Een mooie dag voor een wandeling
Author: Isaak Judovič Asimov
Date: 1976-08-15 09:25:12+00:00
Keywords: Science Fiction
Description: In 1971 bracht Isaac Asimov zijn beste tot dan toe ongebundeld gebleven verhalen bijeen in een omvangrijke bundel: Nightfall and Other Stories. Hieruit werden voor de Bruna SF-reeks twee selecties gemaakt: Broedt daar een mens? (Bruna SF 1) en Een mooie dag voor een wandeling. Het titelverhaal van deze tweede bundel kwam al voor in de befaamde en vaak tevergeefs gezochte selectie sciencefictionverhalen De vuurballons, die in 1957 werd samengesteld door Sybren Polet. In de elf verhalen van deze nieuwe Asimov-bundel toont de meester evenzovele kanten van zijn alzijdig talent.
Publisher: Bruna

Tekst van de achterkant

In 1971 bracht Isaac Asimov zijn beste tot dan toe ongebundeld gebleven verhalen bijeen in een omvangrijke bundel: Nightfall and Other Stories. Hieruit werden voor de Bruna SF-reeks twee selecties gemaakt: Broedt daar een mens? (Bruna SF 1) en Een mooie dag voor een wandeling. Het titelverhaal van deze tweede bundel kwam al voor in de befaamde en vaak tevergeefs gezochte selectie sciencefictionverhalen De vuurballons, die in 1957 werd samengesteld door Sybren Polet.

In de elf verhalen van deze nieuwe Asimov-bundel toont de meester evenzovele kanten van zijn alzijdig talent.

ISBN 90 229 9044 3

D/1976/0939/40

bruna sience fiction 44

Isaac Asimov

Een mooie dag voor een wandeling

A.W. Bruna & Zoon Utrecht/Antwerpen

Inhoud

Zonsondergang

Een mooie dag voor een wandeling

Stakingbreker

Steek nok A in gat B

De moderne tovenaar

Tot de vierde generatie

Liefde, wat is dat?

De machine die de oorlog won

Mijn zoon, de natuurkundige

Ogen kunnen meer dan zien

De racist

Zonsondergang

'Als de sterren één nacht in duizend jaar verschijnen zouden, hoe zou de mens geloven en aanbidden kunnen, en voor vele generaties de herinnering aan Gods zetel levend houden?'

EMERSON

Aton 77, directeur van de universiteit van Saro, stak strijdlustig zijn onderlip naar voren en keek de jonge persmuskiet woedend aan.

Theremon 762 liet die woede langs zich heengaan. In zijn vroegere dagen, toen zijn nu in een groot aantal bladen gepubliceerde rubriek nog maar een dol idee in het hoofd van een beginnende verslaggever was, had hij zich toegelegd op 'onmogelijke' interviews. Het had hem wel kneuzingen, blauwe ogen en gebroken botten gekost, maar het had hem ook heel wat koelbloedigheid en zelfvertrouwen gegeven.

Daarom liet hij de zo nadrukkelijk genegeerde hand die hij uitgestoken had weer zakken en wachtte rustig af tot de bejaarde directeur zou bedaren. Astronomen waren toch al vreemde vogels, en als Atons gedrag van de afgelopen twee maanden ernstig gemeend was, was deze Aton de vreemdste vogel van het hele stel.

Aton 77 hervond zijn stem, die nog trilde van ingehouden emotie, maar niet de zorgvuldige en wat pedante manier van spreken verloren had waar de beroemde astronoom om bekend stond.

'Meneer,' zei hij, 'u legt een helse brutaliteit aan de dag door mij te benaderen met dat schaamteloze voorstel van u.'

De fors gebouwde telefotograaf van de sterrenwacht, Beenay 25, likte met het puntje van zijn tong zijn droge lippen af en kwam tussenbeide: 'Och kom, meneer, goed beschouwd...'

De directeur keek hem aan en trok een witte wenