, Candide Deveney, de drie oppassers, en verder iedereen die het drukke stasisgebied was binnengekomen. De jongen keek haar ook aan.

'Ja, kijk maar naar me.' zei ze tegen de jongen. 'Zo is hij een brave jongen.'

Ze hield het schoteltje voorzichtig in haar handen, bracht het naar haar mond en deed voor hoe hij de melk moest oplikken. De ogen van de jongen volgden haar. Maar begreep hij het?

'Drink.' zei ze. 'Zo moet je drinken.'

Juffrouw Fellowes deed het drinken weer voor. Ze voelde zich een beetje belachelijk, maar dat gevoel schoof ze opzij. Ze zou alles doen wat ze nodig vond. De jongen moest leren hoe hij moest drinken.

'Nu jij.' zei ze.

Ze bood hem het schoteltje aan en stak het hem zodanig toe dat hij alleen maar zijn hoofd iets naar voren hoefde te buigen om de melk op te likken. Hij bekeek het plechtig, zonder het minste teken van begrip.

'Drink.' zei ze. 'Drink.' Ze stak haar tong weer naar buiten alsof ze het hem weer wilde laten zien.

Geen reactie. Alleen maar staren. Hij trilde weer, hoewel het warm was in de kamer en het nachthemd beslist meer dan genoeg was.

Het werd tijd voor directere maatregelen, dacht de verpleegster.

Ze zette het schoteltje neer op de grond. Toen pakte ze de bovenarm van de jongen met één hand beet, bukte zich en doopte drie vingers van de andere hand in de melk, depte wat op en smeerde het uit over zijn lippen. Het droop van zijn wangen en over zijn wijkende kin.

Het jongetje slaakte een schelle kreet, zoals ze nog niet eerder van hem gehoord had. Hij keek verbijsterd en boos. Toen streek zijn tong langzaam over zijn vochtige lippen. Hij fronste. Proefde. Hij likte nog eens met zijn tong.

Was dat een glimlach?

Ja. Ja. Een soort glimlach in elk geval. Juffrouw Fellowes deed een stap achteruit.

'Melk.' zei ze. 'Dat is melk. Ga door. Neem nog wat.'

Voorzichtig naderde de jongen het schoteltje. Hij bukte zich ernaartoe, keek toen fel op en over zijn schouder, alsof hij verwachtte dat een vijand hem van achteren zou besluipen. Maar er was niets achter hem. Hij bukte weer, stijf, onhandig, en duwde zijn hoofd naar voren, likte aan de melk, eerst heel voorzichtig en toen steeds gretiger. Hij likte het op zoals een kat zou doen en maakte een slurpend geluid. Hij probeerde niet zijn handen te gebruiken om het schoteltje naar zijn gezicht te brengen, maar zat als een klein dier op de grond gehurkt de melk op te likken.

Juffrouw Fellowes ervoer een plotselinge afkeer, al wist ze dat zij degene was geweest die om te beginnen het likken had voorgedaan. Ze wilde hem als een kind zien, een menselijk kind, maar hij bleef maar terugkeren naar een dierlijk niveau, en dat haatte ze. Ze haatte het. Ze wist dat haar reactie op haar gezicht moest zijn af te lezen. Maar daar kon ze niets aan doen. Waarom was het kind zo beestachtig? Het was prehistorisch, ja, - veertigduizend jaar! - maar moest het daarom zo veel op een aap lijken? Het was toch menselijk? Ja toch? Wat voor soort kind hadden ze haar gegeven?

Misschien dat Candide Deveney dat doorhad. Hij zei: 'Weet de verpleegster het, doctor Hoskins?'

'Weet wat?' vroeg juffrouw Fellowes.

Deveney aarzelde, maar Hoskins (weer die blik van ontspannen geamuseerdheid op zijn gezich'D zei: 'Ik weet het niet zeker. Waarom zegt u het haar niet zelf?'

'Wat is dit allemaal voor geheimzinnig gedoe?' vroeg ze. 'Vooruit, vertel op, wat voor geheim zou ik moeten ontdekken?'

Deveney keek haar aan. 'Ik vroeg me gewoon af, juffrouw... of u zich er wel van bewust bent dat u de eerste beschaafde vrouw aller tijden bent die gevraagd is om voor een jonge Neanderthaler te zorgen?'

Tussenhoofdstuk twee: Godinnevrouw

Dit was de vierde ochtend van de tocht naar het westen, de pelgrimstocht terug naar de Plaats van Drie Rivieren. Sinds Zilveren Wolk het bevel had gegeven om te keren en hun lange weg over de kale vlakten terug te volgen, had er een gestage, droge, koude wind uit het noorden geblazen. Soms dwarrelde er opnieuw een dunne, droge sneeuw neer, die in woeste, melkkleurige wervelingen boven hun hoofden danste. En dat midden in de zomer! De Godin moest echt boos zijn. Maar waarom? Wat hadden ze gedaan?

's Nachts kroop het Volk bijeen in spleten en scheuren, onder een witte maan die de hemel verdronk in rivieren van kil licht. Er waren hier geen grotten waarin ze konden wegkruipen. Sommigen van de meest ondernemende leden vonden twijgen en takken en zetten kleine afdakjes voor zichzelf in elkaar, maar de meesten waren te moe na een dag lopen en voedsel zoeken om nog enige moeite te doen.

De dag van het Zomerfestival was gekomen en verstreken en voor zover iemand zich herinneren kon, was er voor het eerst geen Zomerfestival gehouden. Godinnevrouw was het er helemaal niet mee eens. 'Als de koude maanden komen zullen we honger lijden.' zei ze somber tegen Bewaart Het Verleden. 'Het Zomerfestival voorbij laten gaan is een ernstige zaak. Is er ooit een jaar geweest waarin we toestonden dat de dag verstreek zonder de juiste inachtnemingen?'

'We laten het Zomerfestival niet voorbijgaan.' antwoordde Bewaart Het Verleden bits. 'We stellen het alleen uit tot we om de raad van de Godin kunnen vragen.'

Godinnevrouw brieste: 'De raad van de Godin! De raad van de Godin! Wat denkt Zilveren Wolk wel? Ik ben degene die de raad van de Godin doorgeeft. En ik hoef niet terug naar de Plaats van Drie Rivieren te gaan om die te krijgen.'

'Zilveren Wolk wel.' zei Bewaart Het Verleden.

'Gewoon uit lafheid. Hij is bang geworden voor de Anderen en hij wil voor hen vluchten, nu hij weet dat ze ons voor zijn.'

'Voor en achter ons. We kunnen ons niet meer voor hen verbergen. Ze zijn overal om ons heen. Er we zijn met te weinig om tegen hen te vechten. Wat moeten we doen? De Godin moet ons zeggen wat we tegen hen moeten doen.'

'Ja.' gaf Godinnevrouw knorrig toe. 'Dat zal wel zo zijn.'

'Dus tenzij je ons in naam van de Godin zelf raad kunt geven, is de tactiek die we zouden moeten volgen...'

'Genoeg, Bewaart Het Verleden. Ik begrijp wat je bedoelt.'

'Goed. Probeer daar dan aan te denken.'

Godinnevrouw snoof pruilend en liep weg, terug naar het vuur. Ze bleef in elkaar gedoken staan, met haar armen tegen haar zij geklemd.

Zij en Bewaart Het Verleden kibbelden al langer dan Godinnevrouw lief was, en ze groeiden met de jaren niet dichter naar elkaar toe. Bewaart Het Verleden vond zichzelf iets bijzonders, met haar grote geheugen (aangevuld door haar bundels geschiedstaven) en haar grote kennis van de stamtradities. Nou, op haar manier was ze iets bijzonders, moest Godinnevrouw met tegenzin toegeven. Maar ze is niet heilig, ik ben heilig. Ze is maar een geschiedkundige, maar ik spreek met de Godin, en soms praat de Godin met mij.

Toch, gaf Godinnevrouw toe, toen ze haar bonten omslagdoek opensloeg, zodat de warme, roze gloed van het vuur kon opstijgen rond haar magere, gedrongen lichaam, had Bewaart Het Verleden wel enigszins gelijk. De Anderen vormden een enorm probleem, die lange, snelle mensen met hun idiote platte gezicht, die uit het niets waren opgedoken en zich alle kanten op leken te verspreiden en de beste grotten, de beste jachtgronden en de mooiste bronnen voor zichzelf opeisten. Godinnevrouw had zo nu en dan vreselijke verhalen gehoord van stamloze zwervers die het pad van het Volk gekruist hadden, verhalen over treffens tussen de Anderen en stammen van het Volk, van vreselijke slachtingen, van afschuwelijke wanorde. De Anderen hadden betere wapens, die ze in enorme hoeveelheden leken te kunnen maken, en in de strijd waren ze ook sneller ter been, leek het. Ze bewogen zich als schaduwen, zo werd gezegd, en als ze tegen je vochten, was het of ze aan alle kanten tegelijk om je heen waren. Tot dusver had Zilveren Wolk dat allemaal kunnen vermijden en de stam behendig her en der over de grote open vlakten gestuurd om botsingen tussen hen en de gevaarlijke nieuwkomers te voorkomen. Maar hoe lang kon hij dat nog volhouden?

Ja, het was het beste deze pelgrimstocht te volbrengen om te zien of de Godin nog raad had, zei Godinnevrouw tegen zichzelf.

Zilveren Wolk had trouwens heel overtuigend geklonken toen het over de religieuze kant van de zaak ging. Het Zomerfestival was het hoogtepunt van het jaar, als de zon warm en de dag lang was. Het was een viering van de goedheid van de Godin, van haar gunsten en genade, een dankzegging vooraf voor de weldaad die ze zou schenken gedurende de resterende weken van het zomerseizoen, waarin ze jaagden en voedsel verzamelden.

Hoe konden ze het Zomerfestival houden, had Zilveren Wolk willen weten, als de Godin duidelijk zo ontevreden over hen was?

Liever gezegd, dacht Godinnevrouw: hoe konden ze het Zomerfestival vieren als Zilveren Wolk botweg weigerde het uit te voeren? Het was een rite waaraan een man moest meewerken, en wel de sterkste man van de stam. Hij was degene die de dans van dankbaarheid moest dansen voor het heiligdom van de Godin. Hij was degene die de os moest offeren, hij moest de uitverkoren maagd in zijn armen nemen en haar inwijden in de grote mysteries van de Grote Moeder. De andere heilige feesten van de stam waren de verantwoordelijkheid van de drie Godinnevrouwen, maar deze konden ze op geen enkele manier zelf uitvoeren. De leider zou het moeten doen. Als Zilveren Wolk weigerde eraan deel te nemen, kon het Zomerfestival niet gehouden worden. Het kon gewoon niet anders. Godinnevrouw voelde zich er niet prettig bij, maar de beslissing lag bij Zilveren Wolk.

Godinnevrouw draaide zich bij het vuur vandaan. Het was tijd om het heiligdom voor de ochtendriten op te zetten. 'Godinnevrouwen!' riep Godinnevrouw. 'Jullie allebei, we gaan aan het werk!'

Vroeger hadden ze allemaal eigen namen gehad, maar nu stond elk van de drie priesteressen gewoon bekend als Godinnevrouw. Als je in haar dienst trad, gaf je je naam op. De Godin had geen naam en haar dienaren hadden ook geen naam.

Godinnevrouw herinnerde zich nog de naam van de jongste Godinnevrouw, want ze was de dochter van Godinnevrouw zelf, en Godinnevrouw had haar zelf die naam gegeven: Heldere Hemel Bij Zonsopgang. Maar het was al jaren geleden sinds ze die naam hardop genoemd had. Voor haar en voor iedereen was haar dochter, die ooit Heldere Hemel Bij Zonsopgang was geweest, nu gewoon Godinnevrouw. Evenals de op een na oudste Godinnevrouw, wier vroegere naam begon te vervagen in het geheugen van Godinnevrouw: het was Eenzame Vogel of Rent Als De Vos. Godinnevrouw wist niet zeker welke. Die twee hadden erg op elkaar geleken, Eenzame Vogel en Rent Als De Vos. Een van hen was dood en de ander was priesteres geworden, en met de jaren was Godinnevrouw die twee in haar gedachten door de war gaan halen.

Maar Godinnevrouw had er geen idee meer van wat haar eigen geboortenaam geweest was. Ze was hem jaren geleden vergeten en ze dacht er nu nog maar zelden aan. Ze was Godinnevrouw en niets anders dan Godinnevrouw. Soms, als ze op de slaap lag te wachten, betrapte ze zich erop dat ze zich toch lag af te vragen wat haar vroegere naam geweest kon zijn. Iets met zonlicht erin? Of gouden vleugels? Of glanzend water? Er zat iets van helderheid in, dat wist ze vrij zeker. Maar de naam zelf was voor altijd weggezakt. Ze voelde zich schuldig als ze er zelfs maar aan probeerde te denken. En ze kon het beslist niet aan iemand vragen. Het was trouwens een zonde als een Godinnevrouw haar eigen naam gebruikte. Telkens wanneer ze eraan begon te denken, maakte ze meteen een zuiveringsteken en vroeg om vergiffenis.

Ze was de op een na oudste vrouw in de stam. Dit was haar veertigste zomer. Alleen Bewaart Het Verleden was ouder, maar niet meer dan een seizoen of twee. Maar Godinnevrouw was sterk en gezond, ze verwachtte nog wel een jaar of tien te leven, misschien wel vijftien, misschien zelfs wel twintig, als ze geluk had. Haar moeder was heel oud geworden, zelfs ouder dan zestig, en haar overgrootmoeder ook. Lang leven was eigen aan haar familie.

'Doen we vanmorgen de volledige rite?' vroeg de jongste Godinnevrouw haar, terwijl ze de stenen verschoven en het heiligdom opbouwden.

Godinnevrouw wierp haar een geïrriteerde blik toe. 'Natuurlijk doen we dat. Waarom niet?'

'Omdat Zilveren Wolk wil dat we meteen na het ochtendmaal vertrekken. Hij zegt dat we vandaag verder moeten reizen dan we de afgelopen drie dagen hebben gedaan.'

'Zilveren Wolk! Zilveren Wolk! Hij zegt zus, hij zegt zo, en als kikkers springen we op zijn bevel. Misschien heeft hij haast, maar de Godin niet. We doen de volledige rite.'

Ze stak het Godinnevuur aan. De tweede Godinnevrouw pakte haar kleine pakje van wolvehuid met aromatische kruiden en strooide ze op het vuur. Gekleurde vlammen schoten hoog op. De jongste Godinnevrouw bracht de stenen schaal met bloed van het gisteren gedode dier en goot een klein beetje op het offeraltaar.

Godinnevrouw haalde de drie heilige bereschedels uit het dikke berebont waarin ze bewaard werden, het heiligste bezit van de stam, en legde ze op drie platte stenen om te voorkomen dat ze contact met de grond zouden maken.

De schedels waren al gedurende meer generaties in het bezit van de stam dan zelfs Bewaart Het Verleden kon zeggen. Grote helden van lang geleden hadden die beren in één enkel gevecht gedood en ze waren in de stam van de handen van de ene Godinnevrouw in die van de volgende overgegaan. De beer was het vaderdier, de grote stuwende kracht die het leven in de Grote Moeder opwekte. Daarom moesten de Godinnevrouwen ervoor waken dat de schedels niet de naakte grond raakten, want dan zouden ze de Moeder bevruchten en dit was niet het seizoen om dat te doen. Kinderen die nu werden verwekt, midden in de zomer, zouden geboren worden in de donkere dagen van de nawinter, wanneer het voedsel het schaarst was. De tijd om de aanzet te geven tot jong leven was de herfst, zodat het in het voorjaar ter wereld zou komen.

Godinnevrouw legde haar handen een voor een op elk van de schedels en streelde lief de vol de bovenste welving, die glad als ijs gepolijst was door de handen van vele Godinnevrouwen in voorbije jaren. Ze voelde een rilling door haar handen, armen en schouders gaan toen de macht van de elementaire vaderkracht prikkelend omhoog kwam uit de schedels, haar lichaam in.

Ze streelde de glanzende slagtanden. Ze betastte de donkere oogkassen.

De vaderkracht opende de weg voor haar, waardoor de moederkracht toegang kreeg tot haar geest. De ene kracht leidde noodzakelijkerwijs tot de andere, je kon de ene niet oproepen zonder de aanwezigheid van de andere te voelen.

'Godin, wij danken u.' mompelde Godinnevrouw. 'We danken u voor de vruchten van de aarde en voor het vlees van de dieren en vooral danken wij u voor de vrucht van onze schoot.' Ze raakte kort haar borsten, haar buik en haar lendenen aan. Ze bukte en drukte haar vingertoppen in de harde, bevroren bodem. Hoe koud die vandaag ook mocht zijn, het bleef de borst van de Moeder, en die betastte ze met liefde.

Naast haar deden de twee andere Godinnevrouwen hetzelfde. Ze sloot haar ogen. Ze zag de grote welving van de Moederborst zich naar de horizon voor zich uitstrekken. Ze vulde haar geest met het bewustzijn van Godinne-aanwezigheid, van Moederkracht.

Zegen ons, bad Godinnevrouw. Behoed ons. Geef ons de genade van uw liefde.

Ze werd ruw uit haar meditatie gerukt door het geluid van rauw en krijsend gelach, ergens achter haar. De jongens van de stam die hun ruwe spelletjes speelden. Ze dwong zichzelf hen te negeren. Zij waren ook van de Godin, hoe ruw en wreed en dom ze ook mochten zijn.

De Godin had vrouwen geschapen om kinderen te baren en voeding en liefde te schenken, en mannen om te jagen, te verzorgen en te vechten, en ieder had een eigen rol die hij moest spelen en waar de ander niet moest wagen aan te komen. Dat was de betekenis van het Zomerfestival, het samenkomen van man en vrouw in dienst van de Godin. En als jongens ruw en oneerbiedig waren, nou, dan was dat zo omdat de Godin hen zo had gemaakt. Laat ze maar lachen. Laat ze maar in rondjes rondrennen en elkaar met stokken slaan als ze elkaar inhaalden. Zo was het voorbeschikt.

Toen de langdurige rite beëindigd was, kwam Godinnevrouw overeind, veegde het vuur met een stok tot kooltjes uit elkaar en verzamelde de heilige stenen, pakte de bereschedels, kuste elk ervan en stopte ze weg in hun bontmantels.

Ze zag Zilveren Wolk op grote afstand staan, met zijn armen ongeduldig over elkaar geslagen, alsof hij humeurig had staan wachten tot ze klaar was. Dichterbij zag Godinnevrouw dat Zij Die Weet een groepje van de kleinste kinderen in een kring verzameld had en hun een liedje leerde.

Wat zielig, zei ze tegen zichzelf. Zij Die Weet, die onvruchtbare vrouw, die deed alsof ze een van de Moeders was. De Godin was hard voor Zij Die Weet geweest, dacht Godinnevrouw.

'Ben je eindelijk klaar?' riep Zilveren Wolk. 'Kunnen we nu gaan, Godinnevrouw?'

'We kunnen gaan, ja.'

Zij Die Weet kwam naar haar toe. Een kleine groep snaterende kleine kinderen volgde haar op de voet. Zoete Bloem, Hemel-vuurgezicht en nog een paar anderen.

'Kan ik je even spreken, Godinnevrouw?' vroeg Zij Die Weet. 'Zilveren Wolk wil dat we inpakken en op weg gaan.'

'Eventjes, meer niet.'

'Eventjes dan.'

Ze was een irritante vrouw, Zij Die Weet. Godinnevrouw had haar nooit gemogen. Niemand. Ze was slim, ja, en vol met duistere energie, en je moest haar wel een zekere mate van misgund ontzag tonen. Maar ze was stekelig en moeilijk. Ze had een leven geleid vol met problemen en Godinnevrouw had daarom medelijden met haar; de dode baby's, het verlies van haar partner, al die dingen. Maar toch wilde ze dat Zij Die Weet haar met rust liet. Er hing een aura van ongeluk om haar heen, van Godinne-mishagen.

Zij Die Weet vroeg zacht: 'Is het waar wat ik hoor? Dat er een speciaal offer gebracht zal worden als we op de Plaats van Drie Rivieren aankomen?'

'Er zal geofferd worden, ja,' zei Godinnevrouw. 'Hoe kunnen we een pelgrimstocht houden als we niets offeren als we aankomen in het pelgrimsoord?'

'Een speciaal offer.'

Wat Godinnevrouw nog restte aan geduld, ebde nu snel weg. 'Hoezo speciaal, Zij Die Weet? In welk opzicht speciaal? Ik heb nu geen tijd voor raadsels.'

'Het offer van een kind,' zei Zij Die Weet.

Godinnevrouw had niet perplexer kunnen staan als Zij Die Weet een handvol sneeuw in haar gezicht gegooid had. 'Wat? Wie zegt dat?'

'Ik heb de mannen erover gehoord. We zullen op de Plaats van Drie Rivieren een kind aan de Godin geven, zodat zij ervoor zal zorgen dat de Anderen bij ons vandaan blijven. Zilveren Wolk heeft het al besloten. Zogenaamd nadat hij het met jou besproken heeft. Is dat waar, Godinnevrouw?'

Godinnevrouw voelde het in haar borst bonken en hoorde een geluid als de donder in haar oren. Ze voelde zich zwak en duizelig en het kostte haar moeite om rechtop te blijven staan en haar ogen op gelijke hoogte als die van Zij Die Weet te houden. Ze haalde diep adem, vulde haar longen, steeds weer, steeds weer, steeds weer, tot er een soort evenwicht in haar terugkeerde.

Ijzig zei ze: 'Dit is waanzin, Zij Die Weet. De Godin geeft kinderen. Ze wil ze niet terug.'

'Soms neemt ze ze terug.'

'Ja. Ja, dat weet ik,' zei Godinnevrouw op zachtere toon. 'De wegen van de Godin zijn ondoorgrondelijk. Maar we doden geen kinderen om ze aan haar te offeren. Dieren, ja. Nooit een kind. Nooit. Zoiets is nog nooit gedaan.'

'Maar de Anderen zijn ook nooit eerder een ernstige bedreiging voor ons geweest.'

'Kinderen offeren zal ons niet tegen de Anderen beschermen.'

'Ze zeggen dat jij en Zilveren Wolk besloten hebben dat dat wel zo is.'

'Dat liegen ze, wie dat ook mogen zijn,' zei Godinnevrouw verhit. Ik weet niets van dat plan. Niets! Dit is allemaal onzin, Zij Die Weet. Het zal niet gebeuren. Dat beloof ik je. Er zullen hier geen kinderen geofferd worden. Daar kun je volkomen zeker van zijn.'

'Zweer het. Zweer het bij de Godin. Nee...' Zij Die Weet stak haar armen uit en pakte Hemelvuurgezicht met haar ene hand vast en Zoete Bloem met de andere. 'Zweer bij de zielen van deze kleine jongen en dit kleine meisje.'

'Mijn woord moet genoeg zijn,' zei Godinnevrouw.

'Zweer je niet?'

'Mijn woord is genoeg,' zei Godinnevrouw. 'Ik ben je geen eden verschuldigd. Niet bij de Godin, niet bij het kleine ruggetje van Zoete Bloem, nergens bij. We zijn beschaafde mensen, Zij Die Weet. We doden geen kinderen. Dat moet voldoende voor je zijn.'

Zij Die Weet keek spottend. Maar ze bond in en liep weg.

In gedachten verzonken bleef Godinnevrouw achter.

Een kind offeren? Meenden ze dat echt? Dachten ze echt dat dat enig nut zou hebben? Kon het enig nut hebben?

Zou de Godin zoiets aanmoedigen? Ze probeerde erover na te denken. Een klein leven afstaan, datgene terug te geven aan de Godin dat de Godin gegeven had... Was dat een manier om haar ervan te overtuigen dat ze het Volk in deze tijd van nood moest helpen?

Nee. Nee. Nee. Nee. Hoe Godinnevrouw het ook bekeek, ze zag er niets zinvols in.

Waar was Zilveren Wolk? Ah, daar, hij bekeek de nieuwe voorraad pijlpunten van Mammoetrijder. Godinnevrouw liep naar hem toe en trok hem opzij. Zachtjes zei ze: 'Vertel eens, en wees eerlijk. Ben je van plan een kind te offeren als we op de Plaats van Drie Rivieren zijn?'

'Ben je niet goed wijs geworden, Godinnevrouw?'

'Zij Die Weet zegt dat sommige mannen erover praten. Dat jij het al besloten hebt en dat ik ermee akkoord ben gegaan.'

'En bèn je ermee akkoord gegaan?' vroeg Zilveren Wolk.

'Natuurlijk niet.'

"Nou, de rest van het verhaal is net zo min waar. Een kind offeren, Godinnevrouw? Je denkt toch niet echt dat ik ooit zou...'

Ik was er niet zeker van.'

'Hoe durf je dat te zeggen?'

'Je hebt het Zomerfestival toch ook al afgezegd?'

'Wat is er met je aan de hand, Godinnevrouw? Zie je geen verschil tussen het afgelasten van een festival en het deden van een kind?'

'Sommigen zouden zeggen dat het ene net zo fout is als het andere.'

'Nou, iedereen die zoiets zegt is gek,' antwoordde Zilveren Wolk vinnig. Ik ben niet iets dergelijks van plan, en zeg maar tegen Zij Die Weet dat ik...' Hij pauzeerde. De uitdrukking op zijn gezicht veranderde op een vreemde manier. "Je denkt toch niet dat we er iets mee zouden opschieten? Je wilt toch niet zeggen...'

'Nee.' zei Godinnevrouw. 'Natuurlijk niet. Nu klink jij alsof je niet goed wijs bent geworden. Maar doe niet zo belachelijk. Ik bedoel er in geen geval iets mee. Ik ben hierheen gekomen om uit te zoeken of er een grond van waarheid in het gerucht stak, meer niet.'

'En dat weet je nu. Niets. Helemaal niets.'

Maar toch stond er een vreemde blik in zijn ogen. De verontwaardiging van Zilveren Wolk leek te zijn verminderd en hij was op de een of andere manier enigszins in zichzelf gekeerd geraakt. Godinnevrouw wist niet zeker hoe ze die blik moest uitleggen. Waar zou hij aan denken?

Godin almachtig, hij overwoog toch niet plotseling serieus de mogelijkheid een kind te offeren? Heb ik hem zoëven op een monsterlijke gedachte gebracht?

Nee, besloot ze. Nee. Dat kon het niet zijn. Ze kende Zilveren Wolk goed. Hij was hard, onwankelbaar, hij kon wreed zijn, maar niet dit. Niet een kind.

'Je moet mijn positie goed begrijpen.' zei Godinnevrouw met alle kracht die ze kon opbrengen. "Er zullen misschien wel mannen in deze stam zijn die vinden dat het nuttig zou kunnen zijn om een kind aan de Godin te offeren, en als je het mij vraagt, Zilveren Wolk, zouden ze je misschien nog kunnen ompraten voordat we de Plaats van Drie Rivieren bereiken ook. Maar ik sta het niet toe. Ik zal de zwaarste vloek van de Godin uitspreken over iedereen die zoiets zelfs maar oppert. De berevloek, de zwaarst van alle. Ik zal die persoon zonder te aarzelen afzonderen van elk spoortje van haar genade. Ik zal...'

'Kalm aan, Godinnevrouw. Je maakt je druk om niets. Niemand praat hier over het offeren van kinderen. Niemand. Als we op de Plaats van Drie Rivieren aankomen, vangen we een steenbok of een gems, of een mooie rode eland, en geven we zijn vlees aan de Godin, zoals we altijd doen, en meer niet. Wees dus maar kalm. Rustig maar. Je maakt een enorme drukte om iets dat ik nooit zal toestaan, dat weet je. Dat wéét je, Godinnevrouw.'

'Goed,' zei ze. 'Een steenbok. Een gems.'

'Beslist,' zei Zilveren Wolk.

Hij grijnsde naar haar en kneep zacht in haar schouder. Ze voelde zich heel idioot. Hoe had ze ooit kunnen denken dat Zilveren Wolk zo'n barbaars idee zou ondersteunen?

Ze liep in haar eentje weg en knielde neer bij een beekje, waar ze koud water tegen haar pijnlijke voorhoofd sprenkelde.

Later die ochtend, toen de stam weer op weg was gegaan, kwam Godinnevrouw naast Zij Die Weet lopen en zei: 'Ik heb met Zilveren Wolk gepraat. Hij wist net zomin iets over dat kindoffer als ik. En hij denkt er net zo over als ik en als jij. Hij zou het nooit toestaan.'

'Er zijn er die er anders over denken.'

'Wie, bijvoorbeeld?'

Zij Die Weet schudde zwak haar hoofd. 'Ik zal geen namen noemen. Maar ze denken dat de Godin pas tevreden zal zijn als we haar een van onze kinderen geven.'

'Als ze dat denken, begrijpen ze niets van de Godin. Vergeet dit allemaal alsjeblieft, Zij Die Weet. Het is allemaal loos gepraat. Gepraat van gekken.'

'Laten we het hopen,' zei Zij Die Weet met een stem waarin een duister voorgevoel sprak.

Ze trokken verder. Geleidelijk aan zette Godinnevrouw de kwestie uit haar hoofd. De weigering van Zij Die Weet om namen te noemen had haar achterdochtig gemaakt. Hoogstwaarschijnlijk was er niets aan de hand en was dat er ook nooit geweest. Misschien had de vrouw alles verzonnen, misschien was ze niet goed wijs, misschien was het een goed idee om Zij Die Weet op een eigen, korte pelgrimstocht te sturen om haar verwrongen geest te zuiveren van dergelijke storende verzinsels. Kindoffers! Dat was ondenkbaar.

Ze vergat de hele zaak. En de weken verstreken, en het Volk trok naar het westen, terug door de afnemende warmte van de zomer naar de Plaats van Drie Rivieren.

En nu stonden ze eindelijk op de heuvels die over de Drie Rivieren zelf uitkeken. De lange tocht terug was bijna voorbij. Hun weg kronkelde geleidelijk omlaag langs de ene rij heuvels na de anderen, naar beneden, de mistige vallei in, waar ze de glanzende glinstering van het water van de Drie Rivieren konden zien.

Het was laat op de dag en het Volk begon zich op te maken om het kamp voor de nacht op te slaan. En toen gebeurde er iets vreemds.

Godinnevrouw stond bijna vooraan in de rij, met Boom Van Wolven aan de ene kant naast haar en Gloeiend Oog aan de andere, om haar te helpen de pakken met Godinnespullen te dragen. Plotseling werd de lucht vlak naast het pad heel helder. Er was een flonkering te zien. Godinnevrouw zag helder rode en groene flitsen, glanzende lussen met een fel witte kern. Het witte licht bewoog. Het ging tollend op en neer in de lucht.

Ernaar kijken deed pijn aan de ogen. Ze hief een hand op om haar ogen te beschermen. Overal om haar heen gilden de mensen het uit van angst.

Toen verdween het even plotseling als het verschenen was. De lucht naast het pad leek leeg. Godinnevrouw stond te knipperen met haar ogen, die pijn deden. De gedachten tolden verward rond in haar hoofd.

'Wat was dat?' vroeg iemand.

'Wat gaat er gebeuren?'

'Red ons, Zilveren Wolk!'

'Godinnevrouw? Godinnevrouw, zeg ons wat dat ding was!'

Godinnevrouw bevochtigde haar lippen. 'Het was... de Godin die voorbijkwam,' improviseerde ze wanhopig. 'De zoom van haar gewaad, dat was het.'

'Ja,' zeiden ze. 'De Godin. De Godin was het. Dat moet het geweest zijn.'

Iedereen bleef een tijd lang stil, op zijn hoede, onbeweeglijk, wachtend om te zien of ze van plan was terug te keren. Maar er gebeurde niets ongewoons.

Toen riep Zij Die Weet uit: 'Het was de Godin, ja, en ze heeft Hemelvuurgezicht meegenomen!'

'Wat?'

'Hij stond hier vlak achter me, toen het licht verscheen. Nu is hij weg.'

'Weg? Waarheen? Hoe?'

'Ga hem zoeken!' gilde iemand. 'Zoek hem! Hemelvuurgezicht! Hemelvuurgezicht!'

Er ontstond een geweldige drukte. Mensen doolden rond en liepen doelloos alle kanten op. Beweging om de beweging. Godinnevrouw hoorde Zilveren Wolk om stilte roepen, om kalmte. De Moeders waren het opgewondenst. Hun schelle kreten waren overal bovenuit te horen en ze renden huilend en met hun armen door de lucht zwaaiend rond.

Even kon Godinnevrouw zich niet herinneren wie eigenlijk de moeder van Hemelvuurgezicht was, tot ze zich herinnerde dat het Rode Rook Bij Zonsopgang was, die vier zomers terug het jongetje had gebaard met de moedervlek in de vorm van een rafelige bliksemflits. Maar de Moeders voedden alle kinderen van de stam gezamenlijk op, en het maakte hun heel weinig uit wie van hen een bepaald kind op de wereld had gebracht. Melkfontein en Prachtige Sneeuw en Meer Van Groen Ijs waren even geschrokken van zijn verbijsterende verdwijning als Rode Rook Bij Zonsopgang.

'Hij moet van het pad zijn afgedwaald,' zei Gebroken Berg. 'Ik ga hem zoeken.'

'Hij stond hier,' zei Zij Die Weet scherp. 'Dat licht heeft hem verzwolgen.'

Heb je het gezien?'

'Hij stond achter me toen het gebeurde. Maar niet zo ver weg dat hij kon wegdwalen. Het licht heeft hem meegenomen. Het licht heeft het gedaan.'

Toch drong Gebroken Berg erop aan dat ze teruggingen om naar hem te zoeken. Maar het was zinloos. Er was nergens een spoor van de jongen. Een uur zoeken leverde niets op, zelfs geen voetafdruk. En het begon nu erg donker te worden.

'We moeten verder,' zei Zilveren Wolk. 'Hier kunnen we ons kamp niet opslaan.'

'Maar Hemelvuurgezicht...'

'Weg,' zei Zilveren Wolk onverbiddelijk. 'Verdwenen in het Godinnelicht.'

'Het Godinnelicht! Het Godinnelicht!'

Ze trokken verder. Godinnevrouw voelde zich verdoofd. Ze had recht in het glinsterende licht gekeken en het deed nog pijn achter haar ogen, en als ze ze sloot, zag ze patronen van drijvende, paarse vlekken. Maar was het de Godin geweest? Dat wist ze niet. Ze had nog nooit eerder zo'n licht gezien. Ze hoopte het nooit weer te zien.

'Dus de Godin wilde toch een van onze kinderen hebben,' zei Zij Die Weet. 'Nou, nou, nou.'

'Jij weet niets van zulke dingen!' zei Godinnevrouw woedend tegen haar. 'Niets!'

Maar als ze nou gelijk had? vroeg Godinnevrouw zich af. Alles bij elkaar was het mogelijk dat dat zo was. Waarschijnlijk zelfs. Zo'n fel licht kon alleen een verschijning van de Godin geweest zijn.

De Godin had een kind opgeëist? Waarom? Wat had dat voor zin?

We kunnen haar nooit begrijpen, besloot Godinnevrouw, na zelfs tot diep in de nacht met de vreemde gebeurtenis geworsteld te hebben. Zij is de Godin en wij zijn slechts haar schepselen. En Hemelvuurgezicht is weg. Het is volkomen onbegrijpelijk, maar zo is het nou eenmaal. Ze herinnerde zich nu het gerucht dat Zilveren Wolk van plan was geweest om een kind te offeren als ze de Plaats van Drie Rivieren bereikt hadden. Nou, daar zou nu tenminste niemand meer over beginnen. Ze waren bijna bij hun bestemming en de Godin had een kind opgeëist zonder dat ze het aan haar hadden hoeven geven. Godinnevrouw hoopte dat ze daarmee tevreden zou zijn. Er waren niet zo veel kinderen in de stam dat ze het zich konden veroorloven haar er nu nog een te geven.

Hoofdstuk drie: Ontdekken

12

Een Neanderthaler? Een halfmenselijke Neanderthaler? dacht juffrouw Fellowes vol ongeloof, verbijsterd, kwaad en met onmiddellijk daarna een intens gevoel van verraden te zijn. Was het kind dat echt? Als het waar was wat Deveney gezegd had, waren haar ergste vermoedens waar geworden.

Ze draaide zich naar Hoskins en keek hem aan met een soort beheerste woestheid. 'U had het me kunnen vertellen, doctor.'

'Waarom? Wat maakt het voor verschil?'

'U had het over een kind, niet over een dier.'

'Dit is een kind, juffrouw Fellowes. Vindt u van niet?'

'Een Neanderthalerkind.'

Hoskins keek verbaasd. 'Ja, ja, natuurlijk. U weet wat voor soort experimenten Stasis Technologies gedaan heeft. U wilt toch niet zeggen dat u niet besefte dat het kind uit de prehistorie gehaald zou worden? Dat hebben we allemaal met u besproken.'

'Prehistorisch, ja. Maar Neanderthaler? Ik verwachtte dat ik voor een menselijk kind zou zorgen.'

'Neanderthalers waren menselijk,' zei Hoskins, die nu tekenen van ergernis vertoonde. 'Min of meer.'

'Waren ze dat? Is dat waar?'

Ze keek naar Candide Deveney om een beroep op hem te doen.

Deveney zei: 'Nou, volgens de meeste paleoantropologen van de afgelopen zestig of zeventig jaar moet de Neanderthaler beslist beschouwd worden als een vorm van Homo sapiens, juffrouw Fellowes, een vroegere tak van de soort, misschien, of een ondersoort, een soort ver verwijderde neef, zogezegd, maar beslist familie die als menselijk beschouwd moet worden...'

Hoskins onderbrak hem ongeduldig. 'Laat dat maar even zitten, Deveney. We zijn nu met andere dingen bezig. Juffrouw Fellowes, hebt u ooit een jonge hond of kat gehad?'

'Als kind, ja. Maar wat heeft dat te maken met...'

'Toen u dat hondje had, of dat katje, hebt u het toen verzorgd? Hield u van het dier?'

'Natuurlijk. Maar...'

'Was het menselijk, juffrouw Fellowes?'

'Het was een huisdier, doctor. We hebben het nu niet over huisdieren. Dit is een beroepsmatige kwestie. U vraagt een goed opgeleide verpleegster met een goede achtergrond op het gebied van geavanceerde kindergeneeskunde om te zorgen voor... voor...'

'Stel dat dit kind een chimpanseebaby was,' vroeg Hoskins, 'zou u het dan afstotelijk vinden? Als ik u zou vragen ervoor te zorgen, zou u dat dan doen of zou u vol walging weglopen? En dit is geen chimpansee. Het is geen soort mensaap. Het is een jong menselijk wezen.'

'Een Neanderthalerkind.'

'Precies wat ik zeg. Een jong menselijk wezen. Het ziet er vreemd uit en is wild, precies zoals ik u vooraf verteld heb. Een moeilijk geval. U bent een ervaren verpleegster, juffrouw Fellowes, met een fantastische achtergrond. Deinst u terug voor moeilijke gevallen? Hebt u ooit geweigerd een misvormd kind te verzorgen?'

Juffrouw Fellowes voelde dat ze terrein verloor. Veel minder heftig zei ze: 'U had het me kunnen zeggen.'

'En dan zou u de aanstelling geweigerd hebben, is dat het?'

'Nou...'

'U wist dat we hier in termen van duizenden jaren denken.'

'"Duizenden" kan ook drieduizend betekenen. Pas vanavond, toen u meneer Deveney over het project vertelde en het plotseling over "veertigduizend jaar" had, begon ik te beseffen wat hier in feite aan de hand was. En zelfs toen begreep ik nog niet helemaal dat het om een Neanderthaler ging. Ik ben geen expert in... in... hoe noemde u het ook alweer, paleoantropologie, meneer Deveney? Ik ken de tijdschaal van de evolutie van de mens niet, zoals u die wel kent.'

'U hebt mijn vraag niet beantwoord.' zei Hoskins. 'Als u alles tijdig vooraf geweten had, zou u de aanstelling dan geweigerd hebben of niet?'

'Dat weet ik niet zeker.'

'Wilt u er nu mee stoppen. U moet weten dat er nog meer geschikte kandidaten waren. Neemt u hierbij ontslag?'

Hoskins staarde haar koel aan, terwijl Deveney van de andere kant van de kamer toekeek en het Neanderthalerkind, dat zijn melk op had en de schotel droog had gelikt, met een nat gezicht en grote, vragende ogen naar haar opkeek.

Ze keek naar de jongen. Het lelijke kleine jongetje. Ze hoorde haar eigen stem zeggen: Maar Neanderthaler? Ik verwachtte dat ik voor een menselijk kind zou zorgen.

De jongen wees naar de melk en de schotel. En plotseling barstte hij uit in een korte reeks bruuske, krassende geluiden die hij steeds weer herhaalde: geluiden die bestonden uit vreemde, verstikte keelgeluiden en een uitgebreid klakken met de tong.

Vol verbazing zei juffrouw Fellowes: 'Maar hij praat!'

'Daar lijkt het op,' zei Hoskins. 'Hij kan althans een geef nog meer te eten geluid maken. Wat elke kat natuurlijk kan.'

'Nee... nee, hij praatte,' zei juffrouw Fellowes.

'Dat valt nog te bezien. Er bestaat volop twijfel of de Neanderthalers over echte spraak beschikten. Dat is een van de dingen die we tijdens dit experiment hopen te kunnen bepalen.'

Het kind maakte weer de klakkende, gorgelende geluiden, keek naar juffrouw Fellowes, keek naar de melk en het lege schoteltje.

'Daar is uw antwoord.' zei ze. 'Hij praat beslist!'

'Als dat zo is, dan is hij menselijk, denkt u niet, juffrouw Fellowes?'

Ze liet de vraag onbeantwoord. Het onderwerp was te ingewikkeld om nu meteen over te kunnen beslissen. Een hongerig kind vroeg om haar hulp. Ze pakte de melk.

Hoskins greep haar bij haar pols en trok haar omhoog, zodat ze hem aankeek. 'Een ogenblikje, juffrouw Fellowes. Voordat we verder gaan wil ik weten of u van plan bent hier te blijven werken.'

Geërgerd maakte ze zich van hem los. 'Laat u hem verhongeren als ik dat niet doe? Hij vraagt om nog meer melk en u belemmert me die hem te geven.'

'Ga uw gang, maar ik wil uw antwoord weten.'

'Ik blijf bij hem... voorlopig.'

Ze schonk de melk in. De jongen bukte zich, drukte zijn gezicht erin en likte hem slurpend op, alsof hij dagenlang niets te eten of te drinken had gehad. Hij maakte diep in zijn keel zachte, neuriënde geluidjes, terwijl hij de schotel schoonlikte. Hij is niets anders dan een klein beest, dacht juffrouw Fellowes. Een klein beest.

Ze begon te rillen. Met moeite wist ze zich te beheersen.

13

Hoskins zei: 'We zullen u nu alleen laten met de jongen, juffrouw Fellowes. Hij heeft een flinke beproeving doorstaan en het is het beste dat we iedereen hier wegsturen en u de kans geven te proberen hem te installeren, zodat hij wat kan slapen.'

'Dat vind ik ook.'

Hij wees naar de openstaande ovale, metalen deur bij de ingang van het poppenhuis, die veel weg had van het luik van een onderzeeër. 'Dit is de enige deur naar Stasis Afdeling Eén en hij zal te allen tijde nauwkeurig worden afgesloten en bewaakt. Als we hier vertrekken, verzegelen we hem. Morgen moet u leren hoe het luik precies werkt, dat natuurlijk op uw vingerafdrukken wordt ingesteld, zoals het nu al op de mijne reageert. De ruimte hierboven' - hij keek omhoog naar het open plafond van het poppenhuis - 'wordt ook bewaakt door een netwerk van sensoren en we worden onmiddellijk gewaarschuwd als er iets ongewoons gebeurt.'

'Ongewoons?'

'Een indringer.'

'Waarom zouden er...'

'We hebben een Neanderthalerkind uit het jaar 40000 voor Christus in deze ruimten,' zei Hoskins met nauwelijks verholen ongeduld. 'Misschien klinkt het onwaarschijnlijk voor u, maar er kunnen hier alle mogelijke indringers proberen binnen te komen. Alles, variërend van producenten uit Hollywood tot concurrerende wetenschappelijke instellingen of een van die self-made advocaten voor de rechten van het kind waar u en ik het tijdens ons eerste gesprek over gehad hebben.'

Bruce Mannheim, dacht juffrouw Fellowes. Hij is echt bang voor problemen met Mannheim. Het was niet zomaar een hypothetische vraag, toen hij wilde weten of ik ooit tijdens mijn loopbaan met Mannheim te maken had gehad.

'Natuurlijk.' zei ze. 'Het kind moet beschermd worden.' Toen viel haar iets op. Ze keek omhoog naar het open plafond en herinnerde zich hoe ze vanaf het balkon in de kleine kamers van het poppenhuis had kunnen kijken. 'Bedoelt u dat ik in het volle zicht sta van iedereen die daar van boven naar binnen kijkt?' vroeg ze verontwaardigd.

'Nee, nee,' zei Hoskins. Hij glimlachte. Een vriendelijke, misschien een beetje minzame glimlach, dacht ze. De preutse oude vrijster is bang voor gluurders. Maar ze zag niet in waarom ze zich zou moeten aan- en uitkleden onder de kritische blikken van vreemden.

'Uw privacy zal volkomen gerespecteerd worden, juffrouw Fellowes. Dat verzeker ik u. Gelooft u me, juffrouw Fellowes.'

Daar ging hij weer. Alweer geloof me. Die uitdrukking gebruikte hij graag. Hij gebruikte haar waarschijnlijk constant, bij iedereen met wie hij te maken had. Het was geen uitdrukking die veel vertrouwen inboezemde. Hoe vaker hij die gebruikte, hoe minder ze hem geloofde.

'Als iedereen dat balkon op kan stappen en omlaag kan kijken deze kamers in, zie ik niet hoe...'

'De toegang tot het balkon zal strikt verboden zijn. Strikt,' zei Hoskins. 'De enigen die daar boven zullen komen, zullen technici zijn die misschien aan de energiekem moeten werken, en daarvan zult u ruimschoots van tevoren op de hoogte worden gesteld. De sensoren waarover ik sprak zullen een zuiver elektronische bewaking uitvoeren, slechts bestuurd door een computer. We zullen u niet bespioneren. U blijft vannacht bij hem, juffrouw Fellowes, had u dat begrepen? En elke komende nacht, tot nader bericht.'

'Uitstekend.'

'U zult overdag worden afgelost volgens een schema dat u zelf naar wens mag opstellen. Dat regelen we morgen met u. Mortenson, Elliott en mevrouw Stratford zullen beschikbaar zijn volgens een roulerend schema om voor u in te vallen wanneer u niet bij de jongen bent. Hij zal altijd door een van u bewaakt moeten worden. Het is van het grootste belang dat hij binnen het stasisgebied blijft en dat u constant weet waar hij zich bevindt.'

Met een vragende blik keek juffrouw Fellowes het poppenhuis rond. 'Maar waarom is dat allemaal nodig, doctor Hoskins? Is de jongen zo gevaarlijk?'

“Het is een kwestie van energie, juffrouw Fellowes. Het heeft te maken met wetten tot behoud van energie, die ik u kan uitleggen, als u wilt, maar ik denk dat u op dit moment belangrijker zaken te doen hebt. Waar u aan moet denken, is gewoon dat hij nooit deze kamers uit mag. Nooit. Geen moment. Om geen enkele reden. Niet om zijn leven te redden, zelfs niet om uw leven te redden, juffrouw Fellowes. Is dat duidelijk?'

Juffrouw Fellowes stak op een soort theatrale manier haar kin omhoog. 'Ik weet niet precies wat u bedoelt met een wet tot behoud van energie, maar ik begrijp uw bevelen, doctor Hoskins. De jongen blijft in zijn kamers, als daar een reden voor is die goed en belangrijk genoeg is, en die is er kennelijk. Zelfs als mijn eigen leven in gevaar is, hoe melodramatisch dat ook klinkt, ben ik bereid me daaraan te houden. In het beroep van verpleegster ben je eraan gewend je plicht voor zelfbehoud te laten gaan.'

'Goed. U kunt altijd via de intercom contact opnemen als u iemand nodig hebt. Goedenacht, juffrouw Fellowes.'

En de twee mannen vertrokken. Verder was iedereen al naar buiten gegaan. Het luik draaide dicht en juffrouw Fellowes dacht dat ze het geluid hoorde van elektronische sluitingen die klikkend op hun plaats vielen.

Ze was binnengesloten. Met een wild kind uit het jaar 40000 voor Christus.

Ze draaide zich om naar de jongen. Die keek haar behoedzaam aan en er zat nog steeds melk op de schotel. Moeizaam probeerde juffrouw Fellowes hem met gebaren te laten zien hoe hij het schoteltje moest optillen en het aan zijn lippen moest zetten. De gebaren hadden geen effect. Hij keek gewoon toe, maar deed geen pogingen haar na te doen. Nu deed ze het voor, zoals ze eerder gedaan had, pakte het schoteltje op, bracht het naar haar eigen gezicht en deed alsof ze de melk eraf likte.

'Nu jij,' zei ze. 'Probeer het.'

Hij bleef staren. Hij trilde nu.

'Het is niet moeilijk,' zei ze. 'Ik zal je laten zien hoe je het moet doen. Kom eens hier met je handen.'

Voorzichtig, heel voorzichtig, legde ze haar handen op zijn polsen.

Hij gromde, een beangstigend geluid uit zo'n klein kind, en trok zijn armen met een verbazende kracht bij haar vandaan. Zijn gezicht gloeide van woede en angst. De bliksemvormige moedervlek stak fel af tegen zijn pas schoongemaakte huid.

Dr. Hoskins had hem nog maar kort geleden bij zijn polsen gepakt en zijn armen kruislings over zijn lichaam getrokken en hem in de lucht laten hangen. De jongen herinnerde zich ongetwijfeld nog die grote, manlijke handen die ruw zijn polsen hadden beetgepakt.

'Nee.' zei juffrouw Fellowes zo vriendelijk mogelijk. 'Ik wil je geen kwaad doen. Ik wil je alleen laten zien hoe je je melkschoteltje moet vasthouden.'

Hij staarde haar aan met zijn angstige ogen, bedacht op elke verkeerde beweging. Langzaam probeerde ze zijn polsen weer te pakken, maar hij schudde zijn hoofd en trok ze bij haar vandaan.

'Goed.' zei ze, 'dan houd ik het schoteltje vast. Je hoeft er alleen maar van te likken. Maar dan kruip je tenminste niet als een klein beest over de grond.'

Ze goot nog wat melk op het schoteltje, tilde het op en hield het op de juiste hoogte voor hem vast. En wachtte.

Wachtte.

Hij maakte weer de klakkende en keelgeluiden die honger betekenden, maar hij kwam niet naar het schoteltje toe.

Met grote ogen keek hij naar haar op.

Hij maakte een geluid, een geluid dat ze nog niet eerder van hem had gehoord, dacht ze.

Wat betekende dit? Zet de schotel neer, stom oud wijf, zodat ik de melk kan oplikken! Betekende het dat?

'Kom, kind. Drink het zonder op de grond neer te hurken, zoals een welopgevoed, klein menselijk kind zou doen.'

Hij staarde. Klakte weer, een beetje spijtig.

'Doe het zo.' zei juffrouw Fellowes. Bijna dubbelgevouwen kwam ze met haar gezicht naar voren - het ging moeilijk, want ze had geen uitstekende, snuitvormige mond zoals hij - en likte een beetje melk van haar kant van het schoteltje terwijl ze het voor hem vasthield. Hij tuurde ernstig vanaf de andere kant naar haar, slechts een klein stukje bij haar vandaan.

Wat zijn zijn ogen enorm groot, dacht ze.

'Zo...'

Ze likte nog wat van de melk op.

Hij kwam naar voren. Hij hield zijn handen langs zijn zij, zodat ze het schoteltje voor hem moest blijven vasthouden, maar hij liet zijn tong voorzichtig naar buiten schieten, toen met meer enthousiasme, en begon te drinken, nog steeds staand.

Juffrouw Fellowes begon het schoteltje naar de grond te laten zakken.

Hij gromde misnoegd toen het omlaagzakte en bracht zijn eigen handen omhoog om het op zijn hoogte te houden. Snel trok ze haar handen weg. Nu hield de jongen het schoteltje helemaal zelf vast. Hij likte gulzig.

(Goed zo, kind. Fantastisch!)

Het schoteltje was leeg. Nu hij klaar was met drinken, liet hij het nonchalant op de grond vallen, zodat het aan een half dozijn scherven viel. De jongen keek naar haar op met een blik waarin vrijwel zeker een uitdrukking van ontzetting, teleurstelling, misschien zelfs angst sprak. Hij maakte een soort zacht jankend geluid.

Juffrouw Fellowes glimlachte. 'Het is maar een schotel, jongen. Schotels zijn onbelangrijk. Er zijn er nog veel meer. En volop melk ook.'

Ze schoof de gebroken stukken met haar voet opzij - ze zou ze dadelijk moeten opruimen, want ze waren scherp, maar dat moest nu maar even wachten - en pakte een nieuw schoteltje, dat gelijk was aan het eerste, uit het kastje onder in het voed- selkarretje. Ze hield het voor hem omhoog.

Het gejank stopte. Hij glimlachte naar haar.

Een onmiskenbare glimlach, de eerste die ze sinds zijn aankomst van hem gezien had. Het was duidelijk een brede glimlach - wat was zijn mond groot, echt van oor tot oor! - en opmerkelijk helder, als een zonnestraal die plotseling door de donkere wolken breekt.

Juffrouw Fellowes glimlachte terug. Behoedzaam stak ze haar hand uit om hem aan te raken, om zijn haar te strelen, waarbij ze haar hand langzaam bewoog en hem met zijn ogen elke centimeter van haar beweging liet volgen, ervoor zorgend dat hij kon zien dat er geen enkel kwaad achter stak.

Hij trilde, maar hij bleef waar hij was en keek naar haar op. Even lukte het haar zijn haar te strelen, maar toen trok hij zich terug, dook hij verlegen opzij, dacht ze, als een angstig klein... beest.

Het gezicht van juffrouw Fellowes bloosde bij die gedachte. (Hou op. Je mag niet zo over hem denken. Hij is geen beest, hoe hij er ook uitziet. Hij is een jongen, een klein jongetje, een bang klein jongetje, een bang klein menselijk jongetje.)

Maar zijn haar... wat grof voelde dat aan, dat ene moment toen hij had toegestaan dat ze het aanraakte! Zo vol met klitten, zo ruw, zo dik!

Wat een vreemd haar was het. Ja, wat een heel, heel, heel vreemd haar.

14

Ze zei: 'Ik zal je moeten laten zien hoe je de W.C. gebruikt. Denk je dat je dat leren kunt?'

Ze sprak zacht, vriendelijk, en wist heel goed dat hij haar woorden niet verstaan zou, maar ze hoopte dat hij zou reageren op haar kalme toon.

De jongen liet weer een klakkende zin horen. Meer melk, was dat het waar hij om vroeg? Of zei hij nu iets nieuws? Juffrouw Fellowes hoopte dat ze elk geluid dat hij maakte opnamen. Hoogstwaarschijnlijk wel, maar ze zou er de volgende dag toch met Hoskins over beginnen. Ze wilde de spraak van het kind bestuderen, zijn taal leren, als dat haar op de een of andere manier zou lukken. Ervan uit gaande dat het een taal was en niet gewoon een soort instinctmatig diergeluid. Juffrouw Fellowes was van plan hem Engels te leren, als dat kon, maar misschien zou dat niet lukken. In dat geval zou ze althans proberen om te leren met hem op zijn eigen manier te communiceren.

Een vreemde gedachte: leren hoe je Neanderthal moet spreken. Maar vroeger had ze verscheidene dingen gedaan die bijna even raar waren, alleen maar om contact te leggen met moeilijke kinderen.

'Mag ik je hand vasthouden?' vroeg ze.

Juffrouw Fellowes stak die van haar uit en de jongen bekeek hem alsof hij nog nooit eerder een hand gezien had. Ze hield hem uitgestrekt en wachtte. De jongen fronste. Even later kwam zijn eigen hand onzeker omhoog en kroop licht trillend naar die van haar toe.

'Goed zo.' zei ze. 'Pak mijn hand.'

De trillende hand naderde die van haar tot op een centimeter, maar toen begaf zijn moed het en trok hij hem snel terug, alsof er vuur uit haar vingertoppen kwam.

'Nou.' zei juffrouw Fellowes kalm. 'We proberen het later nog een keer. Zou je hier willen komen zitten?'

Ze klopte op de matras van het bed.

Geen reactie.

Ze maakte een beweging van te gaan zitten.

Niets. Een leeg staren.

Ze ging zelf zitten, wat niet gemakkelijk was op een klein bed dat zo laag bij de grond stond, en klopte op de plaats naast haar.

'Hier,' zei ze, terwijl ze hem haar warmste, zelfverzekerdste glimlach toewierp. 'Kom maar naast me zitten, ja?'

Stilte. Staren. Toen weer een spervuur van klakkende geluiden en een paar diepe, grommende geluiden. Nieuwe, daar was ze nu zeker van. Hij leek een flink vocabulaire van geklak, gegrom en gegorgel te hebben. Het móest wel een taal zijn. Dat was al een belangrijke wetenschappelijke doorbraak: Dr. Hoskins had gezegd dat niemand wist of de Neanderthalers een taal hadden of niet, en nu had ze meteen van begin af aan bewezen dat dat wel zo was.

(Nee, niet bewezen, zei juffrouw Fellowes streng tegen zichzelf. Slechts verondersteld. Maar het was een plausibele veronderstelling.)

'Zitten? Nee?'

Geklak. Ze luisterde en probeerde het na te doen, maar het klonk onbeholpen uit haar mond, zonder zijn ratelende levendigheid. Hij keek haar aan. Verwonderd? Geamuseerd? Zijn gezichtsuitdrukking was zo moeilijk te begrijpen. Maar hij leek gefascineerd te zijn door de gedachte dat ze naar hem klakte. Ze kon evengoed iets gemeens en vreselijks zeggen in zijn taal. Het onzegbare zeggen. Maar waarschijnlijker was dat de geluiden die ze maakte gewoon onbegrijpelijke onzin voor hem waren. Misschien dacht hij dat ze gestoord was.

Hij klakte en gromde op een zachte, kalme, bijna bedachtzame manier.

Ze klakte terug naar hem. Ze deed zijn gegrom na. Dat was gemakkelijker te imiteren dan het geklak. Hij keek weer. Zijn gezicht stond ernstig, peinzend, bijna zoals een kind zou kijken dat in contact komt met een gestoorde volwassene.

Dit is volkomen belachelijk, zei juffrouw Fellowes tegen zichzelf. Ik moet me tot het Engels beperken. Hij leert nooit iets als ik idiote hocus-pocusgeluiden naar hem maak in wat ik als zijn eigen taal beschouw.

'Zit,' zei ze op een manier zoals ze het tegen een jong hondje zou zeggen. 'Zit! Nee? Nou, dan niet. W.C.? Pak mijn hand, dan zal ik laten zien hoe je de W.C. moet gebruiken. Weer niet, hè? Je kunt het niet gewoon maar op de grond doen, hoor. Dit is niet 40000 voor Christus, en zelfs als je gewend bent voor jezelf een gat in de grond te graven, jongen, zal dat hier niet mogelijk zijn. Vooral niet op een houten vloer. Pak mijn hand, dan gaan we naar binnen, goed? Nee? Straks?'

Juffrouw Fellowes besefte dat ze begon te brabbelen.

Het probleem was, zag ze nu in, dat ze doodmoe was. Het begon laat te worden en ze had sinds het begin van de avond onder een enorme druk gestaan. Er zat iets heel onwerkelijks in om hier te zitten, in dit poppenhuis, en een klein apekind met opbollende wenkbrauwen en grote, uitpuilende ogen te proberen uit te leggen hoe hij melk van een schoteltje moest drinken, hoe hij naar de W.C. moest gaan en hoe hij op een klein bed moest zitten.

Nee, dacht ze streng. Geen apekind.

Noem hem nooit zo, zelfs niet tegen jezelf!

'Wil je mijn hand pakken?' vroeg juffrouw Fellowes weer.

Hij deed het bijna. Bijna.

De uren kropen langzaam voorbij en ze had nauwelijks enige vooruitgang geboekt. Het zou haar noch met de W.C., noch met het bed lukken, dat was duidelijk. En nu begon hij ook tekenen van vermoeidheid te vertonen. Hij gaapte. Zijn ogen waren glazig, zijn oogleden vielen dicht. Plotseling kroop hij in elkaar en ging op de kale vloer liggen, waarna hij met een snelle beweging onder het bed rolde.

Juffrouw Fellowes ging op haar knieën zitten en keek onder het bed. Zijn ogen fonkelden haar tegemoet en hij praatte met klakkende tong tegen haar.

'Goed.' zei ze tegen hem, 'als je je daar veiliger voelt, slaap je daar maar.'

Ze wachtte een tijdje, tot ze het geluid van een kalme, gelijkmatige ademhaling hoorde. Wat moest hij moe zijn! Veertigduizend jaar van huis, neergekwakt op een ongelooflijk vreemde plek vol met felle lichten en harde vloeren en vreemde mensen, die volstrekt niet leken op degenen die hij gekend had, en toch kon hij zich oprollen en in slaap vallen. Juffrouw Fellowes was jaloers op dat prachtige aanpassingsvermogen. Kinderen waren zo veerkrachtig, zo goed in staat zich te vormen naar de vreselijkste ontwrichtingen...

Ze deed het licht uit, sloot de deur van de slaapkamer van de jongen en ging liggen op het bed dat voor haar in de grootste kamer was neergezet.

Boven haar was er slechts duisternis. Ze tuurde erdoorheen en vroeg zich af of iemand haar misschien op het balkon stond te observeren. Dat was onmogelijk te zien. Juffrouw Fellowes wist dat ze belachelijk deed, dat het laat was en dat er niemand boven was. De enige ogen die haar zouden bekijken waren die van een aantal elektronische sensoren. Maar toch... om helemaal geen privacy te hebben...

Hoogstwaarschijnlijk werd alles gefilmd. Maakten ze een compleet visueel verslag van alles wat in het stasisgebied plaatsvond. Ze had de baan nooit moeten aannemen zonder erop te staan dat Hoskins haar de plek liet bekijken waar ze zou moeten wonen.

Vertrouw me, had hij gezegd.

Ja. Zeker.

Goed, ze zou zich klaarmaken voor de nacht. Maar morgen zouden ze minstens boven haar woongedeelte een dak moeten maken. En ook, dacht ze, zullen die stomme mannen een spiegel in deze kamer moeten zetten en een grotere ladenkast en een aparte wasruimte, als ze van me verwachten dat ik hier 's nachts blijf.

15

Het was moeilijk om te slapen. Zo moe als ze was, lag ze met haar ogen open, in het soort absolute waakzaamheid dat je alleen meemaakt in een staat van extreme vermoeidheid. Ze luisterde ingespannen of ze geluiden hoorde uit de andere kamer.

Hij kon er toch niet uit? Of wèl?

De muren waren loodrecht en onmogelijk hoog, maar stel dat het kind kon klimmen als een aap?

Tegen een verticale muur zonder houvast? Daar ga je weer, je denkt weer over hem als een aap!

Hij kon er niet overheen klimmen, nee. Dat wist ze zeker. En in elk geval waren Hoskins' altijd wakende sensoren daarboven op het balkon er ook nog. Ze zouden het vast merken en alarm slaan, als de jongen midden in de nacht van kamer naar kamer zou gaan klimmen.

Vast.

(Er is zoveel dat ik niet heb uitgezocht, dacht juffrouw Fellowes.)

En toen vroeg ze zichzelf plotseling af: Kan hij gevaarlijk zijn? Fysiek gevaarlijk?

Ze dacht eraan hoeveel moeite het had gekost om hem een bad te geven. Ze had gezien hoe eerst Hoskins en toen Elliott geworsteld hadden om hem vast te houden. Gewoon een doodnormaal klein kind, en zo sterk! De kras die hij Elliott bezorgd had!

Wat als hij hier binnenkwam en...

Nee, zei juffrouw Fellowes tegen zichzelf. Hij zal me geen kwaad doen.

Hoskins zou haar ongetwijfeld niet alleen hier hebben achtergelaten, of er nou sensoren boven haar hingen of niet, als hij gedacht had dat de kans bestond dat...

Ze probeerde te lachen om haar eigen angsten. Hij was slechts een kind van drie jaar oud, hooguit vier misschien. Toch had ze nog niet de kans gekregen om zijn nagels te knippen. Als hij haar in haar slaap met zijn nagels en tanden zou aanvallen...

Haar ademhaling ging sneller. O, wat belachelijk, wat volkomen belachelijk, en toch...

Ze bleef eindeloos heen en weer gaan, wist ze, zonder dat ze een vast standpunt kon innemen dat ze lang kon volhouden. Was hij een gemeen en gevaarlijk aapje, of was hij een ellendig, angstig jongetje dat ver van zijn eigen familie was? Het een of het ander, zei ze tegen zichzelf. Maar waarom niet een beetje van allebei? Zelfs een angstig klein kind kan je kwaad doen als hij maar hard genoeg slaat. Ze kon zich een paar vervelende gebeurtenissen in het ziekenhuis herinneren, kinderen die tot zo'n wanhoop waren gedreven, dat ze met een enorme felheid personeel hadden aangevallen en hun echt kwaad hadden gedaan.

Juffrouw Fellowes durfde niet in slaap te vallen. Ze durfde het niet.

Ze lag maar omhoog te staren en luisterde met een pijnlijke aandacht. En toen hoorde ze een geluid.

Het jongetje huilde.

Geen gegil van angst of woede, geen geschreeuw of geroep. Hij huilde zacht en het klonk als het verpletterende snikken van een heel, heel eenzaam kind.

Al haar twijfel smolt meteen weg. Voor het eerst dacht juffrouw Fellowes met een scheut van pijn: arm ding! Arm, doodsbang kind!

Natuurlijk was het een kind. Wat deed de vorm van zijn hoofd ertoe of de structuur van zijn haar? Het was een kind dat wees was geworden op een manier zoals nog nooit een kind wees was geworden. Hoskins had het gezegd, en heel juist gezegd, tijdens hun eerste gesprek: Dit zal het eenzaamste kind in de geschiedenis van de wereld zijn. Niet alleen zijn vader en moeder waren weg, maar al zijn soortgenoten, zonder enige uitzondering. Hij was wreed uit zijn eigen tijd weggerukt en was nu het enige wezen van zijn soort in de wereld.

Het laatste. Het enige.

Ze voelde haar medelijden voor hem in kracht toenemen en dieper worden, en daarmee kwam de schaamte over haar eigen hardheid: de afschuw die ze voor het kind had durven voelen, de irritatie die ze had durven tonen om zijn wilde manier van doen. Hoe, vroeg ze zich af, had ze zo wreed kunnen zijn? Zo onprofessioneel. Het was al erg genoeg om zo ontvoerd te worden; erger nog om vol minachting bekeken te worden door de persoon die voor je zou moeten zorgen en je moest leren om je weg te vinden in je verbijsterende nieuwe leven.

Juffrouw Fellowes trok naar nachthemd zorgvuldig om haar benen - die sensoren boven haar, ze bleef zich maar druk maken over die idiote sensoren - stond op uit bed en liep op haar tenen naar het bed van de jongen.

'Klein jongetje,' riep ze fluisterend. 'Klein jongetje.'

Ze knielde neer en begon onder het bed te voelen. Maar toen kwam de gedachte bij haar op - vol schaamte maar voorzichtig, geboren uit een lange ervaring met probleemkinderen - dat hij zou kurrnen proberen haar te bijten, en ze trok haar hand terug. In plaats daarvan deed ze het nachtlicht aan en schoof ze het bed bij de muur vandaan.

Het arme ding zat armzalig in elkaar gedoken in de hoek, zijn knieën tegen zijn kin opgetrokken, en keek naar haar op met vragende, gezwollen ogen.

In het vage licht kon ze zijn afzichtelijkheid negeren, zijn dikke, botte gezichtstrekken, zijn grote, misvormde hoofd.

'Arm klein jongetje.' fluisterde ze. 'Arm, bang klein jongetje.' Juffrouw Fellowes streek over zijn haar, dat ruwe, geklitte, borstelige haar dat een paar uur eerder zo onaangenaam aangevoeld had. Nu voelde het gewoon anders. Hij verstijfde bij de eerste aanraking van haar hand, maar toen zag ze dat hij zich ontspande.

'Arm kind.' zei ze. 'Laat me je vasthouden.'

Hij maakte een zacht klakkend geluid. En een kort, zacht gegrom, een soort vriendelijk, ongelukkig gerommel.

Ze ging naast hem op de vloer zitten en streek weer door zijn haar, zacht en regelmatig. De spanning week nu duidelijk uit zijn lichaam. Misschien had nog nooit eerder iemand door zijn haar gestreken in dat prehistorische leven dat hij had achtergelaten, hoe woest dat ook geweest mocht zijn. Hij scheen het fijn te vinden. Zacht speelde ze teder met zijn haar, streek het glad, trok het recht, pikte er een paar steentjes uit, maar ze streek voornamelijk gewoon met haar hand over de bovenkant van zijn hoofd, langzaam, langzaam, hypnotisch bijna.

Ze streek over zijn wang, zijn arm. Hij stond het toe.

Zachtjes begon ze een langzaam, lieflijk liedje te zingen, een woordeloze herhaling, een wijsje dat ze al sinds haar jeugd kende, dat ze voor zo veel gestoorde kinderen gezongen had om hen te sussen en te kalmeren.

Daarop hief hij zijn hoofd op en keek in het zwakke licht naar haar mond, alsof hij zich verbaasde over het geluid.

Ze trok hem dichterbij, dichter naar zich toe, terwijl hij naar haar luisterde. Hij bood geen verzet. Langzaam drukte ze met haar hand tegen de zijkant van zijn hoofd en duwde het langzaam naar zich toe, tot het op haar schouder lag. Ze schoof haar arm onder zijn benen en met een kalme, zachte beweging tilde ze hem op haar schoot.

Ze bleef zingen, hetzelfde kalme, golvende muziekdeuntje, steeds weer opnieuw, terwijl ze heen en weer schommelde, heen en weer, heen en weer.

Halverwege was hij gestopt met huilen.

Na een tijd zei het zachte, gelijkmatige spinnen van zijn ademhaling juffrouw Fellowes dat hij sliep.

Uiterst voorzichtig schoof ze met haar elleboog zijn bed weer tegen de muur, waarna ze het met haar knieën op zijn plaats duwde, en legde hem erop. Ze trok de dekens over hem heen - had hij ooit eerder een bedekking gekend? Beslist geen bed! - stopte hem in en bleef hem een tijdje over hem heen gebogen staan bekijken. Zijn gezicht zag er opvallend vreedzaam uit als hij sliep.

Op de een of ander manier deed het er nu niet meer zo veel toe dat hij zo lelijk, was. Echt niet.

Op haar tenen liep ze de kamer uit. Maar toen ze bij de deur was, bleef ze staan en aarzelde. Ze dacht: wat nou als hij wakker wordt!

Dan zou hij misschien nog meer schrikken dan daarvoor, omdat hij haar troostende aanwezigheid verwachtte te vinden en niet wist waar ze heen was gegaan. Hij zou in paniek kunnen raken; amok kunnen maken.

Juffrouw Fellowes aarzelde en was in een besluiteloze strijd met zichzelf verwikkeld. Ze stond weer bij het bed en bekeek hem in zijn slaap. Toen zuchtte ze. Ze kon maar één ding doen. Langzaam liet ze zich op het bed zakken en ging naast hem liggen.

Het bed was veel te klein voor haar. Ze moest haar benen tegen haar borst optrekken en haar linker elleboog drukte tegen de muur aan, en om de jongen niet wakker te maken moest ze zich in een ingewikkelde, ongemakkelijke bocht draaien. Daar lag ze, klaarwakker, verkrampt en in een kronkel, en voelde zich net als Alice nadat die in Wonderland van de 'Drink me' fles had gesnoept. Goed dan, vannacht zou ze geen slaap krijgen. Dit was slechts de eerste nacht. Later zou het gemakkelijker gaan. Soms waren er dingen belangrijker dan slaap.

Ze voelde iets haar hand aanraken. De vingers van het kind, die langs haar handpalm schoven. Hij pakte haar in zijn slaap beet. De ruwe, kleine hand kroop in de hare.

Juffrouw Fellowes glimlachte.

16

Ze schrok wakker en vroeg zich af waar ze was, waarom ze zo stijf en pijnlijk was. Ze rook de onbekende geur van een andere persoon en had het onbekende gevoel van iemands lichaam dat tegen het hare drukte.

Ze moest een woeste impuls om te gillen onderdrukken. Ze kon het maar net smoren tot een gerochel.

De jongen zat rechtop en keek haar met grote ogen aan. Het lelijke jongetje, het kind dat uit de tijd was weggerukt. Het kleine Neanderthalerkind.

Het duurde even voordat juffrouw Fellowes zich herinnerde dat ze bij hem in bed was gekropen. Toen wist ze het allemaal weer. Ze besefte dat het haar toch gelukt was in slaap te vallen, ondanks alles. En nu was het ochtend.

Langzaam, zonder haar blik van hem af te wenden, stak ze voorzichtig een been uit en liet het de vloer raken, en toen het andere. Haar spieren stonden gespannen voor een snelle sprong voor het geval de jongen in paniek zou raken.

Ze wierp een snelle, bevreesde blik naar het open plafond. Keken ze daarboven toe? Camera's die kalm registreerden terwijl ze met doffe ogen een begin maakte aan de nieuwe dag?

Toen stak de jongen zijn korte, dikke vingers uit en raakte haar lippen aan. Hij zei iets: twee snelle klakken en een grom. Juffrouw Fellowes deinsde onwillekeurig bij hem vandaan toen hij haar aanraakte. Ze keek op hem neer. Er ging een korte rilling door haar lichaam. Ze haatte zichzelf erom, maar ze kon het niet tegenhouden. In het daglicht was hij vreselijk lelijk.

De jongen sprak weer. Hij deed zijn eigen mond open en maakte een gebaar met zijn hand alsof er iets uit kwam.

De betekenis was niet moeilijk te ontcijferen. Bevend vroeg juffrouw Fellowes: 'Wil je dat ik weer zing? Is dat het?'

De jongen zei niets, maar hij staarde naar haar mond.

Met een stem die trilde en enigszins vals was van de spanning begon juffrouw Fellowes aan het liedje dat ze de avond ervoor gezongen had. Het lelijke kleine jongetje glimlachte. Hij scheen de melodie te herkennen en hij wiegde onhandig mee, met zijn armen zwaaiend. Hij maakte een kort, gorgelend geluid dat het begin van een lach zou kunnen zijn.

Juffrouw Fellowes zuchtte inwendig. Muziek heeft een charme die het woeste beest troost geeft. Nou, alles wat helpt...

Ze zei: 'Wacht. Ik wil me eerst opknappen. Dat is zo gebeurd. Daarna maak ik het ontbijt voor je klaar.'

Ze spoelde haar gezicht af en borstelde haar haar uit, zich er voortdurend ergerlijk van bewust dat er geen plafond boven haar was, alleen de onzichtbare, starende elektronische ogen. Misschien niet alleen elektronische, dacht ze.

De jongen bleef in bed en keek naar haar. Hij leek kalm. De woeste, angstige wildheid van zijn eerste paar uren in de eenentwintigste eeuw leken nu lang geleden. Steeds wanneer ze zich zijn kant op draaide, zwaaide juffrouw Fellowes naar hem. Uiteindelijk zwaaide hij terug, een onbeholpen, maar allerliefst gebaar dat een korte rilling van verrassing en plezier langs haar ruggegraat deed gaan.

Toen ze klaar was, zei ze: 'Je kunt vast wel iets stevigs gebruiken, denk ik. Wat dacht je van wat havermout door je melk?'

Hij glimlachte, bijna alsof hij haar begrepen had. Bijna.

Het duurde maar even om de pap in de magnetron op te warmen. Toen wenkte ze de jongen naderbij.

Of hij het gebaar begreep of gewoon op de geur afkwam, wist juffrouw Fellowes niet, maar hij kwam uit bed en liep onbehouwen naar haar toe. Zijn benen waren heel kort in verhouding tot zijn stevige romp, waardoor ze krommer leken dan ze in feite waren.

Hij keek naar de vloer, duidelijk verwachtend dat ze de kom met havermout daar voor hem zou neerzetten om leeg te likken.

'Nee,' zei ze. 'Je bent nu een beschaafde jongen. Of dat zul je tenminste worden. Beschaafde jongetjes eten niet op de grond.'

Geklak. Gegrom.

'Ik weet dat je niets begrijpt van wat ik zeg, maar vroeg of laat komt dat wel. Ik denk niet dat ik jouw taal kan leren, maar ik ben er vrij zeker van dat je de mijne zult kunnen leren.'

Ze pakte een lepel uit de la en schoof hem die toe. 'Lepel.'

Hij keek er flegmatisch naar, ongeïnteresseerd.

'Om mee te eten. Lepel.'

Ze stak hem in de havermout en bracht hem vervolgens naar haar mond. Zijn ogen sperden zich open en zijn brede neusvleugels gingen nog verder openstaan en hij maakte een vreemd, bezorgd, langgerekt geluid, als een heel zacht gejank, het geluid, vermoedde juffrouw Fellowes, van een hongerig wezen dat denkt dat een ander wezen zijn ontbijt van hem af steelt.

Ze maakte een gebaar alsof ze de lepel in haar mond stak, de havermout doorslikte en genietend haar lippen aflikte. Met ronde ogen en een ontevreden blik bekeek hij haar bewegingen en het was maar al te duidelijk dat hij het niet begreep.

'Probeer jij het nu,' zei juffrouw Fellowes. Ze deed de havermout weer terug in de kom en draaide de lege lepel zijn kant op, om hem te laten zien dat ze er niets van gegeten had. Toen schepte ze nog meer op de lepel en hield hem die voor. Hij deinsde achteruit met angstige, opengesperde ogen, alsof de lepel een wapen was. Zijn getaande gezichtje rimpelde van angst en hij slaakte een geluid dat niet echt een snik, noch een grom was.

'Kijk,' zei ze. 'Lepel. Havermout. Mond.'

Nee. Hoe hongerig hij ook was, hij wilde niets van de lepel weten. Goed, daar hebben we nog alle tijd voor, dacht juffrouw Fellowes. Ze legde de lepel weg.

'Maar je zult de kom wel in je handen moeten vasthouden. Je weet hoe dat moet. Er wordt hier niet over de grond gekropen om te eten.'

Ze gaf hem de kom. Hij tuurde ernaar en keek naar de grond.

'Hou hem in je handen.'

Geklak. Ze dacht een bekend patroon te herkennen, maar ze wist het niet zeker. Mijn God, Hoskins zou die geluiden moeten opnemen! Als hij dat nog niet deed.

'In je handen,' zei juffrouw Fellowes weer, vastberaden. 'Hier.' Hij begreep het. Hij pakte de kom in zijn handen, met zijn duimen in de havermout, en tilde hem op naar zijn gezicht.

Hij deed het behoorlijk onhandig en het was een ongelooflijke bende, maar het meeste ervan kreeg hij binnen.

Hij leerde dus snel, als hij niet verlamd van angst was. Juffrouw Fellowes betwijfelde of er nog dierlijk van de grond gegeten zou worden.

Ze bekeek hem aandachtig toen hij at. Hij leek gezond, fors en sterk te zijn. Zijn ogen stonden helder, hij had een hoogrode kleur en hij vertoonde geen uitwendige tekenen van koorts of ziekte. Tot dusver leek hij de ontberingen van zijn ongewone reis inderdaad heel goed te doorstaan.

Hoewel ze net zo weinig over de groeicurve van Neanderthalerkinderen wist als ieder ander, begon juffrouw Fellowes nu te vermoeden dat hij waarschijnlijk ouder was dan ze oorspronkelijk gedacht had; beslist eerder vier dan drie jaar. Hij was klein, ja, maar zijn lichamelijke ontwikkeling was verder dan die van een modem driejarig kind. Een deel daarvan kon misschien gewoon het gevolg zijn van zijn levensomstandigheden in de wereld van het Stenen Tijdperk. (Het Stenen Tijdperk? Ja, natuurlijk, Neanderthalers moeten in het Stenen Tijdperk geleefd hebben. Dat wist ze vrij zeker. Er was zoveel dat ze wilde achterhalen, als ze de kans zou krijgen.)

Ze probeerde hem dit keer zijn melk uit een glas te laten drinken. Hij leek snel te begrijpen hoe hij het glas in zijn handen moest houden - hij had beide handen nodig om het te doen, maar zo hielden de meeste kinderen van zijn leeftijd een glas vast, en hij vond het glas tenminste niet zo bedreigend als de lepel leek te zijn geweest. Maar hij had problemen met de opening, die te klein was om zijn gezicht behoorlijk in te kunnen krijgen, en hij begon te janken: een hoog, klagend, gefrustreerd geluid dat steeds scheller werd, naar het kwade toe. Juffrouw Fellowes legde haar hand op die van het jongetje en liet hem het glas kantelen, waarbij ze zijn mond tegen de rand duwde.

Weer een smeerboel, maar het meeste ging naar binnen. En ze was gewend aan een smeerboel.

De badkamer was een minder moeilijke kwestie, tot haar verrassing en immense opluchting. Eerst leek hij te denken dat de toiletpot een soort bron was waarin je leuk kon spetteren, en ze was bang dat hij erin zou klimmen. Maar juffrouw Fellowes hield hem tegen, ging voor hem staan en deed zijn nachthemd open, waarna hij meteen begreep wat ze van hem verwachtte. Ze betrapte zichzelf erop dat ze hem op zijn hoofd klopte en zei: 'Brave jongen. Slimme jongen.'

En tot juffrouw Fellowes' enorme plezier glimlachte de jongen naar haar.

Het zou een ochtend vol ontdekkingen worden, besefte juffrouw Fellowes vrolijk. Voor hem, maar ook voor haar. Hij leerde over lepels en melkglazen en toiletpotten. Zij leerde over hem en ontdekte de essentiële menselijkheid die achter dat vreemde en lelijke - o zo lelijke! - gezicht van hem lag.

Ze beantwoordde zijn glimlach met een van haarzelf. Hij glimlachte weer. Het was een heel normale glimlach, de glimlach van een kind dat gezien heeft dat zijn glimlach een plezierige reactie teweeg heeft gebracht.

Hij was allesbehalve een normaal kind, prentte ze zichzelf in. Het zou een ernstige fout zijn om zich daar enige illusie over te maken.

Maar als hij glimlacht, dacht ze, is hij redelijk te verdragen. Echt.

Hoofdstuk vier: Bestuderen

17

Halverwege de ochtend. Ze had hem weer gebaad - met veel minder strijd dan gisteren - en ze had hem lichamelijk vrij goed kunnen onderzoeken. Hij had een paar builen en schrammen zoals je kon verwachten van een kind dat onder primitieve omstandigheden geleefd had, maar hij vertoonde geen zichtbare tekenen van ziekte of ernstige verwondingen. Ze was er zelfs in geslaagd, met een grote dosis geduld en een eindeloze hoeveelheid zingen om hem tot rust te sussen, zijn vingernagels te knippen. De teennagels zouden tot later moeten wachten. Noch zij, noch de jongen had voldoende puf meer om vandaag nog te beginnen aan een pedicure-sessie. Zonder dat ze het gemerkt had, was de deur naar de stasisbel opengegaan terwijl ze aan het werk was, en was Hoskins zwijgend, met over elkaar geslagen armen bij haar komen staan. Hij had er wel al minuten lang kunnen staan.

Hij zei: 'Mag ik binnenkomen?'

Juffrouw Fellowes knikte kortaf. 'Dat schijnt u al gedaan te hebben, nietwaar?'

'Ik bedoel, in uw werkruimte. U gaf geen antwoord toen ik u van buitenaf via de intercom opriep.'

'Ik was bezig. Misschien moet u harder praten. Maar komt u binnen, komt u binnen.'

De jongen trok zich terug toen Hoskins binnenkwam. Hij keek Hoskins bezorgd aan en leek op het punt te staan ervandoor te gaan naar de achterste kamer. Juffrouw Fellowes glimlachte en wenkte naar hem, waarna hij naar voren kwam en zich aan haar vastklemde, waarbij hij zijn korte o-benen - zo dun, zo vreselijk dun - om haar heen sloeg.

Op het gezicht van Hoskins verscheen een blik waaruit iets sprak dat op ontzag leek. 'U bent flink vooruitgegaan, juffrouw Fellowes!'

'Een beetje warme havermout kan wonderen verrichten.'

'Hij schijnt zich al erg aan u gehecht te hebben.'

'Ik weet hoe ik mijn werk moet doen, doctor Hoskins. Is dat zo verbazingwekkend?'

Hij werd rood. 'Ik bedoelde niet...'

'Nee, natuurlijk niet. Dat begrijp ik. Hij was een klein, wild beest toen u hem gisteren voor het laatst zag, en nu...'

'Helemaal geen beest.'

'Nee,' zei juffrouw Fellowes. 'Helemaal geen beest.' Ze aarzelde kort. Toen zei ze: 'Daar had ik eerst mijn twijfels over.'

'Hoe kon ik dat vergeten. U was behoorlijk verontwaardigd.'

'Nu niet meer. Ik reageerde wat al te heftig. Ik denk dat ik op het eerste gezicht echt dacht dat hij een apekind was, en ik was er niet op voorbereid met iets dergelijks te moeten werken. Maar hij past zich verbazend goed aan. Hij is geen aap, doctor Hoskins. Hij is zelfs heel intelligent. We kunnen het samen uitstekend vinden.'

'Ik ben blij dat te horen. Betekent dat dan dat u besloten hebt te blijven?'

Ze wierp hem een stalen blik toe. 'Daar heeft toch nooit enige twijfel over bestaan, doctor Hoskins?'

'Nou...' Hoskins haalde zijn schouders op. 'Ik neem aan van niet. Weet u, juffrouw Fellowes, u bent niet de enige hier die een beetje prikkelbaar was. U zult wel begrijpen wat een enorme inspanningen er in dit project gestoken zijn en hoeveel er van het succes afhing. En nu het een succes is, een overweldigend succes, kunnen we het niet helpen dat we een beetje versteld staan. Net als een man die al zijn kracht verzameld heeft om door een deur heen te breken die zijn weg verspert. Plotseling begint hij aan zijn enorme aanval, en de deur geeft mee onder het geweld, vrijwel zonder het tegenwicht dat hij verwacht had, en hij stormt de kamer in waar hij zo graag naar binnen wilde. En nu hij daar is, blijft hij staan en kijkt een beetje verward rond en zegt tegen zichzelf: Goed, daar ben ik dan eindelijk. En wat nu?’

'Een goede vraag, doctor Hoskins. Wat nu? U haalt vast allerlei experts hierheen om de jongen te onderzoeken? Specialisten op het gebied van het leven in de prehistorie en dergelijke?'

'Natuurlijk.'

'En ik neem aan dat u iemand stuurt om hem grondig medisch te onderzoeken.'

'Ja, natuurlijk. Maar hij lijkt me er in feite goed aan toe te zijn, dacht u niet?'

'In feite wel, ja. Hij is een rauw knaapje. Maar ik ben geen arts en hij heeft nog geen intern onderzoek ondergaan. Er is een verschil tussen gezond lijken en gezond zijn. Hij zou een heleboel parasieten bij zich kunnen dragen, amoeben, protozoïsche aandoeningen, van alles. En waarschijnlijk is dat ook zo. Misschien zijn ze ongevaarlijk voor hem, maar misschien ook niet. Zelfs als ze zijn gezondheid niet ernstig aantasten, zouden ze wel de onze kunnen bedreigen.'

'Daar hebben we al aan gedacht. Dokter Jacobs komt tegen de middag om een aantal voorlopige tests uit te voeren. Hij is de arts waarmee u zult werken zolang het project duurt. Als de jongen niet al te erg schrikt van dokter Jacobs, zal doctor Mclntyre van het Smithsonian hem daama komen opzoeken voor het eerste antropologische onderzoek. En de media zullen hier natuurlijk ook heen komen.'

Dat verraste haar. 'De media? Welke media? Wie? Wanneer?'

'Nou... ze zullen de jongen zo snel mogelijk willen zien, juffrouw Fellowes. Candide Deveney heeft het verhaal al gebracht. Elke krant en elk televisiestation in de wereld zal tegen het eind van de dag hier aan komen kloppen.'

Juffrouw Fellowes keek neer op het kind en sloeg haar arm beschermend om zijn schouder. Hij rilde, kromp nauwelijks merkbaar ineen, maar deed geen poging om aan haar aanraking te ontsnappen.

'Wilt u deze kamertjes volproppen met journalisten en camera's? Op zijn allereerste dag hier?'

'Nou, we hebben er niet bij stilgestaan dat...'

'Nee,' zei ze, 'u hebt er niet bij stilgestaan. Dat is wel duidelijk. Hoor eens, doctor Hoskins, hij is uw kleine Neanderthaler en u kunt met hem doen wat u wilt. Maar er komen hier geen mediamensen binnen tot hij medisch onderzocht is en ten minste volkomen gezond is verklaard. En bij voorkeur niet voordat hij meer tijd heeft gehad om hier te wennen. U begrijpt toch wat ik zeg, niet?'

'Juffrouw Fellowes, u weet toch wel dat publiciteit een essentieel onderdeel uitmaakt van...'

'Ja, publiciteit maakt tegenwoordig overal een essentieel onderdeel van uit. Stelt u zich de publiciteit voor als dit kind pal voor de camera overlijdt door een paniekaanval!'

'Juffrouw Fellowes!'

'Of als het kouvat door een van uw geliefde journalisten. Toen ik om een steriele omgeving vroeg, probeerde ik u duidelijk te maken dat hij waarschijnlijk geen enkele weerstand heeft tegen de huidige besmettelijke micro-organismen. Niets. Geen antilichamen, geen behoorlijke weerstand, niets om zich te beschermen tegen...'

'Alstublieft, juffrouw Fellowes. Alstublieft.'

'En wat als hij hun allemaal een mooie pest uit het Stenen Tijdperk bezorgt waar wij geen weerstand tegen hebben?'

'Goed, juffrouw Fellowes. Ik begrijp waar u op doelt.'

Ik wil er volkomen zeker van zijn dat dat zo is. Laat uw media wachten, dat bedoel ik. Eerst moet hij allerlei beschermende inentingen krijgen. Het is al erg genoeg dat hij gisteravond aan zoveel mensen is blootgesteld, maar ik laat niet een hele meute journalisten binnen, vandaag niet en morgen niet. Als ze willen, kunnen ze voorlopig van boven plaatjes maken, helemaal buiten het stasisgebied, alsof we hier een pasgeboren baby hebben liggen, en ook wil ik dat ze zich stilhouden. Later vandaag kunnen we een opnameschema opstellen. O, over boven gesproken. Ik voel me nog steeds niet prettig, zo open en bloot hier. Ik wil dat er een plafond boven mijn kamer komt, een soort dekkleed is voorlopig genoeg, want ik wil nog geen werklui met bouwmaterialen hier over de vloer hebben. En ik denk dat u de rest van het poppenhuis ook gerust van een plafond kunt voorzien.'

Hoskins glimlachte. 'U neemt geen blad voor de mond. U bent een heel krachtige vrouw, juffrouw Fellowes.' In zijn stem leek evenveel bewondering als ergernis te klinken.

'Krachtig?' zei ze. 'Dat zal wel. Althans als het mijn kinderen betreft.'

18

Jacobs was een zware man van ongeveer zestig jaar met een bot gezicht en heel kortgeknipt, dik, wit haar. Hij had een efficiënte, niet-zeuren manier van doen, een beetje op het strenge af, wat volgens sommigen beter paste bij een legerarts dan bij een kinderarts. Maar juffrouw Fellowes wist uit lange ervaring dat kinderen zich niet lieten afschrikken door zo'n soort strengheid, zolang die maar verzacht werd door een fundamentele vriendelijkheid. Ze verwachtten dat een arts iemand met autoriteit was. Ze wilden dat hij zo was. Vriendelijkheid, tederheid, troost zochten ze ergens anders. De dokter was een soort god die problemen oploste, iemand die je genas.

Juffrouw Fellowes vroeg zich af wat voor soort artsen de stam van de kleine jongen in 40000 voor Christus verzorgd had. Toverdokters, ongetwijfeld. Angstwekkende figuren met botten door hun neus en met rode cirkels om hun ogen geschilderd, die hun diagnoses uitvoerden door rond kampvuren te springen en te dansen die blauw, groen en paars brandden. Hoe zou dokter Jacobs eruitzien met een bot door zijn neus? vroeg ze zich af. Met een berehuid rond zijn schouders in plaats van die prozaïsche witte jas?

Hij drukte haar snel de hand, zonder enige plichtplegingen. Ik heb goede dingen over u gehoord, Fellowes.'

'Dat mag ik hopen.'

'U hebt op het Valley General onder Gallagher gewerkt, is het niet? Dat zei Hoskins tenminste. Een goede man, Gallagher. Een dogmatische klootzak, maar hij zwoer tenminste bij de juiste dogma's. Hoe lang hebt u op zijn afdeling gewerkt?'

'Drieënhalf jaar.'

'Mag u hem?'

Juffrouw Fellowes haalde haar schouders op. 'Niet echt. Ik heb hem weleens dingen tegen een jonge verpleegster horen zeggen die niet konden. Maar we hebben goed samengewerkt. Ik heb veel van hem geleerd.'

'Een scherpzinnig man, ja.' Jacobs schudde zijn hoofd. 'Jammer dat hij zijn verpleegsters zo behandelt. In meer dan één opzicht. U hebt toch niet toevallig zelf een soort affaire met hem gehad?'

'Ik? Nee. Nee, niets van dien aard.'

'Nee, ik dacht al niet dat hij iets bij u geprobeerd zou hebben,' zei Jacobs.

Juffrouw Fellowes vroeg zich af wat hij daarmee bedoelde. Niet Gallaghers type, misschien? Ze was niemands type, en zo had ze het al jarenlang liever. Ze ging er niet op door.

Jacobs leek haar hele levensbeschrijving uit zijn hoofd te hebben geleerd. Hij noemde het ene ziekenhuis na het andere, de ene arts na de andere, sprak met groot gemak over verpleeghoofden en directies. Hij kende duidelijk heel veel mensen. Alles wat zij daarentegen van dokter Jacobs wist, was dat hij een hoge piet was op het medisch staatsinstituut en dat hij daarnaast een flinke privé-praktijk had. Hun wegen hadden elkaar nooit op het beroepsmatige vlak gekruist. Als Hoskins hem haar levensbeschrijving had laten zien, had hij haar ook wel de zijne mogen laten zien. Maar juffrouw Fellowes ging daar evenmin op door.

'En ik neem aan dat het nu hoog tijd wordt om eens naar die kleine Neanderthaler van u te kijken.' zei Jacobs. 'Waar verbergt hij zich?'

Ze wees naar de andere kamer. De jongen had zich daar niet op zijn gemak teruggetrokken, zo nu en dan naar buiten glurend, waarbij een lok van zijn verwarde haar achter de deur zichtbaar was en zo nu en dan de hoek van een oog.

'Verlegen, hè? Dat is niet wat ik van de oppassers te horen heb gekregen. Ze zeiden dat hij zo wild was als een kleine aap.'

'Niet meer. Zijn eerste angst is weggeëbd en nu voelt hij zich gewoon eenzaam en bang.'

'Vindt u het gek? Dat arme kleine beest. Maar we moeten aan de slag. Wilt u hem hiernaartoe roepen? Of moet u daarheen gaan en hem halen?'

'Misschien kan ik hem roepen.' zei juffrouw Fellowes.

Ze keek om naar de jongen. 'Kom maar te voorschijn, Timmie. Dit is dokter Jacobs. Hij zal je geen kwaad doen.'

Timmie?

Hoe kwam ze daaraan? Ze had geen idee.

De naam was gewoon op dat moment in haar opgekomen uit de bron van haar onderbewustzijn. Ze had nog nooit in haar leven een Timmie gekend. Maar de jongen moest toch een naam krijgen? En het leek erop dat ze hem die nu gegeven had. Timothy. Afgekort tot Timmie. Zo zij het. Een echte naam, een menselijke naam. Timmie.

'Timmie?' zei ze weer, genietend van het geluid ervan. Ze vond het fijn dat ze hem bij een naam kon noemen. Ze hoefde niet meer aan hem te denken als 'het kind', 'de Neanderthaler' of 'het lelijke kleine jongetje'. Hij was Timmie. Hij was een persoon. Hij had een naam.

En toen ze naar de andere kamer liep, glipte Timmie weg achter de deur, uit het zicht.

'Nou.' zei Jacobs met enig ongeduld. 'We hebben hier niet de hele dag de tijd voor. Wilt u naar hem toe gaan en hem halen, Fellowes?'

Hij deed een chirurgenmasker voor zijn gezicht - zowel voor zijn eigen bescherming, als die van Timmie, nam juffrouw Fellowes aan.

Maar het masker was een fout. Timmie tuurde naar buiten, zag het en slaakte een schelle, doordringende kreet, alsof hij een demon uit zijn nachtmerries uit het Stenen Tijdperk had gezien. Toen juffrouw Fellowes naar de deur liep, smeet hij zich uit alle macht tegen de achterste muur aan, als een gekooid wezen dat voor zijn oppasser vlucht, en drukte zich er angstig trillend tegenaan.

'Timmie... Timmie...'

Het had geen zin. Hij liet haar niet in de buurt komen, niet zolang Jacobs erbij was. De jongen had Hoskins getolereerd, maar hij leek doodsbang te zijn voor Jacobs. Daar ging haar theorie dat kinderen liever doktoren wilden met strenge, recht-toe-recht-aan, militaire gezichten. Dit kind in elk geval niet.

Ze drukte op de bel en vroeg Mortenson en Elliott om te komen.

'Ik denk dat we enige hulp nodig hebben.' zei juffrouw Fellowes tegen hen.

De twee forse oppassers keken elkaar onzeker aan. Op de linkerarm van Elliott was duidelijk een bobbel onder zijn uniformjasje te zien; een verband ongetwijfeld, dat de kras bedekte die Timmie hem gisteren had toegebracht.

'Ach, kom nou.' zei juffrouw Fellowes. 'Hij is maar een klein kind, hoor.'

Maar in zijn angst was de jongen volkomen teruggekeerd in zijn oorspronkelijk dierlijk gedrag. Samen met Mortenson en Elliott ging juffrouw Fellowes zijn kamer binnen en probeerde hem te pakken, maar hij begon wild, met een aapachtige lenigheid door de kamer rond te springen en ze konden hem slechts met moeite te pakken krijgen. Uiteindelijk besprong Mortenson hem, greep hem om zijn middel en trok hem met een draai van de grond. Behoedzaam pakte Elliott hem bij zijn enkels en probeerde te voorkomen dat hij schopte.

Juffrouw Fellowes liep naar hem toe en zei zacht: 'Er is niets aan de hand, Timmie, niemand wil je kwaad doen.'

Ze had net zo goed 'geloof me' kunnen zeggen. De jongen ging fel tekeer, bijna net zo heftig als de vorige dag, toen ze geprobeerd hadden hem te baden.

Hoewel ze zich belachelijk voelde, probeerde juffrouw Fellowes het deuntje van de vorige nacht voor hem te neuriën om te proberen hem wat meegaander te maken. Dat was ook zinloos.

Dokter Jacobs boog zich naar haar toe. 'We zullen hem moeten verdoven, denk ik. Mijn god, wat een klein, lelijk mormel is hij.'

Juffrouw Fellowes voelde een scherpe steek van kwaadheid, bijna alsof Timmie haar eigen kind was. Hoe durfde hij zoiets te zeggen! Hoe durfde hij!

Fel reageerde ze: 'Het is een klassiek Neanderthalergezicht. Hij is heel knap, voor een Neanderthaler.' Ze vroeg zich af waar ze dat vandaan had. Ze wist vrijwel niet hoe een klassiek Neanderthalergezicht eruit zou moeten zien en helemaal niet wat een Neanderthaler onder knap verstond. 'Het bevalt me helemaal niet om hem te verdoven. Maar als we geen keus hebben...'

'Ik denk van niet,' zei de dokter. 'We schieten er niets mee op als we hem met bruut geweld op de grond drukken, terwijl ik mijn gegevens probeer te verzamelen.'

Nee, dacht juffrouw Fellowes. De jongen zou zeker niet enthousiast reageren als iemand zijn tong plat zou drukken, of als er met licht in zijn ogen geschenen werd; hij zou beslist niet meewerken om een bloedmonster te geven en niet bereid zijn om zijn lichaamstemperatuur te laten opnemen, zelfs niet met een draadloos afleesbaar thermokoppel. Met tegenzin knikte ze.

Jacobs haalde een ultrasone kalmerende ampul uit zijn tas en begon hem te activeren.

.'U weet helemaal niet wat de juiste dosis is.' zei juffrouw Fellowes.

De dokter keek haar verrast aan. 'Deze doses zijn afgesteld op een lichaamsgewicht tot dertig kilo. Dat moet ruim binnen de normen liggen.'

'Afgesteld op een menselijk lichaamsgewicht tot dertig kilogram. Dit is een Neanderthalerkind. We hebben helemaal geen gegevens over hun bloedsomloop.'

Haar eigen redenatie verbaasde haar. Enigszins geërgerd besefte ze dat ze weer eens onderscheid had gemaakt tussen Neanderthalers en mensen. Ze leek niet in staat te zijn om de jongen op een consequente manier te bekijken. Hij is menselijk, zei ze heftig tegen zichzelf. Menselijk menselijk menselijk. Hij is Timmie en hij is menselijk.

Maar Jacobs vond de kwestie kennelijk nauwelijks de moeite waard om bij stil te staan. 'Zelfs als hij een jonge gorilla of orang-oetan zou zijn, Fellowes, lijkt dit me een juiste dosis. Menselijk, Neanderthaler, wat heeft zijn bloedsomloop ermee te maken? Het gaat om de lichaamsmassa. Goed, een halve dosis dit keer dan. Gewoon om geen risico te nemen met het kostbare schepseltje van Hoskins.'

Niet alleen van Hoskins, dacht juffrouw Fellowes tot haar eigen verbazing.

Jacobs verlaagde de dosis en drukte de ampul op Timmies onderarm. Er klonk een licht gezoem en het verdovende middel begon meteen zijn werk te doen.

'Goed.' zei de dokter. 'Laten we een beetje van zijn paleolithische bloed nemen, en een beetje prehistorische urine. Hebt u een ontlastingmonster voor me, Fellowes?'

'Hij heeft nog geen ontlasting gehad sinds hij hier is, dokter Jacobs. De ontwrichting van de reis door de tijd...'

'Nou, als dat wel gebeurt, wilt u dan wat van de grond schrapen en het me laten weten, ja?'

'Hij gaat naar het toilet, dokter.' zei juffrouw Fellowes op een toon vol gekwetste verontwaardiging.

Jacobs keek naar haar op. Op zijn gezicht stonden duidelijk verrassing en iets dat op woede leek te lezen, maar toen lachte hij. 'U staat al gauw klaar om hem te verdedigen, zie ik.'

'Ja. Ja, dat klopt. Is daar iets fout aan?'

'Ik denk van niet. Goed, de volgende keer dat de jongen naar de W.C. gaat, wil ik dat monster, als hij ontlasting heeft. Ik neem aan dat hij nog niet zelf doortrekt, hè, Fellowes?'

Dit keer moesten Elliott en Mortenson ook lachen. Juffrouw Fellowes deelde niet mee in het algemene plezier.

Timmie leek te slapen; hij was in elk geval passief, berustend, duldzaam. Het kostte Jacobs geen moeite om zijn mond te openen en zijn gebit te bekijken. Juffrouw Fellowes, die nog niet eerder de kans had gehad om Timmies tanden te zien, keek mee over Jacobs' schouder, bang dat ze dreigende, woeste, aapachtige slagtanden zou zien. Maar nee, nee, daar leken zijn tanden in de verste verte niet op. Ze waren iets aan de grote kant, groter dan die van een modern kind, en ze zagen er sterk uit, maar ze waren mooi van vorm en stonden regelmatig geplaatst. Echt een goed gebit. En menselijk, beslist menselijk, geen beangstigende, uitstekende snijtanden, geen grote, uitstaande roofdiertanden. Met een diepe zucht van opluchting liet Juffrouw Fellowes haar adem langzaam ontsnappen.

Jacobs deed de mond van de jongen dicht, keek in zijn oren, rolde zijn oogleden terug. Hij bekeek zijn handpalmen, zijn voetzolen, klopte op zijn borst, betastte zijn buik, boog zijn armen en benen en stak voorzichtig zijn vingers in de musculatuur van zijn onderarmen en bovenbenen.

'Hij is een kleine spierbundel. Zoals u al gemerkt zult hebben. Klein voor zijn leeftijd en iets aan de magere kant, maar niets wijst op ondervoeding. Zodra we dat ontlastingmonster hebben, krijg ik enig idee van wat voor soort dingen hij gegeten heeft, maar hoogstwaarschijnlijk is dat een dieet met veel proteïnen en weinig zetmeel, zo'n beetje wat je kunt verwachten bij jagers en verzamelaars die leven in een tijd met een ongunstig klimaat.'

'Ongunstig?' vroeg juffrouw Fellowes.

'Een ijstijd,' zei Jacobs een beetje belerend. 'Zo was het klimaat het grootste deel van de Neanderthalertijd. Een glaciale periode.

Hoe kunt u dat weten? dacht ze strijdlustig. Was u erbij? Bent u een antropoloog?

Maar ze hield haar mond. Dokter Jacobs deed al het mogelijke om haar tegen de haren in te strijken, maar toch was hij nu haar collega en zouden ze een beschaafde relatie moeten onderhouden. Voor Timmie in elk geval.

19

Halverwege het medisch onderzoek begon Timmie te bewegen en werd hij rusteloos. Even later was het duidelijk dat het verdovende middel bijna was uitgewerkt. Wat betekende dat een normale dosis voor een normaal kind van zijn grootte de juiste geweest zou zijn, zoals Jacobs al had gezegd, en dat juffrouw Fellowes het bij het verkeerde eind had gehad met haar overbezorgdheid. Hoezeer hij ook van een modern kind verschilde, Timmie had ongeveer op dezelfde manier als een modern kind op het verdovende middel gereageerd. Hij scheen steeds menselijker te lijken naarmate ze meer over hem te weten kwam.

Maar Jacobs was toch al klaar met alles wat hij op dit moment kon doen, en hij pakte in en vertrok, waarbij hij zei dat hij over een dag of wat zou terugkomen als er iets ongewoons te zien was in de voorlopige onderzoeksresultaten.

'Wilt u dat we blijven?' vroeg Mortenson.

'Dat is niet nodig. Laat me maar alleen met de jongen.'

Timmie werd rustig zodra ze weg waren. Hij was duidelijk gewend geraakt aan het gezelschap van juffrouw Fellowes. Van anderen werd hij nog zenuwachtig. Maar dat zou met de tijd veranderen, dacht juffrouw Fellowes.

'Dat was toch niet zo erg, Timmie? Een beetje kijken, een beetje porren. Maar we moeten ook een hoop dingen over je te weten zien te komen, snap je?'

Hij staarde plechtig naar haar, zonder iets te zeggen.

'Je snapt het toch, hè Timmie?'

Hij maakte een zacht grommend geluid, twee lettergrepen. In haar verbaasde oren klonk het als Timmie'.

Kon dat mogelijk zijn? Kende hij zijn eigen naam al?

'Zeg dat nog eens! Timmie. Timmie.'

Hij zei nog een keer de twee gedempte lettergrepen. Dit keer was ze er niet zo zeker van dat hij 'Timmie' zei. Ze kon het zich verbeeld hebben in haar enthousiasme. Maar de kans was het proberen waard.

Ze wees naar hem. 'Timmie... dat ben jij. Timmie. Timmie. Timmie.'

Zwijgend keek hij haar weer aan.

'En ik ben...' Ze wees naar zichzelf, terwijl ze even niet wist wat ze moest zeggen. Juffrouw Fellowes leek haar een veel te grote mondvol. Maar Edith klonk niet goed. Zuster? Nee, ook niet goed. Het zou toch juffrouw Fellowes moeten worden.

'Ik... juffrouw Fellowes. Jij... Timmie.' Ze wees. 'Ik... juffrouw Fellowes. Jij... Timmie.' Ze deed het nog drie of vier keer. Hij reageerde in het geheel niet. 'Je denkt zeker dat ik gek ben, hè?' vroeg ze hem, lachend om haar eigen domheid. 'Al die onverstaanbare geluiden die ik naar je maak, dat wijzen, het zingen. En ik denk dat het enige waar je op dit moment aan denken kunt, eten is, niet? Heb ik gelijk, Timmie? Eten? Honger?'

Hij maakte weer het tweelettergrepige geluid, en een paar klakken op de koop toe.

'Honger, ja. Tijd voor wat voedsel met veel proteïnen en weinig zetmeel. De IJstijd-speciaal, hè Timmie? Nou, eens kijken wat we hier hebben...'

20

Dr. Mclntyre van het Smithsonian Department of Anthropology kwam vroeg in de middag langs. Hoskins meldde zich uit voorzorg via de intercom om juffrouw Fellowes te vragen of ze vond dat de jongen in staat zou zijn om nog een bezoeker aan te kunnen, zo vlak na de andere. Ze keek de kamer rond. Timmie had vreselijk veel gegeten, een hele fles van een synthetische vitaminedrank die dokter Jacobs had aangeraden, plus nog een kom havermout en een klein stukje toast, het eerste vaste voedsel dat ze geprobeerd had hem te geven. Hij zat nu op de rand van zijn bed en keek ontspannen en tevreden rond, terwijl hij ritmisch met zijn hielen tegen de onderkant van de matras schopte. Voor de hele wereld leek hij een gewoon jongetje dat zich na de lunch zat te amuseren.

'Wat vind je ervan, Timmie? Denk je dat je nog een onderzoek aankunt?'

Ze verwachtte niet echt een antwoord van hem en de klakkende geluiden die hij maakte leken ook niet als zodanig bedoeld te zijn. De jongen keek haar kant niet op en bleef tegen de matras schoppen. Hij praatte ongetwijfeld gewoon in zichzelf. Maar hij leek zonder meer in een goede stemming te zijn.

'Ik denk dat we het kunnen proberen.' zei ze tegen Hoskins.

'Goed. Hoe hoorde ik u hem nu noemen? "Timmie"? Wat heeft dat te betekenen?'

'Dat is zijn naam.'

'Heeft hij u zijn naam gezegd?' vroeg Hoskins stomverbaasd.

'Natuurlijk niet. Ik noem hem gewoon "Timmie".'

Er volgde een korte, onaangename pauze.

'Ah.' zei Hoskins ten slotte. 'U noemt hem 'Timmie".'

'Ik moet hem iets noemen, doctor Hoskins.'

'Ah. Ja. Ja. Timmie.'

'Timmie.' zei juffrouw Fellowes vastberaden.

'Timmie. Ja. Goed dan. Ik stuur doctor Mclntyre nu naar binnen als dat goed is, juffrouw Fellowes. Om Timmie te zien.'

Dr. Mclntyre bleek slank te zijn en kwiek en veel jonger dan juffrouw Fellowes verwacht had: hooguit dertig of vijfendertig, vermoedde ze. Hij was een kleine, tengere man, met dun, glanzend, goudblond haar en wenkbrauwen die zo bleek en zacht waren, dat ze vrijwel onzichtbaar waren. Hij bewoog zich op een nauwkeurige, voorzichtige, zorgvuldig berekende manier, alsof hij de een of andere geheimzinnige inwendige choreografie volgde. Juffrouw Fellowes werd verrast door zijn elegantie en tengere bouw; zo had ze zich een paleoantropoloog volstrekt niet voorgesteld. Zelfs Timmie leek verrast te zijn door zijn verschijning, die zo anders was dan die van de andere mensen die hij sinds zijn aankomst ontmoet had. Met wijd opengesperde, verbaasde ogen staarde hij Mclntyre aan alsof hij een flonkerende godheid van een andere ster was.

En Mclntyre leek zo overweldigd te zijn door de aanblik van Timmie, dat hij nauwelijks in staat was om iets te zeggen. Gedurende lange tijd stond hij als bevroren vlak achter de drempel en staarde de jongen net zo doordringend aan als Timmie hem aanstaarde. Toen deed hij een paar stappen naar links, bleef staan en staarde weer; vervolgens liep hij terug, langs de deur, naar de andere kant van de kamer, bleef daar staan, en staarde nog eens.

Ietwat scherp zei juffrouw Fellowes: 'Doctor Mclntyre, dit is Timmie. Timmie... Doctor Mclntyre. Doctor Mclntyre is hierheen gekomen om je te bestuderen. En ik denk dat je hem ook mag bestuderen, als je wilt.'

Mclntyres bleke wangen werden rood. 'Ik kan het niet geloven,' zei hij met een zachte stem, die schor klonk van de emoties. 'Ik kan me er beslist niet toe brengen het te geloven. Het kind is een pure Neanderthaler! Levend en wel, pal voor mijn neus, een echte Neanderthaler! Neemt u me niet kwalijk, juffrouw Fellowes. U moet begrijpen... dit is zo volkomen verbijsterend voor me, zoiets fenomenaals, zo vreselijk schokkend...'

Hij was vrijwel in tranen. Het was een gênant gezicht, al deze uitbundigheid. Juffrouw Fellowes vond het een beetje vervelend. Maar toen verdween haar ergernis plotseling om plaats te maken voor medeleven. Ze stelde zich voor hoe een geschiedkundige zich zou voelen als hij een kamer binnenstapte en de kans kreeg een gesprek te voeren met Abraham Lincoln of Julius Caesar, of Alexander de Grote, of hoe een bijbelgeleerde zou reageren als hij voor de authentieke kleitabletten stond met de wetten die Mozes van de top van de berg Sinaï had meegenomen. Natuurlijk zou hij overweldigd zijn. Natuurlijk. Na jaren iets te hebben bestudeerd dat alleen van fragmentarische, antieke resten bekend was, geprobeerd te hebben het te begrijpen, na zorgvuldig de verloren werkelijkheid ervan in gedachten gereconstrueerd te hebben, en dan onverwacht het wezen zelf te ontmoeten, het eigenlijke, echte wezen in eigen persoon...

Maar Mclntyre herstelde zich snel. Op zijn eigen, behendige, sierlijke manier van doen liep hij snel door de kamer en knielde pal voor Timmie neer, met zijn gezicht vlak voor dat van de jongen. Timmie vertoonde geen tekenen van angst. Dit was de eerste keer dat hij zo rustig op een nieuwe persoon gereageerd had. De jongen glimlachte en neuriede toonloos voor zich uit, terwijl hij zacht heen en weer wiegde, alsof hij blij was dat zijn lievelingsoom langs kwam. Die heldere, verbaasde blik glansde nog steeds in zijn ogen. Hij scheen volkomen gefascineerd te zijn door de paleoantropoloog.

'Wat is hij prachtig, hè, juffrouw Fellowes!' zei Mclntyre na een lange tijd van stilte.

'Prachtig? Dat heb ik tot nu toe niet veel mensen over hem horen zeggen.'

'Maar dat is hij wel, dat is hij wel! Wat een perfect klein Neanderthalergezicht! Die supraorbitale richels; ze beginnen zich nog maar net te ontwikkelen, maar ze zijn al onmiskenbaar aanwezig. Zijn platycephalische schedel. Het verlengde occipitale gebied. Mag ik zijn gezicht aanraken, juffrouw Fellowes? Ik zal voorzichtig zijn. Ik wil hem niet bang maken, maar ik zou graag een paar punten van zijn skelet willen bekijken...'

'Het lijkt erop dat hij u ook zou willen aanraken,' zei juffrouw Fellowes.

Inderdaad stak Timmie zijn hand uit naar het voorhoofd van Mclntyre. De man van het Smithsonian leunde iets naar voren, waarop Timmie met zijn vingers het glanzende, gouden haar van Mclntyre begon te onderzoeken. De jongen streelde het alsof hij nog nooit in zijn leven zo iets prachtigs gezien had. Toen draaide hij plotseling een paar lokken om zijn middelvinger en trok. Het was een flink harde ruk.

Mclntyre gilde en deinsde achteruit. Zijn gezicht werd rood.

'Ik geloof dat hij er iets van wil hebben,' zei juffrouw Fellowes.

'Niet op die manier. Geeft u me eens een schaar.' Mclntyre, die nu weer glimlachte, knipte een plukje haar van zijn voorhoofd en gaf de glanzende lok aan Timmie, die straalde en klokte van plezier. 'Zeg eens, juffrouw Fellowes, is er iemand anders met blond haar hierbinnen geweest?'

Ze dacht een ogenblik na. Hoskins... Deveney... Elliott... Mortenson... Stratford... Dokter Jacobs... ze hadden allemaal bruin, zwart of grijs haar. Haar eigen haar was bruin en neigde naar grijs.

'Nee, niet dat ik me herinner. U moet de eerste zijn.'

'De eerste in zijn hele leven, vraag ik me af? We hebben er natuurlijk geen idee van welke kleur het haar van de Neanderthalers gehad kan hebben. In de bekende reconstructies wordt het bijna altijd donker afgebeeld, omdat, denk ik, Neanderthalers in het algemeen worden gezien als ruwe, aapachtige wezens en de meeste van de grote moderne apen donker haar hebben. Maar donker haar komt meer voor bij mensen uit warme gebieden dan in noordelijke klimaten, en de Neanderthalers waren beslist goed aan extreme kou aangepast. Wat ons betreft zouden ze dus net zo blond kunnen zijn geweest als de gemiddelde Rus, Zweed of Fin.'

'Maar toch wijst zijn reactie op uw haar, doctor Mclntyre...'

'Ja. Daar is geen twijfel aan. De aanblik daarvan betekent iets speciaals voor hem. Tja, misschien was de stam waaruit hij kwam helemaal donker behaard, of misschien wel de hele bevolking van zijn deel van de wereld. Aan die matte huid van hem zit beslist niets dat aan het noorden doet denken. Maar uit een voorbeeld van een enkel kind kunnen we geen conclusies trekken. Toch hebben we tenminste dat ene kind! En dat is zo fantastisch, juffrouw Fellowes! Ik kan het niet geloven, ik kan het absoluut niet geloven...'

Even was ze bang dat Mclntyre weer helemaal overweldigd zou worden door ontzag, maar hij leek zich nu in bedwang te kunnen houden. Heel voorzichtig drukte hij met zijn vingertoppen op Timmies wangen, zijn hellende voorhoofd, zijn kleine, terugwijkende kin. Terwijl hij bezig was, mompelde hij binnensmonds, technische opmerkingen kennelijk, woorden die duidelijk alleen voor hemzelf bedoeld waren.

Timmie onderging het onderzoek uiterst gelaten.

Toen slaakte de jongen na een tijdje een lange reeks geklak en gegrom; de eerste keer dat hij gesproken had sinds de paleo-antropoloog de kamer was binnengekomen.

Mclntyre keek op naar juffrouw Fellowes met een gezicht dat vertekend was van opwinding. 'Hoorde u die geluiden? Heeft hij al eerder dergelijke geluiden gemaakt?'

'Natuurlijk. Hij praat de hele tijd.'

'Praat?'

'Wat denkt u dan dat hij doet, als het geen praten is? Hij zegt iets tegen ons.'

'U bedoelt dat u aanneemt dat hij iets tegen ons zegt.'

'Nee,' zei juffrouw Fellowes, die geërgerd begon te raken. Hij praat, doctor Mclntyre. In de Neanderthalertaal. Er zitten vaste patronen in de dingen die hij zegt. Ik heb geprobeerd ze te onderscheiden, ze na te doen zelfs, maar tot nu tot zonder succes.'

'Wat voor soort patronen, juffrouw Fellowes?'

'Patronen van klakken en grommen. Ik begin ze te herkennen. Er is een reeks geluiden waarmee hij zegt dat hij honger heeft. Een andere om ongeduld of rusteloosheid aan te duiden. Een die angst aangeeft. Ik weet dat dit slechts mijn eigen interpretaties zijn, zonder wetenschappelijke waarde. Maar sinds zijn aankomst ben ik vierentwintig uur per dag hier bij de jongen en ik heb enige ervaring met kinderen met spraakstoornissen, doctor Mclntyre. Ik luister heel goed naar hen.'

'Ja, dat zal vast.' Mclntyre wierp haar een sceptische blik toe. 'Dit is belangrijk, juffrouw Fellowes. Heeft iemand zijn geklak en gegrom op de band opgenomen?'

'Ik hoop het. Ik weet het niet.' (Ze herinnerde zich dat ze het aan Dr. Hoskins had willen vragen. Maar ze was het helemaal vergeten.)

Timmie zei weer iets, nu met een andere intonatie, melodieuzer, vragend bijna.

'Ziet u, doctor Mclntyre? Dat leek helemaal niet op wat hij zoëven zei. Ik denk dat hij weer met uw haar wil spelen.'

'Daar raadt u zeker maar naar, hè?'

'Natuurlijk. Ik spreek nog niet zo vloeiend Neanderthal. Maar kijk... kijk, hij steekt zijn hand naar u uit, net zoals hij daarnet deed.'

Mclntyre leek er weinig voor te voelen zich weer aan zijn haar te laten trekken. Hij glimlachte en stak in plaats daarvan een vinger naar Timmie uit, maar daar had de jongen geen aandacht voor. Dat maakte hij duidelijk met een lange reeks klakken, die werd onderbroken door drie onbekende, schelle geluiden die het midden hielden tussen gegrom en gejank.

'Ik geloof dat u gelijk hebt, juffrouw Fellowes!' zei Mclntyre, nu met meer opwinding. Hij keek gejaagd voor zich uit. Het klinkt als echte spraak. Zonder meer echte spraak. Hoe oud denkt u dat dit kind is?'

'Tussen de drie en de vier jaar. Eerder vier, denk ik. Er is geen reden om verrast te zijn dat hij zo goed kan praten. Kinderen van vier kunnen zich behoorlijk goed verstaanbaar maken, doctor Mclntyre. Als u zelf kinderen hebt...'

'Die heb ik inderdaad. Ze is bijna drie en ze kletst er flink op los. Maar dit is een Neanderthalerkind.'

'Wat maakt dat uit? Verwachtte u niet dat een Neanderthaler-kind van zijn leeftijd zou kunnen praten?'

'Tot nu toe hebben we geen redenen, juffrouw Fellowes, om te veronderstellen dat welke Neanderthaler ook, van welke leeftijd dan ook, zou kunnen praten zoals wij dat doen. Daarom zijn de geluiden die dit kind voortbrengt zo enorm belangrijk voor onze kennis van de prehistorische mens. Als het spraak is, echte vaste geluidspatronen met een duidelijke grammaticale structuur...'

'Natuurlijk is het dat!' barstte juffrouw Fellowes uit. 'Spraak is toch het enige dat menselijke wezens van dieren onderscheidt, niet? En als u denkt dat u me zelfs maar even kunt doen geloven dat dit jongetje geen menselijk wezen is, dan...'

'De Neanderthalers waren beslist menselijk, juffrouw Fellowes. Ik ben de laatste om dat te ontkennen. Maar dat betekent niet dat ze een gesproken taal hadden.'

'Wat? Hoe kunnen ze menselijk zijn geweest zonder dat ze konden praten?'

Mclntyre haalde diep adem, als een overdreven gebaar van zorgvuldig opgekropt geduld, dat juffrouw Fellowes maar al te duidelijk herkende. Ze had haar hele werkende leven doorgebracht onder mensen die dachten dat ze minder wist dan ze werkelijk wist, omdat ze 'slechts' een verpleegster was. Het grootste deel van de tijd was dat niet zo, althans in het ziekenhuis. Maar dit was het ziekenhuis niet en als het op Neanderthalers aankwam, wist ze vrijwel niets, en deze blonde jongeman was een expert. Ze dwong zich hem te blijven aankijken met een uitdrukking van vlijtige aandacht.

'Juffrouw Fellowes,' begon Mclntyre op een onmiskenbare luistert-u-eens-goed-toon, 'als een wezen kan praten, moet het niet alleen over een zekere mate van intelligentie beschikken, maar ook de fysieke capaciteiten hebben om complexe geluiden voort te brengen. Honden zijn vrij intelligent en hebben een behoorlijke woordenschat, maar er is een verschil tussen het begrijpen van "zit" en "zoek" en zelf "zit" en "zoek" te zeggen. Sinds het begin der tijden heeft geen enkele hond meer geluid kunnen voortbrengen dan "woef". En u weet vast wel dat chimpansees en gorilla's vrij goed kunnen leren communiceren door middel van tekens en gebaren, maar ze kunnen net zomin geluiden vormen als honden. Ze beschikken domweg niet over de anatomische organen daarvoor.'

'Dat wist ik niet.'

'Menselijke spraak is een heel gecompliceerde zaak,' zei Mclntyre. Hij tikte op zijn keel. 'De sleutel daartoe is een klein U-vormig botje dat het tongbeen heet, achter aan de tong. Dat bestuurt elf kleine spiertjes die de tong en de onderkaak laten bewegen en ook het strottehoofd op en neer kunnen bewegen om de klinkers en medeklinkers voort te brengen waaruit spraak bestaat. Apen hebben geen tongbeen. Daarom kunnen ze alleen maar grommen en sissen.'

'En papegaaien en beo's? Die kunnen echte woorden zeggen. Hebben zij wel een tongbeen ontwikkeld en chimpansees niet?'

'Vogels als papegaaien en beo's bootsen de geluiden die mensen maken gewoon na en gebruiken daarbij totaal andere anatomische structuren. Maar wat zij doen kun je geen spraak noemen. Er komt geen enkel verbaal begrip bij kijken. Ze hebben er geen idee van wat ze zeggen. Het is gewoon een herhalen van geluiden die ze horen.'

'Goed dan. En Neanderthalers, hebben die geen tongbeen? Als we ze als menselijke wezens beschouwen, moeten ze dat wel hebben.'

'We weten niet zeker of ze dat hebben.' zei Mclntyre. U moet om te beginnen niet vergeten dat het totale aantal Neanderthalerskeletten dat ooit gevonden is, sinds de eerste in 1856 werd blootgelegd, minder dan tweehonderd is, en veel daarvan bestaan uit losse stukjes of zijn op een andere manier ernstig beschadigd. En in de tweede plaats is het tongbeen heel klein en zit het niet vast aan andere botten in het lichaam, alleen maar aan de spieren van het strottehoofd. Als een lichaam verrot, valt het tongbeen eruit en kan het gemakkelijk gescheiden raken van de rest van het skelet. Van alle Neanderthaler-fossielen die we onderzocht hebben, juffrouw Fellowes, had slechts één - één - nog een tongbeen op de juiste plaats.'

'Maar als een van hen het had, moeten ze het allemaal gehad hebben!'

Mclntyre knikte. 'Dat is heel waarschijnlijk. Maar we hebben nog nooit een strottehoofd van een Neanderthaler gezien. Zacht weefsel blijft natuurlijk niet bewaard. En we weten dus niet welke functie het tongbeen bij de Neanderthalers had. Tongbeen of niet, we konden op geen enkele manier zeker weten of de Neanderthalers echt konden praten. Het enige dat we kunnen zeggen, is dat de anatomie van de spraakorganen van de Neanderthalers waarschijnlijk gelijk was aan die van de moderne mens. Waarschijnlijk. Maar of ze voldoende ontwikkeld waren om hen er verstaanbare woorden mee te laten uitspreken en of hun hersenen ontwikkeld genoeg waren om het begrip spraak aan te kunnen...'

Timmie klakte en gromde weer.

'Moet u hem horen.' zei juffrouw Fellowes triomfantelijk. 'Daar is uw antwoord! Hij heeft een prima taal en hij spreekt hem uitstekend. Nog even, en hij spreekt ook Engels, doctor Mclntyre. Daar ben ik zeker van. En dan hoeft u zich niet langer af te vragen of Neanderthalers konden praten of niet.'

21

Mclntyre leek alle raadsels van de Neanderthalers tegelijk te willen oplossen. Hij maakte klakkende geluiden naar Timmie in de hoop als reactie andere klakgeluiden uit te lokken. Hij haalde gekleurde plastic blokken uit zijn tas, een soort intelligentietest ongetwijfeld, en probeerde Timmie zo ver te krijgen dat hij ze op grootte en kleur sorteerde. Hij gaf de jongen potloden en papier en stapte opzij om te zien of Timmie iets zou gaan tekenen, waar hij echter in het geheel geen belangstelling voor toonde. Hij liet juffrouw Fellowes met Timmie aan de hand door de kamer lopen en fotografeerde hem terwijl hij zich bewoog. Er waren ook nog meer tests die hij op Timmie wilde uitvoeren, maar daar had Timmie zijn eigen ideeën over. Net toen Mclntyre een soort bouwsel van spoelen en assen in elkaar wilde zetten dat eruitzag als speelgoed, maar eigenlijk een toestel was om het coördinatievermogen van de jongen te meten, ging Timmie midden in de kamer op de grond zitten en begon te huilen. Keihard.

Dit was de eerste keer dat hij echt gehuild had - niet alleen gesnikt, gedreinsd of gejammerd - sinds de avond dat hij was aangekomen. Het was het al te bekende zeurderige brullen van een heel moe kind dat zich te druk heeft gemaakt. Juffrouw Fellowes was blij dat ze het hoorde, al was ze verbaasd hoe ver zijn mond open kon als hij hem helemaal opensperde en hoe zijn neus plotseling nog groter leek dan hij al was en hoe ver die vreemde, zware beenrichels boven zijn ogen uitstaken als hij zijn ogen dichtkneep, zoals hij nu deed. Als zijn gezicht zo vertekend van angst was, zag hij er bijna beangstigend vreemd uit.

En toch, en toch... dat jammerende geluid, die schreeuwende uitbarsting van emoties... als ze niet naar hem keek, kon ze zonder probleem geloven dat het kind dat met zijn hielen op de grond stampte en het uitschreeuwde gewoon een doodnormaal kind van vier jaar oud was dat aan een ernstige aanval van ongeduld leed.

'Wat heb ik gedaan om hem zo van streek te maken?' vroeg Mclntyre.

'U hebt zijn aandacht te lang opgeëist, denk ik,' zei juffrouw Fellowes. 'Hij wil u niet meer zien. Hij is maar een klein jongetje, doctor Mclntyre. U mag niet verwachten dat u hem kunt opzadelen met een eindeloze hoeveelheid pesterige spelletjes en tests. Een klein jongetje dat pas geleden op een heel traumatische manier is weggerukt van alles en iedereen die hij begrijpen kon, moet u niet vergeten.'

'Maar ik pestte hem niet en... nou, misschien wel. Dat spijt me. Hier, Timmie, hier, zie je dat haar? Zie je dat lichte haar? Wil je met mijn haar spelen? Wil je aan mijn haar trekken?'

Mclntyre liet zijn goudkleurige voorhoofdslok bijna in Timmies gezicht hangen. Timmie sloeg er geen acht op. Zijn gegil werd nog harder.

Vol afschuw zei juffrouw Fellowes: Hij wil nu niet met uw haar spelen, doctor Mclntyre. En als hij eraan zou willen trekken, denk ik dat u er spijt van zult krijgen. U kunt hem het beste met rust laten. U krijgt nog volop de gelegenheid om hem te onderzoeken.'

'Ja. Dat zeker.' De paleoantropoloog stond beschaamd op. 'U moet begrijpen, juffrouw Fellowes, dat dit is alsof je een verzegeld boek in handen krijgt waarin de antwoorden staan op alle geheimen van het verleden. Ik wil het openslaan en meteen lezen. Elke bladzijde.'

'Ik begrijp het. Maar ik ben bang dat uw boek honger heeft en moe is en ik denk trouwens dat hij naar de W.C. wil.'

'Ja. Ja, natuurlijk.'

Mclntyre begon snel al zijn testmateriaal te verzamelen. Toen hij de spoelen en assen begon op te bergen, zei juffrouw Fellowes: 'Kunt u een daarvan hier laten?'

'Wilt u zelf zijn intelligentie testen?'

'Ik hoef zijn intelligentie niet te testen, doctor. Hij lijkt me behoorlijk intelligent. Maar ik denk dat hij wel wat speelgoed kan gebruiken en dit is er nu toevallig toch al.'

Op de wangen van Mclntyre verscheen weer een beetje kleur.

Hij bloosde kennelijk nogal gauw, dacht juffrouw Fellowes.

'Natuurlijk. Alstublieft.'

'En, trouwens, doctor Mclntyre, denkt u dat u me wat materiaal over de Neanderthalers kunt bezorgen? Twee of drie standaardwerken, iets waar ik een beetje basisinformatie uit kan halen, want tot nu toe heeft niemand eraan gedacht om mij die te geven. Ze mogen vrij technisch zijn. Ik ben goed in staat om wetenschappelijke teksten te lezen. Ik wil het een en ander weten over de anatomie van de Neanderthalers, hun manier van leven, het voedsel dat ze aten, alles wat er tot nu toe ontdekt is. Zou u dat voor me kunnen doen?'

'Morgen stuur ik u als eerste alles wat u nodig hebt. Maar ik waarschuw u, juffrouw Fellowes, dat wat we nu over de Neanderthaler weten vrijwel niets is, vergeleken met wat we van Timmie te weten zullen komen naarmate dit project zich ontwikkelt.'

'Alles op zijn tijd.' Ze grijnsde. 'U verlangt er ècht naar om met hem aan de slag te gaan, hè?'

'Uiteraard.'

'Nou, ik ben bang dat u geduld zult moeten hebben. Ik wil niet dat u de jongen al te veel uitput. We hebben hem vandaag al aan te veel nieuwe dingen blootgesteld en dat mag niet weer gebeuren.'

Mclntyre keek slecht op zijn gemak. Hij toverde een kleine, strakke glimlach op zijn gezicht en liep naar de deur.

'En als u boeken voor me uitzoekt, doctor...'

'Ja?' zei Mclntyre.

'Ik wil vooral een boek hebben dat de Neanderthaler behandelt in relatie tot de mens. Tot de moderne mens, bedoel ik. Hoe ze van ons verschillen, hoe ze op ons lijken. De evolutionaire ontwikkeling, voor zover we weten. Dat is de informatie waar ik het meest op uit ben.' Ze keek hem fel aan. 'Ze zijn toch mensen, nietwaar, doctor Mclntyre? Een beetje anders dan wij, maar toch ook weer niet zoveel. Niet soms?'

'In feite is dat waar, ja. Maar natuurlijk...'

'Nee,' zei ze. 'Niets "natuurlijk". We hebben hier niet met een soort aap te maken, dat weet ik nu wel. Timmie is niet de een of andere ontbrekende schakel. Hij is een jongetje, een klein menselijk jongetje. Zorgt u maar dat ik wat boeken krijg, doctor Mclntyre, en hartelijk bedankt. Ik zie u binnenkort weer.'

De paleoantropoloog vertrok. Zodra hij weg was, verzandde het gejammer van Timmie in een onzeker, klagend gesnik, en toen snel in stilte.

Juffrouw Fellowes nam hem in haar armen. Trillend klemde hij zich stevig aan haar vast.

'Ja.' zei ze troostend. Ja, ja, ja, het is een drukke dag geweest. Veel te druk. En je bent maar een klein jongetje. Een klein, verdwaald jongetje.'

Ver van huis, ver van alles wat je ooit gekend hebt.

'Had je broers en zusters?' vroeg ze aan hem, meer tegen zichzelf pratend dan tegen hem. Ze verwachtte geen antwoord, ze bood slechts de troost van een zachte stem vlak bij zijn oor. 'Hoe zag je moeder eruit? Je vader? En je vrienden, je speelkameraadjes? Allemaal weg. Allemaal weg. Ze zullen wel als uit een soort droom voor je lijken. Ik vraag me af hoe lang je je eigenlijk iets over hen zult blijven herinneren.'

Klein verdwaald jongetje. Mijn kleine verdwaalde jongetje.

'Wat dacht je van wat lekkere warme melk?' stelde ze voor. 'En dan, denk ik, slapen.'

Tussenhoofdstuk drie: De Plaats van Drie Rivieren

Die nacht droomde Zilveren Wolk van de zee.

Hij was weer jong in zijn droom. Hij droomde dat hij nog een kind was, maar een zomer of twee ouder dan het jongetje Hemelvuurgezicht dat door de Godin in een werveling van licht was meegenomen. Hij stond aan de rand van de zee en voelde de vreemde, natte wind tegen zijn lippen blazen. Zijn vader en moeder waren bij hem, Grote Boom en Zoet Als Een Bloem, en ze hielden zijn handen vast en brachten hem voorzichtig naar het water.

'Nee.' zei hij. 'Het is koud. Ik ben bang om erin te gaan.'

'Het kan je geen kwaad doen.' zei Grote Boom.

Maar dat was niet waar. Niemand ging de zee in, niemand, nooit. Ieder kind leerde dat zodra hij oud genoeg was om iets te leren. De zee was een moordenaar. De zee zou in een oogwenk je leven wegzuigen en je weer terug op de oever werpen, leeg en bewegingloos. Vorig jaar nog was de krijger Spietste Vijf Mammoeten op een besneeuwde rots uitgegleden en in de zee gevallen, en toen hij een tijdje later aanspoelde was hij dood, en ze hadden hem moeten begraven in een kleine grot in de rots in de buurt van de plek waar hij gevallen was, en ze hadden de hele nacht gezongen en een vreemd gekleurd vuur laten branden. Nu trokken zijn eigen vader en moeder hem naar de zee toe. Wilden ze dat hij op dezelfde manier doodging als Spietste Vijf Mammoeten dood was gegaan? Hadden ze genoeg van hem? Wat was dit voor verraad?

'De zee zal je sterk maken.' zei Zoet Als Een Bloem tegen hem. 'De zee zal een man van je maken.'

'Maar Spietste Vijf Mammoeten is erin doodgegaan!'

'Het was zijn tijd om te sterven. De zee riep hem en nam hem. Maar het is nog lang niet jouw tijd om te sterven, jongen. Je hoeft nergens bang voor te zijn.'

Was dat waar? Kon hij hen vertrouwen?

Ze waren zijn vader en moeder. Waarom zouden ze willen dat hij zou sterven?

Hij hield hun handen stevig vast en liep met hen mee naar de rand van de zee.

Hij was er nog nooit eerder zo dichtbij geweest, hoewel zijn stam altijd op de kustvlakte gewoond had, heen en weer trekkend langs de kust, achter het wild aan. Nu staarde hij verbaasd en angstig naar het water. Het was net een groot, machtig, plat beest, dat donker en glimmend voor hem lag. Er kwam een donderend geluid vandaan en langs de randen was een deel ervan gerimpeld en kwam er wit schuim van af. Hier en daar kwam een deel van de zee hoog de lucht in en smakte neer tegen de rotsen langs de rand. Soms had Zilveren Wolk op een rots gestaan, net zo een als die waarvan Spietste Vijf Mammoeten dood was gevallen, en had hij ver over de zee uitgekeken en had hij er sierlijke dieren in zien bewegen, tussen de drijvende blokken ijs door. Het waren andere dieren dan de mammoeten, muskusossen en neushoorns op het land. Slanke, gladde, glanzende dingen die door de zee bewogen alsof ze door de lucht vlogen.

Het afgelopen voorjaar was een van die zeedieren aangespoeld, en de Jachtraad had het gevonden en gedood, waarna de stam een groot feest had gevierd. Wat was dat vlees zacht geweest! En raar! En die dikke, prachtige vacht, zo zacht, zo fantastisch zacht. Grote Boom had van de donkere, dikke vacht een mantel voor Zoet Als Een Bloem gemaakt, die ze trots op speciale dagen van het jaar droeg.

Gaven ze hem in ruil voor het bont van het zeedier terug aan de zee? Was dat het?

'Doe nog een stap, jongen,' drong Grote Boom aan. 'Je hoeft nergens bang voor te zijn.'

Zilveren Wolk keek omhoog. Maar zijn vader glimlachte.

Hij moest zijn vader vertrouwen. Hij deed een stap naar voren, zich stevig vastklemmend aan hun handen. De rand van de zee kwam naar voren om zijn enkels. Hij had verwacht dat de zee koud zou zijn, maar nee, nee, hij was warm, hij was heet, hij brandde als vuur. Maar na een tijdje voelde hij het branden niet meer. De zee trok zich bij hem vandaan en kwam weer terug, hoger dan daarvoor, tot aan zijn knieën, zijn dijen, zijn buik. Grote Boom en Zoet Als Een Bloem liepen er nog verder in en namen hem met zich mee. De grond op de vloer van de zee was heel zacht, zo zacht als het bont van het zeedier, en leek onder zijn voeten te bewegen als hij liep.

Hij stond nu tot aan zijn borst in de zee. Die wikkelde zich als een warme deken om hem heen.

'Raken je voeten nog steeds de bodem?' vroeg Grote Boom aan hem.

'Ja. Ja.'

'Goed. Buig naar voren. Steek je hoofd in de zee. Bedek je gezicht met de zee.'

Hij deed wat hem gezegd werd. De zee spoelde over hem heen en het was of hij bedekt werd door een deken van sneeuw. Sneeuw was ook niet langer koud als je er diep in wegdook. Die werd warm, als vuur, en als je er lang genoeg in bleef liggen, viel je in slaap, alsof je in een deken gerold lag. Dat had een ouder meisje hem verteld. Ze had een keer toegekeken hoe een oude vrouw van de stam met kromme botten en doffe ogen werd weggebracht en in de sneeuw gelegd werd, waar ze haar ogen gesloten had en was gaan slapen. Inderdaad heel vreedzaam.

Dus nu ga ik in de zee slapen, dacht Zilveren Wolk, en dat is dan het einde voor mij. En op de een of andere manier leek doodgaan er niet langer toe te doen. Hij tilde zijn hoofd op om te kijken of zijn vader en moeder hun gezicht ook door de zee lieten bedekken, maar tot zijn verbazing stonden ze niet meer naast hem en waren ze nergens te bekennen. Hij was helemaal alleen.

Hij kon zijn vaders stem vanuit de verte op hem af horen komen, die zei: 'Kom nu de zee uit, jongen. Draai je om en loop eruit.'

Ja. Dat zou hij doen.

Maar toen hij naar de kust liep, voelde hij dat zijn lichaam bij elke stap veranderde, uitrekte, langer en dikker werd, en hij besefte dat hij in een man aan het veranderen was, dat hij elk moment ouder werd. Zijn schouders werden breder, zijn borst voller, zijn dijen waren dik en sterk geworden. Tegen de tijd dat hij op de rotsachtige kust stapte, was hij een krijger in de bloeitijd van zijn leven. Hij keek omlaag naar zijn naakte lichaam, en dat was er een van een man, donker en harig. Hij lachte. Hij wreef over zijn borst en sloeg met zijn handen op zijn dijen. In de verte zag hij de vuren van het kamp en hij begon erheen te rennen om iedereen te vertellen over het vreemde dat met hem gebeurd was.

Maar terwijl hij rende gebeurde er nog iets raars met hem, want hij merkte dat hij steeds ouder werd. De ouderdom had hem in zijn greep en zou hem niet loslaten. Hij had zijn jeugd in de zee achtergelaten. Toen hij uit de zee was gekomen was hij vervuld geweest van de jubelende kracht van een jonge man. Maar nu hijgde hij een beetje, hapte daarna naar adem, waarbij hij van rennen terugviel naar draven, en toen naar lopen. Tot hij kreupel verder ging, strompelend, want er was iets met zijn linkerdij gebeurd en zijn hele been was stijf en deed pijn. Hij keek omlaag. Overal zat bloed, alsof een dier hem met zijn klauwen had opengehaald. En hij herinnerde het zich, ja, ja, hij was op jacht geweest met de Jachtraad en de sneeuwluipaard had hem plotseling van boven af besprongen. Wat was het nu moeilijk om te lopen. Wat ben ik oud en moe, dacht hij. Ik kan niet meer rechtop staan. Kijk, mijn haar wordt over mijn hele lichaam zilverkleurig.

Overal had hij pijn. Hij voelde zijn kracht uit zich wegstromen. Wat een vreemde, beangstigende droom was dit! Eerst een jongen die de zee in liep, dan eruit kwam en snel oud werd, en nu stierf hij, hij stierf op een onbekende plek in het binnenland, ver bij de zee vandaan, en er waren alleen vreemden om hem heen. Waar was Grote Boom, waar was Zoet Als Een Bloem... waar was Zilveren Wolk?

'Help me,' riep hij, terwijl hij in zijn slaap overeind ging zitten. 'De zee heeft me vermoord! De zee... de zee...'

'Zilveren Wolk?'

Er was iemand naast hem. Hij knipperde met zijn ogen en keek. Het was Zij Die Weet, die naast hem neerknielde en hem bezorgd aankeek. Hij vocht om zijn zelfbeheersing terug te krijgen. Hij trilde als een zieke oude vrouw en zijn borst ging wild op en neer. Niemand mocht hem zo zien, niemand. Hij tastte om zich heen naar zijn staf, pakte het uiteinde beet en werkte zichzelf pijnlijk overeind tot hij stond.

'Een droom,' mompelde hij. 'Slechte voortekenen. Ik moet meteen een offer brengen. Waar is Godinnevrouw? Haal Godinnevrouw voor me!'

'Ze is naar beneden gegaan,' zei Zij Die Weet. 'Ze is het heiligdom aan het reinigen.'

'Heiligdom? Wat? Waar?'

'Bij de Drie Rivieren. Wat is er met je aan de hand, Zilveren Wolk? Je bent helemaal in de war.'

'De droom,' zei hij. 'Heel naar.'

Hij strompelde vooruit, op zijn staf leunend. Zijn gedachten begonnen nu weer helder te worden. Hij wist waar hij was. In de vallei verderop kwamen drie rivieren samen.

Ja. De lange pelgrimstocht terug was tot een eind gekomen. Ze hadden hun kamp opgeslagen op het hoge, hellende plateau dat neerkeek op de vlakte waar de drie rivieren samenstroomden. In het mistige licht van de ochtendschemering zag Zilveren Wolk de rivieren beneden liggen. De grootste kwam traag uit het noorden en bracht een grote hoeveelheid ijsblokken mee, de twee kleinere en sneller stromende rivieren kwamen in een scherpe hoek uit het oosten en het westen.

Vorig jaar - het leek wel eeuwen geleden - waren ze wekenlang hier op deze plek gebleven, hongerige weken, tot de Godin hun op wonderbaarlijke wijze een kudde rendieren had gestuurd die zelf zo suf van de honger was, dat de Jachtraad met gemak een tiental van de verbijsterde dieren over de rand van een klif had kunnen jagen. Wat een heerlijke vleesvoorraad was dat geweest! Uit dank hadden ze een prachtig heiligdom voor de Godin gebouwd op de plek waar de rivieren samenkwamen en daarvoor de zwaarste rotsblokken gebruikt die ze tillen konden, en ze versierd met een vreemd glanzende steen die ze uit de zijkant van de klif, uit een dunne, glimmende laag hadden kunnen halen. Daarna waren ze verder getrokken, verder op hun lange tocht naar het oosten.

En nu waren ze teruggekeerd.

'Ik zie Godinnevrouw nergens daar beneden,' zei Zilveren Wolk tegen Zij Die Weet.

'Ze zal wel bij het heiligdom zijn.'

'Ik zie het heiligdom. Ik zie Godinnevrouw niet.'

'Je ogen zijn niet zo goed meer, Zilveren Wolk. Kom, laat mij eens kijken.'

Ze ging voor hem staan en keek de mistige vallei in. Na een tijdje zei ze met verbaasde stem: 'Nee, je hebt gelijk, ze is er niet. Ze moet al op de terugweg zijn. Maar ze zei dat ze de hele ochtend daar beneden zou blijven om de gebeden op te zeggen en het heiligdom te reinigen...'

'Zilveren Wolk! Zilveren Wolk!'

'Godinnevrouw? Wat doe je...'

De priesteres kwam het zijpad opgerend dat uit de vallei omhoog leidde. Haar gezicht was rood van opwinding en haar kleren hingen scheef, en ze haalde hijgend adem, alsof ze het hele stuk gerend had.

'Wat is er? Wat is er, Godinnevrouw?'

'Anderen!'

'Wat? Waar?'

'Overal rondom het heiligdom. Ik heb ze niet gezien, maar hun voetafdrukken waren overal. Die lange voeten, ik ken die voeten. De afdrukken stonden overal in de natte grond. Verse afdrukken, Zilveren Wolk. Ze zijn overal daar beneden. We zijn recht in hun armen gelopen!'

Hoofdstuk vijf: Verkeerd beoordeeld

22

Hoskins zei: 'En hoe gaat het vandaag met onze jongen, juffrouw Fellowes?'

'Waarom kijkt u zelf niet, doctor?'

Op het gezicht van Hoskins was een mengeling van vermaak en ergernis te zien. 'Waarom noemt u me steeds doctor?' vroeg hij.

'Omdat u dat bent, dat dacht ik althans.' zei ze, terwijl ze dacht aan het 'Dr.' dat zo trots op het naambordje op zijn kantoor stond.

'Ik heb een titel in natuurkunde, meer niet.'

'Een titel is een titel.'

'En u bent zeker al lange tijd gewend om mensen die autoriteit kunnen uitoefenen met "doctor" aan te spreken, niet? Vooral als het toevallig mannen zijn?'

Zijn woorden verbaasden haar. Ze waren precies in de roos natuurlijk. Haar hele loopbaan hadden alle leidende figuren in de ziekenhuizen waarin ze gewerkt had medische graden gehad. De meesten daarvan, beslist niet allemaal, waren mannen geweest. Ze verviel gemakkelijk en automatisch tot de gewoonte het woord 'doctor' om de andere zin te gebruiken als ze met iemand sprak die ze als haar meerdere beschouwde. Haar man was ook doctor geweest, met een graad in natuurkunde, net als Hoskins. Juffrouw Fellowes vroeg zich verbaasd af of ze hem ook 'doctor' zou hebben genoemd, net zoals ze met Hoskins deed, als ze al die jaren getrouwd waren gebleven. Een vreemde gedachte. Ze dacht nog maar zelden aan hem, het hele idee van getrouwd zijn, een echtgenoot hebben, was voor haar ver weg en onwaarschijnlijk geworden. Ze was zo kort getrouwd geweest en zo lang geleden.

'Wat wilt u dan liever?' vroeg ze. 'Moet ik u dan meneer Hoskins noemen?'

'De meeste mensen hier noemen me Jerry.'

Juffrouw Fellowes keek hem verwonderd aan. 'Dat zou ik niet kunnen!'

'Niet?'

'Dat... zou niet goed aanvoelen.'

'Niet goed aanvoelen.' herhaalde Hoskins mijmerend. 'Me Jerry noemen.' Hij bekeek haar aandachtig, alsof hij haar voor het eerst zag. Zijn brede, volle gezicht brak open in een warme glimlach. 'U bent echt een heel formele vrouw. Ik denk dat ik nog niet beseft had hoe formeel. Goed dan, blijft u me dan maar "doctor Hoskins" noemen, als u dat het prettigst vindt. En dan blijf ik u "juffrouw Fellowes" noemen.'

Wat bedoelde hij daarmee? vroeg ze zich af.

Had hij haar 'Edith' willen noemen?

Niemand deed dat. Bijna niemand, in elk geval; misschien zes mensen op de hele wereld. Het grootste deel van de tijd was ze zelfs voor zichzelf 'juffrouw Fellowes' als ze in de derde persoon aan zichzelf dacht, wat niet zo vaak gebeurde. Het was alleen een gewoonte, ze stond er nooit bij stil. Maar wat raar, dacht ze nu bij zichzelf, om zo over jezelf te denken. Wat streng, wat stijf. Nu ik de middelbare leeftijd bereikt heb, ben ik echt heel vreemd geworden, dacht juffrouw Fellowes. En daar heb ik zelfs nooit iets van gemerkt.

Hoskins keek haar nog steeds bedaard aan, nog steeds glimlachend.

De man had iets warms, besefte ze plotseling, iets heel aangenaams. Dat was ook iets dat haar nooit eerder was opgevallen. Tijdens hun vroegere ontmoetingen had ze hem voornamelijk gezien als iemand die zich tegenover de wereld voordeed als een strak, voorzichtig, onbuigzaam persoon, waar slechts zo nu en dan een klein beetje menselijkheid doorheen schemerde. Maar misschien was hij door de spanningen van de laatste dagen voor het stasisexperiment zo gaan lijken, en nu de tijd-zwaai achter de rug lag en het succes van het project zich aftekende, was hij ontspannender, menselijker, meer zichzelf. En inderdaad een heel aardige man.

Even betrapte juffrouw Fellowes zich erop dat ze zich afvroeg of Hoskins getrouwd was.

Die overdenking verbaasde haar en ze schaamde zich ervoor. Hij had haar een paar weken terug toch verteld dat hij een zoon had? Een klein kind dat nauwelijks oud genoeg was om te kunnen lopen. Natuurlijk was hij getrouwd. Natuurlijk. Wat dacht ze wel? Vol afgrijzen zette ze die gedachten van zich af.

'Timmie!' riep ze. 'Kom hier, Timmie!'

Net als Hoskins leek de jongen vanmorgen ook in een vrolijke, luchtige stemming te zijn. Hij had goed geslapen, goed gegeten, en kwam nu uit zijn slaapkamer gerend, zonder dat hij ook maar enigszins schrok van Hoskins' aanwezigheid. Hij liep brutaal naar Hoskins toe en liet een reeks klakken horen.

'Denkt u dat hij iets zegt, juffrouw Fellowes? Maakt hij niet alleen geluid omdat hij het leuk vindt zijn eigen stem te horen?'

'Wat kan het anders zijn dan praten, doctor? Doctor Mclntyre vroeg me gisteren hetzelfde toen hij Timmie hoorde praten. Hoe kan iemand eraan twijfelen dat de jongen een taal gebruikt, en een heel ontwikkelde ook nog.'

'Doctor Mclntyre is uiterst behoudend. Hij trekt geen voorbarige conclusies.'

'Nou, ik ook niet. Maar dat is een echte taal, of anders is die van mij dat ook niet.'

'Laten we het hopen, juffrouw Fellowes. Laten we het echt hopen. Als we geen manier kunnen ontwikkelen om met Timmie te communiceren, dan zal een hoop van de moeite die het gekost heeft om hem hierheen te brengen, verloren moeite zijn geweest. We willen natuurlijk dat hij ons dingen vertelt over de wereld waaruit hij komt. Allerlei soorten dingen.'

'Dat komt nog wel, doctor. In zijn taal of in de onze. En ik denk dat hij onze taal zal leren spreken, lang voordat we iets over de zijne te weten gekomen.'

'Misschien hebt u gelijk, juffrouw Fellowes. De tijd zal het leren, nietwaar? De tijd zal het leren.'

Hoskins hurkte neer, zodat zijn gezicht op dezelfde hoogte was als dat van Timmie en hij legde zijn handen zacht met gespreide vingers op de borstkas van de jongen. Timmie bleef rustig. Na een tijdje besefte juffrouw Fellowes dat Hoskins de jongen heel zachtjes kietelde en zijn vingertoppen voorzichtig op een speelse manier rondbewoog, waaruit meer sprak dan alleen een beetje kennis over hoe je met kleine jongetjes moest omgaan. En Timmie vond het lekker om gekieteld te worden.

'Wat een flink knaapje,' zei Hoskins. 'Zo taai als ze zijn... Dus je gaat Engels leren, hè Timmie? En dan vertel je ons een boek vol over het leven in de paleolithische tijd, dat iedereen wil lezen, en het wordt een grote bestseller, zodat we een klein beetje van onze investeringen in jou terugzien, hè Timmie? Hè?' Hij keek op naar juffrouw Fellowes. 'We hebben een heleboel op deze jongen ingezet, moet u weten. Dat hoef ik u nauwelijks te vertellen. Niet alleen geld, maar onze hele wetenschappelijke toekomst.'

'Ja. Dat zal wel.'

Hoskins kroelde door Timmies dikke, slordige haar, klopte hem op zijn bol en stond op. 'Jarenlang hebben we met een minimaal budget gewerkt en cent voor cent fondsen bij elkaar geschraapt waar we maar konden. U moest eens weten hoeveel het aan energie kost om de stasis maar heel even in stand te houden - genoeg om een complete stad dagenlang van stroom te voorzien - en de energie is maar een deel van de vaste kosten waar we mee te maken hebben. Een half dozijn keren hebben we op het randje van een faillissement gestaan. We hebben al onze inspanningen op één groot project moeten inzetten om onszelf te redden. Het was alles of niets. En als ik zeg "inspanningen", dan meen ik het. Maar Timmie heeft ons gered. Hij brengt Stasis Technologies, Ltd. er weer bovenop. We tellen weer mee, juffrouw Fellowes, we tellen weer mee!'

'Ik zou denken dat het hierheen halen van een levende dinosaurus daarvoor genoeg zou zijn, doctor Hoskins.'

'Dat dachten wij ook. Maar op de een of andere manier sprak dat nooit tot de verbeelding van het grote publiek.'

'Een dinosaurus niet?'

Hoskins lachte. 'O, als we een volgroeide brontosaurus hadden gehaald misschien wel, of een briesende tyrannosaurus, of iets dergelijks. Maar we moesten rekening houden met de maximale massa, weet u, en dat heeft ons aanzienlijk beperkt. Al zouden we niet weten hoe we een tyrannosaurus in bedwang moesten houden als we er al een hierheen hadden kunnen halen. Ik denk dat ik u maar een keertje moet meenemen om u onze dinosaurus te laten zien.'

'Doet u dat, ja.'

'Hij is heel schattig.'

'Schattig? Een dinosaurus?'

'Dat zult u zien. Ja. Een schattig dinosaurusje. Helaas schijnen de mensen zich weinig op te winden over een schattig dinosaurusje. "Wat interessant," zeiden ze. "Die geleerden hebben een levende dinosaurus uit de prehistorie gehaald." Maar toen ze de dinosaurus op de t.v. zagen, vonden ze het helemaal niet interessant, want hij was niet twee keer zo groot als een huis en spuwde geen vuur, denk ik. Maar een Neanderthaler-jongen, een echt prehistorisch menselijk wezen, dat er nogal vreemd uitziet maar toch iets heeft waarmee iedereen zich kan identificeren en gevoel voor kan opbrengen, dat wordt onze redding. Hoor je dat, Timmie? Je bent onze redding.' Hoskins zei weer tegen juffrouw Fellowes: 'Als dit niet gelukt was, was het met ons gebeurd geweest. Daar bestaat geen twijfel over. Het zou gebeurd zijn geweest met het hele bedrijf.'

'Ik begrijp het.'

'Maar alles is nu in orde. Binnenkort krijgen we volop geld. Van alle kanten zijn fondsen toegezegd. Dit is fantastisch allemaal, juffrouw Fellowes. Zolang we Timmie gezond en blij kunnen houden, en hem misschien zover kunnen krijgen dat hij een paar woorden Engels spreekt... "Hallo, iedereen daar, dit is Timmie uit het Stenen Tijdperk..."'

'Of iets dergelijks.' zei juffrouw Fellowes droog.

'Ja. Iets dergelijks. Gezond en gelukkig, dat is de kern van de zaak. Als er iets met hem gebeurt, wordt onze naam door het slijk gehaald, en erger nog, juffrouw Fellowes. Waardoor u de centrale figuur bent in onze hele operatie, beseft u dat? We zijn van u afhankelijk voor een ondersteunende, stimulerende omgeving voor ons jongetje. Uw woord zal wet zijn: wat Timmie nodig heeft, krijgt Timmie. U had gisteren volkomen gelijk toen u weigerde om de media zo snel bij hem te laten.'

'Dank u.'

'U begrijpt natuurlijk dat we wel zo snel mogelijk een persconferentie willen houden en dat het voor iedereen van het grootste belang is dat we de publicitaire waarde van het Timmie-project zo snel mogelijk tot een maximum uitbouwen...'

Plotseling leek Hoskins weer minder geniaal en vriendelijk en was hij weer meer de gedreven directeur die dingen zei als 'vertrouw me' als hij juist het minst te vertrouwen was.

Koel zei juffrouw Fellowes: 'Betekent dat dat u ze vanmiddag hier binnen wilt laten?'

'Nou, als u vindt dat hij klaar is voor...'

'Nee. Nog niet.'

Hoskins maakte zijn lippen nat. 'Uw woord is wet. U zegt maar wanneer.'

'Dat zal ik doen.'

'Ik bedoel, kunt u nu een schatting maken? Wat dacht u ervan als we de persconferentie morgen houden? Overmorgen?'

'Laten we nou maar even afwachten, doctor. Goed? Ik wil op dit moment Timmie gewoon nog niet aan zoiets inspannends als een persconferentie blootstellen. Hij is nog steeds bezig om op adem te komen, zogezegd, hij probeert nog steeds zijn draai te vinden, of hoe u het ook wilt zeggen. Hij heeft na die eerste beangstigende ogenblikken goede vooruitgang geboekt. Maar binnen enkele seconden zou hij weer kunnen veranderen in dat woeste, angstige kind dat u die avond zag. Zelfs doctor Mclntyre lukte het gisteravond om hem na een tijdje van streek te brengen.'

Hoskins keek verstoord. 'We kunnen de pers niet eindeloos buiten houden, juffrouw Fellowes.'

Ik heb het niet over eindeloos. Ik heb het over een paar dagen. Twee, drie, vier... laat u mij dat beoordelen, ja, doctor Hoskins? Mijn woord is wet?'

'Uw woord is wet,' zei Hoskins, die niet al te blij klonk. Hij zweeg even. Toen zei hij: 'Sinds de avond van het experiment bent u het stasisgebied toch niet uit geweest, juffrouw Fellowes? Geen moment.'

'Nee!' zei ze verontwaardigd. 'Ik ken mijn verantwoordelijkheden, doctor Hoskins, en als u denkt...'

'Alstublieft, juffrouw Fellowes.' Hij glimlachte en stak zijn handen omhoog. 'Ik denk niets. Ik probeer u er alleen op te wijzen dat we echt niet van plan zijn om u hier vierentwintig uur per dag, zeven dagen per week, met de jongen op te sluiten. Ik begrijp dat het in de eerste paar kritische dagen het beste was dat u de hele dag beschikbaar was en ik weet dat ik tijdens ons eerste gesprek inderdaad gezegd heb dat u constant dienst zou hebben, in het begin tenminste. Maar Timmie schijnt nu heel goed tot rust te komen. U moet een schema opstellen met vrije tijd voor ontspanning en rust. Eerst kan mevrouw Stratford een paar uur voor u invallen en dan kunt u later misschien hele middagen vrij nemen.'

'U zegt het maar.'

'U klinkt niet erg enthousiast. Ik wist niet dat u zo verslaafd aan uw werk was, juffrouw Fellowes.'

'Zo ligt de zaak niet helemaal. Het is gewoon zo dat... nou, Timmie is zo vreselijk kwetsbaar. Gedesoriënteerd, geïsoleerd, ver van huis, hij heeft zo'n enorme behoefte aan liefde en bescherming terwijl hij moet verwerken wat er met hem gebeurd is. Ik wilde hem geen moment alleen laten.'

'Heel bewonderenswaardig van u. Maar nu de ergste gevolgen van de overgang voorbij zijn, moet u weer naar buiten komen, al is het maar voor korte pauzes.'

'Als u dat wilt, doctor.'

'Dat lijkt me het beste. Voor uw eigen bestwil, juffrouw Fellowes. U hebt recht op een beetje rust van uw werk. En ik wil ook niet dat Timmie volkomen van u afhankelijk wordt, zodat u hier altijd bij de hand moet blijven. Niemand weet wat voor intense band er zou kunnen ontstaan als deze full-time verpleging nog erg veel langer doorgaat. En verder, als u om de een of andere reden het stasisgebied zou móeten verlaten, zou Timmie dat misschien niet kunnen verwerken. Het zou geen gezonde situatie zijn. Vindt u niet?'

Juffrouw Fellowes knikte. 'Daar hebt u gelijk in.'

'Goed. Wilt u dan een klein experiment proberen? We roepen mevrouw Stratford en laten haar een uur of twee op Timmie passen, terwijl u vandaag met me meegaat en ik u de rest van het laboratorium laat zien.'

'Nou...'

'U vindt het niet prettig, hè? Hoor eens, we geven u een blieper. Als mevrouw Stratford ook maar het Ideinste probleem met Timmie krijgt, bent u binnen vijf minuten weer terug hier binnen, goed? Geloof me.'

'Goed dan.' zei juffrouw Fellowes nu met minder tegenzin dan eerst. Ze moest toegeven dat de redenatie van Hoskins klopte. Nu ze Timmie kalm door de eerste twee dagen geloodst had, was het misschien verstandig om te testen of de jongen een korte tijd zonder haar kon. 'Ik wil het wel proberen. Laat u me uw dinosaurus maar eens zien.'

'Ik laat u alles zien.' zei Hoskins. 'Dieren, planten en mineralen even goed.' Hij keek op zijn horloge. 'Zal ik u... eh... anderhalf uur geven om af te maken waarmee u bezig was toen ik vanmorgen binnenkwam en om mevrouw Stratford op de hoogte te brengen van alles waar ze op moet letten? Dan kom ik hier terug om u op te halen voor een privé-rondleiding.'

Juffrouw Fellowes dacht even na. 'Maakt u er maar twee uur van.'

'Twee uur? Goed. Ik kom om precies elf uur terug. Tot dan. U hebt er toch geen moeite mee, hè?'

Ze glimlachte blij. 'Eigenlijk verlang ik er wel naar. Je kunt toch wel even zonder me, hè Timmie?'

De jongen maakte klakkende geluiden.

'Ziet u, doctor? Hij weet wanneer ik hem iets vraag, en hij geeft antwoord, zelfs al weet hij niet precies wat ik hem vraag. In dat hoofd van hem zit echte intelligentie.'

'Dat zal vast wel.' zei Hoskins. Hij knikte, glimlachte, en vertrok.

Neuriënd rondde juffrouw Fellowes haar ochtendwerkzaamheden af. Ze had de waarheid gezegd toen ze zei dat ze ernaar verlangde even uit de stasisbel weg te kunnen. Hoe graag ze ook voor Timmie zorgde, zelfs zij moest er even tussenuit.

Of ging het alleen om het idee even samen met Hoskins te zijn?

Echt, het was belachelijk om dat te denken, dat wist ze, maar toch, het was bijna alsof ze... een afspraakje had gemaakt.

Hij heeft een jonge zoon, zei ze weer heel streng tegen zichzelf. Wat betekent dat hij vrijwel zeker een vrouw heeft. Een jonge, knappe vrouw.

Toch had juffrouw Fellowes haar verpleegstersuniform verruild voor een jurk toen Hoskins om elf uur terugkwam om haar te halen. Een jurk van een ouderwetse snit, weliswaar - een andere had ze niet - maar ze had zich in jaren niet zo vrouwelijk gevoeld.

Hij complimenteerde haar met een bezadigde formaliteit met haar kleding en ze reageerde met een even formeel bedankje. Een perfecte inleiding, dacht ze. En toen kwam onverbiddelijk de volgende gedachte bij haar op: inleiding waartoe?

23

Ze nam afscheid van Timmie en verzekerde hem ervan dat ze gauw weer zou terugkomen. Ze zorgde ervoor dat mevrouw Stratford wist wat ze hem als lunch moest geven en wanneer. De jonge ziekenverzorgster leek zich nogal ongemakkelijk te voelen bij de gedachte dat ze de verantwoordelijkheid op zich moest nemen alleen met Timmie te zijn, dacht juffrouw Fellowes. Maar toen maakte mevrouw Stratford de opmerking dat Mortenson in de buurt zou zijn voor het geval Timmie problemen gaf, waardoor juffrouw Fellowes besefte dat de vrouw banger was in een woest gevecht verwikkeld te raken dan dat ze zich druk maakte over enig kwaad dat Timmie zou worden berokkend zolang hij aan haar was toevertrouwd. Misschien zou ze ergens anders heen moeten worden overgeplaatst, dacht juffrouw Fellowes. Maar nu had ze geen keus en moest ze Timmie aan haar overdragen. De blieper in haar tas zou haar snel genoeg oproepen, als de noodzaak daartoe bestond. Ze gingen naar buiten. Van Timmie kwam een zacht gejank - verrassing? Wanhoop?

'Maak je niet ongerust, Timmie! Ik kom terug! Ik kom terug.' Ze moest de scheiding doorzetten, dacht ze. Hoe eerder hoe beter, voor de jongen en voor haar.

Hoskins bracht haar naar boven door een doolhof van nauwelijks verlichte gangen, galmende gewelven en glimmende ijzeren trappen, waarlangs ze gekomen waren op de avond van Timmies aankomst, een avond die nu voor juffrouw Fellowes zo ver weg leek te liggen dat het meer op de herinnering aan een droom leek dan een ware gebeurtenis. Even kwamen ze helemaal buiten het gebouw en knipperden ze tegen het felle middaglicht van een heldere, gouden dag, en toen gingen ze weer een somber, op een schuur lijkend gebouw binnen, dat veel leek op het gebouw waarin de stasisbel van Timmie gevormd was.

'Dit is het oude stasislaboratorium.' zei Hoskins tegen haar. 'Waar het allemaal begonnen is.'

Weer veiligheidscontroles, weer kletterende trappen, muffe gangen en akelige holle gewelven. Eindelijk kwamen ze aan in het hart van een drukke onderzoeksruimte, die veel drukker was dan de andere. Mannen en vrouwen in laboratoriumjassen liepen heen en weer met stapels verslagen, dossiers en computerblokjes. Hoskins groette velen van hen bij hun voornaam en zij groetten hem op dezelfde manier terug. Juffrouw Fellowes vond de informaliteit stuitend.

Maar dit is geen ziekenhuis, zei ze tegen zichzelf. Deze mensen werken hier gewoon. Dat is een verschil.

'Dierlijk, plantaardig, mineraal,' zei Hoskins. 'Precies zoals ik beloofde. Dierlijk bevindt zich hier, onze spectaculairste voorbeelden. Vóór Timmie, bedoel ik.'

De ruimte was verdeeld in een hoop kamers, die elk een aparte stasisbel bevatten die iets kleiner was dan die waarin Timmie was gehuisvest. Hoskins bracht haar naar het kijkglas van een daarvan en ze keek naar binnen.

Wat ze zag leek voor haar op het eerste gezicht op een geschubde kip met een staart. Hij rende op een zenuwachtige, waanzinnige manier op twee dunne poten heen en weer van de ene muur naar de andere en keek van de ene naar de andere kant. Maar er had nooit een kip bestaan die maar enigszins op deze leek: een vleugelloze kip met twee kleine armen die omlaaghingen en eindigden in handvormige klauwen, die constant open en dicht gingen. De smalle kop was fijn gevormd en leek op de kop van een vogel met vreemd glinsterende, paarse ogen. Boven op de schedel stond een benige kam die wel iets weghad van de kam van een haan, maar deze was helderblauw van kleur. Het lichaam was groen met donkere strepen, en had een glimmende, reptielachtige glans. De dunne, kronkelende staart zwaaide zenuwachtig heen en weer.

Hoskins zei: 'Dat is onze dinosaurus. Onze trots... totdat Timmie hierheen kwam.'

'Dinosaurus? Dat?'

'Ik had toch gezegd dat hij klein was. U zou willen dat hij een reus was, nietwaar, juffrouw Fellowes?'

Ze fronste. 'Ik denk van wel. Dat is toch normaal. Het eerste waar iedereen aan denkt als je het over dinosaurussen hebt, is hun enorme afmeting. En deze is, nou, zo klein.'

'Een kleine was ook helemaal de bedoeling, gelooft u me. U kunt zich wel voorstellen wat er hier gebeuren zou als een volgroeide stegosaurus plotseling de stasis kwam binnendenderen en door het laboratorium zou rondrazen. Maar natuurlijk kunnen zelfs zes landen niet voldoende elektrische energie produceren om een stasisveld op te bouwen dat groot genoeg is om zo iets enorms aan te kunnen. En de technologie zelf is nog niet ver genoeg ontwikkeld om flinke massa's over te brengen, zelfs als we de energie konden opwekken die ervoor nodig zou zijn.'

Juffrouw Fellowes staarde. Ze voelde een rilling. Een levende dinosaurus, ja! Wat fantastisch!

Maar zo klein, hij leek meer op een vogel zonder veren, of een raar soort hagedis...

'Als hij niet groot is, waarom is het dan een dinosaurus?'

'Grootte is niet de bepalende factor, juffrouw Fellowes. De reden waarom een dier als een dinosaurus geclassificeerd wordt, is zijn botstructuur. In de eerste plaats de anatomie van het bekken. Moderne reptielen hebben ledematen die naar opzij uitstaan, zo. Denk maar aan de manier waarop een krokodil loopt, of een hagedis. Het is meer waggelen dan lopen, vindt u niet? Er bestaan geen krokodillen die rechtop op hun achterpoten lopen. Maar de dinosaurus had een vogelachtig bekken. Zoals iedereen weet, konden een hoop ervan rechtop lopen, zoals moderne tweebenige wezens doen. Denkt u eens aan een struisvogel, denkt u aan de langpotige watervogels, denkt u aan de manier waarop onze eigen benen bevestigd zijn. Zelfs de dinosaurussen die op vier poten dichter bij de grond bleven, hadden het soort bekken waardoor de benen recht omlaag staken in plaats van naar opzij uit te steken, zoals bij hagedissen. Het is een geheel ander evolutionair model, een lijn die van dinosaurusachtige reptielen doorliep via vogels naar zoogdieren. En de tak van de sauriërs is uitgestorven. De enige reptielen die het grote uitsterven aan het eind van het Mesozoïcum overleefd hebben waren de soorten met de andere bekkenbouw.'

'Ik begrijp het. En er waren zowel kleine dinosaurussen als grote. Maar de grote spreken toevallig meer tot onze verbeelding.'

'Precies. Dat zijn de beroemde die iedereen met uitpuilende ogen aanstaart in het museum. Maar veel soorten waren maar enkele tientallen centimeters hoog. Zoals deze, bijvoorbeeld.'

'Ik begrijp nu waarom de mensen de interesse ervoor zo snel verloren. Hij is niet eng, niet indrukwekkend.'

'De leek heeft zijn interesse verloren, juffrouw Fellowes. Maar ik verzeker u dat deze kleine jongen een openbaring is geweest voor de wetenschap. Hij is dag en nacht bestudeerd en men heeft een aantal interessante dingen ontdekt. We hebben bijvoorbeeld kunnen vaststellen dat hij niet geheel koudbloedig is. Wat een van de meest controversiële theorieën bevestigt die ooit over dinosaurussen geponeerd zijn. In tegenstelling tot de moderne soorten reptielen heeft hij een manier om zijn inwendige temperatuur hoger te houden dan die van zijn omgeving. Beslist geen perfecte manier, maar het feit dat hij het kan ondersteunt de bewijzen die het skelet al leverde dat dinosaurussen op één directe, evolutionaire lijn gezet moeten worden met vogels en zoogdieren. Het wezen waar u naar kijkt, is een van onze verste voorouders, juffrouw Fellowes.'

'Als dat zo is, schopt u de evolutionaire geschiedenis dan niet door de war door hem uit zijn eigen tijd te halen? Stel dat deze ene dinosaurus een sleutelrol speelde in de hele evolutionaire keten?'

Hoskins lachte. 'Ik ben bang dat de evolutie niet zo eenvoudig werkt. Nee, er bestaat hierbij geen kans dat we de evolutionaire geschiedenis wijzigen. Het feit dat we er allemaal nog zijn, nadat deze jongen honderd miljoen jaar door de tijd is verplaatst, is daar bewijs genoeg van.'

'Dat zal wel. Is het een manlijke of een vrouwelijke dinosaurus?'

'Een manlijke,' zei Hoskins. 'Helaas. Sinds we hem hierheen hebben gehaald, hebben we geprobeerd om een ander exemplaar van dezelfde soort te pakken te krijgen dat misschien vrouwelijk zou kunnen zijn. Maar daarbij vergeleken is het zoeken naar een speld in een hooiberg een fluitje van een cent.'

'Waarom wilt u een vrouwtje?'

Hij keek haar spottend aan. 'Zodat we met een beetje geluk een kans hebben om bevruchte eieren te krijgen en een reeks dinosaurusbaby's hier in het laboratorium te kweken.'

Ze voelde zich idioot. 'Natuurlijk.'

'Kom mee.' zei Hoskins. 'De afdeling trilobieten. U weet wat trilobieten zijn, juffrouw Fellowes?'

Ze gaf geen antwoord. Ze keek naar de kleine dinosaurus die zielig in zijn hok rondjaagde en verbijsterd van de ene muur naar de andere rende. Hij rende recht op de muur af en botste ertegenaan voordat hij zich omdraaide. Het domme wezen leek niet in staat te zijn om de reden te begrijpen waarom hij niet gewoon door kon lopen, de open ruimte in, weg naar de vochtige moerassen en verzengde wouden van zijn prehistorische thuis.

Ze dacht aan Timmie, die even verderop zat opgesloten in zijn eigen kamers.

'Ik zei, juffrouw Fellowes, weet u wat trilobieten zijn?'

'Wat? O... ja. Ja. Een soort uitgestorven kreeft, is het niet?'

'Nou, niet precies. Een schaaldier, en uitgestorven, maar niet helemaal een kreeft. Hij lijkt zelfs in niets op iets dat nu leeft. Eens waren ze de dominante levensvorm op de aarde, de kroon van de schepping. Dat was een half miljard jaar geleden. Toen waren er overal waar je keek trilobieten. Ze kropen met miljoenen rond over de bodem van elke oceaan. En toen stierven ze allemaal uit; we weten niet waarom. Ze lieten geen afstammelingen na, geen enkele genetische erfenis. Ze zijn er geweest, ze waren vruchtbaar en vermenigvuldigden zich, en toen verdwenen ze alsof ze nooit bestaan hadden. Ze lieten enorme hoeveelheden fossielen van zichzelf na.'

Juffrouw Fellowes keek in het aquarium met trilobieten. Ze zag zes of zeven traag bewegende, grijs-groene wezens van een kleine tien centimeter groot die op een ondergrond van grijze modder lagen. Ze leken op iets dat je zou kunnen zien in een getijdepoel aan de kust. Hun smalle, ovale lichamen, die hard leken te zijn, waren in de lengte verdeeld in drie ribbelige delen, een iets verhoogd middengedeelte en twee kleinere zijlobben die waren afgezet met kleine, franje-achtige punten. Aan een kant waren enorme, donkere ogen te zien, met facetten als die van een insekt. Toen juffrouw Fellowes keek, duwde een van de trilobieten een reeks kleine, gelede poten uit zijn zijkanten naar buiten en begon te kruipen - langzaam, heel langzaam - over de bodem van het aquarium.

De kroon der schepping. De dominante levensvorm in zijn tijd.

Er verscheen een man in een laboratoriumjas die een tafel voortduwde waarop een ingewikkeld, onbekend apparaat bevestigd was. Hij groette Hoskins vriendelijk en wierp juffrouw Fellowes een onpersoonlijke grijns toe.

'Dit is Tom Dwayne van de Universiteit van Washington,' zei Hoskins. 'Hij is een van de mensen van de trilobieten. Tom is een nucleair chemicus. Tom, mag ik je voorstellen aan zuster Edith Fellowes. Zij is de fantastische vrouw die voor onze nieuwe kleine Neanderthaler zorgt.'

De nieuwkomer glimlachte weer, nu een stuk minder onpersoonlijk. 'Het is een eer met u kennis te maken, doctor Fellowes. U hebt een enorm karwei voor u liggen.'

‘Juffrouw Fellowes is genoeg,' zei ze en probeerde niet al te benauwd te klinken. 'Neemt u me niet kwalijk, maar wat heeft een nucleair chemicus met trilobieten van doen?'

'Nou, eigenlijk bestudeer ik niet de trilobieten zelf,' zei Dwayne. 'Ik bestudeer de chemische samenstelling van het water dat met hen mee kwam hiernaartoe.'

'Tom meet het gehalte aan isotopen in de zuurstof in het water,' zei Hoskins.

'En waarom doet u doet?'

Dwayne antwoordde: 'Wat we hier hebben is oerwater, minstens een half miljard jaar oud, misschien wel zeshonderd miljoen. Het isotopengehalte geeft ons informatie over de temperatuur van de oceaan in die tijd - ik zou het u gedetailleerd kunnen uitleggen, als u wilt - en als we de temperatuur van de oceaan weten, kunnen we allerlei andere dingen over het vroegere klimaat op onze planeet achterhalen. In de tijd dat de trilobieten floreerden, bestond de wereld voornamelijk uit oceaan.'

'Zo ziet u, juffrouw Fellowes, dat Tom zich helemaal niet voor de trilobieten interesseert. Dat zijn gewoon lelijke lastpakken die rondkruipen in zijn kostbare oerwater. Degenen die de trilobieten zelf bestuderen hebben het veel gemakkelijker, want zij hoeven alleen maar de mormels uit elkaar te halen en daarvoor hebben ze niet meer nodig dan een scalpel en een microscoop. Terwijl de arme Tom elke keer dat hij een experiment uitvoert hier een massaspectograaf moet opstellen.'

'Waarom? Kan hij niet...'

'Nee, dat kan niet. Hij kan niets uit de stasisbel meenemen, dat is nu eenmaal niet anders. Het is een kwestie van het evenwicht van het tijdpotentieel in stand houden.'

'Het evenwicht van het tijdpotentieel.' herhaalde juffrouw Fellowes, alsof Hoskins iets in het Latijn gezegd had.

'Een probleem van energiebehoud. Wat uit de tijd komt, reist langs lijnen van tijdkracht. Tijdens de reis bouwt het een potentieel op. In de stasis neutraliseren we dat en zo moeten we het houden.'

'O.' zei juffrouw Fellowes. Haar wetenschappelijke opleiding had weinig natuurkunde omvat. Wat haar wel was bijgebracht, was ze allang weer vergeten. Misschien als een reactie op de onplezierige herinneringen aan haar huwelijk. Haar vroegere echtgenoot hield ervan steeds door te blijven praten over de 'poëzie' in de natuurkunde, het mysterie, de magie en de schoonheid ervan. Misschien bezat natuurkunde wel iets daarvan, maar alles wat geassocieerd kon worden met haar vroegere man was iets waar juffrouw Fellowes niet al te diep over wilde nadenken.

Hoskins zei: 'Zullen we verder gaan en Tom hier alleen laten met zijn trilobieten?'

In afgesloten kamers lagen monsters van oorspronkelijk plantenleven - vreemd geschubde plantjes, luguber en niet mooi - en stukken rots die er niet anders uitzagen dan rots uit de eenentwintigste eeuw, voor zover juffrouw Fellowes kon zien. Dat waren de plantaardige en minerale onderdelen van de verzameling. Dierlijk, plantaardig en mineraal, ja, precies zoals Hoskins had gezegd. Hier was een uitgebreide aanval gedaan op de natuurlijke geschiedenis van het verleden. En elk specimen werd door iemand onderzocht. Het was net een museum, een museum dat tot leven was gewekt en diende als een superactief onderzoekscentrum.

'En u hebt de leiding over dit allemaal, doctor Hoskins?'

'Alleen indirect, juffrouw Fellowes. Ik heb godzijdank ondergeschikten. Het algemene administratieve werk dat komt kijken bij het leiden van de onderneming is al genoeg om me tweeënzeventig uur per dag bezig te houden.'

'Maar u bent niet echt een zakenman.' zei ze, terwijl ze dacht aan dat opschepperige Dr. in de natuurkunde. 'In feite bent u een geleerde die langzaam maar zeker hoofd van de directie is geworden, niet?'

Hij knikte treurig. 'Inderdaad "langzaam maar zeker". Ik begon met de theoretische kant. Mijn proefschrift handelde over de aard van de tijd, de techniek van mesonische intertemporale detectie en dergelijke. Toen we het bedrijf opzetten, had ik er geen enkel idee van dat ik meer zou worden dan hoofd van het theoretisch onderzoek. Maar toen kwamen er... tja, problemen. Geen technische, bedoel ik. Maar de bankiers kwamen naar ons toe en lazen ons de les over hoe we onze zaken regelden. Daarna vonden er verschuivingen plaats op de hoogste niveaus van het bedrijf en het een leidde tot het ander en voordat ik het wist, kwamen ze bij me en zeiden: "Jij moet hoofd van de directie worden, Jerry, jij bent de enige die de boel tot rust kan brengen." En ik was zo dom om hen te geloven, en toen, nou... nou...' Hij grijnsde. 'Daar zit ik nou, met een mooi mahoniehouten bureau en al, papieren door te bladeren, verslagen te tekenen en te vergaderen. Ik zeg mensen wat ze moeten doen. En zo hier en daar verspreid heb ik misschien tien minuten per dag de tijd om over dingen te denken als mijn eigen wetenschappelijk onderzoek.'

Juffrouw Fellowes voelde een onverwacht sterke uitbarsting van medelijden. Ze begreep nu tenminste waarom dat 'Dr.' op het naambordje op Hoskins' bureau stond. Hij schepte niet op. Hij had het er alleen staan om zichzelf eraan te herinneren wie en wat hij in feite was.

Wat triest, dacht ze.

'Als u de zakelijke kant van de dingen opzij kon zetten,' zei ze, 'wat voor soort onderzoek zou u dan willen doen?'

'Problemen bij een nabije tijd transfer. Daar twijfel ik niet aan. Ik zou aan een methode willen werken om objecten te detecteren die dichter bij ons in de tijd liggen dan de huidige grens van tienduizend jaar. We hebben wat veelbelovend voorbereidend onderzoek gedaan, maar verder zijn we nog niet gekomen. Een kwestie van beschikbare middelen - financieel, technisch - en prioriteiten. We moeten de begrenzingen van dit moment accepteren. Als we erin zouden slagen om met onze sonde in onze eigen geschiedenis te komen, juffrouw Fellowes, als we contact zouden kunnen leggen met het levende Egypte van de farao's, of de mensen in Babylonië of het oude Rome, of Griekenland, of...'

Hij stopte midden in zijn zin. Juffrouw Fellowes hoorde enige opschudding vanuit een van de verder weg gelegen hokjes, een ijle stem die klagend opklonk. Hoskins fronste zijn voorhoofd en mompelde een haastig 'neemt u me niet kwalijk' en liep snel weg.

Juffrouw Fellowes volgde zo goed ze kon, zonder echt te rennen. Ze voelde er niets voor om alleen te worden achtergelaten midden tussen al deze herrie uit vroeger tijden.

Een oudere man in gewone kleren met een dunne, grijze baard en een kwaad, roodaangelopen gezicht, maakte ruzie met een veel jongere technicus in uniform, die het rood-gouden monogram van Stasis Technologies, Ltd. op zijn laboratoriumjas had staan. De woedende oudere man zei: 'Ik moest vitale onderdelen van mijn onderzoekingen afronden. Begrijpt u dat niet?'

'Wat is er aan de hand?' vroeg Hoskins, die haastig tussenbeide kwam.

De technicus zei: 'Poging tot verwijderen van een specimen, doctor Hoskins.'

'Verwijdering uit de stasis?' vroeg Hoskins met opgetrokken wenkbrauwen. 'Meent u dat echt?' Hij wendde zich tot de oudere man. 'Ik kan niet geloven dat dit waar is, doctor Adamewski.'

De oudere man wees naar de dichtstbijzijnde stasisbel. Juffrouw Fellowes volgde zijn wijzende hand. Het enige dat ze zag was een kleine, grijze laboratoriumtafel waarop een volkomen onherkenbaar stuk steen lag, samen met wat flesjes met wat vermoedelijk testvloeistoffen waren.

Adamewski zei: 'Ik moet nog heel wat werk doen om vast te stellen of...'

De technicus onderbrak hem. 'Doctor Hoskins, professor Adamewski wist van het begin af aan dat dit specimen van koper-erts hier slechts twee weken kon blijven. En die periode loopt vandaag af.'

Twee weken!' barstte Adamewski uit. 'Wie kan nou van tevoren weten hoe lang een onderzoek gaat duren? Werkte Röntgen het principe van röntgenstralen in twee weken tijd uit? Loste Rutherford het probleem van de atoomkern in twee weken tijd op? Heeft...'

'Maar twee weken was de beperking die voor dit experiment was opgelegd.' zei de technicus. 'Dat wist hij.'

'Nou en? Ik kon niet garanderen dat ik mijn werk in zo'n korte tijd kon afmaken. Ik kan niet in de toekomst kijken, doctor Hoskins. Twee weken, drie weken, vier... het gaat er toch om dat het probleem wordt opgelost?'

'Het probleem, professor.' zei Hoskins, 'is dat onze faciliteiten hier beperkt zijn. We hebben maar een beperkt aantal stasis-bellen en er ligt nog een eindeloze hoeveelheid werk op ons te wachten. We moeten de specimens dus laten rouleren. Dat stuk kopererts moet terug naar waar het vandaan is gekomen. Een lange lijst met mensen wacht om deze bel te mogen gebruiken.'

'Laat ze hem dan gebruiken.' zei Adamewski driftig. 'Dan neem ik het specimen mee en maak ik mijn werk af op mijn universiteit. U krijgt het terug als ik klaar ben.'

'U weet dat dat onmogelijk is.'

'Een stukje kopererts! Een armzalig stukje steen van drie kilogram zonder commerciële waarde. Waarom niet?'

'We kunnen ons de energie die dat kost niet veroorloven!' zei Hoskins. 'Dat weet u. Ik vertel u niets nieuws en doet u alstublieft niet of dat niet waar is.'

De technicus zei: 'De kwestie is, doctor Hoskins, dat hij tegen de regels in probeerde de steen weg te halen, en terwijl hij binnen was, doorbrak ik bijna de stasis omdat ik niet wist dat hij nog in de bel was.'

Er volgde een ijzige stilte.

Na een tijdje draaide Hoskins zich om naar de geleerde en zei op een kille, formele toon: 'Is dat waar, professor?'

Adamewski keek ongelukkig. 'Ik zag er geen kwaad in...'

'Geen kwaad? Geen kwaad?' Hoskins schudde zijn hoofd. Het leek hem aanzienlijke inspanning te kosten om echte woede te onderdrukken.

Net binnen handbereik hing buiten de stasiskamer met het minerale specimen van professor Adamewski een trekschakelaar met een rode hendel. Een nylon touw liep van het uiteinde ervan door de muur, de kamer in. Zonder te aarzelen stak Hoskins zijn hand uit en trok de hendel omlaag.

Juffrouw Fellowes, die in de stasisbel keek, hield plotseling haar adem in toen een snelle uitbarsting van fel licht om het stuk rots flikkerde en het een fractie van een seconde omhulde met een verbijsterende halo van rood en groen. Nog voordat ze de tijd had om haar ogen te sluiten voor de heldere flits, was het licht verdwenen. En ook het stuk rots. Het bestaan ervan was uitgefloept. De grijze laboratoriumtafel was leeg. Adamewski gaapte hem vol woede en frustratie aan. Wat hebt u...'

Hoskins onderbrak hem abrupt. 'Ruimt u uw hokje op, professor. Uw toestemming om materiaal in stasis te onderzoeken is vanaf nu tijdelijk opgeschort.'

'Wat. U kunt niet...'

'Het spijt me, dat kan ik wel, professor. En ik heb het gedaan. U hebt een van onze strengste regels overtreden.'

Ik dien een protest in bij de Internationale Raad van...'

'Gaat uw gang,' zei Hoskins. 'U zult zien dat er in een zaak als deze niemand boven mij staat.'

Hij draaide zich vastberaden om en liet de professor, die nog steeds protesteerde, achter, waarna hij zich tot juffrouw Fellowes wendde. Ze had de hele gebeurtenis met stijgend ongenoegen gadegeslagen, hopend dat haar blieper zou afgaan, zodat ze een excuus had om weg te gaan van deze onaangename scène.

Het gezicht van Hoskins was wit weggetrokken van woede. 'Het spijt me dat we uw rondleiding met zoiets onplezierigs moesten onderbreken, juffrouw Fellowes. Maar zo nu en dan zijn zulke dingen noodzakelijk. Is er nog meer dat u hier wilt zien, hebt u nog vragen...'

'Als u het goedvindt, doctor, denk ik dat ik genoeg gezien heb. Misschien moest ik maar eens naar Timmie teruggaan.'

'Maar u bent nog maar net weg uit uw kamer.'

'Laat ik het toch maar doen.'

Even bewogen Hoskins' lippen zwijgend. Hij leek een soort smeekbede te vormen. Uiteindelijk zei hij: 'Als u nou eens contact opneemt met mevrouw Stratford om te vragen hoe het met Timmie gaat. En als alles met de jongen in orde is, kunt u zich misschien wat meer vrije tijd gunnen. Ik zou u willen uitnodigen om met me te lunchen, juffrouw Fellowes.'

24

Ze gingen naar de kleine directienis in de bedrijfscafetaria. Hoskins groette aan alle kanten mensen en stelde op zijn gemak juffrouw Fellowes voor, hoewel ze zich zelf pijnlijk bewust was van de situatie.

Wat zullen ze wel denken als ze ons samen zien? vroeg ze zich af. En ze probeerde wanhopig er zakelijk uit te zien. Ze wenste nu dat ze haar verpleegstersuniform aan had gehouden. Dat uniform diende als een soort pantsering voor haar. Daarmee kon ze de wereld aan in de vermomming van een functie en niet als mens.

De cafetaria had weinig bijzonders te bieden. Salades, broodjes, fruit, gebak, dat was het zo ongeveer. Maar dat deed er niet toe, ze was toch niet iemand die uitgebreid dineerde, vooral niet midden op de dag. En door haar jaren in het ziekenhuis was ze niet alleen gewend geraakt aan cafetaria-voedsel, maar had er zelfs een voorkeur voor ontwikkeld. Ze koos een paar eenvoudige dingen uit die ze op haar blad legde: een salade van bladsla, aardbeien en schijfjes sinaasappel, een paar sneetjes roggebrood en een flesje karnemelk.

Toen ze zaten, zei juffrouw Fellowes: 'Krijgt u vaak met dergelijke problemen te maken, doctor Hoskins? Zoals u daarnet met de professor had, bedoel ik.'

'Dat was voor het eerst.' zei hij. 'Natuurlijk moet ik voortdurend mensen ompraten om hen ervan te weerhouden specimens mee te nemen wanneer hun experimenteertijd om is. Maar dit is de eerste keer dat iemand echt geprobeerd heeft dat te doen.'

'Wat een enorm probleem had gegeven met de... eh... het evenwicht van het tijdpotentieel?'

'Precies.' zei Hoskins die blij leek met de manier waarop ze zich uitdrukte. 'Natuurlijk hebben we geprobeerd om rekening te houden met dergelijke mogelijkheden. Er zullen beslist ongelukken gebeuren en daarom hebben we speciale energiebronnen gebouwd om het verlies te compenseren wanneer er per ongeluk iets uit de stasis verwijderd wordt. Maar dat betekent niet dat we een voorraad energie voor een jaar in een halve seconde verloren willen zien gaan. Zoiets zouden we ons niet kunnen veroorloven, niet zonder maandenlang op onze bezigheden te moeten bezuinigen om de kosten te compenseren. En bovendien was er nog het probleem dat de professor in de kamer geweest zou zijn op het moment dat de stasis doorbroken werd.'

'Wat was er gebeurd als dat zo was geweest?'

'Nou, we hebben met levenloze dingen geëxperimenteerd - en ook met muizen - en alles wat tijdens de doorbreking in de bel was, verdween.'

'Is terug in de tijd gegaan, bedoelt u?'

'Waarschijnlijk. Meegenomen, zogezegd, door de trekkracht van het specimen dat tegelijk daarmee terugvalt in zijn natuurlijke tijd. Dat is althans de theorie en we hebben geen redenen om daaraan te twijfelen. Iets dat terugkeert naar zijn plaats in de ruimte-tijdmatrix wekt zulke enorme krachten op in zijn onmiddellijke nabijheid, dat het alles wat in de buurt is meesleurt. De massabeperkingen schijnen alleen in voorwaartse richting te gelden. Als er een olifant bij die steen in de bel was geweest, zou hij mee terug in de tijd zijn gesleurd toen die steen terugging. Ik moet er niet aan denken wat daarvan de gevolgen zouden zijn op de wetten van behoud van energie.'

'De laboratoriumtafel is niet meegegaan.' merkte juffrouw Fellowes op.

Hoskins grijnsde. 'Nee, die niet. Of de vloer, of de ramen. De kracht heeft wel enige beperkingen. Hij kan natuurlijk niet het hele gebouw meenemen. En hij schijnt niet sterk genoeg te zijn om dingen mee terug in de tijd te sleuren die op hun plaats zijn vastgemaakt. Alleen de losse dingen in de buurt worden meegesleurd. En dus verankeren we in de stasis alles wat zich in de buurt van het bewuste specimen bevindt en niet verplaatst mag worden, wat een vrij ingewikkelde procedure is.'

'Maar de professor zou niet verankerd zijn geweest.'

'Nee,' zei Hoskins. 'De idioot zou regelrecht mee zijn gegaan met de steen, terug naar de plaats waar hij vandaan kwam in het Plioceen.'

'Dat was vreselijk voor hem geweest.'

'Dat zal wel. Niet dat ik er lang om zou treuren, dat verzeker ik u. Als hij gek genoeg was om de regels te overtreden en hij toevallig op de verkeerde tijd op de verkeerde plaats was en er iets naars met hem zou gebeuren, dan was dat zijn eigen schuld. Maar uiteindelijk zouden wij degenen zijn die het op onze boterham kregen. Kunt u zich het proces voorstellen waarin we verwikkeld zouden raken?'

'Maar als hij door zijn eigen onachtzaamheid was gestorven...'

'Doet u niet zo naïef, juffrouw Fellowes. Tientallen jaren doen allerlei soorten verrekte idioten in dit land onachtzame dingen en hebben hun advocaten andere mensen met de verantwoordelijkheid daarvoor opgezadeld. De dronkaard die voor de metro valt, de inbreker die door een dakraam valt en zijn nek breekt, de schooljongen die achter op de bus klimt en eraf valt, wist u niet dat ze het allemaal hebben klaargespeeld om enorme schadevergoedingen te krijgen? De erfgenamen van Adamewski zouden zeggen dat wij onachtzaam waren geweest omdat we de bel niet controleerden voordat we de stasis doorbraken om zeker te weten dat hij leeg was. En de gerechtshoven zouden daar ook zo over denken, ongeacht het feit dat de man helemaal niet in de bel mocht komen om het specimen te stelen. Zelfs al wonnen we de zaak, juffrouw Fellowes, kunt u zich indenken welke uitwerking dat op het grote publiek zou hebben als het verhaal bekend werd? Vriendelijke oude geleerde omgekomen bij stasisongeluk! De vreselijke gevaren van het tijdreizen. Gevaren die onbekend zijn voor het publiek. Wie weet, misschien kan de stasis wel gebruikt worden om een soort dodelijk stralingsveld op te wekken! Wat voor dodelijke experimenten vinden er eigenlijk plaats achter die deuren? Sluit ze voor altijd! Sluit ze voor altijd! Ziet u? Binnen een oogwenk zouden we veranderen in monsters en zouden alle betalingen meteen gestaakt worden.' zei Hoskins, terwijl hij met zijn vingers knipte. Hij keek dreigend, liet toen zijn blikken omlaag naar zijn bord zakken en speelde somber gestemd met zijn eten.

Juffrouw Fellowes zei: 'Zou u hem niet terug kunnen halen? Op dezelfde manier als u de steen hierheen hebt gehaald?'

'Nee, want wanneer een object eenmaal is teruggekeerd, gaat de originele fixatie verloren, tenzij we vooraf maatregelen nemen om hem te behouden, wat we in dit geval niet gedaan zouden hebben. We nemen trouwens nooit dergelijke maatregelen. Dat is nergens voor nodig. De professor terugvinden zou betekenen dat we een specifieke fixatie over een tijdsbestek van ongeveer vijf miljoen jaar moeten herstellen en dat staat gelijk aan het laten zakken van een vislijn in een afgrond in de oceaan om een bepaalde vis op te halen. Mijn god, als ik denk aan de voorzorgsmaatregelen die we nemen om ongelukken te voorkomen, dan word ik razend. Elke aparte stasis-eenheid heeft zijn eigen doorbreekapparaat, dat moeten we wel, want elke eenheid heeft zijn eigen, aparte fixatie en moet onafhankelijk worden doorbroken. Maar waar het om gaat is dat de doorbreekapparaten altijd pas op het laatste moment worden ingeschakeld. En de inschakeling daarvan is alleen mogelijk door - u hebt het me toch zien doen? - door aan een schakelaar te trekken met een hendel die uit voorzorg aan de buitenkant van de stasis is bevestigd. De werking is voornamelijk mechanisch, waar een flinke kracht voor nodig is, dus niet iets dat je gauw per ongeluk zult doen.'

'Dus u zou professor Adamewski gewoon daar in het - hoe noemde u het ook alweer? - Plioceen hebben moeten achterlaten?'

'Er zou geen keus zijn.'

'En het Plioceen was vijf miljoen jaar geleden?'

'Het begon eigenlijk ongeveer tien miljoen jaar geleden. En het duurde zo'n acht miljoen jaar. Maar die bepaalde steen kwam van vijf miljoen jaar geleden.'

'Denkt u dat de professor daar erg lang zou hebben overleefd?'

Hoskins draaide zijn handen omhoog als een teken van onzekerheid. 'Ach, het klimaat zou waarschijnlijk niet zo hard zijn als het later zou worden, in de ijstijd waaruit uw Timmie komt, en de atmosfeer waarin hij terecht zou komen zou min of meer gelijk zijn aan wat we tegenwoordig inademen - zonder de hoeveelheid rommel die we er de afgelopen paar honderd jaar zelf in gepompt hebben, natuurlijk. Dus als Adamewski iets van jagen en het zoeken van eetbare planten wist, wat ik ten zeerste betwijfel, zou hij het een tijdje kunnen uithouden. Zo tussen de twee weken en twee maanden, schat ik.'

'Wat nou als hij in die tijd een Plioceen-vrouw zou tegenkomen die hem wel mocht en hem leerde hoe hij voedsel moest verzamelen?' Toen kwam juffrouw Fellowes op een nog waanzinnigere gedachte. 'En hij zou zelfs met haar kunnen paren en ze zouden kinderen krijgen, een hele nieuwe genetische lijn, de genen van een moderne man, gecombineerd met die van een prehistorische vrouw. Zou dat niet de hele daarop volgende geschiedenis veranderen? Dat zou het grootste gevaar zijn als de professor terug in de tijd ging, niet?'

Hoskins probeerde een lachaanval te onderdrukken.

Juffrouw Fellowes voelde dat haar gezicht vuurrood werd. 'Heb ik iets heel doms gezegd, doctor?'

Het duurde even voordat hij kon antwoorden. 'Dom? Nou, dat is wat te sterk uitgedrukt. Naïef, zou ik liever zeggen. Juffrouw Fellowes, in het Plioceen waren er geen vrouwen die zich beschikbaar zouden stellen om met onze doctor Adamewski een gezinnetje te stichten. Niet iemand die hij geschikt zou vinden als echtgenote, in elk geval.'

'Ik begrijp het.'

'Ik ben de meeste details van de afstamming van de mens vergeten, maar ik kan u gerust zeggen dat Adamewski in die tijd niets gevonden zou hebben dat op onze Homo sapietts leek. Het beste dat hij kon hopen te vinden was een primitieve vorm van de australopithecine van misschien één meter twintig lang en van top tot teen bedekt met haar. Het menselijk ras zoals wij dat kennen had zich zo vroeg gewoon nog niet ontwikkeld. En ik betwijfel dat zelfs een emotionele man als doctor Adamewski' - Hoskins onderdrukte weer een giechel-aanval - 'zo verliefd zou worden op uw gemiddelde plioceense mensachtige vrouw, dat hij een seksuele relatie met haar zou willen aangaan. Natuurlijk als hij het plioceense equivalent van Helena van Troje tegen het lijf zou lopen, de aap die duizend schepen liet uitvaren, zogezegd...'

'Ik denk dat ik begrijp waar u op doelt.' zei juffrouw Fellowes stijf, die er nu spijt van kreeg dat ze het gesprek deze kant op had geleid. 'Maar ik heb u al eerder gevraagd, toen u me de dinosaurus liet zien, waarom de geschiedenis niet veranderd wordt als we dingen heen en weer laten reizen. Ik begrijp nu dat de professor niet in staat zou zijn geweest om in het Plioceen een gezin te stichten, maar als u iemand terug in de tijd stuurt, naar een tijdperk waarin echte menselijke wezens leven, laten we zeggen, twintigduizend jaar geleden...'

Hoskins keek bedenkelijk. 'Nou, dan zou er een kleine storing in de tijdlijn optreden, denk ik. Ik denk niet dat die erg groot zou zijn.'

'U kunt de geschiedenis dus niet veranderen met behulp van de stasis?'

'Theoretisch wel, ja, ik denk dat dat wel kan. Maar in de praktijk niet, behalve in heel ongewone gevallen. We brengen continue dingen uit de stasis naar buiten. Luchtmoleculen. Bacteriën. Stof. Ongeveer tien procent van ons energieverbruik wordt gebruikt om dergelijke microverliezen te compenseren. Maar zelfs het verplaatsen van grote objecten in de tijd veroorzaakt veranderingen die wegebben. Neem nu Adamewski's stuk kopererts uit het Plioceen. Stel dat een insekt er een schuilplaats onder gevonden had, en gedurende de twee weken dat het erts hier was, bleef het insekt onbeschermd achter en werd het gedood. Dat zou een hele reeks veranderingen op de tijdlijn kunnen veroorzaken, denk ik. Maar de wiskunde van de stasis geeft aan dat het een samenkomende reeks zou zijn. De mate van verandering neemt af met de tijd en uiteindelijk volgt alles weer het spoor dat altijd al gevolgd zou zijn.'

'Bedoelt u dat de werkelijkheid zichzelf geneest?'

'Bij wijze van spreken. Als u een menselijk wezen uit het verleden wegrukt of er een terugstuurt, dan zou u een grotere wond maken. Als het individu een gewoon mens was, zou de wond zichzelf nog steeds genezen - dat geven de berekeningen aan. Natuurlijk zijn er een heleboel mensen die ons elke dag schrijven om Abraham Lincoln naar het heden te halen, of Mohammed, of Alexander de Grote. Nou, we hebben de technische mogelijkheden nog niet om dat te doen, al zouden we het waarschijnlijk toch niet doen als we het wel konden. Maar zelfs als we ons net zo dichtbij in het verleden zouden kunnen uitwerpen en in staat zouden zijn om een specifiek menselijk wezen zoals de drie die ik noemde te lokaliseren, zou de verandering die in de werkelijkheid werd aangebracht door een van de grote vormgevers van de geschiedenis te verplaatsen, te groot zijn om te herstellen. Er bestaan manieren om te berekenen wanneer een verandering vermoedelijk te groot is en we zorgen ervoor dat we ver bij die limiet vandaan blijven.'

Juffrouw Fellowes zei: 'Dus Timmie...'

'Nee, hij vormt niet zo'n soort probleem. Een kleine jongen die deel uitmaakte van een menselijke ondersoort die na vijf- of tienduizend jaar zou uitsterven, zal de geschiedenis niet zo gauw veranderen doordat we hem naar onze tijd hebben gehaald. De werkelijkheid is veilig.' Hoskins wierp haar een snelle, scherpe blik toe. 'Daar hoeft u zich niet ongerust over te maken.'

'Dat doe ik niet. Ik probeer alleen te begrijpen hoe alles hier eraan toe gaat.'

'Wat ik toejuich.'

Juffrouw Fellowes nam een grote slok van haar karnemelk. 'Als er geen historisch risico kleeft aan het naar onze tijd brengen van een Neanderthalerkind, dan zou het ook mogelijk zijn om eventueel nog een kind te halen, niet?'

'Natuurlijk. Maar ik denk dat we aan één genoeg hebben. Als Timmie ons helpt alles te weten te komen wat we willen...'

'Ik wil niet nog een kind hierheen halen voor onderzoek, maar als een speelkameraadje voor Timmie.'

'Wat?'

Het was een gedachte die even plotseling en onverwachts in haar hoofd was opgekomen als de naam Timmie. Een impuls, iets spontaans. Juffrouw Fellowes stond verbaasd over zichzelf, dat ze zoiets naar voren had gebracht.

Maar nu ze het eenmaal had gedaan, ging ze door. 'Hij is in elk opzicht een normaal, gezond kind, voor zover ik kan zien. Een kind van zijn tijd, natuurlijk. Maar ik denk dat hij op zijn eigen manier perfect is.'

'Dat geloof ik ook, juffrouw Fellowes.'

'Maar zijn verdere ontwikkeling zal waarschijnlijk niet normaal verlopen.'

'Waarom niet?' vroeg Hoskins.

'Elk kind moet gestimuleerd worden en dit kind leidt een leven van eenzame opsluiting. Ik ben van plan om te doen wat ik kan, maar ik kan niet een complete culturele omgeving vervangen. Wat ik bedoel, doctor Hoskins, is dat hij nog een jongetje moet hebben om mee te spelen.'

Hoskins knikte langzaam. 'Hij is helaas maar in zijn eentje, hè? Arm kind.'

Juffrouw Fellowes keek hem scherp aan en hoopte dat ze hier het juiste moment voor had uitgekozen. 'Als u een tweede Neanderthaler hierheen zou halen die bij hem komt wonen...'

'Ja. Dat zou ideaal zijn, juffrouw Fellowes. Maar dat kan natuurlijk niet.'

'Kan het niet?' zei juffrouw Fellowes met een plotselinge verslagenheid.

'Met de beste wil van de wereld niet, en denk maar niet dat het aan ons ligt. We kunnen onmogelijk verwachten dat we nog een Neanderthaler van ongeveer zijn leeftijd kunnen vinden, of we moeten enorm geluk hebben. Het was een heel dun bevolkt tijdperk, juffrouw Fellowes, we kunnen niet zomaar in het Neanderthaler-equivalent van een grote stad duiken en een kind weghalen... En zelfs al konden we dat, dan zou het niet verstandig zijn om de risico's van nog een menselijk wezen in de stasis te verdubbelen.'

Juffrouw Fellowes legde haar lepel neer. Onstuimige nieuwe ideeën overspoelden haar gedachten. Energiek zei ze: 'In dat geval, doctor Hoskins, wil ik het anders proberen. Als het onmogelijk is om nog een Neanderthalerkind naar het heden te halen, goed dan. Ik zou trouwens toch niet weten of ik wel een tweede aankon. Maar wat als... over een tijdje, wanneer Timmie beter gewend is aan het moderne leven... wat als we dan een ander kind van buiten naar binnen halen om met hem te spelen?'

Hoskins staarde haar bezorgd aan. 'Een menselijk kind?'

'Een ander kind,' zei juffrouw Fellowes met een kwade blik. Timmie is menselijk.'

'Natuurlijk. U weet wat ik bedoelde. Maar ik zou er niet aan moeten denken.'

'Waarom niet? Waarom wilt u dat niet? Ik zie niet in wat er fout is aan het idee. U hebt dat kind uit de tijd gerukt en van hem een eeuwige gevangene gemaakt. Bent u hem niet iets verschuldigd? Doctor Hoskins, als er één man is die, in de huidige wereld, als de vader van het kind beschouwd kan worden - in elk opzicht, behalve het biologische - dan bent u dat. Waarom kunt u niet zoiets eenvoudigs voor hem doen?'

Hoskins zei: 'Zijn vader?' Hij kwam enigszins onvast overeind en ging staan. 'Juffrouw Fellowes, ik denk dat ik u nu maar terug breng, als u het niet erg vindt.'

Ze keerden in een somber stilzwijgen, dat geen van beiden doorbrak, terug naar het poppenhuis dat Stasis Afdeling Eén was.

25

Zoals hij beloofd had, stuurde Mclntyre een stapel standaardwerken over de Neanderthalers. Juffrouw Fellowes verdiepte zich erin alsof ze weer op school zat en over een paar dagen een belangrijk examen had.

Ze ontdekte dat de eerste Neanderthalerfossielen in het midden van de negentiende eeuw waren ontdekt door arbeiders die in een kalkgroeve in de buurt van Düsseldorf in Duitsland aan het graven waren op een plek die de Neandervallei heette, in het Duits Neanderthal. Toen ze de modder aan het wegruimen waren die een kalkafzetting in een grot achttien meter boven de bodem van de vallei bedekte, ontdekten ze een menselijke schedel die in de vloer van de grot vastzat en niet ver daarvandaan enkele botten.

De arbeiders gaven de schedel en een paar van de andere botten aan een plaatselijke middelbare-schoolleraar, die ze naar Dr. Hermann Schaafhausen in Bonn bracht, een bekende anatoom. Schaafhausen stond versteld toen hij zag hoe vreemd ze waren. De schedel bezat vele menselijke trekken, maar hij zag er vreemd primitief uit: hij was lang en smal, had een terugwijkend voorhoofd en een enorme botrichel boven de wenkbrauwen. De dijbenen die bij de schedel zaten, waren zo dik en zwaar, dat ze nauwelijks menselijk leken.

Maar Schaafhausen ging er wel van uit dat de Neanderthaler-botten menselijke resten waren, extreem oude. In een voordracht tijdens een wetenschappelijke bijeenkomst begin 1857 noemde hij de ongebruikelijke fossielen 'de oudste herinnering aan de vroegere bewoners van Europa'.

Juffrouw Fellowes keek op naar Timmie, die aan de andere kant van de kamer met een stuk speelgoed zat te spelen.

'Moet je horen.' zei ze. "'De oudste herinnering aan de vroegere bewoners van Europa." Hij heeft het over een van je familieleden, Timmie.'

Timmie leek niet onder de indruk te zijn. Hij slaakte een paar onverschillige klakken en ging verder met zijn spel.

Juffrouw Fellowes las verder. En algauw bevestigde het boek wat ze al vaag wist: dat de Neanderthalers wel de vroegere bewoners van Europa waren, maar zeker niet de oudste.

De ontdekking van de oorspronkelijke Neanderthalerfossielen werd later in de negentiende eeuw gevolgd door andere vondsten in veel andere delen van Europa - nog meer fossiele botten van prehistorische mensachtige wezens met terugwijkende voorhoofden, enorme wenkbrauwbogen en - nog een typerende eigenschap - terugwijkende kinnen. Geleerden debatteerden over de betekenis van deze fossielen en toen Darwins evolutietheorie alom geaccepteerd raakte, groeide de algemeen aanvaarde gedachte dat de Neanderthalerfossielen de resten waren van een dierlijk uitziend, prehistorisch soort menselijk wezen, de voorouder van de moderne mensheid, dat misschien op de evolutionaire schaal halverwege de aap en de mens stond.

'"Dierlijk uitziend",' snoof juffrouw Fellowes. 'Het is maar hoe je het bekijkt, hè Timmie?'

Maar toen werden er andere soorten fossiele mensen ontdekt op Java, in China, elders in Europa - die een nog primitievere vorm leken te zijn dan de Neanderthalers. En in de twintigste eeuw, toen er betrouwbare methoden werden ontwikkeld om oude resten te dateren, werd duidelijk dat de Neanderthalers vrij recent op de tijdschaal van de menselijke evolutie geleefd moesten hebben. De Javaanse en Chinese vormen van primitieve menselijke wezens waren minstens een half miljoen jaar oud, misschien zelfs meer, terwijl de Neanderthalers pas ongeveer 150 000 jaar geleden op het toneel waren verschenen. Ze hadden kennelijk gedurende meer dan honderdduizend jaar een groot deel van Europa en het Nabije Oosten bevolkt en gedijden tot ongeveer vijfendertigduizend jaar geleden. Toen waren ze verdwenen en werden ze overal vervangen door de moderne vorm van het menselijke ras, dat kennelijk al ontstaan was toen de eerste Neanderthalers verschenen waren. Het bleek dat de mensen van het moderne type duizenden jaren naast de Neanderthalers hadden geleefd, vreedzaam of op andere wijze, tot er plotseling een bevolkingsexplosie onder hen plaatsvond en ze de andere menselijke vorm geheel verdrongen.

Er schenen verscheidene theorieën te bestaan om te verklaren waarom de Neanderthalers plotseling waren uitgestorven. Maar over één ding waren alle experts het eens, en dat was dat ze laat in de periode van de ijstijden van de aardbodem waren verdwenen.

De Neanderthaler was dus niet een dierlijke, aapachtige voorouder van de moderne mens geweest. Het waren helemaal geen voorouders. Het waren gewoon menselijke wezens van een andere vorm die op verscheidene punten verschilden van hun tijdgenoten, de menselijke wezens die het overleefd hadden tot in de moderne tijd. Verre neven misschien. In de ijstijden hadden de twee rassen naast elkaar bestaan, een onbehaaglijk samenleven. Maar slechts één van de twee vormen had de tijd dat de grote gletsjers Europa bedekten overleefd.

'Je bent dus wèl menselijk, Timmie. Daar heb ik nooit echt aan getwijfeld' - al had ze een vervelend ogenblik lang, helemaal aan het begin, even wel getwijfeld, waar ze zich nog steeds voor schaamde - 'maar hier staat het zwart op wit. Je ziet er gewoon een beetje ongewoon uit, meer niet. Maar je bent net zo menselijk als ik. Net zo menselijk als iedereen hier.'

Van Timmie klonk geklak en gegrom.

'Ja,' zei juffrouw Fellowes. 'Dat vind jij ook, hè?'

En toch, de verschillen, de verschillen...

De ogen van juffrouw Fellowes vlogen over de bladzijden. Hoe hadden de Neanderthalers er echt uitgezien? Eerst hadden er verhitte debatten daarover plaatsgevonden, omdat er zo weinig fossiele resten van Neanderthalers gevonden waren, en een van de eerste skeletten die ontdekt waren bleek dat van een man te zijn wiens botten vervormd waren door jicht, waardoor er een vertekend beeld was ontstaan van hoe een normale man van zijn volk er zou hebben uitgezien. Maar geleidelijk aan, naarmate er meer skeletten werden blootgelegd, was er een algemeen aanvaard beeld van de Neanderthalers ontstaan.

Ze waren korter geweest dan de moderne mens - de langste van de mannen was waarschijnlijk niet meer dan ongeveer één meter zestig geweest - en heel gezet, met brede schouders en volle, ronde borstkassen. Hun voorhoofd week terug naar achteren, hun wenkbrauwbogen waren enorm groot en ze hadden een ronde onderkaak, in plaats van een kin. Hun neus was groot en breed en had een lage neusbrug, en hun mond stak als een snuit naar voren. Hun voeten waren plat en heel breed, met korte, stompe tenen. Hun botten waren zwaar, dik, met grote gewrichten en hun spieren waren waarschijnlijk uiterst goed ontwikkeld. Hun benen waren kort in vergelijking tot hun romp en misschien van nature krom, met permanent gebogen knieën, zodat ze wellicht enigszins schuifelend liepen. Niet knap, nee. Niet naar moderne begrippen.

Maar menselijk. Onmiskenbaar menselijk. Scheer een Neanderthalerman en knip zijn haar, trek hem een hemd en een broek aan, en hij zou waarschijnlijk in elke stad van de wereld op straat kunnen lopen zonder de aandacht te trekken.

'Moet je dit horen, Timmie!' Juffrouw Fellowes volgde met haar vinger de regels en las hem hardop voor. ‘Hij had grote hersenen. De hersenen van skeletten worden gemeten naar herseninhoud, dat wil zeggen, welke inhoud, in kubieke centimeters, de hersenholte heeft. Bij de moderne Homo sapiens ligt de gemiddelde herseninhoud tussen de 1400 en 1500 c.c.. Sommige mensen hebben een herseninhoud van 1100-1200 c.c.. De gemiddelde herseninhoud van de Neanderthaler was ongeveer 1600 c.c. voor manlijke schedels en ongeveer 1350 c.c. voor vrouwelijke schedels. Dit is meer dan het gemiddelde bij de Homo sapiens.' Ze grinnikte. 'Wat vind je daarvan, Timmie? "Meer dan het gemiddelde bij de Homo sapiens"!'

Timmie glimlachte naar haar. Bijna alsof hij het begrepen had. Maar juffrouw Fellowes wist dat daar geen kans op was. 'Natuurlijk.' zei ze, 'gaat het niet echt om de afmetingen van de schedel, het gaat om de kwaliteit van de hersenen erin. Olifanten hebben grotere schedels dan bijna iedereen, maar ze kennen geen algebra. Ik trouwens ook niet, maar ik kan een boek lezen en autorijden; laat me maar eens een olifant zien die dat kan! Vind je me raar, Timmie? Dat ik zo tegen je praat?' De jongen keek plechtig en slaakte een klak of twee naar haar. 'Maar je moet hier iemand hebben om tegen te praten. En ik ook. Kom eens even hier?' Juffrouw Fellowes wenkte naar hem. Hij keek haar onbewogen aan maar bleef waar hij was. 'Kom eens hier bij me, Timmie. Ik wil je iets laten zien.'

Maar hij verroerde zich niet. Het was een leuke fantasie, je voor te stellen dat hij haar woorden begon te begrijpen; maar ze wist heel goed dat er geen kern van waarheid in zat.

In plaats daarvan liep ze naar hem toe, ging naast hem zitten en liet het boek zien dat ze had zitten lezen. Op de linkerkant van de pagina stond een tekening, de reconstructie door een kunstenaar van het gezicht van een Neanderthalerman, grof en angstaanjagend, met de typerende uitstekende mond, de grote, platte neus en een verwarde baard. Zijn hoofd stak vanuit zijn schouders naar voren. Zijn lippen waren enigszins opgetrokken, zodat zijn tanden te zien waren. Een woeste gelaatsuitdrukking, ja. Dierlijk, zou je zelfs kunnen zeggen, daar kon je niet omheen.

Maar toch glansde in zijn ogen de onmiskenbare vonk van intelligentie en een blik van iets anders, iets... wat? Tragiek? Een blik van angst, een blik van pijn?

Hij staarde weg in de verte, alsof hij over duizenden jaren tijd keek. In een wereld keek waar niemand van zijn soort nog bestond, op één klein jongetje na dat daar eigenlijk niets te zoeken had.

'Hoe ziet hij eruit, Timmie? Herken je hem eigenlijk wel? Ziet hij er enigszins uit zoals jouw mensen eruitzagen?'

Timmie maakte een paar klakken. Hij keek zonder kennelijke interesse naar het boek.

Juffrouw Fellowes tikte een paar keer op het plaatje. Toen pakte ze zijn hand en legde hem op de pagina om zijn aandacht op de afbeelding te vestigen.

Hij begreep het gewoon niet. De afbeelding op de pagina scheen helemaal niets voor hem te betekenen.

Op een afwezige, ongeïnteresseerde manier streek hij met zijn hand over de bladzijde, alsof de gladde structuur van het papier het enige van het boek was dat zijn aandacht had getrokken. Toen draaide de jongen de onderste hoek van de pagina omhoog en begon er zomaar aan te trekken, zodat de pagina uit de rug begon los te scheuren.

'Nee!' riep juffrouw Fellowes en in een snelle reflex trok ze zijn hand weg en gaf er tegelijk een klap op, een zachte tik, maar onmiskenbaar een bestraffing.

Timmie staarde haar aan. Zijn ogen fonkelden van kwaadheid. Hij maakte een gruwelijk, grommend geluid en zijn hand werd een klauw; en hij probeerde het boek weer te pakken.

Ze trok het buiten zijn bereik.

Hij zakte omlaag op zijn knieën en gromde naar haar. Een beangstigend gegrom, een diep, luguber gerommel; hij had zijn ogen omhoog gericht en zijn lippen opgetrokken, zodat zijn tanden ontbloot waren in een beangstigende grimas van woede.

'O, Timmie, Timmie...' Tranen welden op in de ogen van juffrouw Fellowes en ze voelde een vaag gevoel van wanhoop, verslagenheid - angst zelfs - in zich opkomen.

Over de grond kruipend en grommend als een klein, wild beest, dacht ze verbijsterd. Hij snauwde naar haar alsof hij haar wilde bespringen en haar keel open wilde scheuren, net zoals hij naar dat boek had uitgehaald om er een pagina uit te scheuren.

O, Timmie...

Maar toen dwong juffrouw Fellowes zich kalm te blijven. Zo reageerde je niet op een simpele uitbarsting van het kind. Wat had ze verwacht? Hij was hooguit vier jaar oud en kwam uit een primitieve stamcultuur en had nog nooit in zijn leven een boek gezien. Had hij er vol eerbied en ontzag naar moeten kijken en haar beleefd moeten danken dat ze deze waardevolle bron van informatie ter beschikking had gesteld van zijn begerige jonge geest?

Zelfs moderne kinderen van vier uit keurige, welopgevoede gezinnen, bracht ze zichzelf in herinnering, staan erom bekend dat ze bladzijden uit boeken scheuren. En ook soms grommen en snauwen en kwaad kijken als je hun een tik op hun vingers geeft wanneer ze dat doen. Niemand vindt hen kleine, woeste beesten, alleen maar omdat ze zo doen. Niet op die leeftijd. En Timmie is ook geen beest, gewoon een klein jongetje, een klein, wild jongetje dat een gevangene is in een wereld die hij niet begrijpt.

Voorzichtig legde juffrouw Fellowes de boeken die Mclntyre haar had gegeven in een van haar kastjes. Toen ze terugkwam in de andere kamer was Timmie weer rustig en speelde hij met zijn speelgoed alsof er niets ongewoons was gebeurd.

Haar hart stroomde vol met liefde voor de jongen. Ze kon hem wel om vergiffenis smeken dat ze weer zo snel aan hem getwijfeld had. Maar wat had dat voor zin? Hij zou het in de verste verte niet begrijpen.

Goed, er was nog een andere manier.

'Ik geloof dat het tijd is voor een beetje havermout, Timmie. Vind je niet?'

Hoofdstuk zes: Onthulling

26

Later op de dag kwam Dr. Mclntyre naar het poppenhuis voor zijn tweede bezoek aan Timmie. Toen hij binnenkwam, zei juffrouw Fellowes: 'Dank u voor de boeken, doctor. Ik kan u verzekeren dat ik mijn huiswerk heel grondig gedaan heb.'

Mclntyre toonde zijn minzame, afgemeten, niet al te stralende glimlach. 'Ik ben blij dat ik u van dienst heb kunnen zijn, juffrouw Fellowes.'

'Maar ik wil nog meer weten. Ik ben wel van plan om verder te lezen, maar omdat u er nu toch bent, wilde ik het aan u vragen...'

De paleoantropoloog glimlachte weer, nog minder stralend. Hij wilde zo snel mogelijk aan de slag met het Neanderthalerkind en voelde er weinig voor om dat uit te stellen om de onbenullige vragen van een verpleegster te beantwoorden. Maar na het fiasco van het vorige bezoek was juffrouw Fellowes vastbesloten om de heftigheid van Mclntyres wetenschappelijke nieuwsgierigheid te temperen, zodat Timmie niet weer in tranen zou uitbarsten. Het onderzoek zou rustig moeten plaatsvinden, in het tempo dat juffrouw Fellowes bepaalde, of anders zou er helemaal geen onderzoek plaatsvinden. Haar woord zou wet zijn, zo had Hoskins het gezegd, maar ze had zich die uitdrukking eigen gemaakt.

'Als ik u kan helpen, juffrouw Fellowes... met iets dat u niet in de boeken kon vinden...'

'Het gaat om de centrale vraag die me al sinds ik met Timmie aan de slag ging dwarszit. We zijn het er allemaal over eens dat Neanderthalers menselijk waren. Ik probeer te ontdekken hoe menselijk ze waren. Hoe dicht staan ze bij ons, wat zijn de overeenkomsten en wat de verschillen? Ik bedoel niet direct de fysieke verschillen, die zijn duidelijk genoeg en ik heb de boeken bestudeerd die u gestuurd hebt. Ik bedoel de culturele verschillen. De verschillen in intelligentie. De dingen die bepalend zijn voor echte menselijkheid.'

'Nou, juffrouw Fellowes, dat zijn precies de dingen die ik hier hoop uit te zoeken. Het doel van de tests die ik Timmie zal afnemen is om nauwkeurig te bepalen...'

'Dat begrijp ik. Vertelt u me eerst eens wat u nu al weet.'

De lippen van Mclntyre krulden zich geïrriteerd. Hij streek met zijn hand door zijn dunne, glanzend gouden haar.

'Wat precies?'

'Ik  heb vandaag gelezen dat de twee verschillende rassen, de Neanderthaler en de moderne mens - zeg ik het goed, als ik ze rassen noem? - tijdens de ijstijden misschien wel gedurende een periode van honderdduizend jaar naast elkaar leefden in Europa en het Nabije Oosten.'

"'Rassen" is niet heiemaal het juiste woord, juffrouw Fellowes. De verschillende "rassen" van de mensheid, zoals we die term nu gebruiken, zijn veel nauwer aan elkaar verwant dan wij aan de Neanderthalers verwant waren. "Ondersoorten" klopt beter als we het over onszelf en de Neanderthaler hebben. Ze behoorden tot de ondersoort Homo sapiens neanderthalensis en wij staan geklasseerd als Homo sapiens sapiens.'

'Goed, maar ze leefden wel naast elkaar.'

'Kennelijk wel, in sommige gebieden althans. Dat wil zeggen, in de warmere streken. De Neanderthalers hadden de koudere gebieden waarschijnlijk helemaal voor zichzelf alleen, want zij waren beter aangepast aan de omstandigheden daar. We hebben het natuurlijk over heel kleine populaties, wijd verspreide stammen. Het is heel goed mogelijk dat een bepaalde Neanderthalstam eeuwenlang bestaan heeft zonder ooit Homo sapiens sapiens te zijn tegengekomen. Aan de andere kant zouden ze in andere gebieden eikaars buren kunnen zijn geweest, vooral toen de laatste ijstijd ten einde liep en grotere delen van Europa voor onze voorouders bewoonbaar werden.'

'Gelooft u dan niet dat de kans bestaat dat de Neanderthalers onze voorouders waren?'

'O nee. Ze zijn een aparte groep die een eigen evolutionaire tak volgde, daar gaat althans bijna elke geleerde tegenwoordig van uit. Ze staan dicht genoeg bij ons om zich te kunnen kruisen met Homo sapiens sapiens - we hebben fossiele bewijzen dat ze dat ook deden - maar ze moeten zich voornamelijk tot hun eigen ras hebben beperkt en zo hun eigen genenpoel bewaard hebben en weinig tot niets hebben bijgedragen tot de genen van de moderne mens.'

'Mensen uit de binnenlanden. Achterlijke plattelandsneven.'

'Dat is geen slechte beschrijving.' zei Mclntyre.

'Dank u. En waren ze minder intelligent dan Homo sapiens sapiens?'

Hij keek weer ongeduldig. 'Dat kan ik echt niet zeggen, juffrouw Fellowes, tot u me aan de slag laat gaan met een paar grondige tests van Timmies mentale capaciteiten en bekwaamheden op het gebied van...'

'Wat denkt u, nu op dit moment?'

'Minder intelligent.'

'Waarop baseert u dat, doctor Mclntyre? Pro-sapiens vooroordeel?'

Mclntyres bleke gelaat gloeide op. 'U vroeg me naar een mening voordat ik de kans kreeg om het enige echte bewijs te onderzoeken dat de wetenschap ooit ter beschikking heeft gestaan. Wat kan mijn antwoord dan anders zijn dan een uiting van vooroordelen? Dat is het per definitie.'

'Ja, ja, dat begrijp ik. Maar het moet toch op iets concreets gebaseerd zijn. Waarop?'

Zich beheersend zei Mclntyre: 'Het Moustériense cultuurniveau - dat is onze technische term voor de Neanderthalercultuur, Moustérien - was niet erg ontwikkeld en vertoonde gedurende de honderden eeuwen van zijn bestaan weinig vooruitgang. Wat we op de plaatsen waar de Neanderthalers geleefd hebben vinden, zijn slechts eenvoudige werktuigen van vuursteen, die in de loop van de tijd nauwelijks veranderen. Terwijl de sapiens-lijn tijdens het hele Paleolithicum gestaag verbeteringen aanbracht in zijn technieken en dit tot op de dag van vandaag bleef doen, waaraan het te danken is dat de sapiens-mens een Neanderthalerkind uit de diepten van de tijd heeft gehaald en niet andersom.' Mclntyre pauzeerde om adem te halen. 'Ook kennen we geen Neanderthalerkunst, geen standbeelden, geen grotschilderingen, geen teken van enige versiering dat we als iets religieus zouden kunnen beschouwen. We nemen aan dat ze een soort godsdienst gehad moeten hebben, want we hebben Neanderthalergraven gevonden en een soort die zijn doden begraaft, moet vrijwel zeker een soort geloof in een hiernamaals hebben en daarom in een hogere, geestelijke aanwezigheid. Maar de paar Neanderthalerwoonplaatsen die we onderzocht hebben, leveren ons slechts bewijs van het eenvoudigste, meest fundamentele soort stamleven van jagers en verzamelaars. En zoals ik laatst al zei, weten we nog niet eens zeker of ze fysiek tot spraak in staat waren. Of ze daar de intelligente capaciteiten toe hadden, ook al zouden hun strottehoofd en tong geluiden kunnen vóórtbrengen.'

Juffrouw Fellowes voelde zich steeds somberder gestemd. Ze keek naar Timmie, blij dat hij niets kon verstaan van wat Mclntyre haar vertelde.

'U denkt dus dat het een intellectueel inferieur ras was? Vergeleken met Homo sapiens sapiens, bedoel ik.'

'Op grond van wat we tot nu toe weten, moeten we daar zeker van uitgaan,' zei Mclntyre. 'Aan de andere kant is dat niet helemaal eerlijk tegenover hen. De Neanderthalers hadden de culturele opsmuk en tierelantijn die de ondersoort sapiens sapiens belangrijk vond, misschien niet eens nodig. Hoe eenvoudig de Moustériense werktuigen ook waren, ze waren uitstekend geschikt voor de taken waarvoor ze bedoeld waren: klein wild doden, vlees snijden, huiden schoonschrapen, bomen omhakken, dergelijke dingen. En als de Neanderthalers niet aan schilderen en beeldhouwen deden, ach, misschien vonden ze zulke dingen gewoon godslastering. We weten niet of dat al of niet waar is. Recentere culturen dan die van hen hebben verboden gekend op het maken van gesneden afbeeldingen, weet u.'

'Maar toch vindt u dat de Neanderthalers een inferieur ras waren. Een inferieure ondersoort, zou ik moeten zeggen.'

'Ja. Het is een vooroordeel, juffrouw Fellowes, puur een vooroordeel, en dat geef ik openlijk toe. Ik kan het niet helpen dat ik een lid van Homo sapiens sapiens ben. Ik kan me sterk maken voor de Neanderthalers, maar het feit blijft dat ik hen in feite zie als een stagnerende vorm van de mensheid met een trage intelligentie, die voorbijgestreefd is en uiteindelijk is weggevaagd door onze eigen mensen. Als we het over fysieke superioriteit hebben, is het natuurlijk een andere zaak. Met het oog op de leefomstandigheden die in hun tijd bestonden, zou je de Neanderthalers heel goed als de superieure vorm kunnen beschouwen. De kenmerken waardoor we hen als lelijke beesten beschouwen, waren misschien tekenen van die superioriteit.'

'Geeft u eens een voorbeeld.'

'De neus.' zei Mclntyre. Hij wees naar Timmie. 'Zijn neus is veel groter dan die van een modern kind.'

'Ja, dat klopt.'

'En sommigen zeggen misschien dat hij lelijk is, omdat hij zo breed en dik is en zo naar voren steekt.'

'Misschien zeggen sommigen dat.' beaamde juffrouw Fellowes koel.

'Maar denkt u eens aan het klimaat waarmee de paleolithische mens te maken had. Een groot deel van Europa werd bedekt door permafrost. Een constante koude, droge wind blies over de centrale vlakten. Het hele jaar door kon er sneeuw vallen. U weet hoe het voelt om echt koude lucht in te ademen. Maar de menselijke neus dient er onder andere voor om de ingeademde lucht onderweg naar de longen te verwarmen en bevochtigen. Hoe groter de neus, hoe effectiever het opwarmen plaatsvindt.'

'Als een soort radiator, bedoelt u?'

'Precies. De hele bouw van het gezicht van de Neanderthaler lijkt erop gericht te zijn om de koude lucht bij de longen vandaan te houden - en ook bij de hersenen, vergeet niet dat de aderen die het bloed naar de hersenen brengen vlak onder de neusholten liggen. Maar de grote Neanderthalemeus met zijn naar voren geplaatste positie, de extreem grote kaakholten, de grote bloedvaten die naar het gezicht leiden, dat kunnen allemaal aanpassingen aan de ijzige omgeving geweest zijn, die het voor de Neanderthaler veel eenvoudiger maakten om zich in de kou te handhaven dan onze eigen voorouders dat konden. Zo ook het zware spierstelsel, de logge lichaamsbouw...'

'Dus het zogenaamd "dierlijke" uiterlijk van de Neanderthalers was misschien niets anders dan het werk van de natuurlijke selectie, een gespecialiseerde evolutionaire reactie op de zware omstandigheden waarmee de mens in het Europa van de ijstijden te maken had.'

'Inderdaad.'

'Als ze zo geschikt waren om te overleven.' zei juffrouw Fellowes, 'waarom stierven ze dan uit? Een verandering in het klimaat waardoor hun aanpassingen niet langer een voordeel waren?'

Mclntyre haalde diep adem. 'De kwestie van het uitsterven van de Neanderthaler, juffrouw Fellowes, is zo'n bron van frustraties, zo beladen met tegenstrijdigheden...'

'Maar hoe denkt u erover? Werden ze gewoon uitgeroeid omdat ze zo'n lage intelligentie hadden, zoals u kennelijk denkt? Verdwenen hun speciale genetische eigenschappen door gemengde huwelijken met de andere lijn? Of was het een combinatie van...'

'Mag ik u eraan herinneren, juffrouw Fellowes, dat ik hier vandaag aan het werk moet?' zei Mclntyre. In zijn ogen begon ergernis door te schemeren. 'Hoe graag ik ook met u over de Neanderthalers zou willen praten, het feit blijft dat we een echte levende Neanderthaler hier in deze ruimte hebben die klaar staat om bestudeerd te worden, en ik heb maar een beperkte hoeveelheid tijd waarbinnen ik...'

'Gaat u uw gang, doctor Mclntyre.' zei juffrouw Fellowes berustend. 'Onderzoekt u Timmie maar zoveel u wilt. We kunnen een andere keer verder praten. Zorgt u er wel voor dat u de jongen niet zo van streek brengt als de vorige keer.'

27

En nu was de tijd gekomen voor de eerste persconferentie, de openbare onthulling van Timmie. Juffrouw Fellowes had het zo lang mogelijk uitgesteld. Maar Hoskins stond erop. Publiciteit, had hij steeds gezegd, was essentieel voor de financiering van het project. Nu het overduidelijk was dat de jongen in een goede lichamelijke conditie verkeerde, dat hij waarschijnlijk geen last zou krijgen van bacteriële infecties uit de eenentwintigste eeuw en dat hij in staat was om de spanning van een ontmoeting met de media aan te kunnen, moest het gewoon gebeuren. Het woord van juffrouw Fellowes mocht dan wel wet zijn, maar het was duidelijk dat er één woord was dat ze nu niet zou mogen gebruiken. Dit keer zou Hoskins geen 'nee' als antwoord accepteren.

'Dan wil ik de openbare vertoning beperken tot vijf minuten.' zei ze.

'Ze hebben om vijftien gevraagd.'

'Ze kunnen wel om anderhalve dag vragen, doctor Hoskins. Meer dan vijf minuten vind ik niet acceptabel.'

'Tien, juffrouw Fellowes.'

Ze zag de vastberadenheid in zijn gezicht.

'Tien is een absoluut maximum. Minder, als de jongen tekenen van angst vertoont.'

'U weet dat hij bang zal zijn,' zei Hoskins. 'Een beetje snikken kan geen reden zijn om de journalisten eruit te zetten.'

'Ik heb het niet over een beetje snikken, doctor. Ik heb het over hysterie, ernstige psychosomatische reacties, mogelijk levensgevaarlijke reacties op een gigantische inbreuk op zijn woonruimte. U weet hoe wild de jongen was op de avond dat hij hier aankwam.'

'Die avond was hij doodsbang.'

'En denkt u niet dat een stel in zijn gezicht priemende televisiecamera's hem weer opnieuw doodsbang zullen maken? Felle lampen? Een stel brutale vreemden die dingen naar hem schreeuwen?'

'Juffrouw Fellowes...'

'Hoeveel journalisten wilt u hier eigenlijk binnen laten?'

Hoskins pauzeerde en telde in gedachten. 'Waarschijnlijk een stuk of twaalf.'

'Drie.'

'Juffrouw Fellowes!'

'De stasisbel is klein. Het is Timmies heiligdom. Als u het laat volstromen met een grote zwerm... bavianen...'

Het zullen wetenschappelijke journalisten zijn, zoals Candide Deveney.'

'Mooi. Drie journalisten.'

'U blijft dwarsliggen, hè?'

'Ik moet voor een kind zorgen. Daar betaalt u me voor en dat ben ik van plan te doen. Als u me te lastig vindt om mee samen te werken, kunt u me altijd nog wegsturen, weet u.'

De woorden waren er onverwacht uitgeflapt. Juffrouw Fellowes voelde zich plotseling gealarmeerd. Wat nou als Hoskins inging op haar bluf? Haar wegstuurde, een van de afgewezen sollicitanten opriep - er zouden vast en zeker sollicitanten zijn afgewezen - om voor Timmie te zorgen?

Maar de gedachte haar weg te sturen leek Hoskins even zeer te verontrusten als haar.

'Dat wil ik niet doen, juffrouw Fellowes. Dat weet u best.'

'Luistert u dan naar me. Het idee van een persdelegatie is hier toch niet onbekend? Laat uw geliefde mediamensen drie vertegenwoordigers kiezen die hier binnen mogen komen om Timmie te bekijken. Of liever, die buiten de deur van de stasisbel blijven staan terwijl ik hem aan hen toon. De informatie kunnen ze aan de anderen doorgeven. Zeg hun dat meer dan drie de gezondheid en geestelijke stabiliteit van de jongen in gevaar zou brengen.'

'Vier, juffrouw Fellowes?'

'Drie.'

'Ze zullen me wurgen als ik hun vertel...'

'Drie.'

Hoskins staarde haar aan. Toen begon hij te lachen. 'Goed, juffrouw Fellowes. U wint. Drie mensen van de media. Maar ze mogen hem tien minuten lang zien. Ik zal hun zeggen dat als ze klachten hebben, ze die regelrecht bij Timmies verpleegster moeten deponeren, niet bij mij.'

28

Later op de dag arriveerden de heren van de pers. Twee mannen en een vrouw, beter gezegd: John Underhill van de Times, Stan Washington van Globe-Net Kabelnieuws en Margaret Anne Crawford van Reuter.

Juffrouw Fellowes hield Timmie net op de rand van de stasis in haar armen, en hij klemde zich wild aan haar vast terwijl ze hun camera's inschakelden en door de deur vragen naar haar riepen vanaf hun plek vlak buiten de bel. Ze deed haar best mee te werken en draaide Timmie alle kanten op, zodat ze zijn gezicht en hoofd van verschillende kanten konden zien.

Is het een jongen of een meisje?' vroeg de vrouw van Reuter.

'Jongen,' zei juffrouw Fellowes abrupt.

'Hij lijkt bijna menselijk.' zei Underhill van de Times.

'Hij is menselijk.'

'Ons is verteld dat hij een Neanderthaler is. Als u nu zegt dat hij menselijk is...'

'Ik verzeker u.' zei Hoskins' stem plotseling achter haar, 'dat niemand hier u voor de gek probeert te houden. Dat kind is een echte Homo sapiens neanderthalensis.'

'En Homo sapiens neanderthalensis,' zei juffrouw Fellowes bondig, 'is een vorm van Homo sapiens. Deze jongen is even menselijk als u en ik.'

'Maar met een apegezicht,' zei Washington van Globe-Net Kabelnieuws. 'Een apekind, dat is dit. Hoe gedraagt hij zich, zuster? Als een aap?'

'Hij gedraagt zich net als ieder ander klein jongetje,' snauwde juffrouw Fellowes, die hem steeds feller begon te verdedigen. Timmie kronkelde steeds heftiger tegen haar schouder. Ze hoorde hem zachte klakgeluidjes van angst maken. Hij is in geen enkel opzicht een apekind. Zijn gezicht is dat van de Neanderthalertak van het menselijk ras. Zijn gedrag is gelijk aan dat van een volkomen normaal menselijk kind. Hij is intelligent en maakt contact, als hij niet doodsbang wordt gemaakt door een groep luidruchtige vreemden. Zijn naam is... is Timothy... Timmie... en het is beslist fout als u hem ziet als ...'

Timothy?' zei de man van de Times. 'Wat is de reden dat u hem zo noemt?'

Juffrouw Fellowes bloosde. 'Daar bedoel ik niets speciaals mee. Dat is gewoon zijn naam.'

'Had hij een kaartje aan zijn mouw hangen toen hij hier kwam?' vroeg het Globe-Net Kabelnieuws.

'Ik heb hem die naam gegeven.'

'Timmie het apejong.' zei Globe-Net.

De drie journalisten lachten. Juffrouw Fellowes voelde haar woede groeien tot een punt waarop ze vreesde dat ze zich nog maar met moeite in bedwang zou kunnen houden.

'Kimt u hem eens neerzetten?' vroeg de vrouw van Reuter. 'Laat u eens zien hoe hij loopt.'

'Daar is het kind te bang voor.' antwoordde juffrouw Fellowes, zich afvragend of ze verwachtten dat Timmie met zijn knokkels over de grond slepend door de kamer zou lopen. 'Veel te bang. Ziet u dat niet? Is dat niet duidelijk?'

Timmie haalde inderdaad steeds dieper adem, alsof hij geleidelijk aan kracht opdeed voor een uitbarsting. En die kwam nu. Doordringende, gekwelde kreten, gemengd met een waterval van klakken en grommen. En dat bleef maar doorgaan. Ze voelde hem tegen zich aan trillen. Het lachen, de hete lampen, de stortvloed van vragen... de jongen was volkomen van streek.

'Juffrouw Fellowes... Juffrouw Fellowes...'

'Geen vragen meer!' riep ze terug. 'Deze persconferentie is afgelopen.'

Ze draaide zich om, terwijl ze Timmie stevig vasthield, en liep terug naar de binnenste kamer. Onderweg kwam ze Hoskins tegen, wiens gezicht vertekend was van ontsteltenis, maar die haar een korte, gespannen knik toewierp en een dunne, instemmende glimlach.

Het kostte haar een paar minuten om de jongen te kalmeren. Geleidelijk verdween de spanning uit het lichaam van het kleine, trillende jongetje; geleidelijk ebde de angst van zijn gezicht weg.

Een persconferentie! dacht juffrouw Fellowes verbitterd. Voor een joch van vier. Het arme kind! Wat zullen ze nog meer met hem doen?

Na een tijdje liep ze de kamer weer uit, rood van verontwaardiging, en deed ze de deur van Timmie achter zich dicht. De drie journalisten waren er nog steeds, opeengepakt in de ruimte vlak buiten de bel. Ze liep door de grens van de stasis naar buiten, naar hen toe. 'Hebt u nog niet genoeg gezien?' vroeg ze. Het kost me de hele middag om de schade aan de geestelijke rust van de jongen, die u hebt aangericht, te herstellen. Waarom gaat u niet weg?'

'We hebben nog een paar vragen, juffrouw Fellowes. Als u het goed vindt...'

Ze keek vragend naar Hoskins. Hij haalde zijn schouders op en glimlachte zwak, alsof hij haar maande geduldig te blijven.

'Kunt u ons meer vertellen over uw eigen achtergrond, juffrouw Fellowes?' vroeg de vrouw van Reuter.

Snel zei Hoskins: 'We kunnen u een beschrijving geven van de professionele achtergrond van juffrouw Fellowes, als u dat wilt, mevrouw Crawford.'

'Ja, graag.'

'Is ze een specialiste op het gebied van tijdreizen?'

'Juffrouw Fellowes is een zeer ervaren verpleegster,' zei Hoskins. 'Ze is speciaal met het doel om voor Timmie te zorgen naar Stasis Technologies, Ltd. gehaald.'

'En wat bent u van plan te gaan doen met... Timmie,' vroeg de man van de Times, 'nu u hem hebt?'

'Nou,' zei Hoskins, 'wat mij betreft was het belangrijkste doel van het Neanderthalerproject erachter te komen of we onze tijdschep nauwkeurig genoeg konden instellen op de relatief nabije tijd van het Paleolithicum om een levend organisme hierheen te halen. Zoals u weet, betroffen onze vorige resultaten allemaal een doelgebied dat miljoenen jaren terug lag, in plaats van slechts veertigduizend. Dat is nu gelukt en we werken verder aan nauwkeurige verbeteringen van ons proces, met de bedoeling om een doel te kiezen dat nog dichterbij ligt. Maar nu hebben we natuurlijk een Neanderthalerkind in ons midden, een wezen dat op het randje van menselijkheid staat of eigenlijk toch als een mens beschouwd moet worden. De antropologen en psychologen zijn natuurlijk zeer in hem geïnteresseerd en hij zal het onderwerp zijn van intensieve studies.'

'Hoe lang wilt u hem houden?'

Tot de tijd komt dat we de ruimte harder nodig hebben dan hem. Een hele tijd, misschien.'

De man van Globe-Net Kabelnieuws zei: 'Kunt u hem naar buiten brengen, zodat we een sub-etherische uitzending kunnen organiseren en onze kijkers een echt spektakel kunnen voorschotelen?'

Juffrouw Fellowes schraapte heftig haar keel.

Maar Hoskins was haar een stap voor. 'Het spijt me, maar het kind kan niet weg uit de stasis.'

'En wat was de stasis ook alweer precies?' vroeg mevrouw Crawford van Reuter.

'O.' Hoskins veroorloofde zich een van zijn korte glimlachjes. 'Dat kan een heel ingewikkelde uitleg worden. Ingewikkelder, denk ik, dan uw lezers op dit moment zou interesseren. Maar ik kan u een korte samenvatting geven. In de stasis bestaat de tijd, zoals wij die kennen, niet. Die kamers liggen binnen een onzichtbare bel die niet werkelijk deel uitmaakt van ons heelal. Een zelfstandige, onschendbare omgeving, zou je kunnen zeggen. Daarom kon het kind uit de tijd geplukt worden zoals we gedaan hebben.'

'Wacht eens even,' protesteerde Underhill van de Times. 'Zelfstandig? Onschendbaar? De verpleegster loopt in en uit de kamer.'

'Dat kunt u allemaal,' zei Hoskins nuchter. 'U zou zich parallel aan de lijnen van de tijdkracht bewegen en er zou geen energie bij vrijkomen of verloren gaan. Maar het kind komt uit het verre verleden. Het is over de tijdlijnen heen gereisd en heeft daarbij een tijd potentieel opgebouwd. Hem in het heelal brengen, ons heelal, en in onze eigen tijd, zou zoveel energie kosten, dat elke kabel in de buurt zou doorbranden en de hele stad waarschijnlijk zonder stroom zou komen te zitten. Toen hij hier kwam, kwam er allerlei rommel met hem mee: zand, takken, stenen en dergelijke. Elke korrel daarvan ligt achter in dit gebied opgeslagen. Wanneer we de kans krijgen, zullen we het terugsturen naar waar het vandaan komt. Maar we durven het niet uit de stasiszone te halen.'

De mediamensen maakten druk aantekeningen toen Hoskins tegen hen sprak. Juffrouw Fellowes vermoedde dat ze er niet veel van begrepen, maar dat ze zeker wisten dat dat ook voor hun publiek gold. Maar het klonk wetenschappelijk en daar ging het om.

De man van Globe-Net zei: 'Bent u vanavond beschikbaar voor een interview op alle netten, doctor Hoskins?'

'Ik denk dat dat wel zal lukken,' zei Hoskins meteen.

'Maar niet de jongen,' zei juffrouw Fellowes.

'Nee,' zei Hoskins. 'Niet de jongen. Maar ik zal met plezier al uw verdere vragen beantwoorden. En zullen we nu dan maar gaan...'

Zonder enige spijt keek juffrouw Fellowes hen na toen ze vertrokken.

Ze sloot de deur, hoorde de elektrische sloten klikken en bleef even staan, nadenkend over alles wat er zoëven gezegd was. Weer dat gedoe over het opbouwen van een tijdpotentieel, over energieniveaus, over de angst om iets uit de stasis te verwijderen dat uit de tijd naar het heden was gekomen. Ze herinnerde zich hoe kwaad Dr. Hoskins geweest was toen professor Adamewski betrapt werd toen hij probeerde een steenmonster uit zijn onderzoeksruimte weg te smokkelen, en de uitleg die hij haar toen gegeven had. Veel daarvan was ze al snel weer vergeten, maar nu ze er weer aan herinnerd werd, zag juffrouw Fellowes één ding vreselijk duidelijk, iets waarover ze nog nooit echt nagedacht had toen ze er vluchtig mee te maken had gehad: Timmie was gedoemd om nooit iets te zien van de wereld waarin hij - zonder zijn medewerking of toestemming - was neergezet. De bel zou zijn hele heelal zijn zolang hij in de moderne tijd bleef.

Hij was een gevangene en zou dat altijd blijven. Niet omdat Dr. Hoskins al of geen toestemming wilde geven, maar vanwege de onontkoombare wetten van het proces waarmee hij uit zijn eigen tijd was weggehaald. Het ging er niet om dat Hoskins hem nooit uit de stasisbel zou willen laten gaan, Hoskins kon hem er niet uit laten.

Ze herinnerde zich woorden uit haar gesprek met Hoskins op de avond van Timmies aankomst.

Waar u aan moet denken, is gewoon dat hij nooit deze kamers uit mag. Nooit. Geen moment. Om geen enkele reden. Niet om zijn leven te redden, zelfs niet om uw leven te redden, juffrouw Fellowes.

Juffrouw Fellowes had toen niet bijzonder veel aandacht geschonken aan de nonchalante uitleg die Hoskins had gegeven. Een kwestie van energie, had hij gezegd. Het heeft te maken met wetten van behoud van energie.

Toen had ze andere dingen aan haar hoofd gehad, dringender dingen. Maar nu was alles zo duidelijk voor haar als maar kon. De paar kleine kamers van dit poppenhuis zouden voor altijd de grenzen van Timmies wereld zijn.

Arm kind. Arm kind.

Plotseling hoorde ze dat hij huilde en snel haastte ze zich naar de slaapkamer om hem te troosten.

29

Hoskins stond op het punt om de vergadering van de directieraad te open, toen zijn telefoon ging. Geërgerd keek hij ernaar. Wat nou?

Hij bleef overgaan.

'Neemt u me niet kwalijk.' zij hij, terwijl hij de ruimte rond keek. Hij schakelde hem over op alleen audio en zei: 'Hoskins.'

'Doctor Hoskins, met Bruce Mannheim. Van de Raad van Kinderadvocatuur, die u vast wel zult kennen.'

Hoskins onderdrukte een kuch. 'Ja, meneer Mannheim. Wat kan ik voor u doen?'

'Ik heb gisteravond natuurlijk uw televisie-uitzending gezien. Over dat kleine Neanderthalerjongetje. Fascinerend, fascinerend, beslist een wonderbaarlijke wetenschappelijke prestatie!'

'Dank u. En...'

'Maar de situatie doet natuurlijk een aantal morele en ethische vragen rijzen. Dat zult u wel begrijpen. Om een kind uit een andere cultuur weg te nemen, uit zijn eigen, verzorgende gezinssituatie, en hem naar onze eigen tijd te brengen...' Mannheim pauzeerde. 'Ik vind dat we dat eens moeten bespreken, doctor Hoskins.'

'Misschien. Maar op dit moment...'

'O, niet op dit moment.' zei Mannheim luchtig. 'Dat was ik helemaal niet van plan. Ik wilde alleen voorstellen dat we een afspraak maken voor een uitgebreider gesprek over de kwesties die...'

'Ja,' zei Hoskins, die zijn ogen opsloeg naar het plafond. 'Natuurlijk. Natuurlijk, meneer Mannheim. Als u uw nummer achterlaat bij mijn secretaresse, dan belt ze u zo snel mogelijk terug en kunnen we een afspraak maken.'

'Heel goed, doctor Hoskins. Dank u zeer.'

Hoskins legde de telefoon neer. Hij keek troosteloos rond door de kamer.

'Bruce Mannheim,' zei hij somber. 'De beroemde kinderadvocaat. Hij wil met me over de jongen praten. Mijn god, mijn god! Het was onvermijdelijk, niet? En nu is het dan zover.'

30

In de weken die volgden voelde juffrouw Fellowes dat ze een integraal onderdeel ging uitmaken van Stasis Technologies, Ltd.. Ze kreeg een eigen kantoortje met haar naam op de deur, dat vrij dicht bij het poppenhuis (zoals ze de stasisbel van Timmie bleef noemen) lag. Haar oorspronkelijke contract was verscheurd en Hoskins had haar een nieuw aangeboden met een aanzienlijke salarisverhoging. Zo nu en dan zouden zij en Hoskins misschien onvermijdelijk tegenstanders zijn, maar ze had duidelijk zijn respect gewonnen. Het poppenhuis was aan de buitenkant afgedekt met het plafond waarom ze gevraagd had, het meubilair was aangevuld en verbeterd, er was een tweede wasruimte toegevoegd en betere opbergmogelijkheden voor de eigendommen van juffrouw Fellowes.

Hoskins zei haar dat ze een eigen appartement op het bedrijfsterrein kon krijgen, zodat ze niet meer vierentwintig uur per dag dienst zou hebben. Maar dat weigerde ze. 'Ik wil dicht bij Timmie blijven als hij slaapt.' legde ze uit. 'Hij wordt bijna elke nacht huilend wakker. Hij schijnt heel levendige dromen te hebben, angstdromen, denk ik. Ik kan hem troosten. Ik denk niet dat iemand anders dat zou kunnen.'

Van tijd tot tijd verliet juffrouw Fellowes het complex, meer omdat ze vond dat het moest dan omdat ze dat wilde. Dan ging ze de stad in om allerlei karweitjes te doen: naar de bank gaan, wat gaan winkelen om kleren of speelgoed voor Timmie te kopen; ze ging zelfs een keer naar de bioscoop. Maar ze maakte zich voortdurend ongerust over Timmie en verlangde ernaar terug te gaan. Timmie was het enige waar ze om gaf. In de jaren die ze in het ziekenhuis gewerkt had, was het haar nooit echt opgevallen hoe haar leven volkomen op haar werk gericht was, hoe schaars haar contacten met de buitenwereld waren. Nu ze ook echt woonde op de plek waar ze werkte, werd dat overduidelijk. Ze had weinig behoefte aan contact met de buitenwereld, zelfs niet om haar weinige vrienden te ontmoeten, die voornamelijk uit mensen uit de verpleging bestonden, net als zij zelf. Voor haar was het genoeg als ze hen door de telefoon kon spreken, ze voelde weinig drang om hen op te zoeken.

Het was op een van deze tochtjes de stad in dat juffrouw Fellowes begon te beseffen hoe grondig ze gewend was geraakt aan Timmie. Op een dag betrapte ze zich erop dat ze op straat naar een gewone jongen stond te staren en dat ze zijn hoofd maar lelijk en uitpuilend vond, dat hoog opbollende voorhoofd en die vooruitstekende kin, die platte wenkbrauwen en dat onbetekenende knobbeltje van een neus. Ze moest zich losrukken uit de betovering.

Net zo goed als zij Timmie was gaan accepteren zoals hij was, en niet echt meer iets vreemds of ongewoons in hem zag, leek Timmie zich ook redelijk snel aan zijn nieuwe leven aan te passen. Hij werd minder verlegen tegenover vreemden, zijn dromen leken hem niet meer zo te kwellen als eerst en hij voelde zich nu net zo op zijn gemak bij juffrouw Fellowes alsof ze zijn echte moeder was. Hij kleedde zich nu zelf aan en uit en kroop in en uit de overalls die hij gewoonlijk droeg, waarbij hij duidelijk tekenen van plezier toonde als hij ermee bezig was. Hij had geleerd uit een glas te drinken en - hoe onhandig dan ook - een plastic vork te gebruiken om zijn voedsel naar zijn mond te brengen.

Hij leek zelfs te proberen Engels te spreken.

Juffrouw Fellowes was nog geen stap verder gekomen met het ontcijferen van Timmies eigen taal van klakken en grommen. Hoewel Hoskins inderdaad alles had opgenomen en ze Timmies uitingen steeds weer opnieuw had afgeluisterd, leek er geen begrijpelijk verbaal patroon in te zitten. Het was alleen geklak, gegrom. Hij maakte bepaalde geluiden als hij honger had, bepaalde geluiden als hij moe was, bepaalde geluiden als hij bang was. Maar, zoals Hoskins lang geleden al had gezegd, zelfs honden en katten maken herkenbare geluiden in bepaalde situaties, maar niemand had ooit bepaalde 'woorden' herkend in welke katten- of honden-'taal' dan ook.

Misschien hoorde ze gewoon de linguïstische patronen niet. Zij allemaal misschien niet. Toch bleef ze er zeker van dat hij over een taal beschikte, met een structuur die zo afweek van moderne talen, dat geen enkel nu levend wezen ook maar in de verste verte kon begrijpen hoe die was opgebouwd. Maar op somberder momenten was juffrouw Fellowes bang dat gewoon blijken zou dat Timmie volstrekt niet in staat was om echte taal te leren; ofwel omdat Neanderthalers te laag op de evolutieladder stonden om over de intellectuele capaciteiten te beschikken die voor spraak noodzakelijk waren, of anders omdat het, nadat hij zijn leerjaren had doorgebracht bij mensen die slechts een eenvoudige, heel primitieve taal spraken, nu te laat was voor Timmie om iets te leren dat ingewikkelder was.

Ze deed wat literatuuronderzoek over dat onderwerp bij verwilderde kinderen - kinderen die lange tijd een wild, vrijwel dierlijk leven hadden geleid, helemaal alleen in primitieve streken - en ontdekte dat zelfs nadat deze kinderen gevonden en terug in de beschaving gebracht waren, ze gewoonlijk nooit meer taal ontwikkelden dan het slaken van een paar rauwe grommen. Het bleek dat, zelfs als de fysieke en intellectuele capaciteiten voor spraak aanwezig waren, de juiste leerstimulantia in de vroege jaren van het leven aanwezig moesten zijn, anders zou het kind nooit leren hoe het moest praten.

Juffrouw Fellowes wilde wanhopig graag dat Timmie zou bewijzen dat zij - en Dr. Mclntyre - zich daarin vergisten, zodat niemand er nog aan kon twijfelen dat hij menselijk was. En welke eigenschap onderscheidde menselijke wezens duidelijker van dieren dan spraak?

'Melk,' zei ze, terwijl ze wees. 'Een glas melk.'

Timmie maakte wat zij beschouwde als honger-klakgeluiden.

'Ja. Honger. Wil je een beetje melk?'

Geen reactie.

Ze probeerde een andere tactiek.

'Timmie... jij. Jij... Timmie.' Ze wees.

Hij keek naar haar vinger, maar zei niets.

'Lopen.'

'Eten.'

'Lachen.'

'Ik... juf Fellowes. Jij... Timmie.'

Elke keer niets.

Hopeloos, dacht juffrouw Fellowes bitter. Hopeloos, hopeloos, hopeloos!

'Praten?'

'Drinken?'

'Eten?'

'Lachen?'

'Eten,' zei Timmie plotseling.

Ze was zo verbaasd, dat ze het bord eten dat ze net voor hem had klaargemaakt bijna liet vallen.

'Zeg dat nog eens!'

'Eten.'

Hetzelfde geluid. Niet echt duidelijk, meer een soort 'Ee-tn'. Beide keren had ze de laatste lettergreep niet duidelijk gehoord. Maar het was het juiste geluid voor deze situatie.

Ze reikte hem het bord aan, te hoog voor hem om erbij te kunnen.

'Ee-tn!' zei hij weer, met meer nadruk.

'Eten?' vroeg ze. 'Wil je eten?'

'Eeee-tn!' Hij werd nu echt ongeduldig.

'Hier.' zei juffrouw Fellowes. 'Eten, ja, Timmie. Eten! Eet je eten op.'

'Ee-tn.' zei hij tevreden, waarop hij zijn vork pakte en snel aanviel.

'Was het lekker?' vroeg ze hem erna. 'Vond je je lunch lekker?' Maar dat was te veel van hem gevraagd. Toch zou ze het nu niet meer opgeven. Waar één woord kwam, konden er misschien meer komen. Moesten er meer komen.

Ze wees naar hem. Timmie.'

'Mmm-mmm.' zei hij.

Was dat zijn manier om 'Timmie' te zeggen?

'Wil Timmie nog meer eten? Eten?'

Ze wees naar hem, toen naar haar mond, en maakte eetbewegingen. Hij keek naar haar, maar zei niets. Ach, waarom zou hij? Hij had geen honger meer.

Maar hij wist dat hij Timmie was. Ja toch?

'Timmie.' zei ze weer en wees naar hem.

'Mmm-mmm.' zei hij, en klopte op zijn borst.

Er kon geen twijfel over bestaan. Een plotselinge opwelling van - was het trots? Plezier? Verbazing? - doorstroomde haar. Alle drie. Even dacht juffrouw Fellowes dat ze in tranen zou uitbarsten.

Toen rende ze naar de intercom. 'Doctor Hoskins! Wilt u alstublieft hierheen komen? En roept u doctor Mclntyre ook maar!'

31

'Bruce Mannheim weer, doctor Hoskins.'

Hoskins keek naar de telefoon in zijn hand alsof die in een slang was veranderd. Dit was de derde keer in nog geen twee weken dat Mannheim belde. Maar hij probeerde joviaal te klinken.

'Ja, meneer Mannheim. Fijn weer van u te horen.'

'Ik  wilde u even laten weten dat ik de resultaten van ons zo vriendelijke gesprek vorige week met mijn adviesraad heb besproken.'

'Ja?' zei Hoskins niet al te joviaal. Hij had hun vorige gesprek kennelijk lang niet zo vriendelijk gevonden als Mannheim. Hij had het in het algemeen ergerlijk gevonden; de ander stak overal zijn neus in en was opdringerig.

'Ik heb hun verteld dat u mijn voorlopige vragen zeer bevredigend beantwoord had.'

'Ik ben blij dat te horen.'

'En in grote lijnen vinden wij hier dat we op dit moment geen actie hoeven te ondernemen aangaande het Neanderthalerjongetje, maar dat we de situatie wel van nabij in de gaten moeten blijven houden terwijl we onze studie over deze kwestie afronden. Ik zal u volgende week bellen met nog een lijst van punten die we beantwoord willen zien. Dat wilde ik u even zeggen.'

'Ah... ja.' zei Hoskins. 'Dank u zeer dat u het me verteld hebt, meneer Mannheim.'

Hij sloot zijn ogen en dwong zichzelf langzaam in en uit te ademen.

Dank u zeer, meneer Mannheim. Wat vriendelijk van u dat u ons toestaat voorlopig door te gaan met ons werk. Zolang u tenminste nog bezig bent uw studie van de hele situatie af te ronden. Dank u. Hartelijk dank. Hartelijk, hartelijk, hartelijk dank.

32

De dag dat Timmie zijn eerste Engelse woorden sprak, was een buitengewone dag voor juffrouw Fellowes. Maar al gauw daarna volgden andere dagen die veel minder buitengewoon waren.

Het probleem was dat Timmie niet zomaar een klein jongetje was dat toevallig aan haar zorgen was toevertrouwd. Hij was een buitengewoon opmerkelijk wetenschappelijk exemplaar en geleerden van over de hele wereld stonden elkaar te verdringen om het privilege hem te mogen bestuderen. Dokter Jacobs en Dr. Mclntyre waren slechts het topje van de ijsberg geweest, de eerste aanwijzingen van welke zondvloed er nog zou volgen.

Jacobs en Mclntyre waren iedereen natuurlijk een flinke stap voor. Ze hadden het geluk gehad dat ze Timmie als eerste te zien hadden gekregen en nog steeds brachten zij de primeurs, vanwege hun voorkeursbehandeling. Maar ze beseften dat ze geen alleenrecht op hem hadden. Een horde antropologen, artsen, cultuurhistorici en specialisten van een tiental andere richtingen stond tegen de deur te bonzen om binnen te komen. En ieder van hen had zijn eigen werkprogramma voor de kleine Neanderthalerjongen.

Het feit dat Timmie nu Engels kon spreken, maakte hen nog ongeduldiger. Sommigen van hen dachten dat ze gewoon met de jongen aan tafel konden gaan zitten om hem vragen te stellen over het leven in de paleolithische tijd, voor zover hij het zich herinneren kon:

'Op wat voor dieren maakte je stam jacht?'

'Hoe zat het geloof van je volk in elkaar?'

'Trokken jullie met de seizoenen mee?'

'Werd er tussen de stammen gevochten?'

'En werd er gevochten tussen jullie ondersoort en de andere?'

Hij was hun enige bron van inlichtingen. Hun hoofden borrelden over van de vragen die alleen Timmie kon beantwoorden.

Vertel ons, vertel ons, vertel ons, vertel ons! We willen alles weten wat er te weten valt over jullie...

gezinsstructuren...

totemdieren...

linguïstische groepen...

astronomische ideeën...

technologische vaardigheden...

Maar natuurlijk kon niemand Timmie deze interessante en belangrijke vragen stellen, want Timmies beheersing van het Engels, al groeide die met de dag, beperkte zich op dit moment nog tot zinnen als Timmie nu eten' en 'man nu weggaan'.

Daarbij was juffrouw Fellowes de enige die Timmies woorden redelijk betrouwbaar kon verstaan. Voor de anderen, zelfs voor degenen die de jongen vrijwel dagelijks zagen, was er in zijn onduidelijke, gewurgde pogingen tot het maken van klanken slechts vaag een betekenis te herkennen. Blijkbaar waren de oorspronkelijke veronderstellingen over de taalkundige vaardigheden van de Neanderthaler althans gedeeltelijk juist. Hoewel de Neanderthalers kennelijk wel de intellectuele capaciteiten tot spraak bezaten en anatomisch in staat waren om verstaanbare woorden te spreken, waren hun tong en strottehoofd ogenschijnlijk niet in staat om geluiden te maken met de articulatie die nodig was voor de moderne talen. Timmie lukte het althans niet. Zelfs juffrouw Fellowes moest zich het grootste deel van de tijd inspannen om uit te vinden wat hij probeerde te zeggen.

Het was voor iedereen een frustrerende bezigheid: voor Timmie, voor juffrouw Fellowes en vooral voor de geleerden die de jongen zo graag wilden ondervragen. En het maakte de geïsoleerdheid waarin Timmie zich bevond alleen maar erger. Zelfs nu hij begon te leren hoe hij moest communiceren met degenen die hem gevangen hadden genomen - want dat hebben we, dacht juffrouw Fellowes steeds weer opnieuw, hem gevangen genomen - was het een enorme worsteling voor hem om zelfs de eenvoudigste ideeën duidelijk te maken aan de enige persoon die hem tenminste gedeeltelijk kon verstaan. Wat moest hij eenzaam zijn! dacht ze.

En hoe verbijsterd en bang door alle drukte die constant om hem heen heerste!

Ze deed haar best om hem te beschermen. Ze kon en wilde het feit niet accepteren dat het slechts een wetenschappelijk experiment was waarin ze verwikkeld was. Dat was het natuurlijk wel, maar in het midden stond een klein, ongelukkig kind, en ze wilde niet dat hij alleen maar als een experimenteel thema behandeld werd.

De artsen zetten hem op speciale diëten. Ze zorgde ervoor dat er speelgoed voor hem kwam. Ze vielen haar lastig met verzoeken om bloedmonsters, röntgenfoto's, zelfs stukjes van Timmies haar. Ze leerde hem kinderliedjes. Timmie moest grondige, vermoeiende onderzoekingen ondergaan om zijn coördinatievermogen en zijn reflexen te testen, evenals de scherpte van zijn ogen, zijn gehoor, zijn intuïtieve intelligentie. Naderhand troostte juffrouw Fellowes hem, waarbij ze hem vasthield en streelde tot hij weer rustig was.

Ze eisten steeds meer van zijn tijd op.

Ze drong aan op vaste beperkingen van zijn dagelijkse onderzoeken. Meestal werd er aan haar wensen voldaan, maar niet altijd. De bezoekende geleerden vonden haar ongetwijfeld een boeman, een beletsel voor de wetenschap, een koppige en irrationele vrouw. Dat kon juffrouw Fellowes niets schelen. Laat ze maar denken wat ze willen, het ging haar om Timmies belangen, niet om de hunne.

Degene die haar nog het meest steunde was Hoskins. Hij kwam vrijwel elke dag op bezoek in het poppenhuis. Voor juffrouw Fellowes was het duidelijk dat Hoskins elke kans aangreep om te ontsnappen uit zijn steeds moeilijker wordende rol als hoofd van Stasis Technologies, Ltd., en dat hij een sentimentele belangstelling had voor het kind dat al deze opwinding veroorzaakte, maar ze vermoedde ook dat hij het fijn vond om met haar te praten.

(Ze was inmiddels wat meer over hem te weten gekomen. Hij had de methode ontwikkeld om de echo's van de in het verleden doordringende mesonische stralen te analyseren; hij was een van de uitvinders geweest van de methode om Stasis op te bouwen. Zijn vaak koele, overdreven zakelijke manier van doen was slechts een poging om een vriendelijke aard te verbergen waar anderen soms maar al te gemakkelijk misbruik van maakten, en, o ja, hij was inderdaad getrouwd, heel duidelijk, en gelukkig ook.)

Op een dag liep Hoskins net op tijd bij haar binnen om een uitbarsting van haar mee te maken.

Het was een nare dag geweest, heel naar. Een nieuw team van doktoren uit Californië was met een hele nieuwe serie onderzoekingen komen aanzetten die ze Timmie wilden afnemen. Nu meteen. Iets dat te maken had met zijn houding en bekkenbouw. Bij de onderzoekingen werd een ingewikkeld bouwsel van koude metalen stangen gebruikt en kwam een hoop geduw en gepers kijken. Maar op dat moment voelde Timmie er weinig voor om tegen koude metalen buizen geduwd en geperst te worden. Juffrouw Fellowes, die toekeek hoe ze met hem bezig waren alsof hij een laboratoriumdier was, voelde zo'n heftige afschuw in zich opkomen, dat ze hen wel kon vermoorden.

'Genoeg!' riep ze ten slotte. 'Weg! Weg!'

Ze gaapten haar aan.

'Weg, zei ik! Het bezoek is voorbij. De jongen is moe. Jullie verbuigen zijn benen en rekken zijn rug uit. Zien jullie niet dat hij huilt? Weg! Weg!'

'Maar juffrouw Fellowes...'

Ze begon hun instrumenten bij elkaar te rapen. Snel trokken ze die uit haar handen. Ze wees naar de deur. Tegen elkaar mopperend, maakten ze zich ijlings uit de voeten.

In blinde woede staarde ze hen door de openstaande deur na, terwijl ze zich afvroeg welke onduldbare schending er nu op het programma stond en Timmie achter haar stond te snikken. Toen besefte ze dat Hoskins er was.

Hij vroeg: 'Zijn er problemen?'

Ze keek hem woedend aan. 'Dat zou ik wel zeggen!'

Ze draaide zich om naar Timmie en maakte een gebaar, waarop hij naar haar toe kwam rennen, zich aan haar vastklampte en zijn benen om haar heen sloeg. Ze hoorde de jongen iets mompelen, heel zacht, woorden die ze niet helemaal verstond.

Ze hield hem tegen zich aan.

Op ernstige toon zei Hoskins: 'Hij ziet er niet blij uit.'

'Zou u dat in zijn plaats zijn? Elke dag zitten ze nu aan hem, met hun bloedmonsters, hun gepor en hun tests. U had moeten zien wat ze daarnet met hem deden. Ze probeerden erachter te komen hoe zijn benen aan zijn lichaam vastzaten, daar leek het op. En nu krijgt hij ook ander eten. Het synthetische dieet waar Jacobs hem sinds maandag op heeft gezet, is voer dat ik zelfs een varken niet zou geven.'

'Dokter Jacobs zegt dat hij er sterker door zal worden en dat hij daardoor een betere weerstand opbouwt.'

'Weerstand tegen wat? Nog meer tests?'

'U moet niet vergeten, juffrouw Fellowes, dat het voornaamste doel van dit experiment is om zo veel mogelijk te weten te komen over...'

'Dat vergeet ik niet, doctor. En vergeet u niet dat we hier niet met een hamster of eem marmot, en zelfs niet met een chimpansee te maken hebben, maar met een echt menselijk wezen.'

'Niemand ontkent dat,' zei Hoskins. 'Maar...'

Ze onderbrak hem weer. 'Maar u doet allemaal alsof hij helemaal geen menselijk wezen is, geen menselijk kind. Volgens mij ziet u hem slechts als een soort kleine aap met een overall aan, en denkt u dat u zomaar...'

'We zien hem niet als een...'

'Wel! Wel! Daar blijf ik bij, doctor Hoskins. U zei dat uw bedrijf door Timmies komst weer meetelt. Als u een klein beetje dankbaarheid wilt tonen, moet u hen bij het arme kind vandaan houden, ten minste totdat hij oud genoeg is om iets meer te begrijpen van wat er van hem gevraagd wordt. Als hij een nare dag gehad heeft, heeft hij nachtmerries, kan hij niet slapen, ligt hij soms urenlang te gillen. Ik waarschuw u,' (en plotseling werd ze woedend) 'ik laat ze hier niet meer binnen. Nee!'

(Ze besefte dat haar stem steeds harder had geklonken en dat ze nu schreeuwde. Maar ze kon er niets aan doen.)

Hoskins keek haar zeer ontdaan aan.

'Het spijt me.' zei ze na een tijdje op een wat gematigder toon. 'Het was niet mijn bedoeling zo te schreeuwen.'

'Ik begrijp dat u boos bent. Ik begrijp waarom u boos bent.'

'Dank u.'

'Dokter Jacobs verzekert me dat de jongen gezond is, dat hij op geen enkele manier geschaad wordt door het onderzoekprogramma waaraan hij wordt... onderworpen.'

'Dan moet dokter Jacobs hier eens een nacht komen slapen, dan denkt hij er misschien wel anders over,' zei juffrouw Fellowes. Ze zag een geschrokken blik in de ogen van Hoskins en haar gezicht bloosde van schaamte om de onbedoelde, onwaarschijnlijke andere betekenis van wat ze zojuist gezegd had. 'Dan kan hij hem in het donker horen huilen, kan hij zien hoe ik naar zijn slaapkamer moet gaan en slaapliedjes voor hem moet zingen. Niet geschaad, doctor Hoskins? Als hij door dit alles geen schade ondervindt, dan komt dat doordat hij de eerste paar jaren van zijn leven onder de ergst denkbare omstandigheden heeft doorgebracht en er toch in geslaagd is te overleven. Als een kind een winter in de ijstijd overleeft, kan hij waarschijnlijk een hoop geprik en getest door een groep mensen in witte jassen aan. Maar dat betekent niet dat het goed voor hem is.'

'We zullen het onderzoekschema bij de volgende stafvergadering bespreken.'

'Ja. Zeker. Iedereen moet eraan herinnerd worden dat Timmie recht heeft op een menselijke behandeling. Een menselijke behandeling.'

Hoskins glimlachte. Ze keek hem vragend aan.

Hij zei: 'Ik dacht er net aan hoe u veranderd bent sinds de eerste dag, toen u zo kwaad was omdat ik u had opgezadeld met een Neanderthaler. U stond op het punt weg te lopen, weet u nog?'

'Ik zou nooit zijn weggelopen.' zei juffrouw Fellowes zacht.

'"Ik blijf bij hem... voorlopig," zei u. Dat waren uw woorden. U leek behoorlijk van streek te zijn. Ik moest u ervan overtuigen dat u echt voor een kind zou gaan zorgen en niet voor een soort kleine primaat die in een dierentuin thuishoorde.'

Juffrouw Fellowes sloeg haar ogen neer. Ze zei met zachte stem: Ik denk dat ik op het eerste gezicht niet helemaal begreep...' Ze maakte haar zin niet af.

Ze keek omlaag naar Timmie, die zich nog steeds aan haar vastklemde. Hij was nu veel kalmer. Ze klopte het jongetje zacht op zijn billen en stuurde hem weg naar zijn speelkamer. Hoskins keek naar binnen toen Timmie de deur opendeed en glimlachte kort toen hij daar de verzameling speelgoed zag liggen. 'Wat veel.' zei hij.

'Dat verdient het arme kind wel. Dat is alles wat hij heeft en hij verdient het met wat hij moet doormaken.'

'Natuurlijk. Natuurlijk. We zouden hem zelfs nog meer moeten geven. Ik zal u een aanvraagformulier sturen. Alles wat u maar denkt dat hij leuk vindt...'

Vriendelijk zei juffrouw Fellowes: 'U mag Timmie wel, hè?'

'Hoe zou ik anders kunnen? Hij is zo'n flink klein baasje! Hij is zo moedig.'

'Moedig, ja.'

'En u ook, juffrouw Fellowes.'

Ze wist niet wat ze daarvan moest denken. Zwijgend stonden ze tegenover elkaar. Hoskins leek zijn waakzaamheid te hebben laten varen; juffrouw Fellowes zag in zijn ogen een diepe vermoeidheid.

Met oprechte bezorgdheid zei ze: 'U ziet er moe uit, doctor Hoskins.'

'Vindt u, juffrouw Fellowes?' Hij lachte niet erg overtuigend. 'Dan zal ik moeten oefenen er wat levensechter uit te zien.'

'Is er een probleem ontstaan waarvan ik op de hoogte zou moeten zijn?'

'Probleem?' Hij leek verrast. 'Nee, geen probleem. Waarom denkt u dat? Ik heb een veeleisende functie, dat is alles. Niet omdat het zo ingewikkeld is, weet u. Ik vind het niet erg als iets ingewikkeld is. Maar dit is niet het werk dat ik het liefst zou willen doen. Kon ik maar weer gewoon laboratoriumwerk doen...' Hij schudde zijn hoofd. 'Ach, dat zit er voorlopig niet in. Ik heb uw klacht opgenomen, juffrouw Fellowes. We zullen zien hoe we Timmies onderzoekrooster wat minder inspannend kunnen maken. Voor zover mogelijk, tenminste, gezien het grote belang van wat we van hem te weten kunnen komen. Ik weet zeker dat u begrijpt wat ik bedoel.'

'Dat weet ik zéker,' zei juffrouw Fellowes met een stem die misschien net iets te koel klonk.

Tussenhoofdstuk vier: De Oorlogsraad

Het werd licht, de lucht was loodgrijs en er blies een harde wind van twee kanten tegelijk. Er was nog een klein wit stukje van de maan te zien, als een benen mes dat in de lucht hing. De mannen van de Oorlogsraad maakten zich klaar om de helling af te dalen naar het heiligdom van de glanzende stenen op de plek waar de drie rivieren samenkwamen.

Zij Die Weet stond opzij en bekeek hen van een afstand. Ze wou dat ze met hen mee naar beneden kon gaan.

Altijd waren het de mannen die iets interessants mochten doen, en altijd dezelfden: de jonge mannen, die nog vol levenslust waren. De oude mannen als Zilveren Wolk, Stinkende Muskusos en Vecht Als Een Leeuw namen de besluiten en gaven de bevelen, maar het waren de jongeren, Boom Van Wolven, Gebroken Berg, Gloeiend Oog, Ving Vogel In Struik en nog drie of vier anderen, die het ook echt déden. Zij waren degenen die echt leefden, dacht Zij Die Weet, die hen vreselijk benijdde.

Als er wild op de vlakten was, waren ze de Jachtraad. Ze slepen de punten van hun speren en wikkelden donkere stroken wolvebont om hun enkels om hun snelheid en kracht te geven, en dan trokken ze eropuit en jaagden de mammoeten van de rotsen, of ze verzamelden zich rond een ongelukkige neushoorn en staken hem tot hij neerviel, of ze wierpen de touwstenen naar de snelle rendieren in de hoop dat ze zich om hun poten wikkelden, zodat ze vielen. En daarna droegen of sleepten ze hun prooi terug naar het kamp, triomfantelijk zingend en dansend, en iedereen kwam naar buiten om hen te loven en hun namen uit te roepen, en daarna kregen ze de eerste keus van het pas klaargemaakte vlees, het hart, de hersenen en de andere goede delen.

En als iemand gezondigd had of een opperhoofd zijn tijd gehad had en naar de volgende wereld gestuurd moest worden, werden ze de Doodsraad en deden ze de maskers van berehuid op en haalden de ivoren staf des doods te voorschijn, waarna ze met hun slachtoffer uit het zicht van de stam gingen en deden wat gedaan moest worden. En dan keerden ze plechtig terug, achter elkaar aan lopend, het Lied van de Volgende Wereld zingend, dat alleen de mannen van de Doodsraad mochten zingen.

En als er zich in de buurt vijanden ophielden, werd het tijd dat deze mannen, dezelfde mannen, de Oorlogsraad werden en dat ze zich beschilderden met blauwe strepen over hun schouders en rode strepen om hun lendenen, en dat ze de gele leeuwemantels om hun schouders wierpen. Dat deden ze nu, en Zij Die Weet was vreselijk jaloers. De mannen stonden naakt in een cirkel, gespannen grapjes makend en lachend, terwijl de oude handwerksman Mammoetrijder de pigmenten mengde. Oorlog was de enige gelegenheid waarbij de mannen van de stam hun lichamen schilderden en het was nu lang geleden voor het laatst voorgekomen, zodat de pigmenten vers gemengd moesten worden. Dat kostte tijd. Maar Mammoetrijder wist hoe hij met de stenen moest malen en hoe hij het antilopevet moest mengen met het poeder, zodat het aan de huid zou plakken. Hij zat met zijn benen over elkaar geslagen over zijn werk gebogen. En de mannen van de Jachtraad wachtten tot hij klaar was. Hij had de benen buizen waarin de pigmenten bewaard werden te voorschijn gehaald en hij vermengde het vet in een stenen kom met het poeder. Eindelijk waren de kleuren nu klaar. Mammoetrijder gaf de kom met de rode kleur aan Gebroken Berg en de kom met de blauwe kleur aan Jonge Antilope, waarna de andere mannen in een rij gingen staan om geschilderd te worden.

Er werd nu steeds luider gelachen en gegrapt. De mannen waren bang voor wat komen zou, daarom lachten ze zoveel. De twee schilders gebruiken kwasten van vossestaart om de kleur aan te brengen, en dat alleen al bracht hen aan het lachen, want de kwasten kietelden zo. De strepen op de schouders waren gemakkelijk, een smalle blauwe over de rug, een brede over de borst en dan een blauwe Godinneveeg pal op de keel, op de plek waar het harde gedeelte van de keel uitsteekt, en nog een over het hart. Het was het schilderen van de lagere lichaamsdelen dat de meeste hilariteit gaf. Eerst kwam er een dikke rode streep over de onderbuik, vlak boven de manlijke geslachtsorganen, die helemaal rond liep naar de rug en over de bovenkant van de billen. Dan een dunne streep om elk dijbeen heen, vlak onder de manlijke geslachtsorganen. En dan, wat hen altijd aan het lachen maakte, de Godinnestreep in de lengte over het manlijke geslachtsorgaan en nog twee rode stippen op de ronde delen die eronder hingen. Gebroken Berg bracht de verf daar met een grote zwaai op en de mannen deden of ze het vreselijk vonden kietelen. Of misschien deden ze niet alsof.

Ga door, dacht Zij Die Weet. Verf mij ook! Ik heb geen manlijke geslachtsdelen, maar je kimt je rode strepen rond mijn lendenen en op mijn tepels aanbrengen, en als er dan gevochten gaat worden, is dat net zo goed. Want ik ben in elk opzicht net zo'n goed krijger als ieder van jullie. In elk opzicht. Ze waren nu bijna klaar. Alle mannen waren gedaan, behalve de twee schilders zelf. Nu bracht Gebroken Berg de onderste strepen op Jonge Antilope aan en Jonge Antilope bracht de hogere strepen aan op Gebroken Berg. Daarna ruilden ze hun verfkommen en bracht Jonge Antilope het rood aan bij Gebroken Berg en Gebroken Berg bracht het blauw aan bij Jonge

Antilope. Vervolgens bonden ze allemaal hun lendendoeken om hun middel en hun leeuwemantels over hun schouders, pakten hun speren en waren klaar om oorlog te voeren.

Of bijna klaar. Godinnevrouw moest eerst nog bij de drie bereschedels de oorlogswoorden voor hen uitspreken. Zij Die Weet zag dat de twee jongste Godinnevrouwen de schedels op het pad neerlegden en dat Godinnevrouw zelf de speciale kleren aantrok die ze moest dragen als ze de oorlogszegen uitsprak.

Zij Die Weet keek langs de helling omlaag, naar het heiligdom van glanzende stenen op de plek waar de rivieren samenkwamen. Er was daar niemand te zien.

Dit zou allemaal voor niets zijn als de Anderen ergens anders heen waren gegaan. Godinnevrouw had gezegd dat de voetafdrukken van de Anderen rond het heiligdom vers waren geweest, maar wat wist Godinnevrouw daar nou van? Zij was geen jager. De voetafdrukken die ze gezien had konden wel drie dagen oud zijn. De Anderen zouden nu al ver hier vandaan kunnen zijn.

Het enige dat ze hoefden te doen was snel omlaag naar het heiligdom gaan en de riten uitvoeren die volgens Zilveren Wolk noodzakelijk leken te zijn. Daarna kon het Volk weer naar het oosten trekken - weg van deze plaats en terug naar het vlakke, koude, lege land waar de Anderen zelden kwamen - en zijn eigen leven leiden. Als het eigenlijk helemaal niet nodig was om de Oorlogsraad eerst omlaag te sturen om het terrein af te zoeken op Anderen die in de buurt van het heiligdom op de loer konden liggen, verspilde Zilveren Wolk kostbare tijd. Het jaar verstreek, de dagen waren nu korter. Binnenkort zou het elke dag sneeuwen. Het Volk moest maar gauw afmaken wat het hier wilde doen en een veilige plek zoeken waar het zich kon vestigen gedurende de slechte maanden die zouden komen.

Maar waarschijnlijk had Godinnevrouw gelijk en waren er ergens Anderen in de buurt. En zou er oorlog komen, en zouden er mannen sterven, en misschien niet alleen mannen. Bewaart Het Verleden kwam achter haar staan en zei bijna pal in haar oor: 'De Godin is tegenwoordig heel streng voor ons. We zijn hier gekomen om haar te aanbidden, maar eerst neemt ze het jongetje mee en dan brengt ze ons midden tussen de Anderen.'

Zij Die Weet haalde haar schouders op. Ik zie geen Anderen. We zijn hier twee dagen en niemand heeft Anderen gezien.'

'Maar ze zijn er wel. Ze wachten op ons en verbergen zich beneden, klaar om aan te vallen. Ik weet het zeker.'

'Hoe weet je dat?'

'Ik heb erover gedroomd,' zei Bewaart Het Verleden. 'Ze waren onzichtbaar, als wezens van mist, toen werden ze half vast, als schaduwen, en toen sprongen ze overal om ons heen op uit de aarde en begonnen ze ons te doden.'

Zij Die Weet lachte wrang. 'Nog zo'n duistere droom.'

'Nog een?'

'Eergisternacht heeft Zilveren Wolk gedroomd dat hij weer een kind was en hij de zee in ging. Toen hij er weer uit kwam, begon hij bij elke stap die hij deed ouder te worden, tot hij algauw verschrompeld, krom en zwak was. Een droom van de dood, dat was het. En nu droom jij dat bij het heiligdom Anderen op ons staan te wachten.'

Bewaart Het Verleden knikte. 'En de Godin heeft het kind Hemelvuurgezicht weggenomen zonder daarvoor een teken te geven van haar tevredenheid. Ik vind dat we hier weg moeten gaan zonder plechtigheden daar beneden bij dat heiligdom te houden.'

'Maar Zilveren Wolk vindt van wel.'

'Zilveren Wolk wordt met de jaren angstig en slap,' zei Bewaart Het Verleden.

Zij Die Weet keek de ander woedend aan. 'Zou jij in zijn plaats opperhoofd willen zijn?'

'Ik?' Bewaart Het Verleden glimlachte. 'Niet ik, Zij Die Weet. Ik hoef echt geen opperhoofd te zijn. Als er op de wereld één vrouw is die er in haar hart naar verlangt opperhoofd te worden, Zij Die Weet, denk ik dat jij dat bent. Ik hoef die last niet op mijn schouders te hebben. Maar toch denk ik dat de tijd gekomen is dat Zilveren Wolk zijn staf, kap en mantel moet neerleggen.'

'Nee.'

'Hij is oud en wordt zwak. Je kimt de vermoeidheid in zijn ogen zien.'

'Hij is sterk en wijs,' zei Zij Die Weet zonder veel overtuiging. 'Je weet dat wat je zegt niet waar is.'

'Denk je, Bewaart Het Verleden? Denk je?'

'Kalm maar, vrouw. Als je me slaat, zorg ik ervoor dat ze je van de heuvel af gooien.'

'Je noemt me een leugenaar.'

'Ik zei dat je iets zegt dat niet waar is.'

'Dat is hetzelfde.'

'Een leugenaar die zelfs tegen zichzelf liegt, is geen echte leugenaar, maar een idioot. Jij en ik en Godinnevrouw weten dat Zilveren Wolk niet langer geschikt is als opperhoofd. Ieder van ons vindt dat en heeft het op haar eigen manier gezegd. En als de mannen het ook beginnen te beseffen, zal de Doodsraad zijn werk moeten doen.'

'Misschien.' zei Zij Die Weet ongemakkelijk.

'Waarom verdedig je hem dan?'

'Ik heb medelijden met hem. Ik wil niet dat hij moet sterven.'

'Wat gevoelig van je. Maar het opperhoofd weet hoe alles in zijn werk gaat. Herinner je je de tijd nog dat Zwarte Sneeuw opperhoofd was en hij ziek werd van de groene gal en niets hem beter kon maken, en hij voor ons allemaal opstond en zei dat zijn tijd gekomen was? Aarzelde hij zelfs maar één moment? En het was hetzelfde met Grote Boom vóór hem, de vader van Zilveren Wolk, toen ik nog een meisje was. Jij was nog niet eens geboren. Grote Boom was een groot opperhoofd, maar op een dag zei hij: Ik ben te oud, ik kan niet langer opperhoofd zijn, en toen de avond viel, was hij dood. Zo moet het ook met Zilveren Wolk gebeuren.'

'Nog niet. Nog niet.'

Koel zei Bewaart Het Verleden: 'Zelfs al veroorzaakt hij een ramp voor ons? Wat hij misschien nu op dit moment aan het doen is. Het was fout om naar deze plaats te komen, dat zie ik nu in, al dacht ik er eerst anders over. Waarom verdedig je hem zo hardnekkig? Hij betekent niets voor je. Ik dacht dat je hem zelfs niet erg mocht.'

'Als Zilveren Wolk sterft, wie wordt er dan opperhoofd, denk je?'

'Gloeiend Oog, neem ik aan.'

'Precies. Gloeiend Oog!' Zij Die Weet grijnsde wraakgierig. 'Laat ik je dit vertellen, Bewaart Het Verleden: ik blijf liever zitten met die wauwelende oude Zilveren Wolk en sterf onder de speren van de Anderen, dan dat ik nog tien jaar in deze stam moet leven met Gloeiend Oog als opperhoofd!'

'Ah,' zei Bewaart Het Verleden. 'Aha! Nu begrijp ik het. Je laat je gezond verstand, zelfs het leven zelf, verdringen door je eigen persoonlijke haatgevoelens, Zij Die Weet. Wat doe je belachelijk! Wat idioot!'

'Als je zo doorgaat, sla ik je toch nog.'

'Begrijp je dan niet...'

'Nee,' zei Zij Die Weet. 'Nee, ik begrijp er niets van. Maar genoeg nu. Kijk, kijk, daar beneden!'

Terwijl de twee vrouwen hadden staan praten, had Godinnevrouw de Oorlogsraad gezegend en waren de mannen, op de juiste manier geschilderd en uitgerust, de heuvel afgedaald om posities in te nemen rondom het heiligdom van de glanzende stenen. Daar stonden ze nu voor, schouder aan schouder, uitdagend met hun speren zwaaiend en alle kanten op turend. En daar waren de Anderen, uit het niets opgedoken, net als de mistwezens die vaste vorm hadden aangenomen in de droom van Bewaart Het Verleden.

Waar waren ze vandaan gekomen? Ze moesten zich verborgen hebben gehouden in de dichte struiken langs een van de drie rivieren, uit het zicht. Misschien hadden ze zich wel op een magische manier verborgen, zodat ze er zelf als struiken hadden uitgezien, tot het tijd werd om te voorschijn te komen.

Het waren er acht of tien. Nee, meer dan tien. Zij Die Weet probeerde ze te tellen, maar ze had beide handen opgebruikt en er waren er nog steeds meer die geteld moesten worden. Er bleef nog minstens wel een handvol over. Terwijl de Oorlogsraad slechts uit negen krijgers bestond.

Het zou een slachting worden. Zilveren Wolk had alle jonge mannen van de stam de dood ingejaagd.

'Wat zijn ze lelijk!' fluisterde Bewaart Het Verleden krassend, terwijl ze de onderarm van Zij Die Weet zo hard vastklemde dat het pijn deed. 'Net monsters! Uit een nachtmerrie! Toen ik ze in mijn droom zag, waren ze lang zo walgelijk niet als dit!'

'Ze zien eruit zoals ze eruit moeten zien.' zei Zij Die Weet. 'Zo zien Anderen eruit.'

'Jij hebt ze eerder gezien. Ik niet. Nee, die platte gezichten van hen! Die magere nekken. Hun armen, hun benen... zo lang. Net spinnepoten!'

'Net spinnen, ja.'

'Kijk. Kijk.'

De hele stam was nu samengestroomd op het kleine uitkijkpunt boven het heiligdom van de drie rivieren. Alle ogen waren op de gebeurtenissen beneden gericht. Zij Die Weet hoorde de ruwe, zware ademhaling van Zilveren Wolk vlakbij. Een kind huilde. Een paar Moeders leken ook te huilen. Beneden gebeurde iets vreemds. Het leek bijna een dans.

De mannen van de Oorlogsraad stonden nog steeds in een rechte lijn schouder aan schouder voor het heiligdom. Ze keken bezorgd, maar ze hielden stand, hoe graag ze ook de benen zouden willen nemen.

De Anderen hadden tegenover hen een rij gevormd op misschien twintig passen afstand. Zij stonden ook schouder aan schouder, grote, vreemd uitziende mannen met platte gezichten en lange speren in hun handen.

Maar er werd niet aangevallen.

De twee groepen krijgers stonden daar gewoon en staarden elkaar aan over het stukje niemandsland dat hen scheidde. Niemand bewoog. De mannen leken zelfs niet te ademen. Ze stonden stil als standbeelden. Zou het mogelijk zijn dat de Anderen even bang waren als de mannen van de Oorlogsraad moesten zijn? De Anderen zouden zulke meedogenloze moordenaars zijn. En ze waren met minstens een handvol mannen meer dan de Oorlogsraad. Maar er gebeurde niets. Niemand deed een zet.

Gloeiend Oog was de eerste die de impasse probeerde te doorbreken. Hij deed een stap naar voren. Even later deed iedereen van de Oorlogsraad eveneens een stap naar voren.

Gloeiend Oog schudde dreigend met zijn speer en keek met een woeste blik naar de Anderen, terwijl hij een geluid maakte dat lang en laag klonk en tegen de heuvel op galmde naar de toeschouwers boven: 'Hoooo.'

De Anderen keken elkaar aan en fronsten hun voorhoofd. Ze leken verward, onzeker, van streek.

Een van hun mannen deed ook een stap naar voren, gevolgd door zijn hele rij. Hij schudde ook met zijn speer.

'Hooooo.'

‘Hoooooo.’

'Hooooooo.'

Zij Die Weet en Bewaart Het Verleden keken elkaar verbaasd aan. Het enige dat ze daar beneden aan beide kanten deden was idiote geluiden naar elkaar maken! Moest zo een gevecht beginnen? Misschien wel, ze wist het niet. Maar als dat zo was, was het een idiote manier van doen.

Misschien wisten de mannen daar beneden ook niet precies wat ze moesten doen. Hun krijgers, besefte Zij Die Weet, hadden nooit eerder tegen de Anderen gevochten en waren hen tot nu toe zelfs nog nooit tegen het lijf gelopen. Zij was de enige van de stam wie dat wel was overkomen, die keer dat ze die Andere alleen bij de ijskoude poel was tegengekomen. En die ene keer, zo lang geleden, had de Andere zich omgedraaid en was bij haar vandaan gevlucht.

Nu stonden die Anderen daar gewoon bezorgd te kijken en deden de idiote geluiden na die de mannen van de Oorlogsraad maakten. Zelfs al waren de Anderen talrijker dan de Doodsraad en leken ze betere wapens te hebben.

Waarom? Waren de gevreesde Anderen een ras van lafaards?

'Hooooo.'

'Hooooo.'

'Hooooo.’

'Hooooo.'

'Moet je ze horen.' zei Zij Die Weet giechelend. 'Het lijken wel uilen.'

Toen bewoog er beneden iets. De hele rij mannen van de Oorlogsraad was iets gedraaid, zodat ze nu in een kleine hoek stonden ten opzichte van de voorkant van het heiligdom. En de Anderen waren in dezelfde hoek meegedraaid, nog steeds in formatie, terwijl ze de mannen van de Oorlogsraad bleven aankijken.

Er werd nog meer geloeid. De rijen bewogen nog iets, zonder echt ergens heen te gaan. Toen bewogen ze terug. Speren werden opgeheven en geschud, maar niet gegooid.

'Ze zijn bang voor elkaar!' zei Bewaart Het Verleden vol verbazing.

'Hoooo.'

‘Hoooo.'

'We moeten ze gewoon aanvallen.' mompelde Zij Die Weet. 'Dan zouden ze meteen omkeren en vluchten!'

'Hoooo.'

'Hoooo.'

'Net uilen.' zei Bewaart Het Verleden.

Het was om gek van te worden. Deze patstelling zou eeuwig kunnen doorgaan. Zij Die Weet kon het niet langer aanzien. Ze liep naar de plek waar Mammoetrijder met de twee schalen oorlogsverf voor zich op de grond zat en trok haar jurk weg. Verbaasd keek Mammoetrijder op.

'Geef de verf.' zei Zij Die Weet.

'Maar je kunt niet...'

'Dat kan ik wel.'

Ze bukte zich, griste snel de kom met blauw pigment weg en kladderde slordig wat verf op elke borst. Toen pakte ze het rood en maakte een grote driehoek op haar buik, dwars over haar onderbuik en langs haar dijen, en een klodder op het donkere plukje haar in haar lendenen. Iedereen keek nu haar kant op. Ze vroeg Mammoetrijder maar niet om strepen oorlogsverf op haar rug te maken; ze betwijfelde of hij dat zou doen en ze wilde geen tijd verspillen door met hem in discussie te gaan. Het deed er niet toe. Ze was niet van plan de vijand daar beneden de rug toe te keren.

Anderen! dacht ze onstuimig. Lafaards, allemaal!

Zilveren Wolk kwam nu naar haar toe, zich aarzelend voortbewegend en zijn pijnlijke been ontziend.

'Wat doe je, Zij Die Weet?'

'Ik  maak me klaar om jouw oorlog voor je uit te vechten.' zei ze. En ze trok haar jurk weer aan en begon de helling af te dalen naar de plaats van het heiligdom van de glanzende stenen.

Hoofdstuk zeven: Weerstand

33

Sam Aickman zei: 'Speel het gesprek met die schoft nog eens af, Jerry.'

Hoskins schoof een kopie in de gleuf. Op het scherm, vooraan in de vergaderzaal, verscheen het gezicht van Bruce Mannheim, precies zoals het tijdens het telefoongesprek te zien was geweest op het scherm van Hoskins' eigen telefoon. Een opvallend knipperend groen sterretje in de rechter benedenhoek van het scherm gaf aan dat het gesprek was opgenomen met medeweten en toestemming van de opbellende persoon. Mannheim was een jeugdige man met een vol gezicht en dik krullend rood haar dat plat op zijn schedel lag en hij had een rossige, blozende gelaatskleur. Hoewel baarden al enkele jaren uit de mode waren, behalve bij heel jonge en heel oude mannen, had hij een korte, keurig geknipte sik en een kleine, ruige snor.

De alom bekende advocaat voor de rechten van kinderen zag er heel oprecht, heel eerlijk en heel serieus uit.

Hoskins vond hem er ook heel ergerlijk uitzien.

Op het scherm zei Mannheim: 'De kwestie is, doctor Hoskins, dat ons laatste gesprek allesbehalve vruchtbaar was en ik kan u gewoon niet langer op uw woord geloven dat de jongen onder aanvaardbare omstandigheden gehuisvest wordt.'

'Waarom niet?' antwoordde Dr. Hoskins op het scherm. 'Is mijn woord plotseling ongeloofwaardig geworden?'

'Daar gaat het niet om, doctor. We hebben geen redenen om te twijfelen aan uw woord. Maar we hebben evenmin redenen om het voor zoete koek aan te nemen en sommige leden van mijn adviesraad beginnen te vinden dat ik tot nu toe te gemakkelijk akkoord ben gegaan met uw eigen uitleg van de status van de jongen. Het punt is dat niemand de situatie ter plekke geïnspecteerd heeft.'

'U spreekt over het kind alsof het een of ander verborgen wapen is, meneer Mannheim.'

Mannheim glimlachte, maar in zijn bleekgrijze ogen stond weinig geamuseerdheid te lezen. 'Begrijpt u mijn situatie alstublieft. Ik sta onder aanzienlijke druk van de openbare mening die ik vertegenwoordig, doctor Hoskins. Ondanks al uw communiqués beginnen veel mensen te denken dat een kind dat op deze manier hierheen is gehaald en wordt vastgehouden in wat een eenzame opsluiting voor onbeperkte tijd blijkt te zijn, een kind is dat wordt onderworpen aan een wrede en onmenselijke straf.'

'Daar hebben u en ik het al meer dan eens over gehad,' zei Hoskins. Het kind krijgt de beste behandeling die het maar krijgen kan, en dat weet u. Er wordt vierentwintig uur per dag voor hem gezorgd en hij wordt dagelijks medisch onderzocht, en hij volgt een perfect uitgebalanceerd dieet dat al wonderen heeft verricht voor zijn lichamelijke conditie. We zouden gek zijn als we het anders deden, en wat we allemaal ook mogen zijn, gek zijn we niet.'

'Ik moet bekennen dat u me dat allemaal verteld hebt. Maar u staat nog steeds niemand van buiten toe om de dingen te bevestigen die u beweert. En de brieven en telefoontjes die ik dagelijks krijg... de verontwaardiging, de druk van bezorgde burgers...'

'Als u onder druk staat, meneer Mannheim,' zei Hoskins zonder plichtplegingen, 'dan wijs ik u erop dat dat komt omdat u deze zaak zelf in beweging hebt gebracht. En nu leggen uw eigen mensen u het vuur, dat u eigenhandig hebt aangewakkerd, een beetje na aan de schenen.'

'Zo behandel je dat soort mensen, Jerry-boy!' zei Charlie Mc-Dermott, de controller.

'Misschien een beetje bot, lijkt me,' zei Ned Cassiday. Hij was hoofd Juridische Zaken. Het was zijn werk om te zorgen dat hun handelingen binnen de wet bleven.

Het opgenomen gesprek ging verder op het scherm.

'...hier noch daar, doctor Hoskins. We blijven terugkeren tot één fundamenteel punt, namelijk dat een kind bij zijn ouders en uit zijn huis vandaan is gerukt...'

'Een Neanderthalerkind, meneer Mannheim. De Neanderthaler was een primitieve, wilde, nomadische vorm van de mens. Niemand weet of Neanderthalers echte huizen hadden, zelfs niet of ze wel een ouder-kind relatie hadden zoals wij die kennen. Het zou heel goed zo kunnen zijn dat we dit kind uit een volkomen woest, vijandig en miserabel bestaan hebben gehaald, wat volgens mij veel waarschijnlijker is dan het beeld dat u schildert, waarin wij hem hardvochtig uit zijn idyllische kerstkaartachtige gezinnetje in het verre Pleistoceen hebben gerukt.'

'Beweert u dat Neanderthalers niet veel meer dan beesten zijn?' vroeg Mannheim. 'Dat het kind dat u uit het Pleistoceen hebt gehaald eigenlijk gewoon een soort aap is die op zijn achterpoten loopt?'

'Beslist niet. Zoiets beweren we beslist niet. Neanderthalers waren primitief, maar ze waren ongetwijfeld menselijk.'

'Want als u probeert te stellen dat uw gevangene geen mensenrechten heeft omdat hij niet menselijk is, doctor Hoskins, wil ik u erop wijzen dat de geleerden het er unaniem over eens zijn dat Homo neanderthalensis in feite gewoon een ondersoort is van ons eigen ras, Homo sapiens, en daarom...'

'Allejezus nog aan toe,' barstte Hoskins uit. 'Luistert u dan helemaal niet naar me? Ik zeg nou juist dat we het erover eens zijn dat Timmie menselijk is.'

'Timmie?' zei Mannheim.

'Het kind wordt hier Timmie genoemd, ja. Dat heeft in alle nieuwsverslagen gestaan.'

Van opzij mompelde Ned Cassiday: 'Wat waarschijnlijk een fout is geweest. Daardoor gaan de mensen het kind te veel beschouwen als een echt kind. Als je ze namen geeft, maak je ze te echt in de ogen van het publiek en als er dan problemen rijzen...'

'Het kind is echt, Ned,' zei Hoskins. 'En er rijzen geen problemen.'

Op het scherm zei Mannheim: 'Goed, doctor. We zijn het er allebei over eens dat we het over een menselijk kind hebben. En we zijn het evenmin oneens over een ander fundamenteel punt, namelijk, zoals ik zoëven zei, dat u dit kind op eigen gezag onder uw hoede hebt genomen en dat u geen juridische aanspraak op hem kunt maken. U hebt dit kind in feite ontvoerd, mag ik wel stellen.'

'Juridische aanspraak? Volgens welke wetten? Waar? Welke wetten heb ik overtreden? Laat u me de pleistoceense rechtbank zien waarvoor ik me zal moeten verantwoorden!'

'Het feit dat de mensen in het Pleistoceen geen rechtbanken hebben, betekent niet dat ze geen rechten hebben,' zei Mannheim glad. 'U ziet dat ik de tegenwoordige tijd gebruik als ik naar deze uitgestorven mensen verwijs. Nu tijdreizen werkelijkheid is geworden, is alles tegenwoordige tijd. Als we mensen kunnen lastig vallen die veertigduizend jaar geleden leefden, dan moeten de mensenrechten en égards die onvervreemdbaar aan onze eigen samenleving verbonden zijn, natuurlijk ook gelden voor die mensen. U zou toch niet willen beweren dat Stasis Technologies, Ltd. het recht heeft om het een of ander dorp in het tegenwoordige Brazilië, Zaïre of Indonesië binnen te gaan en daar gewoon naar willekeur een kind weg te halen, alleen maar ten dienste van...'

'Dit is een uniek experiment van immens wetenschappelijk belang, meneer Mannheim!' barstte Hoskins uit.

'Nu denk ik dat ü niet naar mij luistert, doctor Hoskins. Het gaat me niet om het motief, het gaat me om het juridische aspect. Zou u het zelfs omwille van een wetenschappelijk onderzoek gerechtvaardigd vinden een kind uit een huidige stamcultuur uit zijn geboortedorp weg te halen en hem hierheen te brengen, zodat antropologen hem kunnen bestuderen, ongeacht de gevoelens van de ouders van het kind of andere verzorgers?'

'Natuurlijk niet.'

'Maar stamculturen in het verleden zijn loslopend wild?'

Hoskins zei: 'Dat is niet te vergelijken. Het verleden is een gesloten boek. Het kind dat we nu onder onze hoede hebben, is al veertigduizend jaar dood, meneer Mannheim.'

Ned Cassiday snakte naar adem en begon heftig met zijn hoofd te schudden. Hoskins nam aan dat Cassiday hier nieuwe, verontrustende juridische haken en ogen aan zag, die waarschijnlijk nooit ter sprake hadden mogen komen. Mannheim zei: 'Ik snap het. Het kind is dood, maar het wordt dag en nacht verzorgd? Kom nou, doctor Hoskins. Uw redenatie is absurd. In het tijdperk van tijdreizen hebben de oude scheidslijnen tussen "dood" en "levend" niet meer dezelfde waarde. U hebt het gesloten boek waar u het eerder over had geopend en u kunt het niet zomaar weer dichtslaan omdat u dat zegt. Of u het leuk vindt of niet, we leven nu in een tijd van paradoxen. Het kind is even levend als u en ik, nu u hem van zijn eigen terrein naar onze stad hebt verplaatst, en we zijn het er beiden over eens dat hij menselijk is en verdient behandeld te worden als ieder ander kind. En dat brengt ons weer terug naar de kwestie van de verzorging die hij krijgt zolang hij bij ons is. Of u hem nou een ontvoeringsslachtoffer noemt, of het onderwerp van een uniek wetenschappelijk experiment, of een onvrijwillige gast in onze tijd, wat voor draai u er ook aan wilt geven, het enige waar het in feite om gaat is dat u naar willekeur een kind uit zijn geboorte-omgeving hebt weggehaald, zonder de toestemming van iemand die er iets over te zeggen had, en dat u hem opgesloten houdt in een soort opbergruimte. Moeten we in cirkels rond blijven redeneren? Het gaat maar om één ding. En u weet wat dat is. Ik vertegenwoordig een groot aantal bezorgde burgers en mij is gevraagd me ervan te overtuigen dat de mensenrechten van dit ongelukkige kind op de juiste manier erkend worden.'

'Ik maak bezwaar tegen uw gebruik van het woord "ongelukkig". Ik heb u steeds weer duidelijk gemaakt dat het kind...'

'Goed. Ik trek dat woord in, als u erover valt. De rest van mijn beweringen blijven zoals ze zijn.'

Hoskins zei, zonder een poging te doen zijn groeiende ongeduld te verbergen: 'Wat wilt u nu precies van ons, meneer Mannheim?'

'Dat heb ik u gezegd. Een inspectie ter plaatse, zodat we de omstandigheden waarin het kind verkeert kunnen zien en ons zelf een mening kunnen vormen.'

De Hoskins op het scherm sloot even zijn ogen. 'U houdt wel vol, hè? U bent nergens tevreden mee, behalve als u hierheen mag komen om alles persoonlijk te controleren?'

'Daarop weet u zelf het antwoord.'

'Goed, ik zal weer contact met u opnemen, meneer Mannheim. Tot nu toe hebben alleen bevoegde wetenschappelijke onderzoekers Timmie bezocht en ik weet niet zeker of u tot die categorie behoort. Ik zal een vergadering van mijn adviesraad bijeen moeten roepen om dit allemaal te bespreken. Dank u hartelijk voor uw telefoontje, meneer Mannheim. Het was een genoegen met u te spreken.'

Het scherm werd donker.

Hoskins keek de kamer rond.

'Nou? Dat was het dan. Jullie zien het probleem. Hij is net een buldog die zijn tanden in de zoom van mijn broek heeft gezet. Hij laat niet los, hoe hard ik ook probeer hem los te schudden.'

Ned Cassiday zei: “En als het je op de een of andere manier lukt de buldog los te schudden, zal hij meteen weer op je af komen, en dan zal hij zijn tanden hoogstwaarschijnlijk in je been zetten, Jerry, niet alleen in de zoom van je broek.'

'Wat wil je daarmee zeggen, Ned?'

'Dat we hem zijn inspectie ter plaatse moeten gunnen. Als een gebaar van goede wil.'

'Is dat je weloverwogen juridische mening?'

Cassiday knikte. 'Je hebt die vent nu al wekenlang van je af gehouden, niet? Hij belt, jij houdt hem aan het lijntje, hij belt weer, je vindt een nieuwe manier om zijn argumenten af te wimpelen, enzovoort enzovoort enzovoort. Maar dat kun je niet eeuwig volhouden. Hij is net zo koppig als jij, en het verschil is dat koppigheid in zijn geval lijkt op toewijding aan een goede zaak, terwijl het in jouw geval op bewuste obstructie lijkt. Dit is de eerste keer dat hij echt vraagt om op het terrein te worden toegelaten, is het niet?'

'Inderdaad,' zei Hoskins.

'Zie je wel? Hij kan het steeds weer op een nieuwe manier blijven proberen. En dit kun je niet verhelpen met nog meer persberichten of nog een subetherisch interview met Candide Deveney. Mannheim zal de zaak meteen aanhangig maken en beweren dat we hier iets proberen te verbergen, dat we iets vreselijks te verbergen hebben. Laat hem komen en laat hem het jongetje zien. Misschien houdt hij dan lang genoeg zijn mond om ons de kans te geven het werk aan dit project af te ronden.'

Sam Aickman schudde zijn hoofd. 'Ik vind niet dat er ook maar enige reden is waarom we die vreselijke zeur zijn zin zouden moeten geven, Ned. Als we het kind nou in een kast opgesloten zouden houden, als hij nou een armzalig, ziekelijk geraamte was met puisten en scheurbuik, dat dag en nacht moord en brand gilde, maar het kind doet het uitstekend, volgens Jerry. Hij wordt wat zwaarder, ik hoor dat hij zelfs wat Engels leert spreken. Hij heeft het nog nooit zo goed gehad en dat moet zelfs voor Bruce Mannheim duidelijk zijn.'

'Precies,' zei Cassiday. 'We hebben niets te verbergen. Waarom zouden we Mannheim dan de kans geven om te laten lijken of we dat wel doen.'

'Hij heeft gelijk,' zei Hoskins. Hij keek rond door de kamer. 'Wat vinden de anderen ervan? Nodigen we Mannheim hier uit om naar Timmie te komen kijken of niet?'

'Voor mij kan hij naar de hel lopen.' zei Sam Aickman. 'Hij is een plaag. Ik zie geen reden waarom we hem zijn zin zouden geven.'

'Ik steun Ned Cassiday.' zei Frank Bruton. 'Laat hem komen, dan is het tenminste gebeurd.'

'Het is riskant.' zei Charlie McDermott. 'Als hij eenmaal binnen is, weet je maar nooit waar hij verder nog over zal beginnen. Zoals Ned al zei, hij vindt altijd wel  weer iets nieuws. Door hem toe te staan de jongen te bezoeken, raken we niet van hem verlost en het zou de situatie zelfs nog erger voor ons kunnen maken. Ik stem tegen.'

'En jij, Elena?' vroeg Hoskins, terwijl hij zich omdraaide naar Elena Saddler, die Materiaallevering deed.

'Ik vind dat we hem moeten laten komen. We hebben niets te verbergen, zoals Ned zegt. We kunnen die man ons niet laten belasteren, zoals hij gedaan heeft. Als hij hier eenmaal geweest is, is het zijn woord tegen het onze, en we hebben onze televisie-opnamen van Timmie om de wereld te laten zien dat wij gelijk hebben en hij niet.'

Hoskins knikte somber. 'Twee voor, twee tegen. Dus ik heb de beslissende stem. Goed, dan moet het maar. Ik zal Mannheim zeggen dat hij kan komen.'

Aickman zei: 'Jerry, weet je zeker dat je wilt...'

'Ja,' zei Hoskins. Ik mag hem net zo min als jij, Sam. En ik wil ook niet dat hij hier langer dan twee minuten rondsnuffelt. Hij is een plaag, precies zoals je zegt. En juist omdat hij zo'n plaag is, ben ik tot de conclusie gekomen dat we hem beter zijn zin kunnen geven. Laat hem Timmie zien, de florerende en opbloeiende Timmie. Laat hem juffrouw Fellowes ontmoeten en zelf uitzoeken of er hier sprake is van kindermishandeling. Ik denk net als Ned dat het bezoek hem misschien tot zwijgen brengt. Zo niet, nou, dan zijn we niet slechter af dan nu. Dan blijft hij zeuren en mekkeren en blijven we al zijn beschuldigingen ontkennen. Maar als we zijn vraag om een bezoek gewoon afwijzen, zal hij ons bestoken met allerlei nieuwe beschuldigingen, en God mag weten wat we dan moeten doen om die te weerleggen. Daarom stem ik ervoor de buldog een bot toe te werpen. Op die manier maken we nog enige kans tegen hem, anders zijn we er geweest. Mannheim krijgt een uitnodiging om hier te komen kijken, klaar uit. Vergadering verdaagd.'

34

Juffrouw Fellowes deed Timmie net in bad toen de intercom in de andere kamer klonk. Deze storing ontlokte haar een dreigende blik. Ze keek naar de jongen in de badkuip. Het bad was niet langer een beproeving voor hem. Het was meer een sport: hij keek er elke dag naar uit. Het gevoel half ondergedoken in warm water te liggen was niet langer bedreigend voor hem. Het was voor hem duidelijk een wonderbaarlijke, luxueuze behandeling, niet alleen het gevoel van het warme water zelf, maar het genoegen er helemaal roze, schoon en lekker ruikend uit te komen. En natuurlijk was niets leuker dan een beetje rond te spetteren. Hoe langer hij hier woonde, hoe meer Timmie op een gewoon klein jongetje begon te lijken, dacht juffrouw Fellowes.

Maar ze wilde hem niet al te lang zonder toezicht in de badkuip achterlaten. Niet dat ze zich erg bezorgd maakte dat hij zou verdrinken. Kleine jongetjes van zijn leeftijd verdronken in de regel niet in hun badkuip, en deze scheen een gevoel van zelfbehoud te hebben dat gezond genoeg was. Maar als hij besluiten zou er zelf uit te komen en uitgleed en viel...

Ze zei: 'Ik ben zo terug, Timmie. Blijf gewoon in de badkuip zitten, ja?'

Hij knikte.

'Blijf in de badkuip. In de badkuip. Versta je me?'

'Ja, juf Fellowes.'

Niemand in de wereld zou de geluiden die Timmie gemaakt had herkend hebben als Ja, juf Fellowes. Niemand, behalve juffrouw Fellowes.

Nog steeds slecht op haar gemak, haastte ze zich naar de andere kamer en zei tegen het roostertje van de intercom: 'Wie is daar?'

'Doctor Hoskins, juffrouw Fellowes. Ik wilde vragen of Timmie vanmiddag nog een gast kan ontvangen.'

'Vanmiddag zou hij vrij hebben. Ik doe hem al in bad. Hij krijgt nooit bezoek nadat hij in bad is geweest.'

'Ja, dat weet ik. Dit is een speciaal geval.'

Juffrouw Fellowes lette op de geluiden uit de badkamer. Timmie was uitbundig met water aan het spatten en vermaakte zich kennelijk uitstekend. Ze hoorde het schaterende gelach van de jongen.

Wrevelig zei ze: 'Het zijn allemaal speciale gevallen, nietwaar, doctor Hoskins? Als ik iedereen binnen liet die een speciaal geval was, zou de jongen dag en nacht aan speciale gevallen worden blootgesteld.'

'Dit is ècht een speciaal geval, juffrouw Fellowes.'

Toch doe ik het liever niet. Timmie heeft net als iedereen recht op vrije tijd. En als u het goedvindt, doctor Hoskins, wil ik nu terug naar zijn bad, voordat...'

'Deze bezoeker is Bruce Mannheim, juffrouw Fellowes.'

'Wat?'

'U weet toch dat Mannheim ons bestookt met zijn vaste aanval van opgeheven trompetten en opruiende nonsens vrijwel vanaf het moment dat we bekendmaakten dat Timmie hier was, nietwaar?'

'Dat zal vast wel,' zei juffrouw Fellowes. Ze had er eigenlijk niet veel aandacht aan geschonken.

'Nou, hij heeft ongeveer om de drie dagen hiernaartoe gebeld om blijk te geven van de een of andere verontwaardiging. Ten slotte heb ik hem gevraagd wat hij van ons wilde, waarop hij aandrong op een inspectie ter plaatse. Dat was de term die hij gebruikte, "inspectie ter plaatse". Van Timmie. Alsof we hier een soort raketbasis hadden. We zijn er niet al te enthousiast over, maar we hebben een directievergadering belegd en uiteindelijk hebben we besloten dat weigeren meer kwaad dan goed zou doen. Ik ben bang dat we geen keus hebben, juffrouw Fellowes. We moeten hem binnenlaten.'

'Vandaag?'

'Over ongeveer twee uur. Hij is een zéér vasthoudend man.'

'U had me wel iets eerder kunnen waarschuwen.'

'Dat had ik ook gedaan, als ik gekund had, juffrouw Fellowes. Maar Mannheim overdonderde me toen ik hem belde om te zeggen dat hij kon komen. Hij zei dat hij meteen kwam en toen ik zei dat ik niet wist of dat wel mogelijk was, begon hij weer met zijn verdenkingen en beschuldigingen. Ik denk dat hij wilde doen voorkomen dat we tijd rekten, zodat we de littekens kunnen verbergen die Timmie heeft opgelopen door al die afranselingen die we hem geven, of iets dergelijks. In elk geval zei hij ook dat hij vóór de maandelijkse vergadering van zijn directie, morgen, kwam en dat dat een mooie gelegenheid voor hem zou zijn om verslag te doen van Timmies toestand, en daarom...' Hoskins maakte de zin niet af. 'Ik  weet dat het kort dag is, juffrouw Fellowes. Alstublieft, u maakt toch geen bezwaar, hè? Alstublieft.'

Ze raakte overmand door medelijden met hem. Gevangen tussen de onvermoeibare politieke opruier aan de ene kant en de humeurige kenau van een verpleegster aan de andere kant. Die arme, zielige man.

'Goed, doctor Hoskins.' zei ze. 'Deze ene keer. Ik zal zien of ik al zijn littekens met make-up kan wegwerken voordat hij hier komt.'

Ze liep al terug naar de badkamer terwijl Hoskins' dankbaarheid nog steeds uit de intercom klonk. Timmie was druk bezig met een zeeslag tussen een groene plastic eend en een paars plastic zeemonster. De eend scheen te winnen.

'Je krijgt gezelschap vanmiddag.' zei juffrouw Fellowes tegen de jongen. Ze kookte over van woede. 'Er komt een man om ons te controleren. Om te zien of we je mishandeld hebben. Niet te geloven. Mishandeld!'

Timmie keek haar gelaten aan. Zijn pas verworven woordenschat was bij lange na niet voldoende om dit te begrijpen. Maar dat had juffrouw Fellowes ook niet echt verwacht.

'Wie komt?' vroeg hij.

'Een man.' zei ze. 'Een gast.'

Timmie knikte. 'Aardige gast?'

'Laten we het hopen. Vooruit, het is tijd om uit bad te komen en je af te drogen.'

'Meer bad! Meer bad!'

'Meer bad morgen. Kom nou, nu meteen, Timmie!'

Met tegenzin klom hij uit de badkuip. Juffrouw Fellowes droogde hem af en bekeek hem snel. Nee, geen zichtbare sporen van zweepslagen. Helemaal geen sporen van beschadigingen. De jongen was in goede conditie. Vooral als ze hem vergeleek met het vuile, smerige jongetje vol krassen en builen dat op die eerste vreemde, beangstigende avond, midden in een berg zand, stenen, mieren en pollen gras, uit de stasisschep was gerold. Timmie was kerngezond. Hij was sindsdien een paar kilo aangekomen, zijn schrammen waren genezen en zijn verzameling builen was al lang geleden verdwenen. Zijn haar was netjes geknipt, zijn vingernagels eveneens. Laat Bruce Mannheim maar proberen iets te vinden om over te klagen. Laat hem het maar proberen!

Normaal gesproken zou ze Timmie na het bad zijn pyjama hebben aangetrokken, maar alles was nu anders, want er kwam een gast, een heel bijzondere gast. Dat vereiste formele kleding: de paarse overall met de rode knopen, dacht juffrouw Fellowes.

Timmie grijnsde toen hij ze zag. Het waren ook zijn lievelingskleren.

'En nu misschien een hapje eten, voordat de visite komt. Wat vind je daarvan, Timmie?'

Ze trilde nog van woede.

Bruce Mannheim, dacht ze kil. Die bemoeial. Die herrieschopper. Een kinderadvocaat noemde hij zichzelf! Wie had hem ooit gevraagd om als advocaat op te treden? Een beroepsopruier, meer was hij niet. Een openbare lastpost.

'Juffrouw Fellowes?'

De stem van Hoskins klonk weer door de intercom.

'Wat is er, doctor? Ik dacht dat meneer Mannheim pas over een half uur verwacht werd.'

'Hij is vroeg.' zei Hoskins. 'Zo is hij nou eenmaal, ben ik bang.' Er klonk iets vreemds, iets schaapachtigs in zijn stem. 'En ik ben ook bang dat hij iemand heeft meegenomen zonder ons te zeggen dat hij dat van plan was.'

'Twee bezoekers is te veel.' zei juffrouw Fellowes onvermurwbaar.

'Ik weet het. Ik weet het. Alstublieft, juffrouw Fellowes. Ik had er geen idee van dat hij nog iemand zou meenemen. Maar Mannheim staat erop dat ze meegaat om naar Timmie te kijken. En nu we toch zo ver zijn gegaan... het risico dat we hem tegen het zere been schoppen... begrijpt u? Begrijpt u?'

Hij smeekte dus weer. Hij was echt doodsbang voor die Mannheim. Waar was de sterke, onoverwinnelijke Dr. Gerald Hoskins, die ze eens gekend had, gebleven?

'En wie is die andere persoon?' vroeg ze na een tijdje. 'Die onverwachte gast?'

'Een collega van hem, een adviseur van zijn organisatie. Misschien kent u haar. Dat is zelfs waarschijnlijk. Ze is een expert op het gebied van probleemkinderen, iemand die lid is van allerlei regeringscommissies en -instituten, een vrouw met een zeer indrukwekkende achtergrond. Ik moet u erbij zeggen dat ze zelfs enige tijd in aanmerking kwam voor uw eigen functie, maar we vonden - ik vond - dat ze niet echt beschikte over de warmte en liefde die we zochten. Ze heet Marianne Levien. Ik denk dat ze wel eens gevaarlijk zou kunnen zijn. Het laatste dat we kunnen riskeren is haar bij de poort de toegang te ontzeggen, nu ze er is.'

Vol afgrijzen drukte juffrouw Fellowes haar hand tegen haar mond.

Marianne Levien! dacht ze ontzet. God beware me. God beware ons allemaal!

35

De ovale deur van het poppenhuis ging open en Hoskins kwam binnen met vlak achter zich twee gedaanten. Hoskins zag er vreselijk uit. Zijn vlezig gezicht leek uit te zakken zodat het leek of hij in een dag tien jaar ouder was geworden. Zijn huid was asgrauw. In zijn ogen stond een verslagen, bijna onderdanige blik die juffrouw Fellowes vreemd en beangstigend vond.

Ze herkende hem nauwelijks. Wat was er aan de hand?

Met een zachte, onvaste stem zei hij: 'Dit is Edith Fellowes, de verzorgster van Timmie. Bruce Mannheim, juffrouw Fellowes. Marianne Levien.'

'En dit is Timmie?' vroeg Mannheim.

'Ja.' zei juffrouw Fellowes, die het woord uitspuwde om de plotselinge onverschilligheid van Hoskins goed te maken. 'Dit is Timmie!'

De jongen had in de achterkamer gezeten, zijn slaap- en speelkamer, maar hij was nieuwsgierig naar voren gekomen toen hij de bezoekers had horen binnenkomen. Nu kwam hij met een gestage, hobbelende pas naar hen toe gelopen. Juffrouw Fellowes juichte inwendig. Laat ze maar eens wat zien, Timmie! Mishandelen we je? Verberg je je onder het bed, rillend van angst en ellende?

Schitterend in zijn mooiste overall liep de jongen op de nieuwkomers af en staarde met een oprechte nieuwsgierigheid naar hen op.

Mooi zo, dacht juffrouw Fellowes. Mooi zo voor ons allemaal!

'Zo.' zei Mannheim. 'Dus jij bent Timmie.'

'Timmie.' zei Timmie, al was juffrouw Fellowes de enige in de kamer die begreep dat hij dat zei.

De jongen stak zijn hand omhoog naar Mannheim. Deze dacht kennelijk dat hij hem een hand wilde geven, en stak de zijne uit. Maar Timmie wist niets van handen schudden. Hij negeerde Mannheims uitgestoken hand en wiegde ongeduldig met de zijne heen en weer, terwijl hij hem zo ver hij kon naar boven uitstrekte. Mannheim leek in de war gebracht te zijn.

'Uw haar.' zei juffrouw Fellowes. 'Ik  vermoed dat hij nog nooit eerder iemand met rood haar heeft gezien. Dat moeten ze in de tijd van de Neanderthalers niet gehad hebben en er zijn hier nog geen mensen met rood haar bij hem op bezoek geweest. Alle soorten licht gekleurd haar schijnen hem enorm te fascineren.'

'Aha.' zei Mannheim. 'Dus dat is het.'

Hij grijnsde en knielde neer, waarop Timmie onmiddellijk zijn vingers in Mannheims dikke, krullende haardos stak. Niet alleen de kleur, maar ook de krullen moesten nieuw voor hem zijn, en hij onderzocht ze aandachtig.

Mannheim liet het met een grote dosis geduld toe. Hij was helemaal niet zoals ze zich had voorgesteld, moest juffrouw Fellowes tegenover zichzelf bekennen. Ze had verwacht dat hij een soort woest uit zijn ogen kijkende, vuurspuwende radicaal was die meteen aanklachten en handregels zou beginnen te spuwen en onvoorwaardelijk eisen voor veranderingen op tafel zou leggen. Maar hij bleek juist heel vriendelijk en zacht te zijn, een bedachtzame, serieus lijkende man, jonger dan ze verwacht had, die niet aarzelde om vriendschap te sluiten met Timmie.

Maar Marianne Levien was heel andere koek. Zelfs Timmie scheen niet te weten wat hij van haar moest denken, nadat hij er genoeg van kreeg Bruce Mannheims haar te onderzoeken en zich had omgedraaid om de andere bezoeker te bekijken.

Juffrouw Fellowes had zich al een mening gevormd: op het eerste gezicht mocht ze Levien al niet. En ze vermoedde dat Dr. Hoskins zich zo ongemakkelijk voelde door Leviens onverwachte bezoek, niet door de aanwezigheid van Bruce Mannheim.

Wat moet ze hier? vroeg juffrouw Fellowes zich af. Op welke manier wil ze het ons lastig maken?

Levien stond in de wereld van de kinderverzorging wijd en zijd bekend als een ambitieuze, agressieve, controversiële vrouw die zeer bedreven was in zelf-promotie en het gestaag laten groeien van haar carrière. Juffrouw Fellowes had nooit eerder echt oog in oog met haar gestaan, maar zoals ze haar nu aankeek, leek Levien in elk opzicht zo geducht en onaangenaam als haar reputatie aangaf.

Ze had meer weg van een actrice, of een zakenvrouw, of een actrice die de rol van zakenvrouw speelde, dan van een specialiste op het gebied van kinderverzorging. Ze droeg een nauwsluitende, glinsterende jurk die gemaakt was van dicht geweven vezels van een metaallegering, en op haar borst droeg ze een enorme, vlammende, gouden hanger in de vorm van een zon en op haar hoge voorhoofd een band van ingewikkeld geweven gouddraad. Haar haar glansde donker en was strak naar achteren getrokken om haar er nog strenger uit te doen zien. Haar lippen waren felrood, haar ogen waren opzichtig omlijnd met make-up. Een onzichtbare wolk parfum hing om haar heen.

Juffrouw Fellowes keek haar vol afkeer aan. Ze kon zich moeilijk voorstellen hoe Dr. Hoskins deze vrouw ook maar voor een fractie van een seconde als een mogelijke verzorgster voor Timmie had kunnen aanzien. Ze was in elk opzicht de tegenpool van juffrouw Fellowes. En waarom, vroeg juffrouw Fellowes zich af, had Marianne Levien eigenlijk interesse getoond voor de baan? Ze had zich ervoor moeten opsluiten en zich volkomen aan haar werk moeten wijden. En dat terwijl juffrouw Fellowes wist dat Levien altijd op stap was, constant bezig was met wetenschappelijke bijeenkomsten over de hele wereld en daar fel verdedigde meningen naar voren bracht die andere mensen met meer ervaring in de regel controversieel en lastig vonden. Ze zat vol met verbazingwekkende ideeën over hoe ze geavanceerde technieken kon toepassen bij het rehabiliteren van moeilijke kinderen: aardse liefde en toewijding, die gedurende het grootste deel van het menselijk bestaan meestal het probleem wel hadden opgelost, vervangen door wonderbaarlijke, glanzende, futuristische machines.

En ze was ook een bedreven politicus: Ze zat altijd wel in het een of andere comité, adviseerde hier en daar een invloedrijke commissie, en dook overal in allerlei belangrijke hoedanigheden op. Ze werd overal gezien en schoot als een raket omhoog in de kringen waarin ze vertoefde. Als ze de baan hier had gewild, die juffrouw Fellowes uiteindelijk gekregen had, moest dat alleen maar geweest zijn omdat ze het als een springplank had gezien naar iets veel groters.

Ik zal wel ouderwets zijn, dacht juffrouw Fellowes. Het enige dat ik zag was een kans om iets goeds te doen voor een ongewoon klein jongetje dat een ongewone hoeveelheid liefdevolle zorg nodig had.

Timmie stak zijn hand uit naar de glanzende metalige jurk van Marianne Levien. Zijn ogen glommen van opwinding. 'Mooi.' zei hij.

Levien deed snel een stap achteruit, buiten zijn bereik. 'Wat zei hij?'

'Hij vindt uw jurk mooi.' zei juffrouw Fellowes. 'Hij wil hem gewoon aanraken.'

'Dat heb ik liever niet. Hij gaat snel stuk.'

'Dan kunt u beter uitkijken. Hij is erg snel.'

'Mooi.' zei Timmie weer. 'Willen!'

'Nee, Timmie. Nee. Mag niet aankomen.'

'Wil!'

'Het spijt me. Nee. N-e-e.'

Timmie keek haar ontevreden aan. Maar hij haalde geen tweede keer uit naar Marianne Levien.

'Verstaat hij u?' vroeg Mannheim.

'Nou, hij blijft van de jurk af, hè?' zei juffrouw Fellowes glimlachend.

'En kunt u hem verstaan?'

'Soms. Meestal.'

'Dat gegrom van hem,' zei Marianne Levien, 'wat denkt u dat dat betekend kan hebben?'

'Hij zei "mooi". Uw jurk. Toen zei hij "willen". Aanraken, bedoelde hij.'

'Sprak hij Engels?' vroeg Mannheim verrast. 'Ik zou er niet op gekomen zijn.'

'Hij articuleert niet goed. Waarschijnlijk heeft dat een fysieke oorzaak. Maar ik kan hem verstaan. Hij heeft een vocabulaire van... eh, ongeveer honderd Engelse woorden, denk ik, misschien iets meer. Hij leert er elke dag een paar bij. Hij pikt ze zelf op als hij eraan toe is. U moet weten dat hij ongeveer vier jaar oud is. Ook al heeft hij nog zo'n late start, hij beschikt toch over de normale linguïstische bekwaamheden die u van een kind van zijn leeftijd kunt verwachten, en hij haalt snel in.'

'Zegt u dat een Neanderthalerkind dezelfde linguïstische bekwaamheden heeft als een menselijk kind?' vroeg Marianne Levien.

'Hij is een menselijk kind.'

'Ja. Ja, natuurlijk. Maar anders. Een aparte ondersoort, toch? En daarom zou je even grote verschillen verwachten in de geestelijke aanleg als verschillen in het fysieke voorkomen. Zijn uiterst primitieve gezichtsstructuur...'

Juffrouw Fellowes zei fel: 'Zo primitief is het helemaal niet, mevrouw Levien. Kijkt u maar eens naar een chimpansee als u wilt zien hoe een echt sub-menselijk gezicht eruitziet. Timmie heeft wat ongebruikelijk anatomische trekken, maar...'

'U gebruikte het woord sub-menselijk, niet ik,' zei Levien.

'Maar u dacht het.'

'Juffrouw Fellowes! Doctor Levien! Alstublieft! Een dergelijke rancune is nergens voor nodig.'

Doctor Levien? dacht juffrouw Fellowes met een snelle blik op Hoskins. Ach, ja, ja, dat zal wel.

Om zich heen kijkend zei Mannheim: 'Deze kleine kamertjes, is dit de hele leefomgeving van het jongetje?'

'Dat klopt,' antwoordde juffrouw Fellowes. 'Dat daar achter is zijn slaap- en speelkamer. Hier eet hij, en dat is zijn badkamer. Ik heb mijn eigen woongedeelte aan deze kant, en dit zijn de bergruimten.'

'Komt hij nooit dit afgesloten gebied uit?'

'Nee.' zei juffrouw Fellowes. 'Dit is de stasisbel. Hij verlaat de bel niet, nooit.'

'Een zeer opgesloten bestaan, vindt u niet?'

Snel, te snel, zei Hoskins: 'Deze opsluiting is absoluut noodzakelijk. Daar zijn technische redenen voor, die te maken hebben met het opbouwen van een tijdpotentieel dat is ontstaan toen de jongen door de tijd hierheen werd gebracht. Als u wilt, kan ik het u gedetailleerd uitleggen. Maar waar het op neerkomt, is dat de energie die het kost om de jongen de grens van de stasis te laten overschrijden, onbetaalbaar zou zijn.'

'Dus om een beetje geld te besparen, wilt u hem voor altijd opgesloten houden in deze paar kleine kamertjes?' vroeg Levien.

'Niet zomaar een beetje geld, doctor Levien.' zei Hoskins, die er gekwelder dan ooit uitzag. Ik zei dat het onbetaalbaar zou zijn. Het is zelfs nog erger. De beschikbare gemeentelijke energievoorziening zou op zo'n manier moeten worden omgeleid, dat ik denk dat het onoverkoombare problemen zou opleveren voor het hele elektriciteitsnet. U en ik en juffrouw Fellowes kunnen de stasisgrens zonder probleem overschreiden, maar voor Timmie zou het gewoon onmogelijk zijn. Absoluut onmogelijk.'

'Als de wetenschap een manier kan vinden om een kind van veertigduizend jaar geleden hierheen te halen.' zei Marianne Levien weids, 'kan de wetenschap ook een manier vinden om het voor hem mogelijk te maken om door die gang te lopen, als hij dat zou willen.'

'Was dat maar waar, doctor Levien.' zei Hoskins.

'Dus het kind moet permanent in deze kamers blijven.' zei Mannheim, 'en als ik u goed begrijp, wordt er op dit moment geen onderzoek gedaan naar een oplossing van dat probleem?'

'Dat klopt. Zoals ik probeerde uit te leggen, kan het niet anders, niet wanneer we de realiteit niet uit het oog willen verliezen. We willen het de jongen naar de zin maken, maar we kunnen onze middelen gewoon niet aanwenden voor het oplossen van onoplosbare problemen. Zoals ik al zei, kan ik u later de volledige technische gegevens verschaffen, als u alles wilt nagaan.'

Mannheim knikte. Hij leek iets af te strepen van een soort lijst die hij in gedachten had.

Levien zei: 'Wat voor dieet heeft de jongen?'

'Wilt u de voorraadkast controleren?' vroeg juffrouw Fellowes op een niet al te vriendelijke toon.

'Ja, inderdaad. Dat wil ik, ja.'

Juffrouw Fellowes maakte een uitnodigend gebaar naar de koelkasten.

Kijk maar goed, dacht ze. Ik denk dat u er tevreden mee zult zijn.

Levien leek inderdaad tevreden te zijn met wat ze vond: een hoeveelheid medicijnflesjes, ampullen, druppelaars en mengschalen. Het hele onmenselijke assortiment van synthetische diëten, dat zo weinig leek op wat juffrouw Fellowes als gezond voedsel beschouwde, dat dokter Jacobs en zijn collega's erop hadden moeten staan dat Timmie het at, tegen de felste protesten van juffrouw Fellowes in. Levien keek met duidelijke goedkeuring rond tussen de rekken met high-tech voedsel. Precies het soort super-futuristisch spul dat haar zou aanstaan, dacht juffrouw Fellowes kwaad. Waarschijnlijk at ze zelf alleen maar synthetisch spul. Als ze eigenlijk wel at.

'Geen klachten.' zei Levien na een tijdje. 'Uw voedingsdeskundigen schijnen te weten wat ze doen.'

'De jongen ziet er gezond uit.' zei Mannheim. 'Maar ik maak me zorgen over zijn gedwongen eenzaamheid.'

'Ja.' viel Marianne Levien bij. 'Ik ook. Heel erg.'

Mannheim zei: 'Het is al erg genoeg dat hij het moet stellen zonder de ondersteunende stamstructuren waarin hij geboren is, maar het feit dat Timmie het zonder enig gezelschap moet stellen, lijkt me echt uitermate bezwaarlijk.'

'Tel ik niet als gezelschap, meneer Mannheim?' vroeg juffrouw Fellowes ietwat scherp. 'Ik ben vrijwel altijd bij hem.'

'Ik doelde op iemand van ongeveer zijn eigen leeftijd. Een speelkameraadje. Het is de bedoeling dat dit experiment een aanzienlijke tijd zal duren, nietwaar, doctor Hoskins?'

'We hopen een heleboel van Timmie te weten te komen over de tijd waaruit hij komt. Naarmate zijn kennis van het Engels groeit... en juffrouw Fellowes verzekert me dat hij flink vooruitgaat, al is het voor sommigen van ons niet gemakkelijk om precies te begrijpen wat hij zegt...'

'Met andere woorden, u bent van plan hem hier enkele jaren te houden, doctor Hoskins?' zei Marianne Levien.

'Dat zou kunnen, ja.'

Mannheim zei: 'Levenslang opgesloten in een paar kleine kamertjes? Zonder ooit contact te hebben met kinderen van zijn eigen leeftijd? Is dat een leven voor een gezond kind als Timmie, vindt u?'

Hoskins' ogen gingen snel van de een naar de ander. Hij leek overrompeld en in een hoek gedreven.

Hij zei: 'Juffrouw Fellowes heeft het punt van het zoeken naar een speelkameraadje voor Timmie al naar voren gebracht. Ik verzeker u dat we in het geheel niet van plan zijn om de jongen in zijn emotionele ontwikkeling of enig ander aspect van zijn bestaan te beperken.'

Juffrouw Fellowes keek hem verrast aan. Ze had het onderwerp aangesneden, ja. Maar er was niets uit gekomen. Sinds dat ene onbesliste gesprek in de cafetaria van het bedrijf, had Hoskins met geen woord meer gerept over haar verzoek om Timmie een kind te geven als gezelschap. Hij had toen het idee afgewimpeld als onwerkbaar en hij had zelfs zo onthutst gereageerd, dat juffrouw Fellowes geaarzeld had om er nog een tweede keer met hem over te beginnen. Voorlopig had Timmie het redelijk naar wens gedaan in zijn eentje. Maar de laatste tijd was ze verder vooruit gaan kijken, want Timmies aanpassing aan het moderne leven verliep zo snel, dat het tijdstip naderde om weer bij Hoskins over deze kwestie te beginnen.

En nu begon Mannheim er als eerste over, waarvoor juffrouw Fellowes hem enorm dankbaar was. De kinderadvocaat had volkomen gelijk. Timmie kon hier niet helemaal alleen, als een aap worden vastgehouden. Timmie was geen aap. En zelfs een gorilla of een chimpansee zou het niet goed doen als hij eindeloos afgezonderd bleef van zijn soortgenoten.

Mannheim zei: 'Nou dan, als u er al aan gewerkt hebt om gezelschap voor hem te verzorgen, wil ik graag weten wat voor vooruitgang u op dat punt geboekt hebt.'

Plotseling klonk zijn stem niet meer zo beminnelijk. Zenuwachtig zei Hoskins: 'Als het erom gaat een tweede Neanderthaler naar het heden te halen om hier bij Timmie te zetten, wat het oorspronkelijke voorstel van juffrouw Fellowes was, moet ik u zeggen dat we beslist niet van plan zijn...'

'Een tweede Neanderthaler? O nee, doctor Hoskins,' zei Mannheim. 'Dat willen we helemaal niet.'

'Het is al erg genoeg dat er hier één zit opgesloten,' zei Marianne Levien. 'Een tweede te vangen zou het probleem alleen maar groter maken.'

Hoskins wierp haar een giftige blik toe. Het zweet droop van zijn gezicht. 'Ik zei dus dat we niet van plan zijn om een tweede Neanderthaler hierheen te halen,' reageerde hij met vrijwel op elkaar geklemde kaken. 'Dat is nooit onze bedoeling geweest. Nooit! Er is een tiental verschillende redenen waarom niet. Toen juffrouw Fellowes er de eerste keer over begon, heb ik tegen haar gezegd...'

Mannheim en Levien wisselden een blik. Ze leken zich zorgen te maken om Hoskins' plotselinge heftigheid. Zelfs Timmie leek een beetje verontrust te raken, en ging dicht bij juffrouw Fellowes staan, alsof hij bescherming zocht.

Kalm zei Mannheim: 'We zijn het er allemaal over eens, doctor Hoskins, dat een tweede Neanderthaler een slecht idee zou zijn. Daar gaat het ook niet om. Wat we wel willen weten, is of het mogelijk is dat Timmie een - tja, hoe moet ik het noemen? Niet menselijk, want Timmie is menselijk. Maar modern. Een modern speelkameraadje - een kind van deze tijd kan krijgen.'

'Een kind dat Timmie regelmatig zou kunnen opzoeken,' zei Marianne Levien, 'en hem de ontwikkelingsstimuli kan verschaffen die de gezonde, socioculturele assimilatie zou bevorderen die we allemaal zo noodzakelijk vinden.'

'Een ogenblikje,' snauwde Hoskins. 'Wat voor assimilatie? Ziet u voor Timmie een aangenaam toekomstig leven in een gezellig buitenwijkje? Waar hij het Amerikaans staatsburgerschap aanvraagt, lid wordt van een kerk, een baan zoekt en trouwt? Mag ik u eraan herinneren dat we hier te maken hebben met een prehistorisch kind uit een tijd die zo ver achter ons ligt, dat we hem niet eens barbaars kunnen noemen... een kind uit het Stenen Tijdperk, een bezoeker uit wat u zelf, doctor Levien, eens redelijk adequaat een onaardse samenleving noemde. En u denkt dat hij zo kan worden...'

Levien onderbrak hem koel. 'Timmies hypothetische aanvraag voor het staatsburgerschap en kerklidmaatschap doen niet ter zake, doctor Hoskins, evenmin als elke andere ongerijmdheid. Timmie is nog een kind en het gaat om de jeugd die hij doormaakt, waar meneer Mannheim en ik ons in de eerste plaats mee bezighouden. De omstandigheden waaronder hij nu wordt vastgehouden zijn onacceptabel. Ik weet zeker dat die in Timmies eigen samenleving ook onacceptabel geweest zouden zijn, hoe erg die ook in sommige aspecten van de onze moet hebben afgeweken. Elke menselijke samenleving die we kennen, hoe ver de paradigma's en kenmerken daarvan ook van de onze verwijderd mogen zijn, verzekert haar kinderen van het recht op een verzorgende integratie in haar sociale matrix. Timmies huidige leefomstandigheden kunnen we op geen enkele manier accepteren als zijnde de omgeving die de juiste verzorgende sociale matrix biedt.'

Scherp zei Hoskins: 'Wat in éénlettergrepige woorden, begrijpelijk voor een eenvoudige natuurkundige als ik, betekent, doctor Levien, dat u vindt dat Timmie een speelkameraadje zou moeten hebben.'

'Niet alleen "zou moeten".' zei Levien. 'Moet.'

Ik ben bang dat we erop zullen staan dat gezelschap voor het kind essentieel is.' zei Mannheim op een minder strijdlustige toon dan Levien.

'Essentieel.' herhaalde Hoskins somber.

'Een minimale eerste stap.' zei Levien. 'Wat niet wil zeggen dat we de opsluiting voor langere tijd van het kind in ons tijdperk acceptabel of toelaatbaar vinden. Maar we denken dat we, voorlopig althans, kunnen afzien van onze andere bezwaren en daarom toestemming geven om het experiment voort te zetten, is het niet, meneer Mannheim?'

'Toestemming!' riep Hoskins.

'Vooropgezet.' vervolgde Marianne Levien bedaard, 'dat Timmie de kans krijgt op een regelmatig en emotioneel voedzaam contact met andere kinderen van zijn chronologische leeftijdsgroep.'

Hoskins keek naar juffrouw Fellowes voor enige hulp in deze slachting. Maar ze kon hem niets bieden.

'Ik moet het wel met hen eens zijn, doctor Hoskins.' zei juffrouw Fellowes, die zich een verrader voelde. 'Ik heb er altijd al zo over gedacht en het wordt nu steeds dringender. De jongen doet het inderdaad heel goed. Maar het punt nadert waarop het heel slecht voor hem wordt om in dit sociale vacuüm te blijven leven. En omdat er geen andere kinderen van Timmies eigen ondersoort voor hem beschikbaar zullen komen...'

Hoskins keek haar aan alsof hij zeggen wilde: Bent u ook tegen me?

Even bleef het stil in de kamer. Timmie, die steeds meer van streek leek te raken door de steeds luidere discussie, klemde zich steeds steviger aan juffrouw Fellowes vast.

Ten slotte zei Hoskins: 'Zijn dat uw voorwaarden, meneer Mannheim? Doctor Levien? Een speelkameraadje voor Timmie of u stuurt uw protesterende horden op mij af?'

Mannheim zei: 'Niemand dreigt hier, doctor Hoskins. Maar zelfs uw eigen juffrouw Fellowes ziet de noodzaak in van de uitvoering van onze aanbevelingen.'

'Goed. En denkt u dat het gemakkelijk zal zijn om mensen te vinden die met alle plezier hun kleine kinderen hierheen laten komen om met een kleine Neanderthaler te spelen? Met al die fantastische verhalen die daar buiten de ronde doen over hoe wild, woest en primitief de Neanderthalermens geweest moet zijn?'

'Het zal niet moeilijker zijn.' zei Mannheim, 'dan een klein Neanderthaler kind naar de eenentwintigste eeuw te halen. Veel eenvoudiger, zou ik juist denken.'

'Ik kan me indenken wat onze directie daarover te zeggen zal hebben. De kosten van een WA-verzekering alleen al... ervan uitgaande dat we iemand kunnen vinden die gek genoeg is om zijn kind bij Timmie in de stasisbel te laten...'

'Timmie lijkt me helemaal niet zo wild.' zei Mannheim. Hij lijkt me juist heel aardig. Vindt u niet, juffrouw Fellowes?'

'En zoals juffrouw Fellowes al eerder opmerkte.' zei Marianne Levien met een kille zoetheid, 'we mogen Timmie in geen enkel opzicht als een sub-menselijk wezen zien, alleen ziet hij er een beetje vreemd uit.'

'U zou dus met alle plezier uw eigen kleine kinderen hier met hem komen laten spelen.' zei Hoskins. 'Behalve dat u toevallig geen kinderen hebt, is het niet, doctor Levien? Nee, natuurlijk hebt u die niet. En u, Mannheim? Hebt u een klein zoontje dat u als vrijwilliger zou willen opgeven?'

Mannheim keek geprikkeld. Stijf zei hij: 'Dat doet geenszins ter zake, doctor Hoskins. Ik verzeker u dat als ik zo gelukkig was geweest om kinderen te hebben, ik niet zou aarzelen om u hulp aan te bieden. Ik begrijp uw terughoudendheid tegenover wat u als bemoeienis van buitenaf ziet, doctor. Maar toen u Timmie naar onze tijd bracht, nam u de wet in eigen hand. Het is nu tijd om de volledige gevolgen te dragen van wat u gedaan hebt. U kunt de jongen niet eenzaam opgesloten houden omdat er hier een wetenschappelijk experiment aan de gang is. Dat kunt u niet doen, doctor Hoskins.'

Hoskins sloot zijn ogen en haalde een paar keer diep adem. 'Goed.' zei hij uiteindelijk. 'Genoeg nu. Ik geef me over. We zullen een speelkameraadje voor Timmie zoeken. Waar dan ook.' In zijn ogen flonkerde een plotselinge woede. 'In tegenstelling tot u beiden, heb ik wèl een zoon. En zo nodig haal ik hèm hierheen als Timmies vriendje. Mijn eigen zoon, als het moet. Is die garantie genoeg voor u? Timmie zal niet langer eenzaam en alleen blijven. Goed?' Hoskins keek hen woedend aan. 'En nu dat geregeld is, hebt u nog meer verzoeken? Of mogen we in rust ons wetenschappelijk werk vervolgen?'

Tussenhoofdstuk vijf: De Anderen

Zij Die Weet voelde de oorlogsverf als vuur onder haar jurk op haar lichaam branden toen ze de heuvel afdaalde. Als ze gedurfd had, was ze naakt naar beneden gegaan en had ze hun allemaal laten zien hoe ze beschilderd was, zowel de Anderen als de mannen van haar eigen stam. Vooral de mannen van haar eigen stam. Laat hun maar weten dat een vrouw de verf net zo goed kan dragen als een man en dat als de mannen de vijand geen slag wilden toebrengen, zij het wel voor hen kon doen.

Maar zo kon ze natuurlijk niet de heuvel af. Een vrouw bedekte haar onderste delen, behalve wanneer ze zichzelf aanbood in de paarrite, zo luidde de regel. Als ze een lendendoek zou dragen, zoals de mannen, kon ze tenminste met bloot bovenlichaam de strijd in gaan, zoals zij, en de vijand de verf op haar borsten laten zien. Maar ze had geen lendendoek. Ze had alleen een jurk, en die bedekte alles. Nou, ze zou hem aan de voorkant opentrekken als ze voor de Anderen stond, en dan zouden ze aan de kleuren op haar huid zien dat ze met een krijger te maken hadden, ook al was ze een krijger met borsten.

Ze hoorde Zilveren Wolk naar haar roepen, ver achter haar op het pad naar de vallei. Ze negeerde hem.

En nu konden de mannen van de Oorlogsraad haar aan zien komen. Ze stonden nog steeds in hun belachelijke patstelling, oog in oog met de rij Anderen, maar ze draaiden hun hoofd om en keken haar verbaasd aan, terwijl ze naderbij kwam.

'Ga terug, Zij Die Weet,' riep Gloeiend Oog naar haar. 'Dit is niets voor vrouwen.'

'Noem je me een vrouw, Gloeiend Oog? Je bent zelf een vrouw! Jullie zijn allemaal vrouwen! Ik zie hier geen krijgers. Gaan jullie terug, als jullie bang zijn om te vechten.'

'Wat moet ze hier?' vroeg Boom Van Wolven, tegen de lucht sprekend.

'Ze is gek,' zei Jonge Antilope. 'Dat is ze altijd al geweest.'

'Ga terug!' riepen de mannen. 'Ga weg hier! Dit is oorlog, Zij Die Weet! Dit is oorlog!'

Maar niemand kreeg haar nu nog zover dat ze terugging. Hun boze stemmen klonken in haar oren als het gezoem van onschadelijke insekten.

Zij Die Weet kwam onder aan het pad en liep naar het heiligdom. De grond was hier sponsachtig, vanwege de drie rivieren. Er moest water onder de grond stromen, dacht ze. Bij elke stap groeven haar tenen diep in de koude, vochtige, zachte grond.

Achter haar rees de zon op en scheen nu over de kam heen waarop het Volk zijn kamp had opgeslagen. De kleine witte sikkel van de maan, die eerst te zien was geweest, was nu verdwenen. De wind blies in haar gezicht, fris en hard, als een zweepslag. Ze liep naar voren, tot ze vlak bij de rij mannen van de Oorlogsraad was.

Niemand bewoog. De krijgers van de Anderen stonden stokstijf, als standbeelden.

Ving Vogel In Struik stond aan het eind van de rij, het dichtst bij haar. 'Geef me je speer,' zei Zij Die Weet tegen hem.

'Ga weg,' zei Ving Vogel In Struik, met een stem die klonk of hij gewurgd werd.

'Ik moet een speer hebben. Wil je dat ik zonder speer tegenover de Anderen kom te staan?'

'Ga weg.'

'Kijk! Ik heb de oorlogsverf op!' Ze trok de voor kant van haar jurk open en liet haar borsten zien, die onbeschaamd met het blauwe pigment waren bespat. 'Vandaag ben ik een krijger. Een krijger moet een speer hebben!'

'Maak er dan zelf een.'

Zij Die Weet spuwde en liep langs hem heen. 'Jij, Jonge Antilope! Geef me de jouwe. Jij hebt hem nergens voor nodig.'

'Je bent een krankzinnige vrouw.'

Boom Van Wolven stak voor Jonge Antilope langs zijn hand uit en pakte Zij Die Weet bij haar elleboog. 'Hoor eens,' zei hij, 'je kunt hier niet blijven. Er komt oorlog.'

'Oorlog? Wanneer? Jullie staan hier maar en maken idiote geluiden naar hen. En zij doen hetzelfde. Ze zijn net zo laf als jullie. Waarom vallen jullie niet aan?'

'Jij begrijpt zulke dingen niet.' zei Boom Van Wolven vol walging.

'Nee. Nee, dat zal wel niet.'

Maar het had geen zin om iemand van hen om een speer te vragen. Ze wilden haar er geen geven en ze hielden hun wapens allemaal stevig vast, zich ongetwijfeld herinnerend hoe ze een keer de speer van Gloeiend Oog had gegrepen en hem ermee bedreigd had. Dat was vernederend geweest. Gloeiend Oog had daarna een nieuwe speer moeten maken. Stinkende Muskusos had hem gezegd dat hij niet de strijd in kon gaan met een speer die een vrouw in haar handen had gehad, en hij had vloekend en mopperend de oude verbrand en een nieuwe gesneden. Maar wat had de nieuwe voor zin, vroeg Zij Die Weet zich af, als Gloeiend Oog te bang was om hem te gebruiken?

'Goed dan. Ik doe het wel zonder.'

Ze draaide zich om en liep twee, drie stappen naar voren, naar de rij Anderen, die haar bekeken alsof ze een demon was met drie hoofden en zes slagtanden.

'Jullie! Anderen! Kijk dan, kijk naar me!'

Ze gaapten haar aan. Ze trok haar jurk weer open en liet hun haar beschilderde borsten zien.

'Ik ben de krijger van de Godin.' zei ze. 'Dat betekent deze verf. En de Godin draagt jullie op hier vandaan te gaan. Dit is haar heiligdom. We hebben het voor haar gebouwd. Jullie hebben hier niets te zoeken.'

Verbaasd bleven ze haar aanstaren.

Zij Die Weet liet haar blikken heen en weer langs de rij gaan. Ze waren allemaal groot en bleek, met steil zwart haar dat over hun schouders hing, maar op hun voorhoofd kort was afgeknipt, alsof ze opzettelijk de walgelijke, platte, hoog oprijzende bolling van hun schedel wilden tonen.

Hun wapens waren lang en dun, evenals hun benen. Hun monden waren klein, hun kleine neuzen waren absurd en hun kinnen staken op een afzichtelijke manier uit. Hun kaken leken zwak en hun ogen waren kleurloos. Hun aanblik maakte oude herinneringen in haar wakker en ze zag weer de magere, slungelachtige Andere die ze was tegengekomen bij die kleine poel tussen de rotsen, lang geleden, toen ze nog een kind was. Deze mannen zagen er net zo uit als hij. Ze kon ze niet uit elkaar houden, of onderscheiden van degene die ze ontmoet had. Wat haar betrof kon hij er vandaag bij zijn, die ene van de poel. En toen besefte ze dat dat onmogelijk was, want deze mannen zagen er allemaal jong uit, lang niet zo oud als zij zelf, en hij zou nu oud moeten zijn.

'Wat zijn jullie lelijk.' zei ze tegen hen. 'Wat een bleke, onnozele monsterlijkheden zijn jullie! Waarom snuffelen jullie rond bij het heiligdom van de Godin? De Godin heeft jullie nooit gemaakt! Jullie zijn door een passerende hyena uit neushoornstront gemaakt!'

De Anderen bleven met lege, verbijsterde gezichten naar haar kijken.

Zij Die Weet deed nog een stap naar voren. Ze gebaarde naar hen en maakte een hakkende beweging met haar hand, alsof ze hen uit de buurt van het heiligdom wilde wegvagen.

Een van de Anderen sprak.

Ze nam althans aan dat hij dat deed. Hij slaakte een lange reeks zware, gedempte geluiden die uit zijn mond kwamen alsof zijn tong achterstevoren vastzat. Het waren alleen geluiden. Niets ervan had ook maar iets te betekenen.

'Kun je niet normaal praten?' vroeg Zij Die Weet. 'Ik versta helemaal niets van wat je zegt. Laat iemand anders praten, als je er zelf niet zo goed in bent.'

Hij sprak weer, even onverstaanbaar als daarvoor.

'Nee,' zei ze. Ik weet niet wat je probeert te zeggen.'

Ze liep naar voren en draaide naar opzij, zodat ze met haar gezicht naar het uiteinde van de rij Anderen stond.

'Jij.' zei ze tegen de man daar. 'Kun jij beter praten dan die daar?'

Ze wees naar hem en klapte in haar handen. Zijn ogen sperden zich open en hij maakte een soort dof, mompelend geluid. 'Gebruik woorden!' beval Zij Die Weet hem. 'Maak niet alleen van die idiote geluiden! Bah! Zijn jullie allemaal niet goed wijs?' Ze wees weer naar de man. 'Praat! Met woorden! Heeft niemand van jullie geleerd woorden te gebruiken?'

De Andere maakte weer hetzelfde geluid.

'Stom en lelijk.' zei Zij Die Weet hoofdschuddend. 'Jullie zijn het werk van hyena's! Gemaakt van neushoomstront.'

De mannen keken haar verbijsterd aan. Niemand bewoog.

Ze liep voor hen langs naar het heiligdom zelf. Het water van de drie rivieren stroomde van alle kanten toe en spatte hoog op. Het Volk had het heiligdom precies op het punt gebouwd waar de rivieren samenkwamen, op een vooruitstekende rots die boven het water uitrees. Godinnevrouw was door de ijskoude nevel gekropen om de stenen in het juiste patroon neer te leggen en de speciale platen van glimmende steen ertussenin op te stapelen. Nu ze dichterbij kwam, zag Zij Die Weet de godinnestrepen die de priesteressen in de steen gekrast hadden, vijf deze kant op, drie die en drie de andere kant op. Maar er was iets mee gebeurd. Iemand die niet tot het Volk behoorde had een cirkel rond elke verzameling godinnestrepen getrokken, diep in de steen uitgekrast, en had er daar boven andere figuren aan toegevoegd. Vreemde, onaangename symbolen, geschilderde symbolen die krulden en ronddraaiden als iets dat je in een nare droom zou kunnen zien. Ze hadden er ook dieren op geschilderd, een mammoet met een grote, bolle kop, een wolf, en een wezen dat Zij Die Weet niet herkende. Dat moest het werk van de Anderen zijn, dacht Zij Die Weet. Het Volk gebruikte verf om zichzelf te beschilderen, als het nodig was, maar ze schilderden nooit symbolen op steen. Nooit. En het was gewoon idioot om dieren te schilderen. Het kon de geest van de dieren die je schilderde boos maken en dan zou je bij de jacht op zulke dieren nooit meer slagen.

'Wat hebben jullie gedaan, stelletje smerige beesten? Jullie hebben het heiligdom van de Godin onteerd. Een heiligdom van de Godin.' En nog een keer zei ze, harder, omdat ze niet lieten blijken dat ze het begrepen hadden: 'Een heiligdom van de Godin.'

Lege blikken. Schouderophalen.

Zij Die Weet wees naar de aarde en de lucht, de universele tekenen van de Godin. Ze raakte haar eigen borsten aan, haar onderbuik, haar lendenen: ze was gemaakt naar de beeltenis van de Godin. Dat gebaar zouden ze vast wel begrijpen. Vast wel.

Maar ze bleven gewoon maar staren.

'Jullie bezitten helemaal geen intelligentie, hè?' riep ze. 'Dom! Dom! Jullie zijn een stelletje domme beesten!'

Ze klauterde de rotsen op, glibberend en glijdend over de natte steen en op een gegeven moment viel ze bijna in de stromende rivier. Dat zou het einde voor haar betekend hebben, als ze in de rivier viel. Maar ze greep een wortel beet die uit de rots stak en hield zich in evenwicht. Toen ze vlak bij het heiligdom was, stak ze haar hand uit en klopte met haar vinger op de verf van de mammoet.

'Fout!' riep ze. 'Slecht! Heiligschennis!'

Ze maakte haar vinger nat en wreef ermee over de geschilderde afbeelding. Die werd vies en liep door.

De Anderen zagen er nu ontdaan uit. Ze keken elkaar mompelend aan en schuifelden heen en weer met hun voeten, zonder van hun plaats te komen.

'Jullie schilderingen horen hier niet!' riep Zij Die Weet. 'Dit is ons heiligdom. We hebben het voor haar gebouwd. En we zijn hierheen gekomen om haar te aanbidden en haar om raad te vragen.' Ijverig veegde ze over de geschilderde afbeelding tot het een smerige bende was. Toen stak ze haar hand uit naar de andere, maar ze kon er niet bij, haar armen waren te kort. Alleen de spinachtige armen van de Anderen konden zo ver over de rots reiken.

Maar ze was tevreden, ze had duidelijk gemaakt wat ze bedoelde. Ze kroop van de rotsen omlaag en liep terug naar de plek waar de twee groepen krijgers nog steeds tegenover elkaar stonden.

'Begrijpen jullie?' vroeg ze aan de Anderen. 'Dit is ons heiligdom. Van ons!' Ze liep onbevreesd naar hen toe, regelrecht op hen af. Ze bewogen onrustig, maar niemand hief zijn speer op. Ze wist dat ze bang voor haar waren. Een heilige vrouw, een vrouw die de Godin in zich heeft; ze durfden zich niet te verzetten.

Ze staarde omhoog naar hun gezichten. Ze torenden boven haar uit, groot als bomen, groot als bergen. Ze wees naar het westen.

'Ga terug daarheen, naar jullie eigen land.' zei ze. 'Laat ons met rust. Laat ons in vrede ons offer brengen, stelletje lelijke, stinkende beesten. Stelletje leeghoofden. Stelletje schoften!'

Ze pakte de Andere die het dichtst bij haar stond beet en duwde hem de kant op waarheen ze gewezen had. Hij rukte zich los en deed een paar stappen bij haar vandaan. Met gebaren en 'ksss'-geroep joeg ze hem weg.

Zij Die Weet bewoog zich als een wervelwind tussen hen in, roepend en duwend. Zenuwachtig maakten ze dat ze bij haar uit de buurt bleven, alsof ze de pest had. Schreeuwend ging ze hen met zwaaiende armen achterna en joeg hen in haar eentje weg uit de directe omgeving van het heiligdom.

Toen bleef ze staan en keek hen na. Ze trokken zich zo'n honderdvijftig passen terug, tot een plek waar een van de twee kleinere rivieren uit een bocht te voorschijn kwam en tussen een dubbele rotswand schoot. Daar bleven ze staan, en nu zag Zij Die Weet voor het eerst dat er verderop een kamp van de Anderen lag, een groep vrouwen, kinderen en oude mensen, verborgen in een met struiken begroeid ravijn.

Mooi, dacht Zij Die Weet. Ze zijn bij het heiligdom weggejaagd. Meer had ze niet durven hopen te bereiken. Maar het was geen kleinigheid, en ze had het helemaal in haar eentje gedaan, met behulp van het vuur van de Godin dat de hele tijd in haar gebrand had, anders was het haar nooit gelukt.

Ze ging terug naar de mannen van de Oorlogsraad.

'Zelfs zonder een speer.' zei ze triomfantelijk tegen hen.

Jonge Antilope schudde zijn hoofd. 'Wat ben je toch een krankzinnige vrouw.' Maar zijn ogen glommen van bewondering.

Hoofdstuk acht: Dromen

36

Laat in de middag, lang nadat Bruce Mannheim en Marianne Levien vertrokken waren, keerde Hoskins terug naar het poppenhuis. Hij zag er afgetobd en grimmig uit. 'Slaapt Timmie?' vroeg hij.

Juffrouw Fellowes knikte. 'Eindelijk. Hij moest flink gekalmeerd worden.' Ze legde het boek dat ze zat te lezen neer en keek Hoskins zonder enige warmte aan. Het was een gespannen, verwarrende middag geweest en ze wilde nu het liefst met rust gelaten worden.

Hoskins zei: 'Het spijt me dat iedereen zo prikkelbaar was.'

'Er werd flink geschreeuwd, ja. Meer dan eigenlijk goed was voor de jongen. Was het niet mogelijk geweest om dat gesprek ergens anders te laten plaatsvinden?'

'Het spijt me,' zei Hoskins weer. Ik kon me niet meer beheersen. Ik word helemaal gek van die man.'

'Eigenlijk vond ik hem niet zo vreselijk als ik verwacht had. Ik denk dat het hem echt om Timmies welzijn te doen is.'

'Ongetwijfeld. Maar om hier onuitgenodigd binnen te komen vallen en ons te zeggen wat we moeten doen...'

'De jongen moet een speelkameraadje hebben.'

Hoskins wierp haar een wanhopige blik toe, alsof hij dacht dat het gesprek weer helemaal opnieuw zou beginnen. Maar hij kon zich op tijd inhouden. 'Ja,' zei hij zacht. 'Dat is waar. Dat wil ik niet tegenspreken. Maar waar halen we er een vandaan? De problemen zijn enorm.'

'Meende u het dan niet toen u zei dat u uw eigen zoon hierheen zou brengen als niets anders lukte?'

Hoskins leek verbaasd. Misschien trok ze wat al te hard tegen hem van leer. Maar ze had hem niet gevraagd om hier vandaag een tweede keer heen te komen.

'Of ik het meende? Ja, ja, natuurlijk meende ik het. Als we niemand anders kunnen vinden. Denkt u dat ik bang ben dat Timmie mijn zoon kwaad zou doen? Ik denk wel dat mijn vrouw bezwaren zal hebben. Zij zal risico's zien. Een hoop mensen buiten schijnen te denken dat Timmie een soort wild apejongetje is. Een wild wezen dat in grotten leefde en rauw vlees at.'

'Wat als we hem een sub-etherisch interview zouden laten afnemen?' stelde juffrouw Fellowes voor. Ze was verrast dat ze zichzelf nog meer media-inbreuken op Timmies privacy hoorde voorstellen. Maar als het zou helpen om de vooroordelen van het publiek over de jongen te overwinnen, zou het de spanningen waard zijn. 'Nu hij Engels spreekt... als de mensen dat weten...'

'Ik  denk niet dat zoiets het er beter op zou maken, juffrouw Fellowes.'

'Waarom niet?'

'Zijn Engels is echt niet zo goed, weet u.'

Meteen keek ze verontwaardigd: 'Wat bedoelt u? Hij heeft een enorme woordenschat, zeker als u in aanmerking neemt waarmee hij begonnen is. En hij leert met de dag meer woorden.'

Hoskins keek heel vermoeid. 'U bent de enige die hem verstaan kan. Voor de rest van ons kunnen de dingen die hij zegt net zo goed Neanderthalerwoorden zijn. Ze zijn vrijwel onverstaanbaar.'

'Dan luistert u niet goed naar hem.'

'Nee,' zei Hoskins zwakjes. 'Misschien niet.'

Hij haalde zijn schouders op, keek de andere kant op en leek weg te zinken in een soort mijmering. Juffrouw Fellowes pakte haar boek weer en sloeg het open op de pagina waar ze gebleven was, zonder ernaar te kijken, in de hoop dat hij de hint zou begrijpen. Maar Hoskins bleef zitten waar hij zat.

'Was die ellendige vrouw er maar niet bij betrokken geraakt!' barstte hij na een tijdje plotseling uit.

'Marianne Levien?'

'Die robot, ja.'

'Dat is ze toch niet!'

'Nee, niet echt,' zei Hoskins met een dunne, vermoeide glimlach. 'Ik vind haar er gewoon op lijken. We zitten hier met in de kamer hiernaast een jongen uit het verleden en met een vrouw die op iets lijkt dat uit de toekomst komt om het me lastig te maken. Had ik haar maar nooit ontmoet. Mannheim zelf is zo erg nog niet, gewoon een van die sociaal bewuste losbollen, vol met allerlei verheven ideeën, die van hot naar her rennen, vastbesloten om van de wereld een betere plaats te maken, naar hun eigen maatstaven, dat soort dingen. Uw fundamentele, goedwillende weldoener. Maar Levien, die chroomglanzende trut... Neemt u mij mijn taalgebruik niet kwalijk, juffrouw Fellowes...'

'Maar dat is ze nou juist precies.'

'Ja. Ja, dat is ze, hè?'

Juffrouw Fellowes knikte. 'Ik kan moeilijk geloven dat een vrouw als zij echt in aanmerking kwam voor de baan van verzorgster van Timmie.'

'Ze was een van de eersten die solliciteerde. Ze wilde de baan graag. Dolgraag, zelfs.'

'Ze lijkt me zo... ongeschikt.'

'Haar achtergrond was grandioos. Maar haar persoonlijkheid deed me ervan afzien. Ze was heel verbaasd dat ze niet werd aangenomen. Ach, op de een of ander manier heeft ze zich nu aangesloten bij de meute van Mannheim. Des te erger. Waarschijnlijk opzettelijk, om het me betaald te zetten dat ze de baan niet gekregen heeft. Haar manier om wraak te nemen. De hel kent geen genade, en zo. Ze jut hem op, jut hem op en jut hem op. Ze zal zijn hoofd volpompen met haar idiote jargon, alsof hij daarin zelf al niet genoeg onzinnig psychologisch gewauwel heeft zitten. Ze zal achter me aan blijven komen en hem ertoe aanzetten me continu te blijven lastig vallen.'

Zijn stem begon zich te verheffen.

Vastberaden zei juffrouw Fellowes: 'Ik vind niet dat u het "lastig vallen" kunt noemen als iemand opmerkt dat Timmie een erg eenzaam kind is en dat er iets aan gedaan moet worden.'

'Er zal ook iets aan gedaan worden.'

'Maar waarom vindt u haar dan wraakzuchtig als ze er volgens mij gewoon op wijst...'

'Omdat ze wraakzuchtig is!' zei Hoskins harder dan daarvoor. 'Omdat ze hier binnen wilde komen om de leiding van dit project over te nemen toen het nog in een voorbereidende fase was, maar daar kreeg ze de kans niet toe, en nu wil ze alles om ons heen afbreken. Ze zal geen genade kennen. Vergeleken met haar is Mannheim een fluitje van een cent. Hem kun je manipuleren, als je weet op welke knoppen je moet drukken. Hij is tevreden met constante verklaringen vol goede bedoelingen, waarin we hem er beleefd van verzekeren dat ik zal doen wat hij wil. Maar zij zal om de andere dinsdag inspecties ter plekke eisen, nu ze bij hem de lakens uitdeelt, en ze zal resultaten willen zien. Dingen waar we het constant druk mee zullen krijgen. Hierna zal ze willen dat Timmie psychotherapie krijgt, of een beugel, of plastische chirurgie om hem een mooi, vrolijk Homo sapiens-gezicht te geven. Ze zal zich overal mee bemoeien, de ene verdomde opdringerigheid na de andere, en van Mannheims publiciteitsmachine gebruik maken om ons zwart te maken, om van ons boosaardige, slechte geleerden te maken die koudbloedig een onschuldig kind martelen...' Hij draaide zich om en staarde naar de gesloten slaapkamerdeur van Timmie. Somber zei hij: 'Mannheim is hulpeloos in de handen van een vrouw als zij. Ze gaat waarschijnlijk ook met hem naar bed. Ze zal hem nu wel helemaal bezitten. Hij maakt geen enkele kans tegenover haar.'

De ogen van juffrouw Fellowes sperden zich wijd open. 'Hoe durft u dat te zeggen!'

'Wat?'

'Dat zij en hij... dat ze gebruik zou maken van haar... Dat kunt u niet bewijzen. Die opmerking slaat nergens op, doctor Hoskins. Helemaal nergens op.'

'O nee?' Hoskins' woede scheen in één keer op te lossen. Hij keek haar aan en grijnsde beschaamd. 'Ja, u zult wel gelijk hebben. Ik weet helemaal niet met wie Mannheim naar bed gaat, als hij al met iemand naar bed gaat, en het kan me niets schelen. En Levien evenmin. Ik wil ze gewoon bij ons vandaan hebben, zodat we ons onderzoek kunnen doen, juffrouw Fellowes. Dat weet u. U weet ook dat ik al het mogelijke gedaan heb om het Timmie hier naar de zin te maken. Maar ik ben nu zo moe... zo verdomde moe...'

Impulsief liep juffrouw Fellowes naar hem toe en nam zijn handen in de hare. Ze waren koud. Ze hield ze even vast, wensend dat ze er leven en energie in kon pompen.

'Wanneer hebt u voor het laatst vakantie gehad, doctor Hoskins?'

'Vakantie?' Hij grinnikte hol. 'Ik geloof niet dat ik weet wat dat woord betekent.'

'Misschien is dat het probleem.'

'Ik kan niet. Ik kan gewoon niet. Als ik me even omkeer, juffrouw Fellowes, gebeurt er hier van alles. Een tiental verschillende Adamewski's die wetenschappelijke objecten uit de stasis proberen te stelen. Mensen die zonder toestemming vreemde, nieuwe experimenten uitvoeren en god mag weten doen wat god mag weten hoeveel kost. Apparatuur kopen die we ons niet kunnen veroorloven om projecten te starten die geen enkele kans van slagen hebben. Er lopen hier een heleboel onbesuisde personen rond en ik ben de enige politieagent. Ik durf geen vrij te nemen tot we deze fase van ons werk hebben afgesloten.'

'Een lang weekend dan? U hebt rust nodig.'

'Dat weet ik. God, dat weet ik! Dank u dat u zo bezorgd bent, juffrouw Fellowes. Dank u voor alles. In dit hele gekkenhuis van een onderzoeksinstituut bent u een van de weinige pilaren van gezond verstand en betrouwbaarheid.'

'En probeert u nu een beetje rust te krijgen?'

'Ik zal het proberen, ja.'

'Te beginnen met nu?' vroeg ze. 'Het is bijna zes uur. Uw vrouw wacht thuis op u. En uw zoontje.'

'Ja.' zei Hoskins. Ik zal nu maar gaan. Nogmaals: hartelijk bedankt voor alles, juffrouw Fellowes. Dank u wel. Dank u wel.'

37

's Nachts werd ze wakker van een snikkend geluid dat uit Timmies kamer kwam. Het was voor het eerst sinds lange tijd dat ze het hoorde.

Snel stapte ze uit bed en ging naar hem toe. Ze had lang geleden geleerd om snel wakker te worden als een kind het moeilijk had.

'Timmie?' riep ze.

Ze deed het nachtlampje aan. Hij zat rechtop in bed en staarde voor zich uit, met zijn ogen wijd open, en uit zijn keel kwam het angstige, schelle geluid dat hij maakte als hij snikte. Maar hij scheen haar niet te zien. Hij reageerde helemaal niet op haar toen ze de kamer binnenkwam, en het snikken bleef doorgaan.

'Timmie, ik ben het. Juf Fellowes.' Ze ging naast hem zitten en sloeg haar arm om zijn schouders. 'Alles is in orde, Timmie. Niks aan de hand.'

Langzaam hield het snikken op.

Hij keek haar aan alsof hij haar nog nooit eerder in zijn leven gezien had. In zijn ogen stond een griezelige, glazige blik en hij had zijn lippen op een vreemde manier opgetrokken. In het halfduister stak de bliksemvormige moedervlek fel af op zijn wang. Het viel haar bijna niet meer op, maar zijn gezicht leek bleek, bloedeloos bijna, en daardoor leek de moedervlek nu feller dan hij ooit geweest was.

Hij slaapt nog, dacht ze.

Timmie?'

Hij maakte klakkende geluiden naar haar, Neanderthalertaal. Hij leek niet zo zeer tégen haar te praten als dóór haar heen, naar een onzichtbaar wezen dat achter haar stond.

Juffrouw Fellowes knuffelde hem en wiegde hem zachtjes heen en weer, terwijl ze zijn naam fluisterde en neuriede. Zijn kleine lichaam was verstijfd. Het leek bijna wel of hij onder de een of andere betovering was. Het klakken bleef doorgaan, onderbroken door het soort dierlijk gegrom dat hij in de eerste weken van zijn verblijf ook had laten horen. Het was beangstigend om hem zo terug te horen keren naar zijn prehistorische ik.

'Kom nou, kom nou, Timmie... jochie... mijn kleine jochie... er is niks aan de hand, alles is in orde, je hoeft nergens bang voor te zijn. Wil je een beetje melk, Timmie?'

Ze voelde dat hij minder stijf werd. Hij werd nu wakker.

'Juf... Fellowes,' zei hij aarzelend.

'Melk? Een beetje warme melk, Timmie?'

'Melk. Ja. Wil melk.'

'Kom.' zei ze, waarna ze hem van het bed af tilde en met hem naar de keuken liep. Het leek haar geen goed idee om hem nu alleen te laten. Ze zette hem neer op een kruk naast de koeleenheid, pakte een fles melk en zette hem even in de magnetron.

'Wat was er?' vroeg ze hem toen hij zat te drinken. 'Een droom? Een nare droom, Timmie?'

Hij knikte, terwijl hij met de melk bezig was. Juffrouw Fellowes wachtte tot hij klaar was.

'Droom.' zei hij. Dat was een van zijn nieuwste woorden. 'Nare. Nare droom.'

'Dromen zijn niet echt.' Begreep hij dat? 'Voor dromen hoef je niet bang te zijn, Timmie.'

'Nare... droom...'

Zijn gezicht stond ernstig. Het leek wel of hij rilde, hoewel het in het poppenhuis net zo warm was als altijd.

'Kom weer mee naar bed.' zei ze, terwijl ze hem weer oppakte. Ze stopte hem in. 'Wat heb je gedroomd, Timmie? Kun je me vertellen wat het was?'

Hij maakte weer klakkende geluiden, een hele reeks, onderbroken door twee korte, zachte grommen.

Verviel hij door de spanning van de nacht weer tot oude gewoonten? Of kwam het gewoon doordat hij de woorden niet wist om de droom in het Engels te beschrijven?

Toen zei hij: 'Bui-ten.'

Zijn formulering was zo slecht, dat ze niet zeker wist of ze hem wel goed verstond.

'Buiten? Zei je dat?'

'Bui-ten.' zei hij weer.

Ja, ze was er redelijk zeker van. 'Buiten de bel?' Juffrouw Fellowes wees naar de muur. 'Daar buiten?'

Hij knikte. 'Bui-ten.'

'Droomde je dat je daar buiten was?'

Heftig knikken. 'Ja.'

'En wat zag je buiten?'

Hij maakte klakgeluiden.

'Ik kan je niet verstaan.'

Het klakken werd heftiger.

'Nee, Timmie. Zo gaat het niet. Je moet met mijn soort woorden praten. Ik begrijp de jouwe niet. Toen je droomde dat je buiten was, wat zag je daar?'

'Niets.' zei hij. 'Leeg.'

Leeg, ja. Geen wonder. Hij had er geen idee van wat er buiten was. Door het enige raam van het poppenhuis zag hij alleen een klein stukje gras en een hek. Allemaal even betekenisloos. 'Groot... leeg.' zei hij.

'Heb je buiten helemaal niets gezien?'

Klakken.

Misschien was hij in zijn slaap terug in zijn Neanderthalerwereld geweest en had hij dingen uit de Ijstijd gezien: sneeuwvlagen, grote, schuifelende, harige beesten die door het land trokken, mensen, gehuld in kleren die van huid gemaakt waren. Maar hij kende de Engelse woorden niet om ze haar te beschrijven, en dus gebruikte hij de enige geluiden die hij kende.

'Buiten.' zei hij weer. 'Groot... leeg...'

'Bang?' vroeg juffrouw Fellowes.

'Leeg.' zei hij. 'Timmie alleen.'

Ja, dacht ze. Timmie alleen. Arm, arm kind dat je bent.

Ze knuffelde hem en stopte hem nog eens in, want hij had de sprei losgetrokken, en ze gaf hem een van zijn stukken lievelingsspeelgoed, een vormeloos, groen beest met slappe poten dat een dinosaurus moest voorstellen. Dr. Mclntyre had dreigend gekeken toen hij het had gezien, en hij had haar een van zijn paleonthologische lezingen gegeven over hoe fout het was om te denken dat de prehistorische mens ook maar op enigerlei wijze samen met de dinosaurus had geleefd - een veel gemaakte fout, zei hij. Het Mesozoïcum was al vele miljoenen jaren afgelopen toen de eerste mensachtige primaten op het toneel van de evolutie verschenen. Ja, had juffrouw Fellowes gezegd, dat weet ik allemaal wel. Maar Timmie niet, en hij is helemaal weg van zijn dinosaurus. De jongen hield hem nu stevig vastgeklemd. Juffrouw Fellowes bleef naast het bed staan tot hij weer in slaap was gevallen.

Geen nare dromen meer, zei ze zachtjes tegen hem. Geen dromen over de grote lege ruimte buiten, waar Timmie helemaal alleen is.

Ze liep terug naar haar eigen bed. Een blik op de klok op haar toilettafel vertelde haar dat het kwart voor vijf was. Al bijna ochtend. Ze betwijfelde of ze weer in slaap zou vallen. Waarschijnlijk zou ze gewoon wakker blijven liggen en waakzaam naar geluiden uit Timmies kamer blijven luisteren. Het zou al gauw licht worden.

Maar ze had zich vergist. Al snel werd ze door slaap overmand, en nu was zij degene die droomde.

Ze lag in haar bed, niet hier in het poppenhuis, maar in haar kleine flat aan de andere kant van de stad, waar ze al zo veel maanden niet geweest was. Iemand klopte op haar deur: enthousiast, dringend, ongeduldig. Ze stond op, trok een ochtendjas aan en schakelde het veiligheidsscherm in. Er stond een man in de hal: een vrij jonge man met vol, rood haar en een roodachtige baard.

Bruce Mannheim.

'Edith?' zei hij. 'Edith, ik moet je spreken.'

Hij glimlachte. Haar handen trilden een beetje toen ze de veiligheidsgrendels van de deur deed. Hij doemde voor haar op in de duistere, schaduwrijke hal, groter dan ze zich herinnerde, met brede schouders, een stoere, krachtige man. 'Edith,' zei hij. 'O, Edith, het is zo lang geleden...'

En toen lag ze in zijn armen. Daar midden in de hal, open en bloot voor de starende buren, die in hun deuropeningen mompelend stonden te wijzen. Hij tilde haar op zoals ze Timmie niet zo lang daarvoor had opgetild en droeg haar haar eigen flat binnen, terwijl hij voortdurend haar naam fluisterde.

'Bruce,' zei ze. En ze besefte dat ze de naam hardop had gezegd. Ze was wakker. Snel ging ze zitten en drukte haar handen op haar mond. Haar wangen waren roodgloeiend van schaamte. Flarden van haar droom dwarrelden door haar verbaasde geest. De absurditeit ervan en die onnozele schoolmeisjeserotiek deden haar versteld staan. Ze kon zich niet herinneren wanneer ze voor het laatst zo'n soort droom had gehad.

En om dan juist Bruce Mannheim als haar onstuimige, romantische held uit te kiezen!

Ze begon te lachen.

Dr. Hoskins zou ontzet zijn, als hij het wist! Zijn betrouwbare, standvastige juffrouw Fellowes, die zich intiem ophield met de vijand, zelfs al was het alleen maar in haar dromen!

Wat belachelijk! Wat dwaas!

Waf zielig, zei ze abrupt tegen zichzelf.

De aura van de droom hing nog om haar heen. Een aantal details was ze al kwijt. Andere brandden even levendig als toen ze nog sliep. Zijn vurige omhelzing, zijn nevelig, hartstochtelijk gefluister. Edith... Edith... het is zo lang geleden, Edith... De armzalige fantasie van een oude vrijster. Ziek. Ziek. Juffrouw Fellowes begon te trillen en moest moeite doen om de tranen te onderdrukken. Ze vond de droom in het geheel niet meer grappig. Ze voelde zich erdoor bezoedeld. Een binnendringing in haar geest; een overrompeling van haar keurige, afgesloten leven. Waar was het door gekomen? Waarom? Al dergelijke verlangens had ze al jaren geleden afgezworen, dat wilde ze althans geloven. Ze had gekozen voor een leven zonder de verstoringen die het verlangen met zich meebracht. Het leven van een maagd, een oude vrijster. Strikt gesproken was ze geen van beide, want ze was tenslotte getrouwd geweest, al was het maar een paar maanden. Maar dat hoofdstuk was afgesloten. Ze had als op een eiland geleefd dat helemaal voor haar zelf was, jarenlang... tientallen jaren lang. Toegewijd aan haar werk, aan haar kinderen. En nu dit...

Het was maar een droom, zei ze tegen zichzelf. En dromen zijn niet echt. Ze had net hetzelfde tegen Timmie gezegd.

Alleen maar een droom. Alleen maar. De slapende geest kan allerlei soorten gedachten vrijmaken. Daarbinnen drijven allerlei dingen vrij rond op de golven van het onderbewustzijn. Het had niets te betekenen, helemaal niets, behalve dan dat Bruce Mannheim hier vandaag was geweest en zo'n indruk op haar had gemaakt, dat haar slapende geest die had omgezet in een verbazend, onwaarschijnlijk scenario. Maar Mannheim was minstens tien jaar jonger dan zij. En, hoe goed hij er ook uitzag, ze vond hem niet echt aantrekkelijk, zelfs niet in haar dromen. Hij was gewoon een man, iemand die ze die dag ontmoet had. Ondanks alles voelde ze zich soms aangetrokken tot mannen. Ze had zich aangetrokken gevoeld tot Hoskins, wat uiteindelijk een nutteloze, zinloze, betekenisloze genegenheid bleek te zijn voor een gelukkig getrouwd man met wie ze toevallig samenwerkte. Maar in de gevoelens die ze voor Hoskins had gehad, zat nog een kern van werkelijkheid. Hierin niet. Slechts een droom, zei juffrouw Fellowes weer tegen zichzelf, slechts een droom, slechts een droom.

Ze besloot dat ze maar weer moest gaan slapen. Tegen de tijd dat het ochtend werd, was ze alles waarschijnlijk weer vergeten.

Juffrouw Fellowes sloot haar ogen weer. Na een tijdje sliep ze. Maar de schaduw van de droom, de vage omtrek en de vernederende essentie ervan, zweefde nog in haar toen ze even na zessen weer wakker werd van Timmie die in zijn kamer begon te rommelen: het dringende kloppen op haar deur, de ademloze begroeting, de gepassioneerde omhelzing. Maar alles kwam haar nu absurd voor.

38

Na al dat gepraat over de noodzaak om voor Timmie een speelkameraadje te zoeken, had juffrouw Fellowes verwacht dat Hoskins er bijna meteen met een zou komen aandragen, al was het alleen maar om de invloedrijke, politieke machten tevreden te stellen die Mannheim en Marianne Levien vertegenwoordigden. Maar tot haar verrassing verstreken er weken zonder dat er schijnbaar iets gebeurde. Het kostte Hoskins kennelijk inderdaad zo veel moeite om een kind naar de stasisbel te laten komen, als hij voorzien had. Juffrouw Fellowes begreep niet hoe hij Mannheim aan het lijntje wist te houden.

Ze zag Hoskins die tijd in feite nauwelijks. Hij had het kennelijk druk met andere zaken bij Stasis Technologies, Ltd., en ze ving slechts zo nu en dan een korte glimp van hem op als hij langsliep. Het bedrijf leiden was duidelijk een full-time baan voor hem, en hoe! Juffrouw Fellowes had uit flarden commentaar die ze van andere mensen oppikte, de indruk gekregen dat Hoskins in een constante strijd was gewikkeld met een staf vol getalenteerde, maar overgevoelige primadonna's die verlangden naar Nobelprijzen, terwijl hij op zijn gekwelde manier de leiding voerde over een van de ingewikkeldste wetenschappelijke ondernemingen in de geschiedenis.

Maar zo was het nu eenmaal. Hij had zijn problemen en zij de hare.

Timmies groeiende eenzaamheid was een van de ergste daarvan. Ze probeerde alles te zijn wat de jongen nodig had: verpleegster, lerares en surrogaatmoeder, maar ze kon niet genoeg zijn. Hij droomde steeds weer, steeds dezelfde droom - niet elke nacht maar vaak genoeg, zodat juffrouw Fellowes begon bij te houden hoe vaak het gebeurde - van die grote, lege plek buiten het poppenhuis, waar hij nooit heen zou mogen gaan. Soms was hij alleen daar buiten, soms waren er vage, geheimzinnige gedaanten bij hem. Omdat zijn Engels nog zo primitief was, kon hij nog steeds niet vertellen of die grote, lege ruimte zijn verloren wereld in de Ijstijd was of een denkbeeldig verzinsel van de vreemde nieuwe tijd waar hij heen was gebracht. Hoe dan ook, het was een beangstigende plek voor hem en hij werd vaak in tranen wakker. Je hoefde geen psychiater te zijn om te weten dat de droom een krachtig symptoom was van Timmies geïsoleerdheid, van zijn groeiende verdriet.

Overdag was hij lange tijd verdrietig, lusteloos en teruggetrokken, of zat hij urenlang stil voor het raam van het poppenhuis, met uitzicht op weinig meer dan niets, naar buiten te staren naar de grote leegte uit zijn dromen; misschien dacht hij met heimwee terug aan de kale, met ijs bedekte vlakten uit zijn nu verre jeugd; misschien vroeg hij zich gewoon af wat er achter de muren van de kamers lag waarin zijn bestaan zich afspeelde. En kwaad dacht ze: Waarom brengen ze niet iemand hier om hem gezelschap te houden? Waarom niet?

Juffrouw Fellowes vroeg zich af of ze contact zou moeten opnemen met Mannheim zelf om hem te zeggen dat er niets gedaan werd en erop aan te dringen dat hij Hoskins meer onder druk moest zetten. Maar dat vond ze te veel op verraad lijken. Hoezeer ze Timmie ook was toegewijd, ze kon zich er niet toe zetten om dat zo achter Hoskins' rug om te doen. Maar haar woede groeide.

De fysiologen wisten nu wel ongeveer alles wat ze van de jongen te weten konden komen, op hem te ontleden na, en dat scheen geen deel uit te maken van het onderzoekprogramma. Hun bezoeken werden dus minder frequent. Eén keer per week kwam er iemand langs om Timmies groei te meten, een paar routinevragen te stellen en een paar foto's te maken, maar dat was alles. De naalden waren verdwenen, de injecties en het aftappen van bloed eveneens; de speciale diëten schenen niet langer nodig te zijn; de uitgebreide en veeleisende onderzoeken van hoe Timmies gewrichten, gewrichtsbanden en botten verbonden waren, kwamen steeds minder voor.

Dat was het goede nieuws. Maar nu de fysiologen minder interesse voor de jongen begonnen te tonen, begonnen de psychologen toe te stromen. Juffrouw Fellowes vond de nieuwe groep net zo lastig als de vorige, soms nog wel erger. Nu moest Timmie barrières overwinnen om bij voedsel en water te kunnen komen. Hij moest panelen openschuiven, staven wegtrekken, aan touwen trekken. De zachte elektrische schokken maakten hem aan het huilen van verbazing en angst, en soms snauwde hij op een heel primitieve manier. Dit alles bracht juffrouw Fellowes tot waanzin.

Toch wilde ze er Hoskins niet over aanspreken. Ze wilde helemaal niet naar Hoskins gaan. Hij bleef op een afstand, om welke reden dan ook, en juffrouw Fellowes was bang dat als ze nu met nieuwe eisen bij hem kwam, ze bij het kleinste teken van verzet haar geduld zou verliezen en er misschien zelfs helemaal mee zou stoppen. Dat was een stap die ze liever niet wilde nemen. Voor Timmies welzijn moest ze hier blijven.

Maar waarom had de man Timmies onderzoek de rug toegekeerd? Vanwaar die onverschilligheid? Was dit zijn manier om zich te beschermen tegen Bruce Mannheims klachten en verzoeken? Het was idioot, vond ze. Timmie was het enige slachtoffer van deze afstandelijkheid. Idioot, idioot, idioot.

Ze deed haar best om de geleerden zo veel mogelijk bij Timmie vandaan te houden. Maar ze kon hen niet helemaal bij de jongen weg houden. Dit was tenslotte een wetenschappelijk experiment. Dus het zoeken en porren en de voorzichtige elektrische schokken gingen door.

En dan waren er ook nog de antropologen. Hele legers. Popelend van ongeduld om Timmie te ondervragen over het leven dat hij in het Paleolithicum geleefd had. Maar zelfs al sprak Timmie nu verbazend goed Engels - zijn soort Engels - het was nog steeds een bron van grote frustraties. Ze konden vragen wat ze wilden, maar hij kon alleen antwoorden als hij de vragen verstond en als hij zich de informatie over die kanten van zijn leven in de wereld van het Stenen Tijdperk, dat nu lang achter hem lag, nog herinnerde.

Naarmate de weken van zijn verblijf in de moderne wereld maanden werden, werd Timmies uitspraak steeds beter en nauwkeuriger. Hij bleef een zekere zachte sleperigheid houden, die juffrouw Fellowes wel vertederend vond, maar hij verstond nu bijna net zo goed Engels als een modem kind van zijn leeftijd. Maar als hij opgewonden was, had hij de neiging terug te vallen tot uitbarstingen van tonggeklak en zo nu en dan primitief gegrom, al gebeurde dat steeds minder. Hij moest het leven dat hij gekend had voordat hij naar de eenentwintigste eeuw kwam, langzaam aan het vergeten zijn - behalve in zijn eigen droomwereld, waar juffrouw Fellowes niet kon binnenkomen. Wie wist wat voor enorme schuifelende mammoeten en mastodonten daar rondtrokken, wat voor duistere, prehistorische mysteries er op het scherm van de geest van het Neanderthalerkind speelden?

Maar tot juffrouw Fellowes' verbazing was ze nog steeds de enige die Timmies woorden redelijk goed kon verstaan. Sommigen van de anderen die regelmatig in de stasisbel werkten - haar assistenten Mortenson, Elliott en Stratford, Dr. Mclntyre, dokter Jacobs - leken in staat te zijn om een paar zinnen op te pikken, maar het kostte altijd een hoop moeite en ze begrepen meestal minstens de helft van wat Timmie zei verkeerd. Juffrouw Fellowes vond dat onbegrijpelijk. In het begin had de jongen inderdaad wat problemen gehad bij het verstaanbaar uitspreken van de woorden, maar er was nu enige tijd verstreken en hij sprak het nu redelijk vloeiend. Dat vond zij althans. Maar geleidelijk aan moest ze toegeven dat ze hem alleen zo goed kon verstaan doordat ze constant, dag en nacht bij Timmie in de buurt was. Haar oor compenseerde automatisch het verschil tussen wat hij zei en de manier waarop de woorden moesten worden uitgesproken. Hij was anders dan een modern kind, althans voor zover het ging om zijn spraakmogelijkheden. Hij verstond veel van wat er tegen hem gezegd werd, hij kon nu in ingewikkelde zinnen antwoorden, maar zijn tong, lippen en strottehoofd, en, nam juffrouw Fellowes aan, zijn kleine tongbeen leken gewoon niet juist te zijn aangepast aan de finesses van de twintigste-eeuwse Engelse taal, zodat wat er uit hem kwam vol lallende vervormingen zat.

Ze verdedigde hem tegenover de anderen. 'Hebt u ooit een Fransman een eenvoudig woord als het Engelse the horen zeggen? Of een Engelsman die Frans probeert te spreken? En er zijn letters in het Russische alfabet waarvoor we onze tong in de knoop moeten leggen om ze uit te spreken. Elk kind in een bepaalde taalfamilie krijgt vanaf de geboorte een ander soort training van de bij de taal gebruikte spieren, en voor de meeste mensen is het vrijwel onmogelijk om dat te veranderen. Daarom bestaat er zoiets als accenten. Nou, Timmie heeft een heel duidelijk Neanderthaleraccent. Maar mettertijd wordt het wel minder.'

Tot het zover was, besefte juffrouw Fellowes, zou ze zelf een positie bekleden met onvoorziene macht en autoriteit. Ze was niet alleen Timmies verzorgster, ze was ook zijn tolk: het kanaal waarlangs zijn herinneringen aan de prehistorische wereld naar de antropologen werden gestuurd die hem kwamen ondervragen. Zonder haar als tussenpersoon zou het onmogelijk voor hen zijn om samenhangende antwoorden te krijgen op de vragen die ze de jongen wilden stellen. Haar hulp was noodzakelijk om de volledige wetenschappelijke waarde van het project te waarborgen. En dus werd de rol van juffrouw Fellowes, op een manier die niemand, ook zij zelf niet, had voorzien, essentieel voor het verdere onderzoek naar het menselijk leven in het verre verleden.

Helaas gingen Timmies ondervragers bijna altijd met een ontevreden gevoel weg, na de verhalen van de jongen te hebben aangehoord. Het ging er niet om dat hij niet wilde meewerken, maar hij had slechts drie of vier jaar in de wereld van de Neanderthalers gewoond, de éérste drie of vier jaar van zijn leven nog wel. Er waren niet veel kinderen van zijn leeftijd, in welk tijdperk dan ook, die een samenhangend mondeling verslag zouden kunnen doen van de manier waarop hun samenleving in elkaar zat.

Het meeste van wat hij vertelde waren dingen die de antropologen al vermoedden en die ze misschien wel zelf in de herinneringen van de jongen geïmplanteerd hadden door de manier waarop ze hun vragen stelden, die juffrouw Fellowes aan hem doorgaf.

'Vraag hem hoe groot zijn stam was,' zeiden ze bijvoorbeeld.

'Ik geloof niet dat hij een woord heeft voor stam.'

'Hoeveel mensen waren er dan in de groep waarin hij leefde.'

Ze vroeg het hem. Ze was onlangs begonnen hem te leren tellen. Hij leek in de war.

'Veel,' zei hij.

'Veel' kon in Timmies vocabulaire alles zijn dat meer was dan ongeveer drie. Meer leek voor hem allemaal hetzelfde.

'Hóeveel?' vroeg ze. Ze pakte zijn hand op en liep met haar vinger de toppen van de zijne af. 'Zoveel?'

'Meer.'

'Hoeveel meer?'

Hij deed zijn best. Hij sloot zijn ogen even, alsof hij naar een andere wereld keek, en stak zijn handen uit, terwijl hij met snelle gebaren zijn vingers naar haar kromde en strekte.

'Geeft hij getallen aan, juffrouw Fellowes?'

'Ik denk het. Elke handbeweging is waarschijnlijk vijf.'

Ik heb bij elke hand drie bewegingen geteld. Bestond de stam dus uit dertig mensen?'

'Veertig, denk ik.'

'Vraag het hem nog eens.'

'Timmie, zeg nog eens hoeveel mensen er in je groep zaten?'

'Groep, juf Fellowes?'

'De mensen om je heen. Je vrienden en familie. Hoeveel waren er?'

'Vrienden. Familie.' Hij dacht over die begrippen na. Hoogstwaarschijnlijk vage, onechte woorden voor hem.

Toen keek hij na een tijdje naar zijn handen en stak zijn vingers weer uit, dezelfde snelle, fladderende gebaren, wat tellen zou kunnen betekenen, of iets volkomen anders. Het was onmogelijk om te zien hoe vaak hij het deed: acht, misschien tien keer.

'Zag u dat?' vroeg juffrouw Fellowes. Tachtig, negentig, honderd mensen, denk ik dat hij nu zegt. Als hij tenminste wel antwoord geeft op uw vraag.'

'Daarnet waren het er minder.'

'Ik weet het. Dit zegt hij nu.'

'Dat is onmogelijk. Zo'n primitieve stam kan uit niet meer dan dertig man hebben bestaan. Hooguit.'

Juffrouw Fellowes haalde haar schouders op. Als ze het bewijs aan hun eigen vooroordelen wilden aanpassen, dan was dat niet haar probleem. 'Dan schrijft u dertig op. U vraagt een kind dat nog maar ongeveer drie jaar oud was om een volkstelling te houden. Hij raadt er maar naar, en het verbazende is dat hij zelfs datgene raadt wat we hem willen laten vertellen ook. En misschien ook niet. Hoe komt u erbij te denken dat hij zou kunnen tellen? Dat hij zelfs enig getalbegrip heeft?'

'Maar hij begrijpt het toch?'

'Ongeveer even goed als ieder kind van vijf. Vraag het eerste kind van vijf dat u tegenkomt maar hoeveel mensen er volgens hem in zijn straat wonen en kijk dan wat hij zegt.'

'Nou...'

De andere vragen leverden bijna net zulke onzekere antwoorden op. Stamstructuur? Na een hoop verbaal gedraai lukte het juffrouw Fellowes uit Timmie te krijgen dat zijn stam een 'grote man' had gehad, waarmee hij kennelijk een leider bedoelde. Dat was geen verrassing. Primitieve stammen in vroeger tijden hadden altijd een leider; het was redelijk om te veronderstellen dat de Neanderthalerstammen die ook hadden. Ze vroeg of hij wist hoe de grote man heette, en Timmie antwoordde met geklak. Hoe de leider ook mocht heten, de jongen kon het niet in Engelse woorden vertalen en het zelfs niet weergeven in een fonetisch equivalent. Hij moest terugvallen op Neanderthalergeluiden. Had de leider een vrouw? wilden de geleerden weten. Timmie wist niet wat 'een vrouw hebben' was. Hoe werd de leider gekozen? Timmie begreep de vraag niet. Hoe zat het met godsdienstige overtuigingen en gebruiken? Door Timmie allerlei wetenschappelijk twijfelachtige suggesties te doen, lukte het juffrouw Fellowes om een soort beschrijving uit de jongen te krijgen van een heilige plaats die van stenen was gebouwd, waar hij niet bij in de buurt mocht komen, en een cultus die misschien wel of niet door een hogepriesteres geleid werd. Ze was er zeker van dat het een priesteres was, geen priester, want hij bleef naar haar wijzen als hij sprak, maar of hij echt begreep wat ze probeerde te achterhalen, wist ze niet helemaal zeker.

'Hadden ze maar een ouder kind dan dit uit de tijd kunnen halen!' bleven de antropologen klagen. 'Of een volwassen Neanderthaler, in godsnaam! Hadden ze dat maar gedaan! Hadden ze dat maar gedaan! Het is om gek van te worden, dat je alleen maar een onwetend jongetje hebt als enige informatiebron.'

'Dat zal vast wel,' gaf juffrouw Fellowes toe, zonder veel medelijden. 'Maar dat onwetende jongetje is meer dan iemand van u ooit had durven hopen te mogen ondervragen. Zelfs in uw wildste dromen had u nooit kunnen denken dat u de kans zou krijgen om met een Neanderthaler te praten.'

'Wat dan nog. Hadden ze maar! Hadden ze maar!'

'Hadden ze maar, ja,' zei juffrouw Fellowes, waarna ze zei dat de tijd voor hun gesprek met Timmie voor die dag om was.

39

Toen verscheen Hoskins weer en kwam hij op een ochtend zonder waarschuwing vooraf naar het poppenhuis.

'Juffrouw Fellowes? Mag ik u even spreken?'

Hij sprak weer op die schaapachtige toon van hem, die een overdreven schaamtegevoel verborg. Dat is hem geraden ook, dacht juffrouw Fellowes.

Ze kwam koel naar buiten, terwijl ze haar verpleegstersuniform gladstreek. Toen bleef ze geschrokken staan. Hoskins was niet alleen. Een bleke vrouw, slank en van gemiddelde lengte, was bij hem. Ze bleef voor de drempel van de stasis-zone staan. Door haar blonde haar en haar bleke uiterlijk zag ze er kwetsbaar uit. Haar ogen, die heel lichtblauw waren, keken bezorgd over de schouders van juffrouw Fellowes, op zoek naar iets, en flitsten ongerust door de kamer, alsof ze verwachtte dat een wilde gorilla van achter de deur naar Timmies speelkamer te voorschijn zou springen.

Hoskins zei: 'Jufrouw Fellowes, dit is mijn vrouw, Annette. Schat, je kunt naar binnen gaan. Het is volkomen veilig. Op de drempel zul je even een onbeduidend gekriebel voelen, maar dat verdwijnt. Mag ik je voorstellen aan juffrouw Fellowes, die voor de jongen gezorgd heeft sinds de avond dat hij hier kwam.'

(Dus dit was zijn vrouw? Ze zag er helemaal niet uit als de vrouw die juffrouw Fellowes verwacht had; maar, dacht ze, ze had ook geen duidelijk beeld voor ogen van hoe Hoskins' vrouw eruit zou moeten zien. Iets flinker, in elk geval iets minder zenuwachtig dan deze vrouw, die zich maar al te duidelijk slecht op haar gemak voelde. Maar waarom ook eigenlijk? Een man met een sterke wil, als Hoskins, zou misschien liever een zwak wezentje tot zijn wederhelft kiezen. Ach, als hij dat wilde, moest hij dat zelf weten. Aan de andere kant had juffrouw Fellowes zich voorgesteld dat Hoskins' vrouw jong zou zijn, jong, slank en betoverend mooi, de gebruikelijke soort tweede vrouw die, zo was haar verteld, succesvolle zakenmensen van Hoskins' leeftijd graag hadden. Annette Hoskins viel niet helemaal in die categorie. Ze was een flink stuk jonger dan Hoskins, ja, en jonger dan juffrouw Fellowes ook, trouwens. Maar ze was niet echt jong; veertig misschien. Of daar ergens in de buurt.)

Juffrouw Fellowes dwong zich tot een soort begroeting. 'Goedemorgen, mevrouw Hoskins. Fijn kennis met u te maken.'

'Annette.'

'Pardon?'

'Noem me maar Annette, juffrouw Fellowes. Dat doet iedereen. En uw naam is...'

Hoskins kwam snel tussenbeide. 'Wat doet Timmie, juffrouw Fellowes? Doet hij een dutje? Ik wil graag dat mijn vrouw hem ontmoet.'

'Hij is in zijn kamer.' zei juffrouw Fellowes. 'Hij leest.'

Annette Hoskins lachte kort, schel, bijna spottend. 'Kan hij lezen?’

'Eenvoudige plaatjesboeken, mevrouw Hoskins. Met korte stukjes tekst. Hij is nog niet toe aan het echte lezen. Maar hij vindt het fijn om in boeken te kijken. Dit boek gaat over het leven in het verre noorden. Eskimo's, walrusjacht, iglo's, zulke dingen. Hij leest minstens één keer per dag.'

(Lezen was niet precies het juiste woord voor wat Timmie deed, wist juffrouw Fellowes. In feite was het een leugentje. Timmie las helemaal niet. Voor zover ze wist, keek Timmie alleen naar de plaatjes. De woorden die eronder stonden schenen voor hem slechts een decoratieve waarde te hebben, gewoon rare tekentjes. Tot dusver had hij er nog geen interesse voor getoond. Misschien zou dat ook nooit komen. Maar hij keek in boeken en begreep kennelijk de inhoud. Dat was het beste na echt lezen. Maar in dit gesprek kon ze Hoskins' vrouw maar beter in de waan laten dat Timmie echt kon lezen, al kende Hoskins zelf vast wel de waarheid.)

Op een krachtige, vreemde, geforceerde toon zei Hoskins: 'Is dat niet verbazend, juffrouw Fellowes? Herinnert u zich nog hoe hij was op de avond dat we hem hierheen haalden? Dat wilde, gillende, smerige, krankzinnige prehistorische wezentje?'

(Alsof ik dat ooit zou kunnen vergeten, dacht juffrouw Fellowes.)

'En nu zit hij daar kalm een boek te lezen over Eskimo's en iglo's.' Hoskins straalde van een bijna vaderlijke trots. 'Wat is dat mooi! Wat fantastisch, hè? Wat heeft de jongen een enorme vooruitgang geboekt onder uw hoede.'

Juffrouw Fellowes bekeek Hoskins achterdochtig. Er zat iets vreemds en onnatuurlijks aan die plotseling grootse, oratorische toon van hem. Wat wilde hij? Hij wist dat Timmie niet echt kon lezen. En waarom bracht hij na al die tijd zijn vrouw hierheen, waarom maakte hij al die valse drukte over Timmies fantastische vooruitgang?

En toen begreep ze het.

Met een normalere stem zei Hoskins: 'Mijn verontschuldigingen dat ik de laatste tijd zo weinig langs ben gekomen, juffrouw Fellowes. Maar zoals u wel raden kunt, heb ik het druk gehad met allerlei bijkomstige zaken. Waaronder niet in de laatste plaats onze vriend, meneer Bruce Mannheim.'

'Dat kan ik me voorstellen.'

'Sinds de keer dat hij hier is geweest, heeft hij me vrijwel elke week gebeld; hij vroeg me van alles en toonde zich verdrietig over Timmie, alsof de jongen zijn eigen zoon was en ik de hoofdmeester van de school waarheen hij hem gestuurd had. Een afgrijselijke school uit een roman van Charles Dickens, zou je denken.'

'En hij vroeg zeker met name naar wat u gedaan had om gezelschap voor Timmie te krijgen?' merkte juffrouw Fellowes op.

'Dat vooral.'

'En wat hebt u daaraan gedaan, doctor Hoskins?'

Hoskins huiverde. 'Het heeft grote problemen gegeven. We hebben minstens een half dozijn kinderen gesproken, misschien wel meer, die in aanmerking kwamen als speelkameraadje voor Timmie. En we hebben natuurlijk ook hun ouders gesproken.'

Dat was nieuw voor juffrouw Fellowes. 'En?'

'Het komt erop neer dat er twee jongetjes waren die geschikt leken, maar hun ouders stelden allerlei speciale voorwaarden en kwamen met bezwaren waar we niet aan tegemoet konden komen. Er was nog een jongen die misschien iets geweest had kunnen zijn, en we stonden op het punt om hem hierheen te brengen om het eens met Timmie te proberen, maar op het laatste moment kwamen er ook weer bezwaren en voorwaarden. De ouders kwamen met een advocaat die garanties van ons wilde en ons wilde vastpinnen op uitgebreide contractuele verplichtingen, waarmee we ons bonden aan allerlei andere dingen die ónze advocaten onverstandig vonden. En bij de rest van de kinderen die we gezien hebben, kwam de kwestie van geschiktheid niet eens ter sprake, want hun ouders leken alleen geïnteresseerd te zijn in de vergoeding die we betaalden. Maar de kinderen leken ons allemaal kleine herrieschoppers die Timmie meer kwaad dan goed zouden doen. Die hebben we natuurlijk geweigerd.'

'U hebt dus niemand, bedoelt u dat?'

Hoskins bevochtigde zijn lippen. Ten slotte hebben we besloten dat we dit binnenshuis zouden oplossen en dat we het kind van een staflid zouden nemen. Met name dit staflid, dat hier voor u staat. Ik.'

'Uw eigen zoon?' zei juffrouw Fellowes.

'U herinnert zich zeker wel dat ik, toen Mannheim en doctor Levien hier waren, zei dat ik desnoods mijn eigen zoon ter beschikking zou stellen, al zei ik dat meer uit woede dan iets anders. Nou, zover is het nu gekomen. Ik hou me aan mijn woord, juffrouw Fellowes, zoals u wel zult beseffen. Ik vraag niet aan iemand anders in het bedrijf om te doen wat ik zelf niet zou willen doen. Ik heb besloten mijn zoon Jerry in te zetten als het speelkameraadje waar Timmie zo'n behoefte aan heeft. Maar daar beslis ik natuurlijk niet alleen over.'

'En daarom hebt u mevrouw Hoskins hierheen gebracht, zodat ze zich ervan kan overtuigen dat uw zoon geen gevaar zal lopen in Timmies handen,' zei juffrouw Fellowes.

Hoskins liep over van dankbaarheid. 'Ja, juffrouw Fellowes. Ja, zo is het precies!'

Juffrouw Fellowes keek weer naar Hoskins' vrouw. Die stond op haar lip te bijten en tuurde weer naar de deur waarachter de vreeswekkende Neanderthaler zich schuilhield.

Ze denkt zeker dat Timmie een aap is, dacht juffrouw Fellowes. Een gorilla. Een chimpansee. Die haar dierbare kindje meteen zal bespringen en hem stukje bij beetje uit elkaar zal trekken.

Kil zei juffrouw Fellowes: 'Nou, zal ik hem dan nu maar naar buiten halen en aan u laten zien?'

Mevrouw Hoskins spande duidelijk haar spieren, terwijl ze toch al zo gespannen was. 'Doet u dat maar... juffrouw Fellowes.'

De verpleegster knikte.

'Timmie?' riep ze. Timmie, wil je even hier komen? We hebben bezoek.'

Timmie keek verlegen om de hoek van de deur.

'Het is in orde, Timmie. Het zijn doctor Hoskins en zijn vrouw. Kom maar te voorschijn.'

De jongen kwam naar buiten. Hij zag er heel toonbaar uit, dacht juffrouw Fellowes, terwijl ze een kort dankgebedje opzegde. Hij droeg de blauwe overall met de grote groene cirkels, die hij op een na het liefst droeg, en zijn haar, dat juffrouw Fellowes een uur geleden grondig had geborsteld, zat nog redelijk netjes in model. Het dunne boek dat hij had zitten inkijken, had hij in zijn linkerhand.

Vol verwachting keek hij op naar de gasten. Zijn ogen waren heel groot. Timmie herkende duidelijk Hoskins, zelfs na al die tijd, maar hij scheen niet precies te weten wat hij van Hoskins' vrouw moest denken. Ongetwijfeld deed iets in haar lichaamsuitstraling, een zekere gespannenheid en behoedzaamheid, de jongen op zijn hoede zijn. Primitieve reflexen - instinct, zou je bijna kunnen zeggen - die misschien in hem naar boven kwamen?

Er viel een lange, pijnlijke stilte.

Toen glimlachte Timmie.

Het was een warme, prachtige glimlach, Timmies extra-speciale oor-tot-oorglimlach. Juffrouw Fellowes genoot ervan. Ze kon hem wel optillen en zoenen. Wat zag hij er toch heerlijk uit als hij dat deed! Zo lief, betrouwbaar, zo kinderlijk. Ja. Een klein jongetje dat uit zijn speelkamer komt om de visite goedendag te zeggen. Hoe kon Annette Hoskins ooit die glimlach weerstaan?

'O.' zei de vrouw, alsof ze zojuist een vlieg in haar soep had gevonden. Ik wist niet dat hij er zo... vreemd uitzag.'

Juffrouw Fellowes wierp haar een dreigende, verwerpelijke blik toe.

Hoskins zei: 'Dat komt vooral door zijn gelaatstrekken. Vanaf zijn nek omlaag ziet hij er gewoon uit als een heel gespierd jongetje. Ongeveer.'

'Maar zijn gezicht, Gerald... die enorme mond, die enorme neus... die wenkbrauwen die zo uitstaan... zijn kin... hij is zo lelijk, Gerald. Zo raar.'

'Hij verstaat veel van wat u zegt.' waarschuwde juffrouw Fellowes met een zachte, ijzige stem.

Mevrouw Hoskins knikte. Maar ze kon zich toch niet inhouden. 'In levenden lijve ziet hij er heel anders uit dan op televisie. Hij lijkt echt veel menselijker als je hem op...'

'Hij is menselijk, mevrouw Hoskins.' zei juffrouw Fellowes kortaf. Ze had er schoon genoeg van om dat de mensen steeds te moeten vertellen. 'Hij komt gewoon van een andere tak van het menselijk ras, meer niet. Een tak die toevallig is uitgestorven.'

Alsof hij de nauwelijks verholen woede in juffrouw Fellowes' stem aanvoelde, keek Hoskins zijn vrouw aan en zei met enige nadruk: 'Waarom zeg je niets tegen Timmie, schat? Maak eens kennis met hem. Daarvoor ben je hier vandaag toch.'

'Ja. Ja.'

Hij leek haar moed te geven.

'Timmie?' zei de vrouw met een dunne, gespannen stem. 'Dag Timmie. Ik ben mevrouw Hoskins.'

'Dag.' zei Timmie.

Hij stak zijn hand uit naar haar. Dat had juffrouw Fellowes hem geleerd te doen.

Annette Hoskins keek snel naar haar man. Hij hief zijn ogen naar het plafond en knikte.

Onzeker stak ze haar eigen hand uit en nam die van Timmie beet, alsof ze de hand schudde van een getrainde chimpansee in het circus. Ze schudde hem met een kort, niet al te enthousiast gebaar en liet zijn hand weer snel los.

Timmie zei: 'Dag, mevrouw Hoskins. Fijn kennis met u te maken.'

'Wat zei hij?' vroeg Annette Hoskins. 'Zei hij iets tegen me?'

'Hij zei dag.' vertelde juffrouw Fellowes haar. Hij zei dat hij het fijn vond kennis met u te maken.'

'Praat hij Engels?'

Hij praat, ja. Hij verstaat eenvoudige zinnen. Hij eet met mes en vork. Hij kan zichzelf aan- en uitkleden. Waarom is het een verrassing dat hij al die dingen kan? Hij is een gewoon klein jongetje, mevrouw Hoskins, en hij is ruim vijf jaar oud. Misschien vijfenhalf.'

'Weet u dat niet?'

'We kunnen er alleen naar raden.' zei juffrouw Fellowes. 'Hij had geen geboortebewijs in zijn zak toen hij hierheen kwam.'

Mevrouw Hoskins keek haar man weer aan. 'Gerald, ik weet het zo net nog niet. Jerry is nog geen vijf.'

'Ik weet hoe oud onze zoon is, schat.' zei Hoskins kil. 'Hij is groot en fors voor zijn leeftijd, hoor. Groter dan Timmie. Kijk, Annette, als ik zou denken dat er enig risico aan verbonden was, de kleinste kans dat er...'

'Ik weet het niet. Ik weet het gewoon niet. Hoe kunnen we zeker weten of het veilig is?'

Meteen zei juffrouw Fellowes: 'Als u zich afvraagt of het veilig is om Timmie bij uw zoon te laten, mevrouw Hoskins, dan is het antwoord ja, natuurlijk. Timmie is een vriendelijk klein jongetje.'

'Maar hij is een wil... wilde.'

(Het apekind-etiket van de media weer! Dachten de mensen dan nooit zelf na?)

Juffrouw Fellowes zei nadrukkelijk: 'Hij is geen wilde, in de verste verte niet. Komt een wilde zijn kamer uit met zijn boek onder zijn arm en steekt hij zijn hand uit om de uwe te schudden? Glimlacht een wilde zo en zegt hij dag en dat hij het fijn vindt kennis met u te maken? Hier staat hij voor u. Waar vindt u hem in werkelijkheid op lijken, mevrouw Hoskins?'

'Ik kan niet aan zijn gezicht wennen. Het is geen menselijk gezicht.'

Juffrouw Fellowes hield zich in en barstte niet in woede uit. Gespannen zei ze: 'Zoals ik al heb uitgelegd, is hij net zo menselijk als u en ik. En helemaal geen wilde. Hij is net zo kalm en handelbaar als u kunt verwachten van een jongetje van vijf jaar en nog een paar maanden oud. Het is erg vriendelijk van u, mevrouw Hoskins, dat u goedvindt dat uw zoon hier met Timmie komt spelen, maar weest u alstublieft nergens bang voor.'

'Ik heb niet gezegd dat het mocht,' antwoordde mevrouw Hoskins enigszins driftig.

Hoskins keek haar wanhopig aan. 'Annette...'

'Nee!'

(Waarom maken jullie dan niet dat jullie hier wegkomen en laten Timmie met rust met zijn boek?)

Juffrouw Fellowes vocht om zich te beheersen.

(Laat Dr. Hoskins dit maar afhandelen. Ze is zijn vrouw.)

Hoskins zei: 'Praat met de jongen, Annette. Leer hem een beetje kennen. Je zei dat je dat zou doen.'

'Ja. Ja, dat is zo.' Ze liep weer naar de jongen toe. 'Timmie?' zei ze voorzichtig. Timmie keek op. Dit keer zonder de oor- tot-oorglimlach. Hij had al begrepen uit de intonatie van haar stem dat deze vrouw geen vriendin van hem was.

Mevrouw Hoskins glimlachte wel, maar het was niet erg overtuigend. 'Hoe oud ben je, Timmie?'

'Hij is niet erg goed in tellen,' zei juffrouw Fellowes zachtjes. Maar tot haar verbazing stak Timmie de vijf vingers van zijn linkerhand op en spreidde ze duidelijk uit.

'Vijf!' riep de jongen.

'Hij stak vijf vingers op en zei vijf,' zei juffrouw Fellowes verbaasd. 'U hoorde hem toch?'

'Ik hoorde het.' zei Hoskins. 'Denk ik.'

'Vijf.' zei mevrouw Hoskins, die grimmig verder ging. Ze probeerde nu contact met Timmie te leggen. 'Dat is een mooie leeftijd. Mijn zoon Jeny is ook bijna vijf. Als ik Jerry hierheen breng, zul je dan aardig tegen hem zijn?'

'Aardig.' zei Timmie.

'Aardig,' vertaalde juffrouw Fellowes. 'Hij begreep u. Hij beloofde aardig te zijn.'

Mevrouw Hoskins knikte. Binnensmonds zei ze: 'Hij is klein, maar hij ziet er zo sterk uit.'

'Hij heeft nog nooit geprobeerd iemand kwaad te doen.' zei juffrouw Fellowes, die maar even voor het gemak die krankzinnige strijd van die lang geleden eerste avond vergat. 'Hij is vreselijk aardig. Echt. U moet me geloven, mevrouw Hoskins.' Tegen Timmie zei ze: 'Neem mevrouw Hoskins mee naar je kamer. Laat haar je speelgoed en je boeken zien. En je klerenkast.' Laat haar zien dat je een echt klein jongetje bent, Timmie. Laat haar meer zien dan die wenkbrauwribbels en je kin zonder kin.

Timmie stak zijn hand uit. Na een korte aarzeling nam mevrouw Hoskins hem aan. Voor het eerst sinds ze de stasisbel was binnengekomen, verscheen er iets dat op een echte glimlach leek op haar gezicht.

Samen met Timmie ging ze naar Timmies kamer. De deur ging achter hen dicht.

'Ik  denk dat het wel lukt.' zei Hoskins zachtjes tegen juffrouw Fellowes, zodra zijn vrouw weg was. 'Hij krijgt haar wel op zijn hand.'

'Natuurlijk.'

'Ze is geen onredelijke vrouw. Neem dat maar van me aan. Niet tegen de draad in. Maar Jerry betekent heel veel voor haar.'

'Natuurlijk.'

'Ons enig kind. We zijn al verscheidene jaren getrouwd en in het begin hadden we vruchtbaarheidsproblemen, tot het lukte om... we eindelijk...'

'Ja.' zei juffrouw Fellowes. 'Ik begrijp het.' Ze was niet erg geïnteresseerd in de vruchtbaarheidsproblemen van doctor en mevrouw Hoskins. Of hoe het hun eindelijk gelukt was ze te overwinnen.

'Dus ziet u... hoewel ik het er uitgebreid met haar over gehad heb en ze de problemen begrijpt waarmee Mannheim en zijn meute mij opzadelen en het belang inziet om een eind te maken aan Timmies eenzaamheid, aarzelt ze toch om Jerry het risico te laten lopen dat...'

'Er is geen risico, doctor Hoskins.'

'Dat weet ik. Dat weet u. Maar voordat Annette dat ook weet...'

De deur van Timmies speelkamer ging open. Mevrouw Hoskins kwam naar buiten. Juffrouw Fellowes zag dat Timmie achterbleef, naar buiten turend met die behoedzame blik die hij soms had. Haar adem stokte. Er moest daar binnen iets fout zijn gegaan, dacht ze.

Maar nee. Annette Hoskins glimlachte.

'Het is een heel schattige kamer.' zei ze. Hij kan zijn eigen kleren opvouwen. Hij heeft het me laten zien. Kon Jerry het maar half zo goed. En hij houdt zijn speelgoed zo netjes...'

Juffrouw Fellowes liet haar adem ontsnappen.

'Kunnen we het dan proberen?' vroeg Hoskins aan zijn vrouw.

Ja. Ik denk dat we het wel kunnen proberen.'

Tussenhoofdstuk zes: Patstelling

Er steeg rook op van het kamp van de Anderen aan de oever van de kleinste rivier, ten westen van het godinneheiligdom. Toen Zilveren Wolk de andere kant op keek, zag hij achter zich, op de licht hellende heuvel die ze hadden beklommen toen ze uit de bergen in het oosten waren gekomen, de witte rook van het vuur van zijn eigen volk opstijgen. Voor het heiligdom zelf stond niemand. Tijdens deze eindeloos durende patstelling was er een stilzwijgende overeenkomst ontstaan tussen de twee stammen: het heiligdom was neutraal terrein. Niemand van beide partijen mocht erheen gaan. Elke partij had dag en nacht wachtposten opgesteld op de rand van het bewuste gebied om ervoor te zorgen dat er geen schendingen plaatsvonden.

Zilveren Wolk stond alleen, leunend op zijn speer. De duisternis viel al in, hoewel het voor hem leek of de dag nog maar net begonnen was. Het jaar gleed snel om. De nacht kwam steeds sneller en sneller. De ochtend kwam steeds later en later. Er werd van beide kanten aan de uren daglicht geknaagd. Al gauw zou het seizoen van de lange sneeuwtijd invallen, wanneer alleen een gek nog naar buiten ging; een tijd om neer te hurken op een beschutte plek en te leven van het in de herfst opgeslagen voedsel en op het voorjaar te wachten. Maar we hebben nog steeds geen vrede gesloten met de Godin en haar raad ontvangen, dacht Zilveren Wolk troosteloos. En hoe kunnen we dat, als de Anderen constant in de buurt van het heiligdom blijven en ons erbij vandaan houden?

'Zilveren Wolk! Gaat het weer sneeuwen?'

De stem van Zij Die Weet dreef op de wind naar hem toe. Ze stond verderop, bij de rivieroever, samen met Godinnevrouw en Bewaart Het Verleden. De drie vrouwen hadden een tijdje staan praten. Zilveren Wolk fronste zijn voorhoofd. Die drie betekenden niets dan last. Drie machtige vrouwen, vol met godinnekracht. Hij voelde zich niet op zijn gemak bij hen. En toch wist hij hoe belangrijk ze, ieder op haar eigen manier, voor het leven van de stam waren.

'Gaat het sneeuwen, Zilveren Wolk? Zeg eens!'

Hij haalde zijn schouders op. Toen klopte hij op zijn knie en knikte.

De oude wond in zijn been deed fel pijn. Dat was altijd zo als er sneeuw op komst was. Maar nu klopte die erger dan ooit. Gisteren had het bijna een uur lang gesneeuwd, en eergisteren ook eventjes. Nu zou het weer gaan sneeuwen. Het was een slechte zaak als het elke dag sneeuwde. Veel van de sneeuw die gisteren gevallen was, lag nog op de grond. De wind - die uit het noorden blies, de demonenwind - deed de sneeuw opdwarrelen en blies die in Zilveren Wolks gezicht.

We moeten hier weggaan, dacht hij. We moeten een winterkamp gaan zoeken.

Zij Die Weet was bij Bewaart Het Verleden weggelopen en kwam nu naar hem toe. Dat betekende hoogstwaarschijnlijk problemen. Sinds haar stoutmoedige heldendaad bij het heiligdom bewoog Zij Die Weet zich met zo'n zelfverzekerdheid en majesteit, dat het bijna leek of zij opperhoofd was in plaats van hij. Niemand durfde de spot met haar te drijven, niemand durfde haar zelfs maar scheef aan te kijken, sinds die vreselijke dag dat ze haar lichaam met oorlogsverf beschilderd had en naar voren was gestormd om de hele groep krijgers van de Anderen uit te dagen. Ze was altijd al raar geweest; ze was altijd al een trotse vrouw geweest; maar nu was er een nieuw soort woeste vreemdheid over haar gekomen, alsof ze in haar eigen rijk liep.

Ze zei: 'Dit gaat maar door, Zilveren Wolk, en er verandert nooit iets. En de sneeuwtijd begint te komen.'

'Dat weet ik.'

'We moeten aanvallen en er een eind aan maken.'

'Ze zijn met te veel voor ons,' zei Zilveren Wolk. 'Dat weet je.' Dit was niet de eerste keer dat ze zo'n discussie hadden.

'Niet zo veel. We kunnen ze wel aan. Maar nee, we blijven hier maar zitten. Zij zijn bang voor ons en wij zijn bang voor hen en niemand verroert zich. Hoeveel langer wil je ons nog hier houden?'

'Tot we voor het heiligdom in het aangezicht van de Godin hebben gestaan en weten wat ze wil.'

'Dan moeten we aanvallen,' zei Zij Die Weet.

Zilveren Wolk keek haar bedaard aan. Haar ogen waren beangstigend, helemaal niet die van een vrouw, zelfs niet die van een krijger. Het leken wel ogen van gepolijste steen.

'Je bent beneden bij de mannen geweest.' zei Zilveren Wolk. 'Je zag dat de mannen niet wilden aanvallen. Wil je helemaal alleen tegen de Anderen vechten, Zij Die Weet?'

'Jij bent het opperhoofd. Geef ze bevel om te vechten. Ik zal aan hun zijde vechten.'

'Iedereen zal sterven.'

'En als we hier op de winter blijven wachten? Dan sterft ook iedereen, Zilveren Wolk.'

Hij knikte somber. Maar het was duidelijk dat ze hier niet veel langer konden blijven. Dat besefte hij net zo goed als zij. Zilveren Wolk wist dat het waarschijnlijk volkomen fout was geweest om hierheen te gaan. Maar dat kon hij nooit tegenover iemand toegeven.

Hij zei: 'We kunnen niet weggaan, Zij Die Weet. Niet voordat we bij het heiligdom zijn geweest.'

'We kunnen niet gaan en we kunnen niet blijven. En we kunnen niet naar het heiligdom. Dit is een heel vervelende zaak, Zilveren Wolk.'

'Misschien.'

'Ik zei al dat we nooit hierheen hadden moeten gaan. Dat heb ik je meteen in het begin al gezegd, toen je aankondigde dat het Zomerfeest zou worden afgelast.'

'Dat weet ik, Zij Die Weet. Maar we zijn hier nu. En we blijven hier, tot we de riten hebben uitgevoerd waarvoor we gekomen zijn. We kunnen niet zomaar weglopen zonder de stem van de Godin te hebben gehoord.'

'Nee.' zei Zij Die Weet. 'Dat ben ik met je eens. Ik wilde hier niet heen gaan, maar nu we er zijn, moeten we de Godin aanroepen, precies zoals je zegt. Daarover zijn we het eens.'

Daar was hij dankbaar voor.

'Maar als we door de sneeuw niet veel langer hier kunnen blijven en we niet vertrekken kunnen zonder de riten te hebben uitgevoerd, en de Anderen ons verhinderen om dat te doen, omdat ze hier zijn en het heiligdom met hun aanwezigheid onteren, dan moeten we hen wegjagen.' zei Zij Die Weet. 'Zo simpel is het.'

'Ze doden ons als we hen aanvallen.'

'Als we dat niet doen, zal de winter ons doden.'

'We draaien in cirkels rond.' zei Zilveren Wolk. Hier schieten we niets mee op.'

Hij keek haar somber aan. Haar gezicht was onverbiddelijk. Maar Zij Die Weet bood hem geen andere oplossingen dan die van een zekere dood in de handen van de vijand.

Steeds weer rond in cirkels, ja. We kunnen niet weggaan en we kunnen niet blijven. Hij had het Zomerfeest afgelast vanwege de riten die volgens hem hier moesten worden uitgevoerd. Als hij die riten ook af gelastte, omdat de Anderen zich in de buurt van het heiligdom ophielden, dan zouden ze helemaal geen riten hebben uitgevoerd, noch in de zomer, noch in de winter, wat beslist de volledige woede van de Godin op het Volk zou doen neerdalen. Het Volk zou verhongeren en ze zouden het opperhoofd er de schuld van geven. Zilveren Wolk wist dat het gevaar dreigde dat hij uit zijn ambt zou worden gezet als hij niet gauw iets aan de situatie deed. En een levend ex-opperhoofd was iets dat niet bestond bij het Volk. Iedereen wist precies wat de regels voorschreven. Aftreden als opperhoofd betekende afscheid nemen van het leven zelf.

Het gewonde deel van zijn been gloeide. Misschien was het zo erg nog niet, dacht Zilveren Wolk, om af te treden en iemand anders de last te laten dragen. En voor altijd een eind te maken aan deze pijn en vermoeidheid.

Godinnevrouw kwam nu bij hen staan. 'Heeft Zij Die Weet je ervan overtuigd dat we moeten aanvallen?'

'Nee.'

'Ben je zó bang om te sterven?'

Zilveren Wolk lachte. 'Die vraag is dommer dan je denkt, Godinnevrouw. Ik ben bang dat jullie zullen sterven, en Melkfontein, Vecht Als Een Leeuw, Prachtige Sneeuw en iedereen verder. Mijn taak is het om het Volk in leven te houden, niet om het in een zekere dood te leiden.'

'De sneeuwtijd nadert. Daar zullen we ook aan dood gaan, als we hier buiten in het open veld blijven.'

Zuchtend zei hij: 'Ja, ja, dat weet ik ook.'

'Ik wilde deze pelgrimstocht niet maken.' zei Godinnevrouw. 'Weet je nog? Ik zei dat het niet nodig was om helemaal terug hierheen te gaan om erachter te komen wat de Godin wilde. Maar Bewaart Het Verleden heeft me overgehaald om jou je zin te geven.'

'Ik weet het,' zei Zilveren Wolk geduldig. 'Het doet er nu niet toe. Hier zijn we. Denk je dat we kunnen weggaan zonder met de Godin te hebben gepraat?'

'Misschien heeft de Godin al gesproken.' zei Godinnevrouw, 'en zei ze dat we idioten zijn die worden aangevoerd door een idioot en daarom verdienen te sterven. In dat geval is het beter om vechtend tegen de vijand te sterven dan hier eindeloos met elkaar te staan praten terwijl de sneeuw zich in hopen rondom ons opstapelt. Of denk je soms...'

'Kijk,' onderbrak Zij Die Weet hen. 'Een van de Anderen komt met ons praten!'

Verbaasd draaide Zilveren Wolk zich om. Ja, het was waar: een grote, jonge krijger met een speer in zijn hand met een stuk rood bont om de punt gebonden, was uit het kamp van de Anderen gekomen en kwam op hen af. Toen de afgezant het gebied voor het heiligdom passeerde, kwam Gebroken Berg, die wachtdienst had, nijdig overeind en dreigde met zijn wapen. De Andere maakte een Andergeluid naar Gebroken Berg en liep zonder te aarzelen door.

Gloeiend Oog en Boom Van Wolven kwamen het kamp uit en wezen naar de Andere, alsof ze dachten dat Zilveren Wolk hem niet gezien had. Ze zwaaiden met hun speren en gaven aan dat ze klaar stonden om naar voren te springen en aan te vallen. Kwaad gebaarde Zilveren Wolk naar hen dat ze moesten teruggaan. Wat dachten ze wel? Dat dit een eenmansleger was? De man kwam duidelijk hierheen om te praten. Duidelijk.

Maar hoe moet ik met een Andere praten? vroeg Zilveren Wolk zich af.

De afgezant volgde een zigzaggend pad over de besneeuwde grond, liep om de plaatsen heen waar de bodem door het ondergrondse water moerassig was en kwam uit op de plek langs de rivieroever waar Zilveren Wolk met Zij Die Weet en Godinnevrouw stond. Hij hief zijn speer op in een gebaar dat alleen een soort begroeting kon zijn en zwaaide er plechtig mee heen en weer.

Zilveren Wolk tilde zijn eigen speer ter beantwoording iets van de grond op, en liet hem weer zakken, waarna hij afwachtte om te zien wat er nu zou gebeuren.

De Andere maakte Andergeluiden. Voor Zilveren Wolk klonk het als het gegrom van een dier dat pijn lijdt.

'Denk je dat er iets met hem aan de hand is?' vroeg hij aan Zij Die Weet.

'Hij zegt iets. Zo praten ze.'

'Dat? Praten? Het is alleen maar geluid.'

'Dat is hun manier van praten,' zei Zij Die Weet. 'Dat weet ik zeker.'

'Goed,' zei Zilveren Wolk. 'Vertel dan maar eens wat hij probeert te zeggen.'

'Eh... eh... Dat kan ik toch niet?'

'Jij bent Zij Die Weet. Dat zeg je zelf.'

'Ik weet alleen wat ik weet. De taal van de Anderen is iets dat ik niet weet.'

'Ah.' zei Zilveren Wolk. 'Er is dus iets dat je niet weet! Ik heb je nog nooit eerder zoiets horen zeggen, Zij Die Weet.'

Ze wierp hem een zure glimlach toe en antwoordde niet.

De Andere sprak weer. Zijn stem had een heel hoge klank en praten scheen hem moeite te kosten. Hij wrong de geluiden naar buiten en deed hard zijn best om duidelijk te maken wat hij bedoelde, alsof hij tegen kinderen praatte. Maar het betekende niets. Zilveren Wolk keek strak naar de mond van de man, maar hij kon geen enkel verstaanbaar woord onderscheiden. De geluiden die de Andere maakte waren geen praatgeluiden.

Zilveren Wolk zei: 'Kun je niet normaal praten? Ik versta je niet als je zo gromt.'

De Andere leunde naar voren en stak zijn hoofd uit om het dichter naar Zilveren Wolk te brengen, waarbij hij een hand achter zijn oor hield, zoals iemand doet die doof is, hoewel Zilveren Wolk toch heel hard gesproken had. Het was een vreemde houding. De Andere was heel groot, ongelooflijk groot, met zijn hoofd halverwege de hemel, en als hij naar voren leunde, zag hij eruit als een langpootvogel uit de moeraslanden. Zilveren Wolk keek hem verwonderd aan. Hoe bleef hij in evenwicht? Waarom viel hij niet om, op zulke lange, dunne benen? Waarom brak hij niet doormidden als hij zich bewoog? En hij was zo lelijk: die bleke huid, als van een geest, de manier waarop zijn gezicht onder zijn mond uitstak, en die rare, kleine gelaatstrekken...

'Ik zei: kun je niet normaal praten? Praat met woorden, als je me spreken wilt!'

'Dat zijn zijn woorden.' zei Zij Die Weet plotseling. 'Hij heeft zijn eigen woorden.' Er stond een vreemde trek op haar gezicht, van iemand die plotseling een vreemde, nieuwe waarheid inzag. 'De Anderen hebben een eigen taal die anders is dan de onze.'

'Wat?' zei Zilveren Wolk verwonderd. 'Wat betekent dat? Er is maar één taal, Zij Die Weet. Er zijn woorden die je kunt verstaan en er zijn geluiden die je niet kunt verstaan. We kunnen niet verstaan wat hij zegt en daarom zijn zijn geluiden niets meer dan dat. Hoe kunnen er meerdere talen bestaan? De hemel is de hemel. Een berg is een berg. Water is water, sneeuw is sneeuw. Dat weet iedereen. Hoe kan iemand er andere namen voor hebben?'

'Twee volken... twee talen. Een taal voor ons... een andere voor hen...'

Zilveren Wolk kreeg hoofdpijn van de gedachte alleen al. Misschien zat er een kern van waarheid in, moest hij toegeven - twee volken, twee talen, waarom niet? - maar het was heel ingewikkeld om nu bij iets dergelijks stil te blijven staan. Over zulke dingen moest je op een rustig moment kalm kunnen nadenken. Hij zette het probleem van zich af en keek weer naar de Andere.

Die praatte weer, net zo onverstaanbaar als eerst. Nu maakte hij ook gebaren; misschien probeerde hij de boodschap die hij hier kwam overbrengen uit te beelden, nu hij zag dat spraak niet erg bruikbaar bleek te zijn. Hij wees met zijn met bont omwonden speer naar het heiligdom; hij wees naar het heuvellandschap in het oosten, waar het Volk vandaan was gekomen; hij wees naar het westen, naar het land dat naar de zee liep, dat nu helemaal van de Anderen was. Hij wees weer naar het heiligdom. Hij wees naar Zilveren Wolk; hij wees naar zichzelf. Hij wees naar het heiligdom.

'Godinnevrouw?' zei Zilveren Wolk. 'Begrijp jij er iets van?'

'Hij wil dat we weggaan, zodat zij het heiligdom krijgen.' zei Godinnevrouw meteen.

Daar was Zilveren Wolk niet zo zeker van. Er werd te veel heen en weer gewezen. Als hij zelf naar de Anderen was gegaan om hun te zeggen dat ze weg moesten gaan, zou hij gewoon naar het heiligdom hebben gewezen en naar de Anderen, en dan naar de landen in het westen, waarbij hij een schuddend gebaar met zijn hand gemaakt zou hebben om hun duidelijk te maken dat ze terug moesten gaan naar waar ze vandaan waren gekomen. Iemand die een klein beetje intelligent was, zou dat moeten kunnen begrijpen.

Waarom zou hij dat nu eigenlijk niet proberen? En dat deed hij.

De Andere keek hem aan op een manier zoals je een kind aankeek dat door een langdurige pauze heen stamelde, terwijl het volkomen duidelijk was dat twee volwassenen met elkaar in gesprek waren. Toen Zilveren Wolk klaar was, reageerde de Andere door zijn hele reeks heen en weer wijzende bewegingen opnieuw af te werken.

Zij Die Weet zei: Ik denk dat hij ons probeert te vertellen dat we het heiligdom kunnen delen, dat zijn volk en het onze er samen onze erediensten kunnen houden.'

'Een heiligdom delen met vuil?' riep Godinnevrouw. Het heiligdom is van ons!'

'Probeer je me dat te zeggen?' vroeg Zilveren Wolk aan de Andere, terwijl hij zo langzaam en duidelijk mogelijk sprak. 'Denk je dat we het heiligdom allebei kunnen gebruiken? Dat kun je niet menen. Het is een heiligdom van de Godin. Jullie zijn geen volk van de Godin. Of wel soms?'

Hij wachtte, hopend op een antwoord dat hij verstaan kon. Maar de Andere zei weer onsamenhangende Anderdingen. Nog een keer werkte hij de reeks wijsbewegingen met zijn speer af.

'Hopeloos,' zei Zilveren Wolk. 'Hopeloos, hopeloos, hopeloos. Ik begrijp je niet en jij begrijpt mij niet. Daar bestaat geen twijfel over. Zij Die Weet en Godinnevrouw denken dat ze je verstaan, maar dat doen ze niet echt. Ze horen allebei gewoon de dingen die ze willen horen.'

'Ik zou met hem kunnen gaan zitten en proberen hem onze taal te leren,' bood Zij Die Weet aan. 'Of misschien kan ik de zijne leren praten.'

'Blijf bij hem vandaan,' zei Godinnevrouw. 'Hij is onrein en dit is heilige grond.'

'Maar als we met hem zouden kunnen praten...'

'Het heeft geen zin,' zei Zilveren Wolk. 'Zelfs als die geluiden van hem een taal zijn, zou je die nooit leren. Hoe zou je dat moeten doen? Het is net of je met een beer gaat zitten en probeert beregeluiden te leren. Of een beer leert praten. Het kan niet.'

'Oude mannen zeggen altijd dat dingen niet kunnen,' reageerde Zij Die Weet vinnig.

'Oud? Oud?' riep Zilveren Wolk.

Maar nu gebaarde de Andere weer met zijn speer en maakte opnieuw zijn geluiden. Een laatste poging misschien om zijn boodschap aan Zilveren Wolk duidelijk te maken. Maar het was even onverstaanbaar als daarvoor. Zilveren Wolk voelde zich overmand door een grote droefheid, en niet alleen omdat Zij Die Weet hem oud had genoemd, of omdat er een felle pijn in zijn been vlamde, of omdat de sneeuwtijd kwam en het Volk nog geen voorbereidingen voor het winterkamp had getroffen. Nee, het kwam doordat deze vreemde, ooievaarachtige man naar hem toe was gekomen met iets dat misschien een vredesboodschap had kunnen zijn, maar hij kon hem niet verstaan en kon zichzelf niet verstaanbaar maken, en dus bleef de patstelling voortduren. Het was of er een stenen muur tussen hen in stond die alle contact verhinderde.

De Andere was uitgepraat en wachtte af.

'Het spijt me.' zei Zilveren Wolk. 'Ik begrijp het gewoon niet. Het probleem is dat ik je taal niet spreek. En ik neem aan dat je de mijne ook niet spreekt.'

'Dus je geeft toe dat het een taal is!' zei Zij Die Weet triomfantelijk.

'Ja.' zei Zilveren Wolk nors. 'Al hebben we daar weinig aan.' De onderhandelingen waren afgelopen. De Andere, die geergerd en knorrig keek, draaide zich om en liep snel weg, terug naar zijn eigen kamp. Zilveren Wolk keek hem na, zich verwonderend over de losse gewrichten en de ongecoördineerde bewegingen van de man. Het leek wel een wonder dat zijn armen en benen er niet af vielen als hij liep, zo zwak was hij gebouwd, zo slecht ontworpen. Of dat zijn hoofd niet meteen van zijn iele nek viel. Zilveren Wolk voelde zich dankbaar voor zijn eigen gedrongen, compacte lichaam, hoe vermoeid en pijnlijk het de laatste tijd ook geworden was. Het had hem vele jaren goed gediend. Het was het werk van de Godin, dit lichaam. Hij had medelijden met de Anderen om hun fragiliteit en hun lelijkheid.

Toen de afgezant van de Anderen weer door de bewaakte zone kwam, zwaaide Gebroken Berg weer met zijn speer naar hem en maakte uitdagend een sissend geluid. De Andere sloeg er geen acht op. Gebroken Berg keek naar Zilveren Wolk voor bevelen, maar Zilveren Wolk schudde zijn hoofd en zei dat hij zich rustig moest houden. De Andere verdween in het verder weg gelegen kamp van zijn eigen volk.

Zo, dat was dat. Ze waren niets opgeschoten.

Zilveren Wolk voelde zich geplaagd door twijfels. Alles wat hij deze dagen deed leidde slechts tot wanorde. De Godin bleef onaangebeden, een jongetje was in lucht opgegaan, ze konden niet bij het heiligdom waarvoor ze dat hele eind hadden afgelegd en het weer keerde zich al snel tegen hen; en nu waren de onderhandelingen ook volkomen mislukt. Zij Die Weet had ongetwijfeld gelijk, zoals gewoonlijk, hoe vreselijk hij het ook vond om dat tegenover zichzelf toe te geven. Hij was te oud voor zijn werk. Het was tijd om opzij te stappen, de Doodsraad zijn werk te laten doen en zich te laten overmannen door de slaap waaraan nooit een eind kwam.

Gloeiend Oog zou in zijn plaats opperhoofd worden. Laat Gloeiend Oog zich maar druk maken over wat er nu moest gebeuren.

Maar alleen al als hij daaraan dacht, werd Zilveren Wolk kwaad. Gloeiend Oog? Die gek. Hij zou idiote dingen doen, zoals je van gekken kon verwachten. Het zou een zonde zijn om de stam in handen van Gloeiend Oog achter te laten.

Wie dan? Gebroken Berg? Boom Van Wolven? Jonge Antilope? Allemaal gekken. Hij kon de stam aan geen van hen overdragen. Misschien zouden ze er ooit overheen groeien en verstandig worden, maar erg veel vertrouwen had hij daar niet in.

Wie wordt er dan na mij opperhoofd?

Laat de Godin beslissen, zei Zilveren Wolk tegen zichzelf. Als ik er niet meer ben. Dan is het haar probleem, niet het mijne. Hij zou niet terugtreden. Hij zou wachten tot de dood hem opeiste. Hij wist dat hij ook gek was, want anders zouden ze hier niet in deze zinloze impasse verkeren, maar hij was in elk geval minder gek dan de jongere mannen en hij kon net zo goed nog een tijdje langer opperhoofd blijven.

'Wat doen we nu, Zilveren Wolk?' vroeg Zij Die Weet.

'Niets,' zei hij. 'Wat moeten we doen?'

Hij liep terug naar het kamp en ging bij het vuur zitten. Een kind kwam naar hem toe - hij kon zich haar naam niet herinneren - en hij trok haar dicht naar zich toe, waarna ze daar lange tijd naar de flakkerende vlammen bleven zitten staren. De aanwezigheid van het kind verdreef de droefheid die over hem gekomen was een beetje. Uit dit kleine meisje zou ooit, lang nadat hij heengegaan was, het Volk van morgen voortkomen. Dat was een troostrijke gedachte: opperhoofden konden sterven, krijgers stierven, iedereen stierf vroeg of laat, maar het Volk zou door blijven gaan, eindeloos lang, een wereld zonder einde. Ja. Ja. Het was goed om daaraan te denken.

Al gauw begon het te sneeuwen, en de sneeuw bleef tot laat die avond vallen.

Hoofdstuk negen: Worden

40

Drie dagen later ging Hoskins bij juffrouw Fellowes langs en zei: 'Het is allemaal geregeld. Mijn vrouw ziet er niet langer tegenop om Jerry hier met Timmie te komen laten spelen, en Ned Cassiday heeft een aansprakelijkheidsovereenkomst opgesteld die volgens hem de juridische toets kan doorstaan.'

'Aansprakelijkheid? Aansprakelijk waarvoor, doctor Hoskins?'

'Nou, als iemand gewond zou raken.'

'Jerry door Timmie, bedoelt u.'

'Ja.' zei Hoskins weer op die schaapachtige toon van hem.

Meteen werd juffrouw Fellowes nijdig. 'Zeg eens, denkt u echt dat er een kans bestaat dat dat gebeurt? Denkt uw vrouw dat?'

'Als we ons daar echt ongerust over maakten, zouden we Jerry niet vrijwillig opgeven als Timmies speelkameraadje. Mijn vrouw had eerst haar twijfels, zoals u weet, maar Timmie had niet veel tijd nodig om haar voor zich in te nemen. Toch blijft er altijd een kans bestaan, als je twee kleine jongens samenbrengt die elkaar niet kennen, dat een van hen uithaalt naar de ander, juffrouw Fellowes. Daar hoef ik u toch niet aan te herinneren.'

'Natuurlijk, maar ouders stellen meestal geen aansprakelijkheidsovereenkomsten op voordat ze hun kind met een ander kind laten spelen.'

Hoskins lachte. 'U begrijpt het niet. Het is het bedrijf dat op die aansprakelijkheidsovereenkomst stond, niet wij. Annette en ik zijn degenen die het bedrijf garanderen dat we geen juridische stappen tegen Stasis Technologies, Ltd. ondernemen wanneer er iets gebeurt. Het gaat om een afzien van aansprakelijkheid, juffrouw Fellowes.'

'O.' zei ze met een heel dun stemmetje. 'Ik begrijp het. Wanneer brengt u Jerry dan hierheen?'

'Morgenochtend? Zou dat uitkomen?'

41

Juffrouw Fellowes wachtte tot het ontbijt om het hem te zeggen. De vorige avond had ze niets willen zeggen, omdat ze bang was dat de opwinding Timmie misschien uit zijn slaap zou houden, waardoor hij prikkelbaar en onvoorspelbaar kon worden als Jerry kwam.

'Vandaag krijg je een vriendje, Timmie.'

'Een vriendje?'

'Een ander jongetje om met je te spelen.'

'Een jongetje net als ik?'

'Net als jij, ja.' In elk opzicht was dat waar, zei juffrouw Fellowes heftig tegen zichzelf. 'Hij heet Jerry. Hij is de zoon van doctor Hoskins.'

'Zoon?' Hij keek haar vragend aan.

'Doctor Hoskins is zijn vader,' zei ze, alsof dat zou helpen. 'Vader.'

'Vader... zoon.' Ze hield haar hand hoog in de lucht, toen lager. 'De vader is de grote man. De zoon is de kleine jongen.'

Hij keek nog steeds verbijsterd. Er waren zoveel fundamentele begrippen in het leven, zoveel dingen die iedereen normaal vond en die vreemd waren voor hem. Het kwam doordat hij zo lang geïsoleerd had gezeten in de stasisbel. Maar hij wist toch wel wat ouders waren? Of was hij zelfs dat vergeten? Het was niet de eerste keer dat juffrouw Fellowes Gerald Hoskins en iedereen die iets te maken had met Stasis Technologies, Ltd. in gedachten haatte omdat ze dit kleine jongetje uit zijn eigen tijd en ruimte hadden weggerukt. Ze was het bijna eens met mensen als Bruce Mannheim dat hier een heel geraffineerd soort kindermishandeling had plaatsgevonden. Snuffelend in Timmies stapel boeken, vond juffrouw Fellowes een van zijn lievelingsboeken, een speciale versie van Willem Tell. Wat het verhaal zelf voor hem betekende, was iets waar ze zelfs niet naar kon raden, maar het boek stond vol met kleurige plaatjes en hij las het steeds weer opnieuw, waarbij hij zachtjes met zijn vingers over de heldere plaatjes streek. Ze sloeg het nu open op de afbeelding over twee pagina's waarop Willem Tell met een pijl uit zijn kruisboog de appel van het hoofd van zijn zoon schoot, en wees eerst naar de boogschutter in zijn middeleeuwse kostuum en toen naar zijn zoon. 'Vader... zoon... vader... zoon...'

Timmie knikte ernstig.

Wat dacht hij? vroeg ze zich af. Dat Dr. Hoskins eigenlijk een knappe man was met lang, blond haar, die rare kleren droeg en een vreemd apparaat onder zijn arm had? Of dat iemand hierheen kwam om appels van zijn hoofd te schieten? Misschien was het fout geweest om dit moment te verknoeien met abstracte begrippen als 'vader' en 'zoon'.

Ach, waar het om ging was dat Timmie gauw een vriendje zou hebben.

'Hij komt nadat we ontbeten hebben,' zei juffrouw Fellowes tegen hem. 'Hij is een heel aardige jongen.' Ze hoopte van harte dat dat waar was. 'En je zult hem eens laten zien wat voor aardig jongetje jij ook bent, hè?'

'Aardig jongetje. Ja.'

'Je wordt zijn vriendje. Hij wordt jouw vriendje.'

'Vriendje. Aardig jongetje.'

Zijn ogen glansden. Maar begreep hij het? Begreep hij wel iets van dit alles?

Ze kreeg allerlei onverwachte twijfels naarmate het tijdstip naderde waarop Jerry Hoskins komen zou. Ze zag allerlei problemen waar ze eerder nog niet over had nagedacht.

Hou op, zei ze tegen zichzelf.

(Je wilde dit al maandenlang voor Timmie. En nu is het zover. Je hoeft je nergens ongerust over te maken. Nergens.)

'Juffrouw Fellowes?'

De stem van Hoskins op de intercom.

'Daar zijn ze.' zei ze tegen Timmie. 'Jerry komt!'

Tot haar verbazing rende Timmie snel naar zijn speelkamer en deed de deur gedeeltelijk achter zich dicht. Bezorgd tuurde hij naar buiten. Geen goed teken, dacht ze.

'Timmie...' begon ze.

En toen stond de hele familie Hoskins op de drempel van de stasisbel.

Hoskins zei: 'Dit is mijn zoon Jerry. Zeg juffrouw Fellowes eens goedendag, Jerry.'

Ze zag een kind met een rond gezicht, grote ogen, bleke wangen en los, warrig, bruin haar, dat zich vastklemde aan de rok van Annette Hoskins. Hij leek heel erg op zijn vader: een vijf jaar oude versie van Gerald Hoskins.

'Zeg goedendag.' zei Hoskins nu een beetje dreigend tegen de jongen.

'Dag.' Het was nauwelijks hoorbaar. Jerry dook nog verder weg in de plooien van de rok van zijn moeder.

Juffrouw Fellowes toonde hem haar vriendelijkste, meest uitnodigende glimlach. 'Hallo, Jerry. Wil je binnenkomen? Hier woont Timmie. Timmie wordt je vriendje.'

Jerry staarde haar aan. Hij zag eruit alsof hij liever zou omkeren en wegrennen.

'Til hem over de drempel,' zei Hoskins nogal ongeduldig tegen zijn vrouw.

Ze pakte de jongen in haar armen - wat haar enige moeite kostte; Jerry was groot voor zijn leeftijd - en stapte over de drempel. Jerry kronkelde duidelijk toen het gevoel van de stasisdrempel door hem heen ging.

'Hij voelt zich niet erg prettig, Gerald,' zei mevrouw Hoskins.

'Dat zie ik ook wel. Het duurt even voordat hij zich op zijn gemak voelt. Zet hem neer.'

Annette Hoskins doorzocht met haar ogen de kamer. De spieren in haar armen stonden duidelijk gespannen. Hoezeer Timmie haar bij haar vorige bezoek ook voor zich had ingenomen, nu leek ze maar al te bevreesd. Haar arme kleine kindje, losgelaten in de kooi van dit apekind...

'Zet hem neer, Annette.'

Ze knikte. De jongen drukte zich met zijn rug tegen haar aan en staarde angstig naar de ogen die vanuit de andere kamer naar hem terugstaarden.

'Kom eens hier, Timmie,' zei juffrouw Fellowes. 'Dit is je nieuwe vriendje, Timmie. Jerry wil heel graag kennis met je maken. Wees niet bang.'

Langzaam kwam Timmie de kamer binnen. Jerry kronkelde. Hoskins bukte zich om Jerry's vingers los te maken van de rok van zijn moeder. In een geforceerde fluistering zei hij: 'Stap achteruit, Annette. Geef de kinderen in godsnaam een kans.'

De kinderen keken elkaar aan en stonden bijna met de neuzen tegen elkaar hoewel Jerry vrijwel zeker een aantal maanden jonger was dan Timmie, was hij toch drie centimeter langer. En naast de rechte rug en het hoge, juist geproportioneerde hoofd van Jerry, leken de afwijkingen in Timmies uiterlijk in juffrouw Fellowes' ogen plotseling bijna even groot als in die eerste dagen.

Juffrouw Fellowes' lippen beefden.

Een lang, stil, pijnlijk moment lang staarden ze elkaar aan. Het was de kleine Neanderthaler die uiteindelijk als eerste met een kinderlijk trilstemmetje sprak.

'Ik ben Timmie.'

En plotseling stak hij zijn hoofd naar voren, alsof hij de trekken van de ander van dichterbij wilde bekijken.

Geschrokken reageerde Jerry met een harde duw, waardoor Timmie viel. Allebei begonnen ze hard te huilen en mevrouw Hoskins graaide haar kind op, terwijl juffrouw Fellowes met onderdrukte woede Timmie snel optilde en hem troostte. Dat beest! dacht ze heftig. Dat gemene monster!

Maar ze wist dat ze te hard oordeelde. Timmie had Jerry bang gemaakt; Jerry had zich verdedigd op de enige manier die hij kende. Er was niets abnormaals gebeurd. Iets dergelijks hadden ze bij het begin kunnen verwachten, zei juffrouw Fellowes tegen zichzelf.

'Nou.' zei Hoskins. 'Nou!'

Annette Hoskins zei: 'Ik wist dat dit geen goed idee was. Ze mogen elkaar gewoon instinctief niet.'

'Het is geen instinct.' zei juffrouw Fellowes beslist.

'Nee.' zei Hoskins. 'Het is helemaal geen instinct. Net zo min als dat twee kinderen elkaar op het eerste gezicht niet mogen. Zet Jerry neer en laat hem even aan alles wennen.'

'En wat als die holbewoner Jerry terugslaat?'

'Zo erg is het niet als hij dat doet,' zei Hoskins. 'Maar hij kan voor zichzelf zorgen. En zo niet, dan wordt het tijd dat hij dat leert. We moeten hem hier zelf aan laten wennen.'

Annette Hoskins keek nog steeds onzeker.

'Ik geloof zelfs.' vervolgde haar man, 'dat het het beste is dat jij en ik weggaan. Als er problemen zijn, weet juffrouw Fellowes wel hoe ze die moet aanpakken. En over een uur of zo kan ze Jerry naar mijn kantoor brengen, waarna ik hem naar huis laat brengen.'

42

Het was een lang uur. Timmie trok zich terug in de verste hoek van de kamer en keek woedend naar Jerry, alsof hij probeerde hem uit het heelal weg te vagen met zijn intense blik alleen. Hij had kennelijk besloten niet naar de achterkamer weg te vluchten, zoals hij zo vaak deed wanneer hij zich onprettig voelde. Misschien dacht hij dat het onverstandig was om zich terug te trekken en daarmee het voorste gedeelte van zijn domein te verliezen aan de vijand.

En Jerry, die kroop ellendig aan de andere kant van de kamer in elkaar en riep om zijn moeder. Hij zag er zo zielig uit, dat juffrouw Fellowes, hoewel ze wist dat de kans bestond dat ze Timmie nog kwader maakte, naar hem toe ging om hem ervan te verzekeren dat zijn moeder in de buurt was, dat hij niet alleen was achtergelaten en dat hij haar straks weer zou zien. 'Ik wil nu!' zei Jerry.

(Je denkt zeker dat je hier alleen bent gelaten en voor altijd in deze kamer moet wonen, hè jongen? Alleen jij en Timmie, samen opgesloten in dit kleine poppenhuis. En dat vind je vreselijk. Natuurlijk. Net als Timmie waarschijnlijk.)

'Naar huis!' zei Jerry. 'Nu!'

'Je gaat straks naar huis, Jerry,' zei ze tegen de jongen. 'Dit is maar een kort bezoekje.'

Hij haalde met gebalde vuisten naar haar uit.

'Nee,' zei juffrouw Fellowes, terwijl ze hem behendig bij zijn riem pakte en hem op armslengte van zich af hield, terwijl hij zinloos naar haar sloeg. 'Nee, Jerry! Niet slaan. Wil je een lollie, Jerry?'

'Nee! Nee! Nee!'

Juffrouw Fellowes lachte. 'Volgens mij wel. Blijf waar je bent en dan haal ik er een voor je.'

Ze deed de kast waarin de lollies verborgen lagen van het slot. Het was al gebleken dat Timmie niet vertrouwd kon worden en niet van haar voorraad af kon blijven. Ze pakte een enorme ronde, groene lollie te voorschijn, die bijna te groot was voor de mond van de jongen.

Jerry's ogen sperden zich wijd open en hij stopte meteen met huilen.

'Dat dacht ik wel,' zei juffrouw Fellowes grijnzend. Ze gaf hem de lollie, waarop hij die zonder probleem in zijn mond stak.

Achter haar maakte Timmie een zacht, grommend geluid.

'Ja, ik weet het, jij wilt er ook een. Ik ben je niet vergeten, Timmie.'

Ze pakte er nog een, nu een oranje, en stak hem zijn kant op. Timmie graaide ernaar met de woestheid van een gekooid dier en trok hem uit haar hand.

Juffrouw Fellowes keek hem geschrokken aan. Ze had niet verwacht dat dit bezoek zonder haken en ogen zou verlopen, maar dit was verontrustend. Timmie vertoonde tekenen van terugval in een primitieve woestheid.

Woestheid? Nee, dacht ze. Dat was een te harde beoordeling van Timmies gedrag. Jerry had de eerste klap uitgedeeld, bracht juffrouw Fellowes zich te binnen. Timmie was tenslotte naar voren gekomen om zich op een beleefde, beschaafde manier aan Jerry voor te stellen. En Jerry had hem geduwd. Hoogstwaarschijnlijk dacht Timmie dat woest gegrom en gesnauw de enige zinvolle reacties waren op dat soort gedrag.

De kinderen keken elkaar nu vanuit de uithoeken van de kamer over hun lollies heen aan.

Het eerste uur zou voor niemand erg leuk zijn, besefte juffrouw Fellowes.

Maar dit soort dingen was niet nieuw voor haar, en helemaal niet beangstigend. Ze had heel wat felle strijd tussen kwade kinderen meegemaakt en had uiteindelijk heel wat wapenstilstanden zien ontstaan, en toen vriendschappen. Geduld was het antwoord. Bij kinderen was het dat bijna altijd. Problemen als deze hadden de neiging zichzelf mettertijd op te lossen.

'Wat vinden jullie van blokken?' vroeg ze hun. 'Timmie, zou je met je blokken willen spelen?'

Timmie wierp haar een duistere, norse blik toe; min of meer een berustende blik, vond ze, al wist ze niet helemaal zeker of ze het bij het goede eind had.

'Goed.' zei ze. Ze liep naar de andere kamer en haalde de blokken op: eersteklas materiaal, glad gepolijste blokken die soepel samenklikten en een zacht, klingelend geluid maakten als je vlakken die dezelfde kleur hadden tegen elkaar aandrukte. Juffrouw Fellowes legde ze midden in de kamer op de grond. 'Is het goed dat Jerry ook met je blokken speelt, Timmie?'

Timmie maakte een grommend geluid.

'Het is goed.' zei ze. 'Mooi zo. Ik wist wel dat je het niet erg vond. Kom hier, Jerry. Je mag van Timmie met zijn blokken spelen.'

Aarzelend kwam Jerry naderbij. Timmie zat er al bij en pakte de blokken eruit die hij de mooiste vond. Jerry keek van een veilige afstand behoedzaam toe. Juffrouw Fellowes ging achter hem staan en duwde hem voorzichtig doch dringend naar de blokken toe.

'Ga met de blokken spelen, Jerry. Vooruit maar. Het is in orde. Timmie vindt het niet erg.'

Weifelend keek hij om, omhoog naar haar.

Toen koos hij voorzichtig een blok uit. Timmie maakte een luider grommend geluid, maar bleef waar hij was, en juffrouw Fellowes wierp hem een snelle, waarschuwende blik toe. Jerry pakte nog een blok. En nog een. Timmie graaide er twee weg en legde ze achter zijn rug. Jerry pakte een derde blok.

In een mum van tijd was de stapel blokken ruwweg doormidden gedeeld en speelde Timmie met de ene helft aan de ene kant van de kamer en speelde Jerry ijverig met de andere aan de andere kant, vlak bij de deur. De twee kinderen negeerden elkaar zo grondig, dat het leek alsof ze op twee verschillende planeten waren. Er was helemaal geen contact tussen hen, zelfs geen vluchtige blik.

Maar ze speelden tenminste met dezelfde voorraad blokken, dacht juffrouw Fellowes. Het was een begin.

Ze ging bij hen vandaan en liet hen spelen. Van tijd tot tijd keek ze of een van beiden begonnen was om de onzichtbare muur over te steken die ze door het midden van de kamer hadden opgetrokken. Maar nee, ze gingen nog steeds op in hun individuele speelwerelden. Ze deden zo hun best om geen aandacht aan elkaar te besteden, dat het doodvermoeiend voor hen moest zijn. Timmie had al zijn blokken bij elkaar gelegd in een ruw vierkant, met twee open hoeken. Jerry had zijn blokken op een veel ingewikkelder manier neergelegd, in een perfecte piramide, na proefondervindelijk een paar aanpassingen te hebben aangebracht.

Juffrouw Fellowes voelde zich een beetje ontmoedigd door het ingewikkelder patroon van Jerry's blokken. Weer een voorbeeld van de superioriteit van de geest van Homo sapiens sapiens boven die van Homo sapiens neanderthalensis? Misschien. Maar het kon net zo goed zijn dat Jerry thuis net zo'n blokkendoos had en dat zijn vader, de geleerde, de natuurkundige, hem alles geleerd had over hoe hij ze in een keurige piramide moest opstapelen. De arme, vaderloze Timmie had dat voordeel niet. Juffrouw Fellowes had geen pogingen gedaan om Timmie les te geven in de kunst van het opstapelen van blokken. Daar had ze nooit bij stilgestaan. Ze was al blij genoeg geweest toen ze had gezien dat Timmie er in zijn eentje bijna instinctmatig achter was gekomen hoe hij met blokken moest spelen. Nu ze zich beschaamd voelde door Timmies relatieve gebrek aan intellectuele inventiviteit, verzon ze het excuus dat Dr. Hoskins zijn best moest hebben gedaan om Jerry's kennis van het bouwen met blokken te vergroten. Ze hoopte echt dat dat zo was.

'Willen jullie een beetje melk?' vroeg juffrouw Fellowes toen het uur bijna om was.

Dat wilden ze wel, maar ze werden er niet socialer door. Ze trokken zich allebei terug in hun hoek van de kamer om de melk op te drinken. Met tegenzin zag juffrouw Fellowes hoeveel handiger Jerry met zijn glas omging dan Timmie.

Hou daarmee op, droeg ze zichzelf streng op. Jerry heeft alle kans gehad om dingen te leren die Timmie nooit geleerd heeft. Hij viel niet zomaar op vierjarige leeftijd deze wereld binnen zonder te weten hoe hij de dingen moest doen die de moderne mensen deden.

Toch kon ze een vaag gevoel van neerslachtigheid niet helemaal onderdrukken toen ze, nadat het eerste uur verstreken was Jerry terugbracht naar het kantoor van Hoskins.

'En, hoe is het gegaan?' vroeg Hoskins.

'We hebben een begin gemaakt,' zei juffrouw Fellowes. 'Alleen maar een begin, maar je moet ergens beginnen.'

'Werd er niet meer geslagen?'

'Nee.' Ze vertelde hem over de blokken, zonder te beschrijven dat Jerry duidelijk beter geslaagd was als architect. 'Ze duldden elkaar. Dat is de beste manier waarop ik het kan zeggen. Timmie bleef in het ene gebied en Jerry in het andere. Ze zullen wel enige tijd nodig hebben om aan elkaar gewend te raken.'

'Ja, dat zal wel,' zei Hoskins. Hij klonk volkomen onverschillig, bijna alsof hij ongeduldig stond te wachten tot ze wegging. Het was haar opgevallen dat hij geen enkel woord tegen zijn eigen zoon gezegd had sinds de jongen het kantoor was binnengekomen.

Overal over Hoskins' bureau verspreid lagen papieren, computeruitdraaien, stroken beeldband en een stapel dataschijven.

'Een nieuw experiment?' vroeg juffrouw Fellowes voorzichtig.

'Ja, inderdaad. Of beter gezegd: een soort doorbraak in een ouder experiment. We zijn bijna zover dat we de tijdschep dichterbij kunnen richten. We staan op het punt om een inter-temporale detectie op uiterst korte afstand uit te voeren.'

'Intertemp...'

'We verkleinen de grenzen van ons bereik. We zitten nu een eind onder de tienduizend jaar en zoals het er nu uitziet, kunnen we op onze volgende doorgang een kwantitatieve verbetering van enkele honderden procenten verwachten.'

Juffrouw Fellowes, wier gedachten nog vervuld waren van Timmie en Jerry, Jerry en Timmie, keek hem met een lege blik aan.

Hoskins ging vrolijk verder. 'Daarmee bedoel ik dat we verwachten dat we in staat zullen zijn minder dan duizend jaar terug in de tijd te gaan, of misschien nog minder, juffrouw Fellowes! En er is nog meer. We verleggen ook onze massabeperkingen. De vroegere grens van veertig kilo is binnenkort verleden tijd. We denken dat nu tachtig, misschien honderd kilo ruim tot de mogelijkheden behoort.'

'Daar ben ik heel blij om voor u, doctor Hoskins.' Ze zei het zonder enige warmte in haar stem, maar Hoskins leek het niet te merken.

'Ja. Dank u, juffrouw Fellowes.' Hoskins keek naar zijn zoon alsof hij hem voor het eerst zag, en trok hem met een ontspannen zwaai van zijn arm tegen zich aan. 'Nou, over een paar dagen zullen we Jerry hier weer moeten brengen om te zien of het de volgende keer een beetje beter tussen hen zal gaan, hè, juffrouw Fellowes?'

'Ja. Ja, natuurlijk.'

Ze aarzelde.

'Is er nog meer?' vroeg Hoskins.

Ja, inderdaad. Ze wilde hem zeggen hoe dankbaar ze was dat hij Jerry had toegestaan om bij Timmie op bezoek te komen. Zelfs al was het niet echt goed gegaan. Ze wist dat de eerste spanningen zouden wegebben, dat in de loop van de tijd angsten en onzekerheden zouden verdwijnen, dat de jongens uiteindelijk vrienden zouden worden. Timmies bereidheid om de blokken te delen, hoe lauw ook, zei haar genoeg. En een vriend was wat Timmie het meest van alles nodig had. Mettertijd zou de aanwezigheid van Jerry tot prachtige veranderingen in Timmie kunnen leiden: hem opener maken, hem contact laten leggen met iemand die zijn gelijke was, hem de kans geven de jongen te worden die hij had moeten worden. Ja. Eindelijk zou Timmie Timmie kunnen worden. Dat kon hij niet als hij alleen leefde, hoe liefdevol ze hem ook verzorgde. Juffrouw Fellowes was Hoskins echt dankbaar, bijna op het sentimentele af, dat hij Jerry bij haar had gebracht.

Maar ze kon zichzelf niet zo ver krijgen dat tegen Hoskins te zeggen. Ze zocht naar manieren om hem te bedanken, maar zijn enorme formaliteit, zijn afstandelijkheid, zijn gedachten die bij de uitdraaien en dataschijven van dat nieuwe experiment van hem waren, werkten als een koude douche. Misschien herinnerde hij zich nog die keer dat ze samen geluncht hadden, toen ze hem gezegd had dat hij in elk opzicht, behalve biologisch, Timmies vader was, en dat hij wreed was als hij Timmie gezelschap ontzegde, dat hij het de jongen schuldig was. Dus had hij zijn eigen zoon gebracht. Misschien was het brengen van Jerry uiteindelijk een poging geweest om te bewijzen dat hij een vriendelijke vader voor Timmie was, maar ook dat hij zijn vader helemaal niet was. Allebei tegelijk! Met alle soorten verholen rancune die daar een rol bij speelden.

Het enige dat ze kon zeggen was dus: 'Ik ben blij dat u erin hebt toegestemd uw zoon hierheen te laten komen. Dank u wel. Hartelijk bedankt, doctor Hoskins.'

En het enige dat hij zeggen kon was: 'Al goed. Niets te danken, juffrouw Fellowes.'

43

Het werd een vaste routine. Jerry kwam drie dagen later terug en vier dagen daarna weer. Het tweede bezoek duurde net zo lang als het eerste, het derde werd verlengd tot twee uur, en dat werd daarna een vaste regel.

Het staren en duwen van het eerste bezoek kwam niet meer terug. De twee jongens keken elkaar een beetje gemelijk aan toen Jerry - zonder een van zijn ouders - de tweede keer door de stasisgrens werd gebracht, maar juffrouw Fellowes zei snel: 'Hier is je vriendje Jerry weer, Timmie.' Waarop Timmie zonder enig teken van vijandigheid knikte om Jerry's aanwezigheid te bevestigen. Hij begon Jerry te accepteren als een bestaande werkelijkheid in de bel, net als de bezoeken van de antropologen en de onderzoeken die dokter Jacobs deed.

'Zeg goedendag, Timmie.'

'Dag.'

'Jerry?'

'Dag, Timmie.'

'Zeg nu "dag, Jerry", hè Timmie?'

Een pauze. 'Dag, Jerry.'

'Dag, Timmie.'

'Dag, Jerry.'

'Dag, Timmie.'

'Dag, Jerry...'

Ze konden niet ophouden. Het was een spelletje geworden. Ze lachten allebei. Juffrouw Fellowes voelde zich opgelucht. Kinderen die grappig tegen elkaar konden doen, waren kinderen die elkaar niet zo gauw zouden gaan slaan zodra ze hun haar rug toekeerde. Kinderen die elkaar aan het lachen maakten, zouden niet de pest aan elkaar krijgen.

'Hallo, Timmie.'

'Hallo, Jerry.'

'Hallo...'

En nog iets. Jerry scheen er geen problemen mee te hebben om te verstaan wat Timmie zei. Niet dat 'dag, Jerry' nou een ingewikkelde reeks geluiden was, maar genoeg volwassen bezoekers van het poppenhuis verstonden nog geen lettergreep van wat Timmie zei. Maar Jerry had niet de vooropgezette verwachtingen over articulatie en uitspraak die volwassenen hadden. Timmies lallende manier van praten had voor hem kennelijk niets vreemds.

'Willen jullie weer met de blokken spelen?' vroeg juffrouw Fellowes.

Enthousiast geknik. Ze haalde ze uit de andere kamer en legde ze op de grond.

Snel verdeelden de jongens ze weer in ongeveer gelijke stapels. Ieder ging snel aan de slag met zijn eigen stapel. Maar nu trokken ze zich niet terug in tegenovergestelde hoeken van de kamer. Ze werkten zij aan zij, in stilte, zonder dat iemand enige aandacht besteedde aan wat de ander aan het doen was, maar zonder zich er iets van aan te trekken hoe dichtbij de ander was.

Mooi. Mooi.

Wat niet zo mooi was, was dat de verdeling van de blokken niet zo gelijk was als juffrouw Fellowes op het eerste gezicht gedacht had. Jerry had aanzienlijk meer dan de helft gepakt, eerder tweederde zelfs. Hij stapelde ze snel weer op tot een piramide, wat nu gemakkelijker ging, omdat hij meer bouwmateriaal tot zijn beschikking had.

En Timmie werkte aan een soort X-vormige constructie, maar hij had niet genoeg blokken om zijn ontwerp helemaal af te maken. Juffrouw Fellowes zag dat hij bedachtzaam naar Jerry's stapel blokken keek, en stond klaar om tussenbeide te komen voor het geval er ruzie van kwam. Maar Timmie deed geen moeite om een van Jerry's blokken te pakken; hij keek er alleen maar naar.

Een prijzenswaardig teken van zelfbeheersing? De beleefdheid van een goed opgevoed kind ten opzichte van zijn gast?

Of zat er een verontrustender reden achter Timmies terughoudendheid om blokken van Jerry af te pakken? Timmie was allesbehalve goed opgevoed. Daar maakte juffrouw Fellowes zich geen illusies over. Ze had hem met al haar kennis en toewijding geleerd beleefd en onderdanig te zijn, maar toch zou het dom zijn om te denken dat Timmie een voorbeeld van goed gedrag was. Hij was het kind van een primitieve samenleving waarin hedendaagse manieren waarschijnlijk onbekend waren, en nadat hij uit zijn eigen stam was weggehaald, had hij geïsoleerd in de stasisbel moeten leven, waardoor hij niet de kans had gehad om veel van de sociale vaardigheden te leren die gewone kinderen hadden opgepikt tegen de tijd dat ze zijn leeftijd hadden bereikt. En gewone kinderen van zijn leeftijd waren ook niet zo beleefd.

Als Timmie niet probeerde om de blokken van Jerry af te pakken - zijn blokken nota bene - die hij hebben wilde, was de reden waarschijnlijk niet dat hij zo'n aardige jongen was, maar gewoon omdat hij onder de indruk was van Jerry. Bang om zijn hand uit te steken en zelf de blokken te pakken, zoals van elke jongen verwacht kon worden.

Had die ene duw bij het eerste bezoek Timmie zo onderdanig gemaakt?

Of was het iets anders, iets dat dieper zat, iets duisters, iets dat verloren lag in de vergeten geschiedenis van de eerste dagen van het menselijk ras?

44

Vroeg in de avond, nadat Timmie naar zijn kamer was gegaan, ging de telefoon en zei de stem van de centrale: 'Juffrouw Fellowes, telefoon voor u van Bruce Mannheim.'

Ze trok haar wenkbrauwen op. Mannheim die haar belde? Niemand belde haar hier, nooit. Ze had er zelf voor gekozen om vrijwel geheel van de buitenwereld afgezonderd te wonen, des te minder werd ze lastig gevallen door de media, door allerlei soorten nieuwsgierigen, door idioten en fanatici, en door mensen als... Bruce Mannheim. Maar nu was hij aan de telefoon. Hoe was het hem gelukt haar achter Hoskins' rug om te bereiken? Hij moest bellen met medeweten en toestemming van Hoskins, besloot ze.

'Ja, meneer Mannheim. Hoe gaat het met u?'

'Goed, juffrouw Fellowes, heel goed. Doctor Hoskins zegt dat Timmie eindelijk het speelkameraadje heeft dat hij nodig heeft.'

'Inderdaad. Doctor Hoskins' eigen zoon, trouwens.'

'Ja. Ik weet het. We vinden het allemaal fantastisch van doctor Hoskins om dat te doen. En hoe loopt alles, naar uw mening?'

Juffrouw Fellowes aarzelde. 'Vrij goed, eigenlijk.'

'Kunnen de jongens met elkaar opschieten?'

'Natuurlijk kunnen ze dat. Eerst kregen we wel te maken met de gebruikelijke ongedurigheid, al kwam het meer van Jerry's kant dan van Timmie, moet ik zeggen. Timmie accepteerde Jerry heel snel, hoewel hij nog nooit een kind van zijn eigen leeftijd van onze soort gezien had.'

'Maar Jerry? Toen hij een Neanderthaler zag, reageerde hij toen niet zo prettig?'

'Ik weet niet of het feit dat Timmie een Neanderthaler is er iets mee te maken had, meneer Mannheim. Hij was gewoon prikkelbaar, meer niet. Een doodnormale kind-kindreactie, zonder enige antropologische ondertoon, zo zou ik het willen noemen. Duwen en trekken, dat kan bij elk tweetal gebeuren. Maar zo is het nu niet meer. Ze zijn heel rustig samen.'

'Fijn dat te horen.' zei Mannheim. 'En met Timmie gaat het goed?'

'Hij doet het uitstekend, ja.'

Even pauze. Ze hoopte dat de kinderadvocaat niet zou gaan zeggen dat hij toestemming had afgedwongen om nog eens op bezoek te komen in het poppenhuis, zodat hij Timmies nieuwe vriendschap kon controleren. Timmie kreeg al meer dan genoeg bezoek en juffrouw Fellowes voelde er niets voor om een buitenstaander als Mannheim over de vloer te hebben als Timmie en Jerry samen waren. Hoewel hun groeiende relatie net zo vreedzaam was als ze Mannheim verteld had, zat er een ondertoon in van potentiële onbestendigheid die bij aanwezigheid van een vreemde maar al te gemakkelijk kon omslaan in iets vervelends.

Maar Mannheim was schijnbaar niet van plan om op bezoek te komen. Na een tijdje zei hij: 'Ik wil u alleen zeggen, juffrouw Fellowes, hoe blij we allemaal zijn dat een ervaren verpleegster als u voor Timmie zorgt.'

‘Dat is heel vriendelijk van u.'

'De jongen heeft een heel beangstigende ervaring achter de rug en hij heeft zich fantastisch aangepast... tot dusver. Veel daarvan is aan u te danken.'

(Wat bedoelde hij, tot dusver?)

'We hadden natuurlijk liever gezien dat Timmie met rust gelaten was om zijn natuurlijke leven tussen zijn eigen mensen te leiden.' ging Mannheim verder, 'maar omdat hij die keus niet kon maken, is het fijn om te weten dat een toegewijde, serieuze vrouw als u zijn verzorging op zich genomen heeft en dat u hem verzorgd hebt op de manier zoals u gedaan hebt sinds hij naar onze tijd kwam. U hebt wonderen verricht. Ik heb er geen andere woorden voor.'

'Dat is heel vriendelijk van u.' zei juffrouw Fellowes weer, nu minder overtuigd dan eerst. Ze had nooit veel om complimentjes gegeven en Mannheim legde het er wel erg dik bovenop.

'En doctor Levien denkt er net zo over als ik.'

'O.' zei juffrouw Fellowes. 'Ja.' En koel, stijf: 'Dat is... heel fijn om te horen.'

Ik zal u mijn telefoonnummer geven,' zei Mannheim. (Waarom?)

'Ik kan u altijd via doctor Hoskins bereiken.' reageerde juffrouw Fellowes.

'Ja, natuurlijk. Maar misschien komt het nog zover dat u regelrecht contact met me zult willen opnemen.'

(Waarom? Waarom? Wat heeft dit allemaal te betekenen?)

'Nou, misschien...'

'U en ik zijn natuurlijke bondgenoten in deze onderneming, juffrouw Fellowes. Het enige waar het ons in de allereerste plaats om gaat, is Timmies welzijn. Hoe we ook over de technieken in de kinderverzorging denken, over politiek, over alles in de wereld, Timmie ligt ons allebei na aan het hart. Zeer na. En daarom, als u me wilt spreken over Timmies welzijn, als er veranderingen plaatsvinden bij Stasis Technologies die een ongunstige invloed kunnen hebben op Timmies bestaan daar...'

(Ah, u wilt dat ik voor u spioneer.)

'Ik weet zeker dat alles heel soepel zal blijven gaan, meneer Mannheim.'

'Natuurlijk. Natuurlijk. Maar toch...'

Hij gaf haar het nummer. Ze schreef het op, zonder te weten waarom.

Voor het geval dat, zei juffrouw Fellowes tegen zichzelf.

Voor welk geval?

45

'Komt Jerry vandaag weer, juf Fellowes?' vroeg Timmie. 'Morgen.'

De teleurstelling van de jongen was maar al te duidelijk. Zijn ronde gezicht raakte vertekend door rimpels en zijn uitstekende wenkbrauwen trokken fronsend samen. 'Waarom niet vandaag?'

'Vandaag is geen Jerrydag, Timmie. Jerry moet... vandaag ergens heen.'

'Waarheen?'

'Ergens heen.' zei ze, waarbij ze opzettelijk vaag bleef. Hoe kon ze de kleuterschool voor hem beschrijven? Wat zou Timmie denken als hij wist dat veel andere kinderen samenkwamen om spelletjes te spelen, elkaar lachend achterna te zitten op een speelplein en stukken papier te bekladden met heerlijk plakkerige vingerverf. 'Morgen komt Jerry weer.'

'Kon hij maar elke dag komen.'

'Dat zou ik ook wel willen.' zei juffrouw Fellowes.

(Is dat zo? Echt?)

46

Het probleem was niet dat Timmie een vriendje had, maar dat het vriendje na verloop van tijd te veel zelfvertrouwen kreeg en te agressief werd. Jerry had zijn aanvankelijke terughoudendheid nu volledig overwonnen en hij was veruit het dominantst van de twee.

Hij was om te beginnen al groter dan Timmie, en hij leek nu sneller te groeien. Het lengteverschil was nu bijna drie centimeter. Jerry was ook zwaarder dan Timmie. En sneller en sterker en - juffrouw Fellowes kon het moeilijk verkroppen - hoogstwaarschijnlijk ook intelligenter. Jerry leek de werking van nieuw speelgoed sneller te doorgronden dan Timmie en er leukere dingen mee te kunnen doen. En als ze hun verf gaf, of kleurtjes, of boetseer klei om mee te spelen, ging Jerry snel aan het werk en maakte vormen en modellen, terwijl Timmie er gewoon een bende van maakte. Timmie leek geen enkele artistieke aanleg te hebben, hij beheerste zelfs niet eens de minimale vaardigheden die je verwachten zou van elk redelijk intelligent kind van zijn leeftijd.

Natuurlijk gaat Jerry elke dag naar de kleuterschool, betoogde ze. Hij heeft daar van alles geleerd over wat je met kleurtjes, verf en klei moet doen.

Maar Timmie had er ook mee gewerkt, lang voordat Jerry voor het eerst hier was gekomen. Het was hem nooit gelukt om het onder de knie te krijgen, maar daarover had juffrouw Fellowes zich toen geen zorgen gemaakt; ze had Timmie toen niet met andere kinderen vergeleken en ze had het geaccepteerd vanwege zijn verloren eerste jaren.

Nu herinnerde ze zich wat ze gelezen had in de boeken die Dr. Mclntyre haar gegeven had. Over het volkomen ontbreken van enig bekend voorbeeld van Neanderthalerkunst. Geen grotschilderingen, geen standbeelden, geen op muren gekraste afbeeldingen.

(Wat nou als ze echt minderwaardig waren? En dat de reden was waarom ze uitstierven toen wij op het toneel verschenen.)

Juffrouw Fellowes wilde daar niet aan denken.

Maar daar zat Jerry, die nu twee keer per week branieachtig binnen kwam stappen alsof de hele boel van hem was. 'Zullen we met de blokken gaan spelen?' zei hij tegen Timmie. Of 'zullen we gaan verven' of 'zullen we naar het kijkscherm gaan kijken?'. En dan deed Timmie mee, zonder ooit zelf met een ander voorstel te komen. Hij volgde altijd blindelings Jerry's plannen. Jerry had Timmie volledig naar de tweede plaats verdrongen. De enige troost die juffrouw Fellowes uit de zich ontwikkelende situatie putte, was dat Timmie, ondanks de problemen, steeds gretiger uitkeek naar de keren dat zijn vriendje kwam.

Jerry is alles wat hij heeft, zei ze treurig tegen zichzelf.

En een keer, toen ze naar hen keek, dacht ze: Hoskins heeft twee kinderen, een van zijn vrouw en een van stasis.

Terwijl zij zelf...

Mijn god, dacht ze, en drukte haar vuisten tegen haar slapen. Ze schaamde zich: ik ben jaloers!

Hoofdstuk tien: Bereiken

47

'Juf Fellowes.' vroeg Timmie, 'wanneer ga ik naar school?'

De vraag, die zomaar uit het niets kwam, trof haar met donderend geweld.

Ze keek neer in die vragende, bruine ogen die naar haar opgeslagen waren en streek zacht met haar hand door zijn dikke, grove haar, waarbij ze automatisch de ruwe klitten zocht en ze probeerde te ontwarren. Timmies haar zat altijd in de war. Juffrouw Fellowes knipte het zelf, terwijl hij rusteloos onder de schaar probeerde weg te kronkelen. Het idee om een kapper voor Timmie te laten komen stond haar tegen en in elk geval verborg haar onhandige knippen het terugwijkende voorste deel van zijn schedel en het uitstekende achterste deel. Voorzichtig zei juffrouw Fellowes: 'Waar heb je over school gehoord, Timmie?'

'Jerry gaat naar school.'

(Natuurlijk. Van wie anders kon hij erover gehoord hebben dan van Jerry?)

'Jerry gaat naar de kleu-ter-school.' Timmie sprak het lange woord langzaam en ongewoon nauwkeurig uit. 'Dat is maar één van de plaatsen waar hij heen gaat. Hij gaat met zijn moeder naar de winkel. Hij gaat naar de film. De dierentuin. Allerlei plaatsen buiten. Wanneer mag ik naar buiten, juf Fellowes?'

Er nestelde zich een zachte pijn in juffrouw Fellowes' hart.

Ze wist dat het onvermijdelijk was dat Jerry met Timmie over de buitenwereld zou beginnen te praten. Ze communiceerden vrij en ongedwongen, twee kleine jongens die elkaar zonder probleem begrepen. En Jerry, de afgezant van de geheimzinnige en verboden wereld voorbij de deur van de stasisbel, zou Timmie er beslist over willen vertellen. Daaraan viel niet te ontkomen.

Maar het was een wereld die Timmie nooit zou kunnen binnengaan.

Juffrouw Fellowes zei met een gekunstelde vrolijkheid die in haar ogen de beste manier was om hem af te leiden van de angst die hij vast moest voelen: 'Waarom? Wat zou je buiten dan willen doen, Timmie? Waarom wil je daarheen? Weet je hoe koud het buiten in de winter wordt?'

'Koud?'

Een lege blik. Hij kende het woord niet.

(Maar waarom zou kou hem deren, een jongen die geleerd had over de sneeuwvlakten van het Europa van de Ijstijd te lopen?)

'Koud is zoals het in de koelkast is. Als je naar buiten gaat, beginnen je neus en je oren er binnen een paar minuten pijn van te doen. Maar dat is alleen in de winter. In de zomer wordt het buiten heel heet. Het voelt als een oven. Iedereen zweet en klaagt over hoe heet het buiten is. En dan heb je ook regen. Water dat uit de lucht op je valt en je kleren drijfnat maakt, waardoor je helemaal klam en naar wordt.'

Het was een slechte redenatie, en dat wist ze, en ze vond het vreselijk wat ze probeerde te doen. Een jongen die nooit buiten deze paar kamers zou mogen komen, vertellen dat de wereld buiten een aantal kleine fysieke onaangenaamheden bezit, was alsof je een blind kind vertelde dat kleuren en vormen saai waren, lastige afleidingen, dat er eigenlijk toch niet veel interessants was dat de moeite van het zien waard was.

Maar Timmie negeerde haar armzalige wijsheden alsof ze niets gezegd had.

'Jerry zegt dat ze op school allerlei spelletjes kunnen spelen die ik hier niet heb. Ze hebben beeldbanden en muziek. Hij zegt dat er veel kinderen op de kleuter-school zitten. Hij zegt... hij zegt...' Hij dacht even na, en stak toen triomfantelijk beide handen met gespreide vingers op. 'Hij zegt zo veel.'

Juffrouw Fellowes zei: 'Jij hebt ook beeldbanden.'

'Een paar maar. Jerry zegt dat hij in een dag meer beeldbanden ziet dan ik ooit zal zien.'

'We kunnen meer beeldbanden voor je halen. Hele mooie. En ook muziekbanden.'

'Kan dat?'

Ik haal er vanmiddag een paar.'

'Haal je de Veertig Rovers voor me?'

Is dat een verhaal dat Jerry op de kleuterschool gehoord heeft?'

'De rovers zitten in een grot, en er zijn vaten...' Hij pauzeerde. 'Grote vaten. Wat zijn rovers?'

'Rovers zijn... mensen die dingen afpakken die van andere mensen zijn.'

'O.'

'Ik zal de beeldband met de Veertig Rovers voor je halen,' zei juffrouw Fellowes. 'Het is een beroemd verhaal. En er zijn er nog wel meer. Sindbad de zeeman, die over de hele wereld reisde en... alles gezien heeft.' Haar stem haperde even. Maar Timmie waren geen vervelende implicaties opgevallen. 'En Gullivers reizen kan ik ook voor je halen. Die ging naar een land met kleine mensen, en daarna naar een land met reuzen, en toen...' Juffrouw Fellowes aarzelde weer. Zoveel reizigers, al die wereldervaringen! Maar misschien was dat wel goed: stel Timmie in zijn gevangenis tevreden met plaatsvervangende verhalen over verre reizen. Hij zou niet de eerste mens zijn die opgesloten zat en zwolg in zulke verhalen. 'En het verhaal over Odysseus is er ook nog, die een oorlog uitvocht en daarna tien jaar nodig had om zijn weg terug naar huis naar zijn gezin te vinden.' Weer een pijnscheut. Haar hart ging uit naar de jongen. Net als Gulliver, net als Sindbad, net als Odysseus, was Timmie ook een vreemde in een vreemd land, en dat kon ze nooit vergeten. Gingen alle beroemde verhalen van de wereld over zwervers die naar vreemde plaatsen werden geleid en zich inspanden om de weg terug naar huis te vinden?

Maar Timmies ogen glansden. 'Haal je ze nu meteen? Ja?'

En zo was hij tijdelijk getroost.

48

Ze bestelde alle beeldbanden met mythen en fabels die er in de catalogus stonden. De stapel in de speelkamer was hoger dan Timmie zelf. Op de dagen dat Jerry er niet was, keek hij er urenlang naar.

Hoeveel hij er echt van begreep viel moeilijk te zeggen. Ze zaten natuurlijk vol met begrippen, beelden en omgevingen die hem heel weinig moesten zeggen. Maar hoeveel begreep ieder ander kind van vijf of zes van die verhalen? Een volwassene kon de geest van een kind niet binnengaan om dat met zekerheid te achterhalen. Juffrouw Fellowes had als kind van die verhalen genoten zonder ze helemaal te begrijpen, en zo hadden kinderen vóór haar dat honderden, zelfs duizenden jaren lang gedaan. En alles wat al die kinderen aan details ontgaan was, hadden ze goedgemaakt door hun eigen fantasie te gebruiken. Zo was het met Timmie ook, hoopte ze.

Nadat ze eerst terughoudend was geweest met Gulliver, Sindbad en Odysseus, deed ze nu geen pogingen meer om alles dat vragen in hem zou kunnen oproepen over zijn eigen toestand, uit zijn groeiende bibliotheek van beeldbanden te weren. Ze wist dat kinderen veel minder gemakkelijk van streek raakten dan volwassenen vreesden. En zelfs zo nu en dan een nachtmerrie kon niet echt kwaad. Geen enkel kind was ooit van angst doodgegaan bij het verhaal van Goudlokje en de Drie Beren, zelfs al was het, als je het letterlijk beschouwde, een beangstigend verhaal. Geen van de kwijlende wolven, schuifelende boemannen en vreselijke trollen uit de kinderverhalen had blijvende littekens achtergelaten. Kinderen vonden het heerlijk om over zulke dingen te horen.

Was de boeman uit de mythen - met uitstekende wenkbrauwen, ruige haren en een woeste blik - een rest van het raciale geheugen uit de tijd dat de Neanderthalers door Europa zwierven? In een boek dat ze van Dr. Mclntyre geleend had, had juffrouw Fellowes een verwijzing naar die theorie gezien. Zou Timmie schrikken bij de gedachte dat hij lid was van een stam die in de volksvertellingen overleefd had als iets dat je moest vrezen en verafschuwen? Nee, nee, dacht ze. Dat zou hem nooit gebeuren. Alleen overbeschaafde volwassenen zouden zich druk maken over zulke toevalligheden. Timmie zou net zo gefascineerd zijn door de boeman als ieder ander kind, en zou angstig onder zijn deken wegkruipen en schaduwen in het donker zien, en de kans was één op een miljard dat hij uit die enge verhalen gruwelijke conclusies zou trekken over zijn eigen genetische status.

En dus stroomden de banden binnen, en bekeek de jongen ze de een na de ander na de ander. Alsof er een dam was doorgebroken en de hele glorieuze rivier van menselijke verbeelding Timmies hoofd binnenstroomde. Theseus en de Minotaurus, Perseus en de Gorgoon, Koning Midas die alles wat hij aanraakte in goud veranderde, de Rattenvanger van Hamelen, de werken van Hercules, Bellerophon en de Chimaera, Alice in Wonderland, Sjaak en de bonestaak, Aladdin en de wonderlamp, de Visser en de geest uit de fles, Gulliver bij de Lilliputters en de Houyhnhnms, de avonturen van Odin en Thor, de strijd tussen Osiris en Set, de zwerftochten van Odysseus, de reis van Kapitein Nemo... er kwam geen eind aan en Timmie verslond alles. Werd het een janboel in zijn hoofd? Kon hij het ene verhaal van het andere onderscheiden, herinnerde hij ze zich een uur later nog? Juffrouw Fellowes wist het niet en probeerde er ook niet achter te komen. Voorlopig stelde ze zich ermee tevreden hem te laten opgaan in de enorme stroom verhalen waar hij zijn hoofd mee vulde, waarin hij kennismaakte met de magische wereld van mythen, aangezien de echte wereld met huizen, vliegtuigen, snelwegen en mensen voor altijd buiten zijn bereik moest blijven.

Als hij moe werd van het kijken, las ze hem voor uit gewone boeken. De verhalen waren hetzelfde, maar nu vormde hij de beelden zelf in zijn hoofd en las zij de woorden.

Er moest een reactie komen. Meer dan eens hoorde ze hem aan Jerry een wilde, samengeraapte versie vertellen van een van zijn beeldbanden - Sindbad die per onderzeeër reisde, of Hercules die door de Lilliputters werd vastgebonden - en dan luisterde Jerry ernstig en genoot net zo veel van het verhaal als Timmie ervan genoot het te vertellen.

Juffrouw Fellowes zorgde ervoor dat alles wat de jongen vertelde werd opgenomen. Het was een vitaal bewijs voor zijn intelligentie. Laat iedereen die vond dat de Neanderthalers niet meer dan beestachtige, ruigharige halfmensen waren, naar Timmies eigen versie luisteren van de verhalen van Theseus in het Labyrint! Zelfs al scheen hij te denken dat de Minotaurus de held van het verhaal was.

49

Maar toen kwamen de dromen. Hij kreeg ze vaker, nu de wereld buiten de bel werkelijkheid werd in zijn hoofd.

Voor zover ze wist, was het altijd dezelfde droom - altijd over de buitenwereld. Timmie probeerde ze met horten en stoten aan juffrouw Fellowes te beschrijven. In zijn dromen was hij altijd buiten, in die grote, lege ruimte waarover hij haar zo vaak had verteld. In de nieuwere dromen was die niet meer leeg. Nu waren er kinderen in en vreemde, onbeschrijflijke objecten van half begrepen beschrijvingen uit de boeken die half verwerkt waren in zijn gedachten, of uit half teruggeroepen herinneringen uit zijn verre Neanderthalerverleden.

Maar de kinderen lieten hem links liggen en de objecten ontweken hem als hij probeerde ze aan te raken. Hoewel hij in de wereld was, maakte hij er nooit deel van uit. Hij zwierf door de grote lege plaats van zijn dromen, in een eenzaamheid die even absoluut was als die van zijn eigen kamer. En hij werd vaker wel dan niet huilend wakker.

Juffrouw Fellowes was er niet altijd om hem te horen als hij 's nachts huilde. Drie of vier nachten per week sliep ze nu in het appartement elders op het terrein dat Hoskins haar lang geleden had aangeboden. Het leek verstandig om Timmie van het idee af te wennen dat hij erop kon rekenen dat ze er altijd was. De eerste paar nachten dat ze het probeerde, voelde ze zich zo schuldig dat ze hem alleen liet, dat ze nauwelijks kon slapen, maar 's morgens zei Timmie er niets van dat ze weg was geweest. Misschien verwachtte hij vroeg of laat alleen te worden gelaten. Na een tijdje begon ze er beter aan te wennen dat ze niet in het poppenhuis sliep. Ze besefte dat Timmie niet de enige was die deze afhankelijkheid moest afwennen.

Elke keer maakte ze uitgebreid aantekeningen van zijn dromen en probeerde ze te zien als niets anders dan nuttig materiaal voor de psychologische bestudering van Timmies geest; materiaal dat uiteindelijk een van de waardevolste gegevens zou opleveren van dit experiment. Maar er waren nachten waarin ze, alleen op haar kamer, ook lag te huilen.

50

Op een dag, toen juffrouw Fellowes hem voor zat te lezen - uit Duizend-en-één Nacht, een van zijn lievelingsboeken - legde Timmie zijn hand onder haar kin en duwde haar hoofd zachtjes omhoog, zodat haar ogen van het boek naar hem toe draaiden.

Hij zei: 'Elke keer dat u dat verhaal voorleest, is het precies hetzelfde. Hoe kunt u dat altijd op dezelfde manier zeggen, juf Fellowes?'

'Nou, ik lees het van deze bladzijde voor!'

'Ja, dat weet ik. Maar wat betekent lezen?’

'Nou... nou...' De vraag was zo fundamenteel, dat ze eerst nauwelijks wist hoe ze hem moest beantwoorden. Normaal leken kinderen, als ze leerden lezen, zelf intuïtief de aard van het proces aan te voelen, en namen ze de volgende stap, namelijk de betekenis leren van de gecodeerde symbolen op de bladzijde. Maar Timmies onwetendheid leek dieper te gaan dan die van een normaal vier of vijf jaar oud kind dat net begon te ontdekken dat er zoiets bestond als lezen, iets dat hij of zij ooit zelf eens zou leren. Het begrip zelf was hem vreemd.

Ze zei: 'Je weet dat er in je plaatjesboeken - niet de banden, de boeken - tekentjes onder aan de bladzijden staan?'

'Ja.' zei hij. 'Woorden.'

'Het boek dat ik lees bestaat alleen uit woorden. Geen plaatjes, alleen woorden. Deze tekentjes zijn woorden. Ik kijk naar de tekentjes en ik hoor woorden in mijn hoofd. Dat is lezen... de tekentjes op de bladzijden in woorden omzetten.'

'Laat mij eens zien.'

Ze gaf hem het boek. Hij draaide het op zijn kant en toen ondersteboven. Juffrouw Fellowes lachte en draaide het weer terug.

'De tekentjes betekenen alleen iets als je ze zo bekijkt.' zei ze. Hij knikte. Hij bukte zich dicht naar het papier toe, zo dicht dat hij de woorden onmogelijk nog scherp kon zien, en keek er lang en nieuwsgierig naar. Toen week hij een paar centimeter terug, tot de tekst leesbaar was. Hij probeerde het boek weer op zijn kant gedraaid te bekijken. Dit keer zei juffrouw Fellowes niets. Hij draaide het weer terug, tot het weer goed stond.

'Sommige van die tekentjes zijn hetzelfde.' zei hij na een heel lange tijd.

'Ja. Ja.' Ze lachte vol plezier om dit bewijs van opmerkzaamheid. 'Inderdaad, Timmie!'

'Maar hoe weet u welke tekens welk woord betekenen?'

'Dat moet je leren.'

'Maar er zijn zoveel woorden! Hoe kan iemand ooit zo veel tekentjes leren?'

'Kleinere tekentjes worden gebruikt om de grotere te maken. De grote tekens zijn de woorden, de kleine tekentjes heten letters. En er zijn eigenlijk helemaal niet zo veel kleine tekentjes.' zei ze. 'Zesentwintig maar.' Ze stak haar hand op en spreidde haar vingers vijf keer uit, en toen nog een vinger. 'Alle woorden worden gemaakt van die paar kleine lettertekentjes die op verschillende manieren naast elkaar staan.'

'Laat zien.'

Hier, kijk.' Ze wees Sindbad op de pagina aan. 'Zie je die zes kleine tekentjes hier, tussen die twee lege ruimten? Dat zijn de tekentjes die SINDBAD betekenen. Deze is het "s"-geluid. Dit is de "i" en dit is de "n".' Ze sprak de letters fonetisch uit, in plaats van hun naam te noemen. 'Je leest ze een voor een en je spreekt alle geluiden samen uit. Sss i nnn d b a d. Sindbad.'

Zou de jongen er iets van begrijpen?

'Sindbad.' zei Timmie zachtjes en hij volgde de naam op de bladzijde met zijn vinger.

'En dit woord is schip. Zie je, het begint met hetzelfde tekentje als Sindbad, ja? Sss. De naam van dat tekentje is "s".' Ze sprak hem nu uit: 'Sss'. 'En deze is de "i", uit Sindbad, alleen staat hij hier in schip, kijk maar.'

Hij keek naar de bladzijden, maar leek het spoor bijster te raken.

'Zal ik je alle tekens laten zien?' bood ze aan. 'Zou je dat willen?'

'Dat is een leuk spelletje, ja.'

'Haal dan een stuk papier en een potlood voor me. En voor jezelf ook.'

Hij ging naast haar zitten. Ze tekende een a, een b, een c, het hele alfabet af, in twee lange kolommen. Timmie, die het potlood onhandig in zijn vuist klemde, tekende iets dat volgens hem een imitatie van haar a was, maar de lijnen waren lang en bibberig en gingen over het hele vel papier heen, zodat er geen plaats meer was voor andere letters.

'Nou.' zei ze. 'Laten we eens naar het eerste teken kijken...'

Tot haar schande had ze er nooit eerder aan gedacht dat ze hem misschien wel zou kunnen leren lezen. Na alle honger van de jongen naar plaatjesboeken en beeldbanden, was dit de eerste keer dat hij interesse getoond had voor de gedrukte symbolen die erbij stonden. Weer iets dat Jerry in hem gewekt had?

Ze maakte een mentale aantekening dat ze Jerry de eerstvolgende keer moest vragen of hij was begonnen met leren lezen. Maar in elk geval had juffrouw Fellowes a priori het idee van zich afgezet dat Timmie het misschien ooit zou leren.

Raciale vooroordelen, besefte ze. Zelfs nu, nadat ze zo lang met hem had samengeleefd en zijn geest had zien groeien en zich had zien ontwikkelen, schatte ze hem nog steeds op een niet geheel menselijk niveau in. Of tenminste te primitief, te achterlijk om zoiets geavanceerds te beheersen als lezen.

En terwijl ze hem de letters liet zien, ze aanwees op haar papier, ze uitsprak en hem leerde hoe hij ze op zijn onhandige manier zelf kon tekenen, geloofde ze nog steeds niet serieus dat hij er ooit iets mee zou kunnen doen.

Dat bleef ze geloven tot op het moment dat hij haar uit een boek voorlas.

Dat was vele weken later. Hij zat op haar schoot met een van zijn boeken in zijn handen. Hij sloeg de pagina's om en keek naar de plaatjes - dat nam ze althans aan.

En plotseling volgde hij met zijn vinger een regel gedrukte tekst en zei hardop, weifelend maar met een koppige vastberadenheid: 'De hond begon... de kat... na te jagen.'

Juffrouw Fellowes was slaperig en lette nauwelijks op. 'Wat zei je, Timmie?'

'De kat... klom in... de boom.'

'Dat zei je daarnet niet.'

'Nee, daarnet zei ik: "De hond begon de kat na te jagen." Zoals het hier staat.'

'Wat? Wat?' De ogen van juffrouw Fellowes stonden nu wijd open. Ze keek omlaag in het dunne boek dat het kind op haar schoot vast had.

Op de linkerpagina stond de tekst De hond begon de kat na te jagen.

En op de andere pagina stond De kat klom in de boom.

Hij volgde de gedrukte tekst in het boek woord voor woord. Hij las haar voor!

Vol verbazing stond juffrouw Fellowes zo snel op, dat de jongen over de grond rolde. Hij scheen te denken dat het een nieuw spelletje was en hij keek lachend naar haar op. Maar ze trok hem snel overeind en zette hem rechtop.

'Hoe lang kun je al lezen?'

Hij haalde zijn schouders op. 'Altijd?'

'Nee... echt.'

Ik weet het niet. Ik keek naar de tekentjes en hoorde de woorden, zoals u zei.'

'Hier. Lees hier uit voor.' Juffrouw Fellowes graaide op goed geluk een boek uit een stapel en sloeg het open op de middenpagina's. Hij pakte het, bekeek het en fronste zijn voorhoofd op die intense manier die de grote benen richel van zijn wenkbrauwen benadrukte. Hij stak zijn tong naar buiten en streek ermee langs zijn lippen.

Langzaam zei hij moeizaam: Toen blies... de tre-in... op zijn fl... zijn fl... flu... zijn flu...'

'Zijn fluit!' maakte ze voor hem af. 'Je kunt lezen, Timmie! Je kunt echt lezen!'

(Hij een apekind? Een holbewoner? Een lagere vorm van menselijk leven? De kat klom in de boom. De trein blies op zijn fluit. Kom maar eens met een chimpansee die zulke regels kan lezen! Of een gorilla! De trein blies op zijn fluit. O, Timmie, Timmie...)

'Juf Fellowes?' zei hij met een stem die enigszins verbaasd klonk, toen ze wild met hem ronddraaide.

Ze lachte en zette hem neer.

Dit was een doorbraak die ze met anderen wilde delen. Het antwoord op Timmies droevigheid lag in haar hand. Beeldbanden zou hij misschien een tijdje leuk blijven vinden, maar hij zou er overheen groeien. Maar nu, naarmate hij ouder werd, zou hij toegang krijgen tot de volle, rijke wereld van het boek. Als Timmie de stasisbel niet kon verlaten om de wereld binnen te gaan, kon de wereld deze kamers binnen worden gebracht naar Timmie toe... de hele wereld in boeken. Hij moest naar zijn volle capaciteiten worden opgeleid. Dat waren ze hem wel verschuldigd.

'Blijf hier bij je boeken.' zei ze. 'Ik ben zo terug. Ik moet even naar doctor Hoskins.'

Ze liep over de wandelniveaus en door de kronkelende gangen die uit het stasisgebied leidden naar de directie-afdeling. De receptioniste van Hoskins keek verrast op toen juffrouw Fellowes de wachtkamer van Hoskins kantoor kwam binnenstormen.

'Is doctor Hoskins er?'

'Juffrouw Fellowes! Doctor Hoskins verwacht geen...'

'Ja, dat weet ik. Maar ik wil hem spreken.'

'Is er een probleem?'

Juffrouw Fellowes schudde haar hoofd. 'Nieuws. Opwindend nieuws. Zegt u hem alstublieft dat ik er ben.'

De receptioniste drukte op een knop. 'Juffrouw Fellowes voor u, doctor Hoskins. Ze heeft geen afspraak.'

(Sinds wanneer moet ik een... ?)

Er volgde een onaangename pauze. Juffrouw Fellowes vroeg zich af of ze een scène zou moeten maken om tot Hoskins te worden toegelaten. Wat hij daar binnen ook deed, het kon nooit zo belangrijk zijn als wat zij hem te vertellen had.

De stem van Hoskins klonk uit de intercom: 'Zeg haar dat ze kan binnenkomen.'

De deur rolde open. Hoskins kwam vanachter zijn bureau met het Dr. Gerald A. Hosfans-naamplaatje overeind om haar te begroeten.

Hij zag er zelf gejaagd en opgewonden uit, alsof hij in net zo'n stemming verkeerde als zij, een soort triomf- en overwinningsroes. 'U hebt het dus gehoord?' zei hij meteen. 'Nee, natuurlijk kunt u het niet gehoord hebben. Het is ons gelukt. Het is ons eindelijk gelukt.'

'Wat is gelukt?'

'We zijn in staat tot een intertemporale detectie op korte afstand.'

Hij was zo vol van zijn eigen succes, dat juffrouw Fellowes haar eigen spectaculaire nieuws even naar de achtergrond liet drukken.

'U kunt nu naar onze eigen geschiedenis, bedoelt u?' vroeg ze.

'Dat bedoel ik precies. We staan op dit moment ingesteld op iemand in de veertiende eeuw. Stelt u zich eens voor. Stelt u zich eens voor! We staan op het punt om project Middeleeuwen te starten. O, juffrouw Fellowes, u moest eens weten hoe blij ik ben dat ik nu eindelijk dat eeuwige Mesozoïcum kan vergeten - al die trilobieten en steenmonsters en stukjes varen en zo - en de paleontologen naar huis kan sturen en eindelijk wat historici hierheen kan halen...' Hij stopte midden in zijn zin. 'Maar u wilde me iets vertellen, niet? En hier sta ik maar door te kletsen zonder u de kans te geven iets te zeggen. Nou, ga uw gang. Ga uw gang, juffrouw Fellowes! U treft me in een goede stemming. Alles wat u wilt, u vraagt er maar om.'

Juffrouw Fellowes glimlachte. 'Ik ben blij dat te horen. Want ik vraag me af of we kunnen beginnen leraren voor Timmie te laten komen.'

'Leraren?'

'Om hem les te geven. Ik kan hem maar een klein beetje leren, en dan moet ik opzij stappen ten gunste van iemand die er de juiste opleiding voor heeft.'

'Lessen? Waarin?'

'Nou, in alles. Geschiedenis, aardrijkskunde, natuurkunde, wiskunde, grammatica, alle elementaire schoolvakken. We moeten hier een soort school voor Timmie opzetten. Zodat hij alles kan leren wat hij weten moet.'

Hoskins staarde haar aan of ze een onbekende taal sprak.

'Wilt u hem staartdelingen gaan leren? Verhalen over de Kruisridders? Over de Wereldoorlogen?'

'Waarom niet?'

'We kunnen proberen het hem te leren, ja. En trigonometrie en differentiaalrekening ook, als u wilt. Maar hoeveel kan hij leren, juffrouw Fellowes? Hij is een flinke knaap, daar bestaat geen twijfel over. Maar we moeten nooit het feit uit het oog verliezen dat hij maar een Neanderthaler is.'

'Maar?'

'Het waren mensen met heel beperkte intellectuele capaciteiten, volgens alle...'

'Hij kan al lezen, doctor Hoskins.'

Hoskins' mond zakte open.

'Wat?'

'De kat klom in de boom. Hij heeft het me zo uit een boek voorgelezen. De trein blies op zijn fluit. Ik koos het boek uit, liet hem de bladzijde zien, waarop hij me de woorden voorlas.'

'Kan hij lezen?' zei Hoskins verbaasd. 'Echt?'

'Ik heb hem laten zien hoe de letters gevormd waren en hoe ze samen in woorden werden gezet. En hij deed de rest. Hij heeft het in een verbazend korte tijd geleerd. Ik sta te popelen om het doctor Mclntyre en de rest van het team te vertellen. Daar gaat u, met uw beperkte intellectuele capaciteiten van de Neanderthalers, hè doctor Hoskins? Hij kan verhalen lezen. En mettertijd zult u zien dat hij boeken leest zonder plaatjes, dat hij kranten leest, tijdschriften, leerboeken...'

Hoskins zat daar maar, kennelijk plotseling terneergeslagen. 'Ik weet het niet, juffrouw Fellowes.'

Ze zei: 'U zei net dat ik er maar om hoefde te vragen...'

Ik weet het en dat had ik niet moeten zeggen.'

'Een leraar voor Timmie? Is dat zo duur?'

'Het gaat niet om de kosten,' zei Hoskins. 'En het is prachtig dat Timmie lezen kan. Opmerkelijk. Dat meen ik. Ik wil er meteen een demonstratie van zien. Maar u hebt het over het opzetten van een school voor hem. U hebt het over allerlei dingen die hij mettertijd zal leren. Juffrouw Fellowes, zoveel tijd is er niet meer.'

Ze knipperde met haar ogen. 'Niet?'

'U moet toch wel beseffen dat we Timmies experiment niet eindeloos in stand kunnen houden.'

Ze werd overmand door een golf van afgrijzen. Het was of de vloer onder haar voeten veranderd was in drijfzand.

Wat bedoelde hij? Juffrouw Fellowes wist niet zeker of ze het begrepen had. Wie kunnen Timmies experiment niet eindeloos in stand houden. Wat? Wat?

In een kwellende flits herinnerde ze zich professor Adamewski en zijn mineraalmonster, dat na twee weken terugging omdat de stasisfaciliteit waar het in lag vrij moest worden gemaakt voor het volgende experiment.

'U gaat hem terugsturen?' zei ze met een bevend stemmetje.

'Ik ben bang van wel.'

'Maar u hebt het over een jongen, doctor Hoskins. Niet over een stuk steen.'

Slecht op zijn gemak zei Hoskins. 'Dan nog. Hij is niet overdreven belangrijk, weet u. We weten nu bijna alles van hem wat er van hem te weten valt. Hij herinnert zich niets van zijn leven in de Neanderthalertijd dat van enig echte wetenschappelijke waarde is. De antropologen kunnen weinig wijs worden uit de dingen die hij zegt, en de vragen die ze hem gesteld hebben met u als tolk, hebben niet veel gegevens opgeleverd die de moeite waard zijn, en dus...'

'Dit kan ik niet geloven,' zei juffrouw Fellowes als verdoofd.

'Alstublieft, juffrouw Fellowes. Het gebeurt niet vandaag, hoor. Maar we kunnen niet ontkomen aan de noodzaak daarvan. 'Hij wees naar het onderzoeksmateriaal op zijn bureau. 'Nu we verwachten dat we personen uit onze eigen geschiedenis hierheen kunnen halen, hebben we alle stasisruimte nodig die we krijgen kunnen.'

Ze kon het niet begrijpen.

'Maar dat kunt u niet doen. Timmie... Timmie...'

'Maakt u zich alstublieft niet zo druk, juffrouw Fellowes.'

'De enige levende Neanderthaler in de wereld en u wilt hem terugsturen?'

'Zoals ik al zei, weten we alles wat we te weten kunnen komen. Nu moeten we verdergaan.'

'Nee.'

'Juffrouw Fellowes, alstublieft. Alstublieft. Ik weet hoe u aan de jongen gehecht bent. En wie kan het u kwalijk nemen? Hij is een fantastisch kind. En u hebt nu lange tijd dag en nacht met hem doorgebracht. Maar u bent een professionele verpleegster, juffrouw Fellowes. U weet dat de kinderen waarvoor u zorgt constant komen en gaan, dat u niet kunt hopen ze eeuwig te mogen houden. Dit is niets nieuws. Timmie gaat trouwens niet nu meteen terug; misschien duurt het nog maanden. Als u intussen een leraar voor hem wilt hebben, ja, ja, natuurlijk, we zullen doen wat we kunnen.'

Ze staarde hem nog steeds aan.

'Ik zal iets voor u laten halen, juffrouw Fellowes.'

'Nee.' fluisterde ze. 'Ik heb niets nodig.'

Ze trilde. Ze kwam overeind, strompelde als in een soort nachtmerrie door de kamer en wachtte tot de deur openging, waarna ze door de wachtkamer liep zonder naar links of rechts te kijken.

Hem terugsturen?

Hem terugsturen?

Waren ze helemaal gek geworden? Hij was geen Neanderthaler meer, behalve dan aan de buitenkant. Hij was een vriendelijk, goedgemutst klein jongetje dat groene overalls droeg en graag naar beeldbanden keek en in boeken met verhalen uit Duizend-en-één Nacht. Een jongen die aan het eind van de dag zijn kamer opruimde. Een jongen die een mes, een vork en een lepel kon gebruiken. Een jongen die kon lezen.

En ze wilden hem terugsturen naar de ijstijd en hem aan zijn lot overlaten in de een of andere van God verlaten toendra? Dat konden ze niet menen. Hij maakte geen enkele kans, terug in de wereld waar hij vandaan kwam. Hij was er niet langer geschikt voor. Hij bezat niet meer de vaardigheden die een Neanderthaler moest hebben, en daarvoor in de plaats had hij een hoop nieuwe dingen geleerd die volkomen waardeloos waren in de wereld van de Neanderthaler.

Daar zou hij doodgaan, dacht ze.

Nee.

Timmie, zei juffrouw Fellowes met alle kracht die er in haar school tegen zichzelf, je gaat niet dood. Dat gebeurt niet.

51

Nu wist ze waarom Bruce Mannheim haar zijn telefoonnummer gegeven had. Ze had het toen niet begrepen, maar kennelijk had Mannheim vooruit gedacht. Er stond iets te gebeuren dat Timmie in gevaar zou brengen. Hij had het zien aankomen, zij niet. Ze had haar ogen gewoon gesloten voor de mogelijkheid. Ze had zorgvuldig elke zichtbare aanwijzing genegeerd die op de botte realiteit wees die Hoskins haar zojuist duidelijk had gemaakt. Ze had zichzelf toegestaan om tegen alle aanwijzingen en rede in aan te nemen dat Timmie de rest van zijn leven in de eenentwintigste eeuw zou doorbrengen.

Maar Mannheim wist dat dat niet zo was.

En al die tijd had hij zitten wachten tot ze hem zou bellen.

'Ik moet u onmiddellijk spreken.' zei ze tegen hem.

'Op het hoofdkwartier van Stasis?'

'Nee.' zei ze. 'Ergens anders. Waar u maar wilt. Ergens in de stad. U zegt maar waar.'

Ze ontmoetten elkaar op een regenachtige middag midden in de week in een klein restaurant in de buurt van de rivier, waar, volgens Mannheim, niemand hen zou storen. Mannheim zat al op haar te wachten toen ze kwam. Het kwam op juffrouw Fellowes allemaal erg stiekem, ietwat schandalig over: lunchen met een man die haar werkgever allerlei last had bezorgd. En, bovendien, lunchen met een man. Een man die ze nauwelijks kende, een jonge, aantrekkelijke man. Het was helemaal niets voor Edith Fellowes om zulke dingen te doen, zei ze tegen zichzelf. Vooral als ze dacht aan die droom die ze een keer gehad had, over Mannheim, die op haar deur klopte en haar met een zwaai van de grond tilde toen ze opendeed... Maar dit was geen romantische afspraak. De droom was slechts een droom geweest, een vluchtige fantasie van haar onderbewustzijn. Ze voelde zich niet in het minst tot Mann- heim aangetrokken. Dit was zakelijk. Dit was een zaak van leven en dood.

Ze rommelde zenuwachtig met het menu en vroeg zich af hoe ze beginnen moest.

Hij zei: 'Hoe gaat het tegenwoordig met Timmie?'

'Goed. Goed. U zou het niet geloven als u zag hoe hij vooruitgaat.'

'Wordt hij groot en sterk?'

'Met de dag. En hij kan nu lezen.'

'Wat!' Mannheims ogen fonkelden. Hij heeft een heel fijne glimlach, dacht juffrouw Fellowes. Hoe kwam Dr. Hoskins erbij dat hij zo'n monster was? 'Dat is een opzienbarende stap vooruit, niet? Ik wed dat die antropologen versteld stonden toen ze het hoorden.'

Ze knikte. Ze sloeg de bladzijden van het menu om alsof ze geen idee had van wat het was. Het ging buiten harder regenen; de druppels roffelden met een bijna kwaadaardig geweld tegen het raam van het kleine restaurant. Ze waren vrijwel de enige klanten.

Mannheim zei: 'Ik vind vooral de kip in rode-wijnsaus hier lekker. En hun lasagna is ook goed. Of misschien wilt u liever kalfsvlees.'

'Het maakt niet uit. Ik neem hetzelfde als u, meneer Mannheim.'

Hij keek haar aan met een vreemde blik. 'Noem me maar Bruce. Alsjeblieft. Zullen we er een fles wijn bij nemen?'

'Wijn? Ik drink nooit wijn, ben ik bang. Maar als u zelf wilt...' Hij keek haar nog steeds aan.

Boven het geroffel van de regen uit zei hij: 'Wat zijn de problemen, Edith?'

(Edith?)

Even was ze niet in staat om iets te zeggen.

(Goed, Edith. Verman je, Edith! Anders denkt hij dat je een brabbelende idioot bent!)

Ze zei: 'Ze gaan Timmie terugsturen.'

'Terug? Bedoel je terug in de tijd?'

'Inderdaad. Naar zijn eigen tijdperk. Naar de Neanderthalers. Naar de Ijstijd.'

Op Mannheims gezicht verscheen een brede glimlach. Zijn ogen klaarden op. 'Nou, dat is prachtig. Dat is echt het mooiste nieuws dat ik de hele week gehoord heb!'

Ze was van afschuw vervuld. 'Nee... u begrijpt het niet...'

'Ik begrijp dat dat arme kleine, gevangen genomen kind eindelijk zal worden teruggebracht naar zijn eigen mensen: naar zijn moeder en vader, zijn zuster en broers, naar de wereld waarin hij hoorde en waarvan hij hield. Dat moeten we vieren. Ober! Ober! Ik wil een fles Chianti... maak er maar een halve fles van, mijn vriendin drinkt niet mee.'

Ontzet keek ze hem aan.

Mannheim zei: 'Maar wat kijkt u bezorgd, juffrouw Fellowes. Edith. Wil je dan niet dat Timmie terug naar zijn volk gaat?'

'Ja, maar... maar...' Met een wanhopig gebaar zwaaide ze met haar handen door de lucht.

'Ik denk dat ik het begrijp.' Mannheim leunde naar voren, over de tafel heen naar haar toe. Hij liep over van medeleven en bezorgdheid. 'Je hebt zo lang voor hem gezorgd, dat je het moeilijk vindt om hem nu te laten gaan. De band tussen jou en Timmie is zo sterk geworden, dat het een flinke schok voor je is om te horen dat hij wordt teruggestuurd. Ik begrijp volkomen hoe je je voelt.'

'Dat klopt maar ten dele,' reageerde juffrouw Fellowes. 'Slechts voor een heel klein deel.'

'Wat is dan het echte probleem?'

Op dat moment kwam de ober met de wijn. Hij maakte er een grote show van door het etiket aan Mannheim te tonen en de fles omslachtig te ontkurken, waarna hij een beetje in Mannheims glas schonk om te proeven. Mannheim knikte. Hij zei tegen juffrouw Fellowes: 'Weet je zeker dat je niets wilt, Edith? Op een nare, regenachtige dag als vandaag...'

'Nee. Alstublieft,' zei ze bijna fluisterend. 'Gaat u uw gang. Drinkt u maar. Voor mij zou het zonde zijn.'

De ober vulde Mannheims glas en liep weg.

'Nou.' zei hij. Timmie.'

'Hij gaat dood als hij wordt teruggebracht. Begrijpt u dat niet?'

Mannheim zette zijn glas zo abrupt neer, dat de wijn over de rand klotste en op het tafelkleed viel. 'Wil je zeggen dat de reis terug in de tijd fataal is?'

'Nee, daar gaat het niet om. Niet voor zover ik weet, en ik denk van niet. Maar het zou fataal zijn voor Timmie. Kijk, hij is nu beschaafd. Hij kan zijn schoenveters vastmaken en met mes en vork een stuk vlees snijden. Hij poetst elke ochtend en avond zijn tanden. Hij slaapt in een bed en doucht elke dag. Hij kijkt naar beeldbanden en hij kan nu eenvoudige boekjes lezen. Wat heeft hij aan al die vaardigheden in het Paleolithicum?'

Mannheim, die nu plotseling ernstig keek, zei: 'Ik denk dat ik begrijp wat je bedoelt.'

'En intussen.' vervolgde ze, 'is hij waarschijnlijk vergeten wat hij wist over de levensomstandigheden in het Paleolithicum, en hoogst waarschijnlijk wist hij daar om te beginnen toch al niet zo veel van. Hij was nog maar een klein kind toen hij naar ons toe kwam. Zijn ouders, zijn stamverzorgers, wie dan ook, moeten toen nog voor hem gezorgd hebben. Zelfs Neanderthalers zullen niet van een jongen van drie of vier verlangd hebben dat hij wist hoe hij moest jagen en zelf voedsel moest zoeken. En zelfs als hij op die leeftijd al iets wist, is het alweer verscheidene jaren geleden sinds hij in die omstandigheden geleefd heeft. Hij zal zich er niets meer van herinneren.'

'Maar als hij wordt teruggebracht naar zijn eigen stam, zullen ze hem toch wel opnemen, zullen ze hem de gebruiken van de stam weer bijbrengen...'

'Denkt u? Hij kan hun taal niet zo goed meer spreken, hij denkt niet zoals zij, hij ruikt raar omdat hij zo schoon is... Misschien doden ze hem wel meteen, denkt u niet?'

Mannheim staarde bedachtzaam in zijn wijnglas.

Juffrouw Fellowes ging verder. 'Trouwens, wat voor garantie hebben we dat hij echt naar zijn stam terugkeert? Ik begrijp niet veel van tijdreizen en ik weet ook niet zeker of de mensen van Stasis het echt begrijpen. Gaat hij precies naar hetzelfde moment terug als waarop hij vertrokken is? In dat geval is hij drie jaar ouder en zal hij vanuit hun gezichtspunt in een enkel ogenblik enorm zijn veranderd. En ze zullen niet weten wat ze ervan moeten denken. Misschien denken ze wel dat hij een soort demon is. Of komt hij terug op dezelfde plaats op Aarde, maar drie jaar nadat hij vertrokken is? In dat geval zal zijn stam al lang geleden naar een ander gebied zijn vertrokken. Het waren toen vast nomaden. Als hij in het verleden aankomt, zal er niemand zijn om hem op te nemen. Hij zal volkomen op zichzelf zijn aangewezen in een ruwe, vijandige, bitter koude omgeving. Een klein jongetje dat de Ijstijd zelf moet zien te overleven. Begrijpt u, meneer Mannheim? Begrijpt u het?'

'Ja.' zei Mannheim. Ik begrijp het.'

Hij zweeg lange tijd. Het was of hij in gedachten een grondige berekening maakte.

Uiteindelijk zei hij: 'Weet je wanneer hij zal worden teruggebracht?'

'Misschien pas over maanden, zei doctor Hoskins tegen me. Ik weet niet of dat twee of zes maanden zijn.'

'Niet veel tijd in elk geval. We zullen een campagne moeten starten, een Red-Timmie-campagne. Brieven naar de kranten, demonstraties, een dwangbevel, misschien een kamercommissie die een onderzoek instelt naar de hele operatie van Stasis Technologies. Het zou natuurlijk goed zijn als je met bewijs van Timmies menselijkheid zou komen door ons video's te geven waarop te zien is hoe hij leest en voor zichzelf zorgt. Maar waarschijnlijk zou je ontslag moeten nemen als je dat zou doen, en dat zou je van Timmie isoleren, wat je niet zou willen, en wat ook voor ons niet handig zou zijn. Een probleem. Maar aan de andere kant, stel...'

'Nee.' zei juffrouw Fellowes. 'Dat heeft geen zin.'

Mannheim keek verrast op. 'Wat niet?'

'Een campagne zoals u zegt. Dat werkt alleen maar averechts. Zodra u met uw protesten begint en over demonstraties en dwangbevelen praat, haalt doctor Hoskins gewoon de schakelaar van Timmie over. Meer is het niet... een schakelaar, een hendel. Je rukt eraan en alles wat in de bel is, gaat terug naar waar het vandaan kwam. De mensen van Stasis kunnen zich niet veroorloven het zo ver te laten komen dat u hen lastig valt met dwangbevelen. Ze zouden meteen handelen en de hele kwestie tot een hypothetische zaak maken.'

'Dat zouden ze niet durven.'

'Denkt u van niet? Ze hebben al besloten dat het experiment van Timmie is afgelopen. Ze hebben zijn stasisfaciliteiten voor iets anders nodig. U kent hen niet. Ze zijn niet bepaald sentimenteel. Hoskins is in feite een nette man, maar als hij moest kiezen tussen Timmie en de toekomst van Stasis Technologies, Ltd., zou hij zonder moeite zijn keus weten te maken. En als Timmie eenmaal weg is, kunnen we hem niet meer terughalen. Het is dan een fait accompli. Ze zouden hem nooit een tweede keer in het verleden kunnen vinden. Uw dwangbevel zou waardeloos zijn. En iemand die veertigduizend jaar geleden geleefd heeft en stierf voordat er maar een sprankje beschaving bestond, zal weinig hebben aan onze gerechtshoven.'

Mannheim knikte traag. Hij nam een lange, bedachtzame slok van zijn wijn. De ober kwam langs, met zijn bestelblok in de aanslag, maar Mannheim wuifde hem weg.

'We kunnen maar één ding doen.' zei hij.

'En dat is?'

'We hebben mensen in Canada die Timmie met alle plezier zouden willen opnemen. Evenals in Engeland en Nieuw-Zeeland. Bezorgde, liefhebbende mensen. Onze organisatie zou met een gift kunnen komen die de kosten zou dekken om jou als zijn full-time verpleegster aan te stellen. Je zou natuurlijk volkomen moeten breken met je huidige bestaan en in een ander land helemaal opnieuw moeten beginnen, maar als het voor Timmies welzijn is, is het, voor zover ik je ken, voor jou geen probleem om...'

'Nee. Dat zou niet kunnen.'

'Nee?'

'Nee. Helemaal niet.'

Mannheim fronste zijn wenkbrauwen. 'Ik begrijp het.' Al was het duidelijk dat dat niet zo was. 'Nou, dan, Edith, zelfs als je zelf het land niet uit wilt - en dat begrijp ik volkomen - denk ik dat ik op zijn minst op je kan rekenen om ons te helpen Timmie uit de gebouwen van Stasis naar buiten te smokkelen, niet?'

'Ik heb er geen probleem mee om het land uit te gaan, als dat zou moeten om Timmie te redden. Ik zou alles doen wat ik kon en overal heen gaan waar ik heen zou moeten gaan, als het voor Timmie was. Maar hem bij Stasis naar buiten smokkelen is onmogelijk.'

'Wordt het dan allemaal zo streng bewaakt? Ik verzeker je dat we manieren zullen vinden om de beveiliging te infiltreren en een volkomen veilig plan zullen uitwerken om Timmie bij je vandaan te halen en hem dat gebouw uit te krijgen.'

'Het is onmogelijk. Wetenschappelijk onmogelijk.'

'Wetenschappelijk?'

'Het heeft iets te maken met een tijdpotentieel, een energieopbouw, lijnen van tijdkracht. Als we een massa ter grootte van Timmie uit de stasis zouden brengen, zou het elke energieleiding in de stad opblazen. Dat heeft Hoskins me verteld en daar twijfel ik geenszins aan. Ze hebben een stapel stenen, zand en takken, die mee hierheen kwam toen ze Timmie uit het verleden schepten, en ze durven zelfs die spullen niet naar buiten te brengen en weg te gooien. Het ligt allemaal opgeslagen achter in de stasisbel. Ik weet trouwens niet of het wel veilig voor Timmie zou zijn om hem buiten de stasis te brengen. Ik weet het niet zeker, maar misschien zou het gevaarlijk voor hem kunnen zijn. Maar daar raad ik maar naar. Wat mij betreft zou hij ook een soort tijdkracht-effect kunnen ondergaan als hij vanuit de bel in ons heelal gebracht zou worden. De bel ligt niet in ons heelal, weet u. Je kunt de verandering voelen als je door de deur stapt, weet u nog? Dus uw plan om Timmie uit Stasis te ontvoeren en hem naar mensen in het buitenland te brengen... Nee, nee, de risico's zijn te groot. Niet voor u of mij, echt niet, maar misschien voor Timmie.'

Mannheims gezicht stond somber.

'Ik weet het niet,' zei hij. 'Ik bied aan een juridische orkaan ter verdediging van Timmie te ontketenen en jij zegt dat dat geen zin heeft, dat ze gewoon de schakelaar zullen overhalen zodra we lastig worden. Dan kom ik met de volkomen illegale oplossing dat we Timmie uit Stasis ontvoeren en hem buiten bereik van Hoskins brengen, en dan zeg je dat we dat ook niet kunnen doen vanwege een natuurkundig probleem. Goed. Ik wil helpen, Edith, maar je hebt me volkomen in een hoek gedreven en nu weet ik het ook niet meer.'

'Ik ook niet,' zei juffrouw Fellowes ellendig.

Ze bleven zwijgend zitten, terwijl de regen tegen de ramen van het restaurant roffelde.

52

Project Middeleeuwen, dat was het enige waar iedereen bij Stasis Technologies, Ltd. het nu over had. Het was het begin van een opmerkelijke nieuwe fase in het tijdreisproject, daar was iedereen het over eens. Het unieke procédé dat Stasis Technologies had ontwikkeld zou de poort openen naar het historische verleden en nieuwe en verbazingwekkende kennis over de oudheid de eenentwintigste eeuw doen binnenstromen. Een ongelooflijke, intellectuele schat. En misschien ook andere schatten, zeiden sommigen: als ze naar elke eeuw van het verleden terug konden gaan en mensen hierheen konden halen, waarom zouden ze dan geen kunstwerken, zeldzame boeken, manuscripten en allerlei waard evolle objecten hierheen kunnen halen? Binnen een mum van tijd zouden de collecties van de musea in de wereld verdubbeld, verdrievoudigd, verviervoudigd kunnen worden! En alles in uitstekende staat, en alleen tegen de energiekosten.

Iedereen in het bedrijf bad dat project Middeleeuwen zonder problemen zou verlopen. Iedereen, behalve Edith Fellowes, die stilletjes bad dat het zou mislukken. Dat de theorieën van Hoskins fout zouden zijn, of dat de apparatuur het niet aan zou kunnen. Dat was de enige hoop die ze nu nog had, de enige hoop dat Timmie niet zou sterven. Als de poging om een mens uit de veertiende eeuw hierheen te halen zou mislukken, zou er geen reden zijn om de stasisbel die Timmie bezette vrij te maken. Dan kon alles doorgaan zoals daarvoor. Daarom hoopte ze dus dat het project zou mislukken, maar de rest van de wereld hoopte op een succes. En, hoe onredelijk ook, juffrouw Fellowes haatte de wereld erom. Project Middeleeuwen bereikte nu een hoogtepunt met een witgloeiende publiciteitscampagne. De media en het publiek werden er allebei door geobsedeerd. Het was lang geleden dat Stasis Technologies, Ltd. iets deed dat hun aandacht trok. Een nieuwe steen of weer een antieke vis deed nauwelijks iemand wat. De kleine dinosaurus had even een opleving te zien gegeven, maar daarna was men hem weer vergeten. En Timmie de Neanderthaler, kleine Timmie de holenjongen, die zou de aandacht van het publiek wat langer hebben vastgehouden als hij ook maar enigszins op het woeste apekind had geleken waar sommige mensen op gerekend hadden. Maar de Neanderthaler van Stasis Technologies bleek helemaal geen apekind te zijn, gewoon een lelijk klein jongetje. Een lelijk klein jongetje dat overalls droeg en geleerd had plaatjesboeken te lezen. Wat was daar nou zo spannend aan? Er zat niets prehistorisch meer aan hem. Misschien als hij woedend brulde en met zijn vuisten op zijn borst sloeg, ja, en woest oer-gebrabbel uitbraakte, dat zou misschien hun aandacht iets langer hebben vastgehouden. Maar zo was Timmie niet.

Maar een historische mens, een volgroeide persoon die uit het verleden kwam, iemand die met zijn eigen ogen Jeanne d'Arc gezien had of Richard Leeuwenhart of Saladin, iemand die een bekende taal kon spreken, iemand die bladzijden van de geschiedenis tot leven kon brengen...

Weken gingen voorbij. De tijd naderde.

De dag waarop uur nul van het project Middeleeuwen viel, lag niet ver meer.

Hoskins en zijn collega's hadden sinds de dag van Timmies aankomst, drie jaar geleden, veel geleerd over public relationstechnieken. Dit keer zou er niet slechts een handvol toeschouwers op het balkon staan. Nu zouden de technici van Stasis Technologies, Ltd. hun rol voor de ogen van bijna de hele mensheid spelen.

Juffrouw Fellowes stond bepaald niet te popelen van ongeduld. Ze wilde dat de spanning voorbij was, ze wilde weten of het project een succes of een mislukking was. Ze wilde in de verzamelhal aanwezig zijn als de laatste schakelaars werden omgezet. Als haar nieuwe aflossing tenminste op tijd kwam, zodat ze erheen kon gaan. Mandy Terris was haar naam; ze was vorige week aangenomen, een vervangster voor mevrouw Stratford, die naar een beter betalende baan in een andere staat was gegaan...

'Juffrouw Fellowes?'

Ze draaide zich snel om en hoopte dat het eindelijk Mandy Terris was. Maar nee, het was alleen maar de secretaresse van Dr. Hoskins, die Jerry Fellowes bracht om met Timmie te komen spelen, zoals was afgesproken. De vrouw zette Jerry af en haastte zich weg. Zij wilde ook snel een goede plaats krijgen waar vandaan ze het hoogtepunt van project Middeleeuwen kon zien.

Verlegen kwam Jerry schuchter naar juffrouw Fellowes toe. 'Juffrouw Fellowes?'

'Wat is er, Jerry?'

De jongen haalde een rafelig kranteknipsel uit zijn zak en gaf het haar. 'Dit is een foto van Timmie, hè?'

Juffrouw Fellowes keek er snel naar. Het was inderdaad Timmie, die haar vanaf de pagina toegrijnsde. De opwinding over project Middeleeuwen had bij de pers ook de interesse voor Timmie weer enigszins doen herleven. De foto bij het krantenartikel was er een die niet lang geleden genomen was, toen hij precies drie jaar hier was. Timmies verjaardagsfeest hadden ze het genoemd - een paar geleerden, journalisten, Jerry en Timmie hadden zijn 'geboorte' in de eenentwintigste eeuw gevierd. Timmie hield een van zijn 'verjaardagscadeautjes' vast, een glimmende speelgoedrobot.

'Wat is ermee?' vroeg juffrouw Fellowes.

Jerry keek haar gespannen aan. 'Er staat dat Timmie een apekind is. Dat mogen ze toch niet zeggen?'

'Wat?'

Ze graaide het knipsel uit de hand van de kleine Hoskins en keek ernaar. Er stond een kop boven die ze zoëven niet gelezen had:

PREHISTORISCH APEKIND KRIJGT VOOR ZIJN VERJAARDAG EEN SPEELGOEDROBOT

Apekind. Apekind. Prehistorisch apekind. Hete tranen van woede brandden in de ogen van juffrouw Fellowes. Met een felle ruk van haar pols scheurde ze het kranteknipsel in tientallen stukjes en gooide ze op de grond.

'Waarom doet u dat, juffrouw Fellowes? Omdat er staat dat Timmie een apekind is? Hij is toch geen apekind, hè? Of wel?'

Ze pakte de jongen bij zijn pols en moest zich inhouden om hem niet heen en weer te schudden. 'Nee, hij is geen apekind! En laat ik je die woorden nooit meer horen zeggen. Nooit, hoor je? Het is gemeen om dat te zeggen en dat mag je niet doen.'

Met een angstige blik maakte Jerry zich los uit haar greep. Haar hart bonkte. Juffrouw Fellowes vocht om zich te beheersen.

'Ga binnen met Timmie spelen,' zei ze. 'Hij heeft een nieuw boek dat hij je wil laten zien.'

'U deed me pijn.'

'Het spijt me. Dat was niet de bedoeling.'

'Ik zeg tegen mijn va...'

'Ga naar binnen! Gauw! Ik zei dat het me spijt.'

De jongen haastte zich weg, door de deur van de bel, en keek nog een keer met een kwade blik in zijn ogen naar haar om. Juffrouw Fellowes hoorde voetstappen van de andere kant komen en keek op. Mandy Terris kwam aanlopen. Het werd tijd, dacht ze.

'U bent wel laat, hè?' zei ze, terwijl ze probeerde niet te kattig te klinken. 'Jerry Hoskins is er al. Hij speelt binnen met Timmie.'

'Ik weet het, juffrouw Fellowes. Ik heb geprobeerd me te haasten, maar overal lopen mensen. Het is ook zo druk.'

'Ik weet het. Nu wil ik dat u...'

Mandy zei: 'U zult wel snel weg willen om te gaan kijken, hè?' Ze keek haar jaloers aan met haar smalle, wezenloze, knappe gezichtje. 'En dan moet ik nou juist dienst hebben...'

'U kunt het in het avondnieuws zien,' zei juffrouw Fellowes kortaf. 'Zullen we naar binnen gaan?' Het zou de eerste keer zijn dat ze Mandy Terris alleen liet met Timmie. 'De jongens zullen u weinig last bezorgen. Ze hebben melk en al het speelgoed dat ze nodig hebben. U kunt ze zelfs beter zo veel mogelijk alleen laten.'

'Ik begrijp het. En ik zal er ook voor zorgen dat ze niet naar buiten gaan. Ik weet hoe belangrijk dat is.'

'Goed. Kom nu binnen.'

Juffrouw Fellowes deed de stasisdeur voor haar open en liet haar binnen. Timmie en Jerry zaten in de achterkamer met hun spelletjes te spelen en letten niet op hen. Ze liet Mandy Terris zien wat er de komende paar uur gedaan moest worden, welke formulieren ze moest invullen voor het register. Toen juffrouw Fellowes op het punt stond te vertrekken, riep het meisje haar na: 'Ik hoop dat u een goede plaats krijgt! En, goh, ik hoop echt dat het lukt.'

Juffrouw Fellowes had te weinig vertrouwen in zichzelf om een redelijk klinkend antwoord te geven. Ze snelde weg zonder om te kijken.

Maar de vertraging betekende dat ze géén goede plaats kreeg. Ze kwam niet dichterbij dan de muurplaatvideo in de verzamelhal. Dat speet haar bitter. Had ze maar ter plekke kunnen zijn; had ze maar bij een kwetsbaar onderdeel van de instrumenten gekund; had ze het experiment op de een of andere manier maar kunnen saboteren...

Nee. Dat was gekheid. Ze verzamelde haar krachten en onderdrukte die idiote ideeën.

Eenvoudig iets kapotmaken zou niets uithalen. Ze zouden de boel gewoon weer herbouwen en repareren en het nog een keer proberen. En dan zou ze voor altijd van Timmie afgesneden zijn.

Niets zou helpen.

Niets, behalve het mislukken van het experiment zelf, een duurzame ontwrichting, een fundamentele onmogelijkheid van het geheel, iets dergelijks.

Dus wachtte ze af tijdens het aftellen en keek naar elke beweging op het enorme scherm, naar de gezichten van de technici, terwijl de camera van de een naar de ander ging, en lette op of ze bezorgdheid of onzekerheid zag, wat zou betekenen dat er onverwacht iets fout was gegaan.

Kijken... kijken...

Niemand zag er onzeker uit. Niemand scheen zich echt zorgen te maken. Ze hadden de apparatuur vele keren getest. Ze hadden wel duizend simulaties gedaan, ze hadden zich er al van overtuigd dat een nabije temporale fixatie uitvoerbaar was.

Het aftellen ging door, helemaal tot nul.

En... heel stil, heel onverwacht... slaagde het experiment.

In de nieuw gebouwde stasis stond een gebaarde, voorovergebogen boer van onbestemde leeftijd, in haveloze, vuile kleren en met houten schoenen aan, die in stil afgrijzen naar de plotselinge, idiote verandering keek die over hem was gekomen.

En terwijl de wereld juichend door het lint ging, stond juffrouw Fellowes bevroren van verdriet, werd er tegen haar geduwd en gestoten en scheelde het weinig of ze werd onder de voet gelopen. Aan alle kanten omgeven door gejuich, terwijl ze zelf verslagen neerkeek.

Toen de luidspreker keihard en schel haar naam begon om te roepen, duurde het drie keer voordat ze reageerde.

'Juffrouw Fellowes. Juffrouw Fellowes. U wordt verzocht onmiddellijk naar Stasis Afdeling Eén te komen. Juffrouw Fellowes. Juffrouw Fell..:

Wat was er gebeurd?

'Laat me erdoor!' riep ze, terwijl de luidspreker zonder ophouden haar naam bleef herhalen. Wild baande ze zich een weg door de menigte, sloeg naar de mensen die in de weg stonden en haalde met gebalde vuisten uit, wanhopig op iedereen in beukend, terwijl ze zich met een nachtmerrie-achtige traagheid in de richting van de deur bewoog.

'Juffrouw Fellowes, alstublieft... Juffrouw Fellowes... dringend...'

53

Mandy Terris stond in tranen in de gang buiten de bel. 'Ik weet niet hoe het gebeurd is. Ik was gewoon naar de hoek van de gang gegaan om naar een zakplaatvideo te kijken die ze daar hadden neergezet. Eventjes maar. En toen, voordat ik me kon bewegen of iets kon doen...' Ze gilde haar beschuldigend toe: 'U zei dat ze geen last zouden geven. U zei dat ik ze met rust moest laten...'

Juffrouw Fellowes, die onbeheerst en verward stond te trillen, staarde haar aan. 'Waar is Timmie?'

Mortenson was opgetrommeld en stond de arm van een huilende Jerry met een desinfectans schoon te maken. Elliott, die een tetanusinjectie stond klaar te maken, was er ook. Op Jerry's kleren zat een helder gekleurde bloedvlek.

'Hij heeft me gebeten, juffrouw Fellowes,' gilde Jerry woedend. 'Hij heeft me gebeten!'

Maar juffrouw Fellowes keek dwars door hem heen.

'Wat heb je met Timmie gedaan?' riep ze.

'Ik  heb hem in de badkamer opgesloten,' zei Mandy Terris. 'Ik heb het monster er gewoon in gesmeten en de deur met een paar stoelen gebarricadeerd.'

Juffrouw Fellowes rende het poppenhuis in, vrijwel zonder de desoriënterende kieteling te voelen toen ze de stasis binnenging. Ze duwde de stoelen opzij en rommelde aan de badkamerdeur. Het duurde een eeuwigheid voordat ze hem open kreeg. Eindelijk. Ze keek neer op het lelijke kleine jongetje dat armzalig in de hoek weggedoken zat.

'Sla me niet, juf Fellowes.' zei Timmie schor. Zijn ogen waren rood. Zijn lippen trilden. 'Ik wilde hem geen pijn doen. U slaat me toch niet, hè?'

'O, Timmie, wie heeft het over slaan gehad?' Ze trok hem naar zich toe en omhelsde hem stevig.

Bevend zei hij: 'Zij. De nieuwe. Ze zei dat u me met een lange zweep zou slaan, dat u me zou slaan en slaan.'

'Ze is niet goed wijs dat ze dat zei. Je wordt niet met een zweep geslagen. Maar wat is er gebeurd? Wat is er gebeurd, Timmie?'

Hij keek op naar haar. Zijn ogen leken enorm groot.

Zachtjes zei hij: 'Hij noemde me een apekind.'

'Wat!'

'Hij zei dat ik geen echt jongetje was. Dat hij het in de krant had gelezen. Hij zei dat ik gewoon een dier was.' Timmie vocht om zijn tranen tegen te houden, maar toen kwamen ze, tranen met tuiten. Zijn woorden werden onduidelijk als hij snoof en toch kon ze elke lettergreep maar al te duidelijk verstaan. Hij zei dat hij niet meer met een aap wou spelen. Ik zei dat ik geen aap was. Ik bèn geen aap. Ik weet wat een aap is.'

'Timmie... Timmie...'

'Hij zei dat ik er raar uitzag. Hij zei dat ik vreselijk lelijk was. Dat bleef hij steeds maar zeggen en toen heb ik hem gebeten.'

Ze huilden nu allebei.

Tussen het snikken door zei juffrouw Fellowes: 'Het is niet waar. Dat weet je, Timmie. Je bent een echt jongetje. Je bent een lief, echt jongetje en het beste jongetje in de wereld. En niemand, niemand, zal je ooit van me afpakken.'

Ze ging weer naar buiten. Elliott en Mortenson waren nog bezig Jerry op te kalefateren. Mandy Terris was nergens te zien.

Juffrouw Fellowes zei: 'Breng die jongen hier vandaan. Breng hem naar zijn vaders kantoor en maak daar af wat u met hem wilt doen. En als u mevrouw Terris ziet, zegt u haar dan dat ze haar spullen kan pakken en niet meer hoeft terug te komen.'

Ze knikten. Ze maakten dat ze bij haar vandaan kwamen, alsof ze vuur was gaan spuwen.

Ze draaide zich om en liep terug naar binnen, naar Timmie.

54

Ze had nu een beslissing genomen. Het was verbazend eenvoudig geweest: het plotselinge besef van wat er gedaan moest worden, de plotselinge beslissing het meteen te doen, snel, zonder enige mogelijke aarzeling. Misschien waren er gevaren aan verbonden die ze niet begreep, maar dat risico moest ze nemen. Als ze helemaal niets deed, zou Timmie beslist terug in de tijd worden gestuurd en sterven. Als ze deed wat ze nu van plan was, bestond er tenminste de hoop dat alles tot een goed einde zou komen. Aan de ene kant een zekere dood, aan de andere kant hoop. Dat was een eenvoudige keus. En er was geen tijd om na te denken en te heroverwegen, niet nu, niet nu Hoskins' eigen zoon zo was toegetakeld.

Nee, het zou vannacht moeten gebeuren, vannacht, nu de viering van het succes van project Middeleeuwen iedereen nog afleidde.

Ze wilde dat ze Bruce Mannheim kon bellen om hem te waarschuwen. Maar dat durfde ze niet te riskeren. Er zou een soort beveiligingsprogramma in de computer van de telefooncentrale kunnen zitten; ze zouden kunnen meeluisteren en melden wat ze van plan was te doen. Ze zou later contact met hem moeten opnemen. Mannheim zou het niet erg vinden om in de kleine uurtjes van de nacht gewekt te worden, niet voor dit. En dan kon hij aan de slag gaan om zijn deel te doen. Middernacht, dacht ze. Dat is het goede moment.

Het zou geen problemen geven dat ze zou vertrekken en zo laat nog terug zou komen. Ze ging er vaak 's nachts heen, zelfs in de nachten dat ze besloten had om in haar eigen flat te slapen en al vertrokken was. De bewaker kende haar goed en zou er niet aan denken haar te ondervragen. En hij zou zich ook geen moment afvragen waarom ze een koffer bij zich had. Ze oefende een nonchalant antwoord. 'Spelletjes voor de jongen.' Vergezeld van een kalme glimlach.

Spelletjes voor de jongen? Om middernacht?

Maar waarom zou iemand aan haar twijfelen? Ze leefde alleen voor Timmie. Iedereen om haar heen wist dat. Als ze midden in de nacht spelletjes voor hem bracht, nou, zo was ze nou eenmaal. Waarom zou de wacht zich daar druk om maken? Dat deed hij niet.

'Goedenavond, juffrouw Fellowes. Grote dag vandaag, niet?'

'Heel groot, ja. Spelletjes voor de jongen,' zei ze glimlachend met de koffer zwaaiend.

En ze liep voorbij de wacht.

Timmie was nog wakker toen ze het poppenhuis binnenging.

'Juf Fellowes... Juf Fellowes...'

Om hem niet bang te maken, deed ze wanhopig haar best normaal te doen. Had hij geslapen? Een beetje, zei hij. Hij had die droom weer gehad, en hij was er wakker door geworden. Dus ging ze even bij hem zitten om met hem over zijn dromen te praten, en luisterde toe toen hij treurig naar Jerry vroeg. Ze was zo geduldig als ze maar kon. Er was geen haast bij, zei ze tegen zichzelf. Waarom zou iemand verdenking koesteren? Ik heb alle recht hier te zijn.

En er zouden er niet veel zijn die haar zagen als ze vertrok, niemand die vragen zou stellen over het pak dat ze droeg. Timmie zou heel stil zijn en dan was alles achter de rug. Als het achter de rug was, wat voor zin had het dan nog om te proberen het teniet te doen? Ze zouden haar met rust laten. Ze zouden hen beiden met rust laten. Zelfs als datgene wat ze van plan was te doen elke energieleiding in zes staten zou opblazen, had het achteraf geen nut meer om Timmie terug naar zijn eigen tijd te brengen.

Ze deed de koffer open.

Ze haalde de overjas eruit, de wollen muts met oorflappen, en de rest.

Met enige verbijstering en misschien angst in zijn stem vroeg Timmie: 'Waarom trekt u me al die kleren aan, juf Fellowes?'

Ze zei: Ik neem je mee naar buiten, Timmie. Naar waar je dromen zijn.'

'Mijn dromen?' Zijn gezicht vertrok van een plotseling verlangen, maar er stond ook angst op te lezen.

'Je hoeft niet bang te zijn. Je blijft bij mij. Je bent toch niet bang als je bij mij bent, hè Timmie?'

'Nee, juf Fellowes.' Hij verborg zijn kleine, misvormde hoofd tegen haar zij, en onder haar arm, die ze om hem heen sloeg, voelde ze zijn kleine hart bonken.

Ze tilde hem op in haar armen. Ze verbrak de verbinding van het alarm en deed zachtjes de deur open.

En gilde.

Daar stond Gerald Hoskins, hij keek haar aan door de openstaande deur.

55

Er waren twee mannen bij hem en hij staarde haar aan, even verbaasd als zij.

Juffrouw Fellowes herstelde zich net iets eerder en probeerde snel langs hem heen de gang in te glippen, maar zelfs al reageerde hij pas een seconde later, toch had Hoskins voldoende tijd om haar tegen te houden. Hij pakte haar ruw beet en smeet haar terug door de deur van de bel, boven op een ladenkast. Toen gebaarde hij de twee andere mannen binnen te komen en ging voor haar staan, de deur blokkerend.

'Dit had ik niet verwacht. Bent u helemaal gek geworden?'

Het was juffrouw Fellowes nog gelukt haar schouder te verdraaien, zodat die, en niet Timmie, tegen de kast was geslagen. Nu draaide ze zich om, Timmie vastklemmend en Hoskins uitdagend aankijkend. Maar de uitdaging ebde uit haar weg toen ze begon te praten. Op smekende toon zei ze: 'Wat kan het voor kwaad als ik hem meeneem, doctor Hoskins? U kunt een beetje energieverlies toch niet boven een menselijk leven stellen.'

Hoskins knikte naar de anderen, die naast haar gingen staan, klaar om haar in bedwang te houden als dat nodig mocht blijken te zijn. Hoskins zelf kwam naar voren en pakte Timmie uit haar armen.

Hij zei: 'Een energieverlies zoals u zou veroorzaken als u zou doen wat u van plan was, zou een enorm gebied lam leggen. Het zou de complete stad de hele volgende dag ontregelen. Computers zouden uitvallen, alarminstallaties zouden niet werken, gegevens zouden verloren gaan, allerlei soorten problemen. Er zouden duizenden aanklachten volgen, allemaal tegen ons gericht. De kosten voor ons zouden tot in de miljoenen lopen. Vele miljoenen. Misschien gaan we er zelfs failliet aan. In het minst erge geval zou het een enorm financieel verlies betekenen voor Stasis Technologies, en een gigantisch public relations-fiasco. Stelt u zich eens voor wat de mensen zullen zeggen als ze erachter komen dat al die ellende veroorzaakt werd door een sentimentele verpleegster die iets onbedachtzaams deed voor een apekind.'

'Apekind!’ zei juffrouw Fellowes in hulpeloze woede.

'U weet dat de journalisten hem graag zo noemen.' zei Hoskins. 'En de gewone mensen denken allemaal op die manier aan hem. Ze begrijpen nog steeds niet wat een Neanderthaler eigenlijk is. En ik denk niet dat ze dat ooit zullen.'

Een van de andere mannen was de bel uit gegaan. Hij kwam nu terug en leidde een nylon touw door ogen die langs het bovenste gedeelte van de wand liepen.

Juffrouw Fellowes snakte naar adem. Ze herinnerde zich het touw aan de trekschakelaar buiten de kamer waarin zo lang geleden het steenmonster van professor Adamewski had gelegen.

'Nee! Dat mag niet!' riep ze uit.

Maar Hoskins zette Timmie neer en trok voorzichtig de overjas uit die hij droeg. 'Jij blijft hier, Timmie. Er zal niets met je gebeuren. We gaan gewoon even naar buiten. Ja?'

Timmie, bleek en sprakeloos, slaagde erin te knikken.

Hoskins leidde juffrouw Fellowes voor zich uit het poppenhuis uit. Voorlopig verzette ze zich niet. Verdoofd zag ze de rode hendel van de trekschakelaar die buiten in de gang was aangebracht. Vreemd dat ze daar nooit eerder op gelet had, ze had hem nooit bewust gezien.

Het zwaard van de beul, dacht ze.

'Het spijt me, juffrouw Fellowes.' zei Hoskins. 'Als ik kon, had ik u dit bespaard. Ik wilde het vannacht doen, zodat u het pas zou merken als alles voorbij was.'

Vermoeid fluisterend zei ze: 'U doet dit omdat uw zoon pijn is gedaan. Begrijpt u niet dat Jerry dit kind zo treiterde, dat hij hem beet?'

'Dit heeft niets te maken met wat er met Jerry is gebeurd.'

'Vast niet.' zei juffrouw Fellowes bitter.

'Nee. Geloof me. Ik begrijp wat er vandaag gebeurd is en ik weet dat het Jerry's schuld was. Hoewel, ik denk dat wat er vandaag gebeurd is de boel een beetje versneld heeft. Het verhaal is uitgelekt. Geen wonder, met de media die vandaag door het hele laboratorium zwermden vanwege het project Middeleeuwen. En we zullen in het nieuws dingen horen als "nalatigheid", "wilde Neanderthalers", al dergelijke onzin, die het verslag bederven van het geslaagde experiment van vandaag. We kunnen Timmies experiment daarom beter nu meteen maar beëindigen. Timmie zou toch binnenkort moeten vertrekken. We kunnen hem beter vannacht terugsturen en de boulevardpers zo weinig mogelijk houvast geven om hun vuilspuiterij aan op te hangen.'

'Het is geen steen die u terugstuurt. Hij is een menselijk wezen en u zult hem vermoorden.'

'Niet vermoorden. We hebben geen reden om aan te nemen dat de terugreis gevaarlijk is. Hij zal ongeveer op dezelfde plaats aankomen als waar we hem vandaan hebben gehaald, op een punt in de tijd dat volgens onze berekeningen ruwweg tien weken na zijn vertrek ligt, plus of min een paar weken, rekening houdend met entropische verschuiving en andere kleine technische formaliteiten. En hij zal er niets van voelen. Hij zal weer thuis zijn, een Neanderthalerkind in een Neanderthalerwereld. Hij zal geen gevangene en geen vreemde meer zijn. Hij zal de kans krijgen op een vrij leven.'

'Wat voor kans? Hij is minstens zeven jaar oud, gewend om verzorgd, gevoed, aangekleed te worden en onderdak te krijgen. Straks staat hij weer alleen in een Ijstijd. Denkt u niet dat zijn stam in die tien weken ergens anders naar toe is getrokken? Ze blijven niet gewoon stilzitten; ze volgen het wild, ze trekken achter de sporen aan. En zelfs als ze er door een wonder toch nog zijn, denkt u dan dat ze hem zullen herkennen? Drie jaar ouder in tien weken? Ze zullen gillend wegvluchten. Hij zou alleen zijn en voor zichzelf moeten zorgen. Hoe zal hij weten hoe hij dat moet doen?'

Hoskins schudde zijn hoofd. Zijn gezicht was leeg, steenhard, onverzoenlijk.

'Hij vindt zijn stam wel weer terug en ze zullen hem weer opnemen en verwelkomen. Daar ben ik volkomen zeker van. Vertrouwt u maar op mij, juffrouw Fellowes.'

Ze keek hem met een pijnlijke blik aan. 'U vertrouwen?'

'Alstublieft.' zei hij, en plotseling stond er ook in zijn ogen pijn te lezen. 'We kunnen niet anders. Het spijt me, juffrouw Fellowes. Geloof me, het... doet me meer pijn dan u ooit van me zult willen aannemen. Maar de jongen moet weg, punt uit. Maakt u het niet moeilijker voor me dan het al is.'

Haar ogen waren op de zijne gericht. Ze staarde hem een vreselijk lang moment kalm en zwijgend aan.

Uiteindelijk zei ze droevig: 'Goed dan. Laat me ten minste afscheid van hem nemen. Laat u me vijf minuten alleen met hem. Dat gunt u me toch wel?'

Hoskins aarzelde. Toen knikte hij. 'Ga uw gang,' zei hij.

56

Timmie rende haar tegemoet. Voor het laatst rende hij haar tegemoet en voor het laatst klemde juffrouw Fellowes hem in haar armen.

Even knuffelde ze hem heftig. Met één teen schoof ze een stoel naar de muur en zette hem neer.

'Wees niet bang, Timmie.'

'Ik ben niet bang als u er bent, juf Fellowes. Is die man boos op me, die man buiten?'

'Nee, dat is hij niet. Hij begrijpt alleen niets van ons. Timmie, weet je wat een moeder is?'

'Net als Jerry's moeder?'

'Nou... ja. Net als Jerry's moeder. Weet je wat een moeder doet?'

'Een moeder is een vrouw die voor je zorgt en die heel aardig voor je is en fijne dingen doet.'

'Dat klopt. Dat doet een moeder. Heb je ooit een moeder gewild, Timmie?'

Timmie trok zijn hoofd bij haar vandaan, zodat hij haar in haar gezicht kon kijken. Langzaam bracht hij zijn hand naar haar wang en haar haar en streelde haar, net zoals zij lang, lang geleden hem gestreeld had.

Hij zei: 'Bent u mijn moeder niet?'

'O, Timmie.'

'Bent u boos omdat ik dat zei?'

'Nee. Natuurlijk niet.'

'Want ik weet dat uw naam juf Fellowes is, maar... maar soms noem ik u van binnen "moeder". Net zoals Jerry met zijn moeder doet, maar hij doet het hardop. Is dat goed, dat ik u van binnen zo noemde?'

'Ja. Ja, dat is goed. En ik zal je niet meer alleen laten en niets zal je nog kwaad doen. Ik zal altijd bij je zijn om voor je te zorgen. Noem me maar moeder, zo hard dat ik je kan horen.'

'Moeder.' zei Timmie vergenoegd, terwijl hij zijn wang tegen de hare drukte.

Ze kwam overeind en klom op de stoel, hem nog steeds vasthoudend.

Ze herinnerde zich wat Hoskins had gezegd over dingen die niet verankerd waren en mee terug in de tijd werden gesleurd met het reizende object. Een heleboel dingen in de kamer waren verankerd, sommige niet. Zoals de stoel waarop ze stond. Nou, dat moest dan maar, de stoel zou meegaan. Dat was onbelangrijk. Andere dingen zouden misschien ook meegaan. Ze wist niet wat in het tijdveld gevangen zou worden en wat niet. Het maakte haar niet uit. Dat was haar probleem niet.

'Hé!' riep Hoskins van buiten de bel.

Ze glimlachte. Ze klemde Timmie stevig vast, reikte met haar vrije hand omhoog en rukte met heel haar gewicht aan het touw, daar waar het tussen twee ogen hing.

En de stasis werd doorbroken en de kamer was leeg.

Epiloog: Hemelvuurgezicht

Zilveren Wolk liep naar Godinnevrouw, die op haar hurken magische cirkels in de sneeuw zat te tekenen, en zei: Ik moet met je praten.'

Ze ging verder met dat waarmee ze bezig was. 'Praat maar.'

'Kun je even ophouden cirkels te tekenen?'

'De cirkels beschermen ons.'

'Hou toch maar op,' zei Zilveren Wolk. 'Sta op en kijk me recht aan. Ik moet een ernstige zaak met je bespreken.'

Godinnevrouw wierp hem een wrange, dreigende blik toe en kwam langzaam overeind. Hij dacht dat hij haar botten hoorde kraken, toen ze vanuit haar hurkpositie opstond.

Het was opgehouden met sneeuwen, eventjes althans. Er scheen een waterig zonnetje, een late herfstzon, laag aan de horizon.

'Nou?' zei Godinnevrouw. 'Vertel op.'

'We moeten hier weg,' zei Zilveren Wolk.

'Natuurlijk. Dat weet iedereen allang.'

'We gaan nu ook weg, bedoel ik. Vandaag.'

Godinnevrouw krabde bedachtzaam over haar borst. 'We hebben nog geen dienst bij het heiligdom kunnen houden.'

'Nee, dat niet.'

'Daarvoor zijn we hier gekomen. Als we vertrekken zonder het te doen, nadat we ook het zomerfestival hebben overgeslagen, zal de Godin boos op ons zijn.'

Geïrriteerd zei Zilveren Wolk: 'De Godin is boos op ons. Dat weten we al. Ze heeft de Anderen gestuurd om de rivieroever bezet te houden en ons ervan te weerhouden het heiligdom te gebruiken. Goed, dan kunnen we het heiligdom niet gebruiken. Maar we kunnen hier ook niet nog langer blijven. We kunnen hier niet behoorlijk schuilen en we hebben niet veel te eten. En het begint al bijna winter te worden.'

'Deze dingen had je al lang geleden tegenover jezelf moeten toegeven, Zilveren Wolk.'

'Ja, dat is waar. Maar ik geef het nu tenminste toe. Als we uitgepraat zijn, zal ik het bevel geven het kamp op te breken en dan kun je de riten voor het vertrek uitvoeren, zodat we kunnen gaan. Is dat duidelijk?'

Godinnevrouw bleef hem een tijd lang aanstaren. Toen zei ze: 'Duidelijk, ja. Maar hierna kun je niet langer opperhoofd zijn, Zilveren Wolk.'

'Dat weet ik. De Doodsraad zal bijeenkomen en doen wat gedaan moet worden. Ik kan worden achtergelaten als een offer aan de Godin. Een ander opperhoofd zal ons de heuvel op leiden, weg naar het oosten, om een schuilplaats te zoeken.'

'Ja.' zei Godinnevrouw. Wat hij zojuist gezegd had scheen haar geenszins te verontrusten. 'En wie wordt er na jou opperhoofd? Gloeiend Oog? Gebroken Berg?'

'Wie er maar wil,' zei Zilveren Wolk.

'En als er meer dan een het willen worden?'

Hij haalde zijn schouders op. 'Dan mogen ze het uitvechten.'

'Maar dat is verkeerd. Je moet een keus maken.'

'Nee,' zei hij. 'Mijn wijsheid is opgebruikt. Mijn tijd is voorbij. Ga, maak je klaar voor wat er nu moet gebeuren, Godinnevrouw. Ik ben met je uitgepraat.'

Hij liep weg. Ze riep hem bij zijn naam, maar hij reageerde niet. Ze gooide hem een sneeuwbal na, die zijn schouder raakte, waarop de sneeuw van zijn rug viel, maar hij bleef doorlopen. Hij wilde nu met niemand praten. Dit was de laatste dag van zijn leven en hij wilde gewoon kalm en rustig blijven, de tijd vredig doorbrengen tot de Doodsraad hem met de ivoren knuppel kwam halen. Morgen zou zijn been niet langer pijn doen en zou iemand anders zijn last van de macht dragen.

Hij bleef in zijn eentje staan en keek in de richting van het heiligdom dat zijn volk niet had kunnen gebruiken.

Een paar Anderen waren beneden aan de oever van de rivier bezig. Krijgers waren het, en ze waren gewapend. Wat waren ze van plan? Jonge Antilope had wachtdienst bij het heiligdom en hij liep onrustig heen en weer. Een aanval, waren ze dat van plan? Wilden ze het heiligdom met geweld innemen?

Dat moet mij nu weer overkomen, dacht Zilveren Wolk. We zitten hier wekenlang in een patstelling, elke partij is bang voor de ander, niemand wil het risico nemen het heiligdom met geweld in te nemen. En op de dag dat ik beslis terug te trekken en hun de plek te geven, besluiten ze hem ons in een gevecht af te nemen. En we kunnen niet met hen praten, dus zullen we moeten vechten en zullen velen van ons sterven.

Zinloos. Als ze tot morgen zouden wachten, zou het heiligdom zonder strijd van hen zijn, want dan zouden wij hier weg zijn.

'Gloeiend Oog!' riep hij. 'Boom Van Wolven!'

De mannen kwamen aangerend. Zilveren Wolk wees naar wat er bij het heiligdom aan de hand was.

'Willen ze vechten?' vroeg Boom Van Wolven.

'Dat weet alleen de Godin, jongen. Maar maken jullie je maar vast klaar, voor het geval dat. Zeg het tegen de anderen. Zeg het tegen iedereen. Zelfs tegen de ouden.' Zilveren Wolk hief zijn eigen speer op. 'Als ze aanvallen, zal ik zij aan zij met jullie vechten.'

Gloeiend Oog keek hem vol ongeloof aan. 'Jij, Zilveren Wolk?'

'Waarom niet? Denk je dat ik niet meer weet hoe het moet?'

Je kunt beter in de strijd sterven, zei hij tegen zichzelf, dan de ivoren knuppel van de Doodsraad te moeten ondergaan. Al vocht hij liever niet en was hij liever vreedzaam met het Volk van deze plek vertrokken.

Gloeiend Oog en Boom Van Wolven renden weg om alarm te slaan.

Toen kwam plotseling de vrouw Zij Die Weet uit het niets naar voren gesprongen, alsof ze gestoken was. Ze was die ochtend in haar eentje weggegaan, zoals ze vaak deed, terug zwervend langs het pad over de heuvel dat naar het oosten leidde. Die vrouw werd met de dag vreemder.

'Zilveren Wolk! Zilveren Wolk! Kijk!'

Hij keek om naar haar. 'Waar moet ik naar kijken?'

'Op de heuvel! Het licht!' Snel draaide ze zich om en wees naar achteren. 'Zie je het?'

'Wat? Waar?'

Hij kneep zijn ogen samen en tuurde naar boven. Hij zag daar boven niets ongewoons.

'Langs het pad,' zei Zij Die Weet. 'Waar we langs omlaag zijn gekomen. Zie je dat licht?'

'Nee... Ja! Ja!'

Zilveren Wolk voelde een vreemde rilling door zijn lichaam gaan. Het was het soort licht dat hij één keer eerder had gezien. De lucht daar boven fonkelde en flitste verblindend rood en groen op. Glanzende lussen en wervelingen vol kleur dansten in een wilde krans rond. En in het midden ervan was een gebied met fel wit licht dat zo helder was dat je er nauwelijks recht in kon kijken.

Zo'n licht was er geweest toen ze vele weken geleden de heuvel waren afgedaald naar deze plek. Op de dag dat de Godin de jongen Hemelvuurgezicht had meegenomen.

Hij mompelde een schor gebed. Hij hoorde Godinnevrouw achter hem iets opdreunen en toen namen de andere twee Godinnevrouwen het ook over.

'Wat is dat licht, Zilveren Wolk?' vroeg iemand hem. 'Zeg het ons! Zeg het ons!'

Hij wuifde de vragenstellers weg. Langzaam, verdoofd, als een man die te lang in de sneeuw heeft gelopen en wiens voeten van steen zijn geworden, begon hij naar het pad te lopen dat de heuvel op leidde. Hij moest dichterbij komen. Hij moest het zien.

'De Godin is er weer,' fluisterde een vrouwenstem achter hem. Hij bleef doorlopen. Hij hoorde dat de anderen achter hem aan kwamen. En toen hij omlaagkeek naar het heiligdom, zag Zilveren Wolk dat de Anderen ook de verschijning op de heuvel hadden gezien, dat ze gestopt waren met wat ze bij de rivieroever aan het doen waren en langzaam omhoogkwamen, net zo onweerstaanbaar aangetrokken als hij, ernaar verlangend het van dichterbij te bekijken.

'De Godin is daar boven!' kermde een vrouw. Ik zie haar. Ik zie haar!'

'De Godin, ja!'

'De Godin. En de godin is een Andere!'

'De Godin is een Andere! Kijk maar! Kijk!'

Zilveren Wolk kneep zijn ogen samen en spande zich in om te zien wat de anderen zagen. Maar het licht was te fel, dat vreemde licht, die verbijsterende krans van kleur met die tollende witheid middenin...

Toen begon het licht te vervagen. En Zilveren Wolk zag de Godin.

Ze stond bedaard op de heuvel, op de plek waar het vreemde licht gegloeid had. Ze was net als de Anderen, ja, heel groot, heel slank. Haar huid was bleek en haar haar leek licht gekleurd en haar lippen waren rood, en haar voorhoofd rees stijl en glad omhoog. Ze droeg witte kleren van een soort die Zilveren Wolk nooit eerder gezien had.

En ze had een kind in haar armen. Een kind van het Volk. Langzaam, kalm, daalde de Godin het pad af naar beneden, naar de groep die zich aan de voet verzameld had. Zilveren Wolk bleef haar haar toe lopen. Zij Die Weet was nu links van hem en Godinnevrouw rechts, en Bewaart Het Verleden vlak achter hem. Ze dromden om hem heen, alsof ze even verbaasd waren als hij en de bescherming van de heilige aanwezigheid van het opperhoofd zochten toen ze naar haar toe liepen.

Ze was nu heel dichtbij.

Wat was haar gezicht vreemd! En - hoewel het het gezicht van een Andere was, onmiskenbaar een Andergezicht - hoe mooi, hoe kalm! Ze glimlachte en haar ogen glansden van vreugde.

En de jongen die ze vasthield - halfwassen was hij, en gekleed in een vreemd soort gewaad - zijn ogen glansden ook.

'De vlek op zijn gezicht...' zei Zij Die Weet. 'Zien jullie dat? Het teken van het hemelvuur! Weten jullie wie dat kind is? Waar is Rode Rook Bij Zonsopgang? Kijk, Rode Rook Bij Zonsopgang, de Godin heeft je verloren zoon Hemelvuurgezicht teruggebracht!'

'Maar Hemelvuurgezicht was maar een klein jongetje. En hij is...'

'Maar die vlek! Die vlek op zijn gezicht!'

'Hemelvuurgezicht! Hemelvuurgezicht!' De kreet klonk van alle kanten op.

Ja, dacht Zilveren Wolk. Hemelvuurgezicht. Het móest hem zijn. Wat zag hij er blij uit! Hij glimlachte, zwaaide, riep naar hen. In een paar weken tijd was hij jaren ouder geworden - ongetwijfeld een wonder van de Godin - maar het was beslist Hemelvuurgezicht, die echt naar hen terug was gekomen. Waar was de jongen geweest? Waarom werd hij nu teruggebracht? Wie zou het zeggen? Het was allemaal een grootse, wonderbaarlijke daad van de Godin.

'Kijk.' fluisterde Bewaart Het Verleden. 'De Anderen komen eraan.'

Zilveren Wolk keek om. Ja, de vijand was vrijwel bij hen, zag hij. Maar niet om oorlog te voeren, dat kon hij aan hun gezichten zien. Niet alleen de krijgers van de Anderen kwamen tegen de heuvel omhoog, maar iedereen, de vrouwen en kinderen en de ouderen ook. En ze leken allemaal even verbaasd door de verschijning van de Godin als het Volk zelf, net zo ontzet, ze voelden zich net zo nederig in haar goddelijke aanwezigheid.

De Godin bleef staan, nog steeds met de jongen Hemelvuurgezicht in haar armen, en glimlachte. Van hen beiden leek een gouden licht te stromen.

Zilveren Wolk viel voor hen op zijn knieën. Ze straalden golven van vreugde uit, die vreemde tranen in zijn ogen deden opwellen, en hij moest knielen om te danken. Godinnevrouw knielde ook, en Zij Die Weet; en toen hij omkeek, zag hij dat de anderen ook neerknielden om haar te aanbidden, zowel het Volk als de Anderen. Alle gedachten aan oorlog vergetend, knielden allen een voor een naast elkaar neer in de sneeuw en keken met ogen vol verwondering op om hulde te betuigen aan die glanzende gedaante met het lachende kind in haar armen die als een voorbode van lente en vrede in hun midden stond.

Table of Contents

- Proloog: Zilveren Wolk
- Hoofdstuk een: Vinden
- Tussenhoofdstuk een: Zij Die Weet
- Hoofdstuk twee: Aankomen
- Tussenhoofdstuk twee: Godinnevrouw
- Hoofdstuk drie: Ontdekken
- Hoofdstuk vier: Bestuderen

- Tussenhoofdstuk drie: De Plaats van Drie Rivieren

- Hoofdstuk vijf: Verkeerd beoordeeld
- Hoofdstuk zes: Onthulling
- Tussenhoofdstuk vier: De Oorlogsraad
- Hoofdstuk zeven: Weerstand
- Tussenhoofdstuk vijf: De Anderen
- Hoofdstuk acht: Dromen
- Tussenhoofdstuk zes: Patstelling
- Hoofdstuk negen: Worden
- Hoofdstuk tien: Bereiken
- Epiloog: Hemelvuurgezicht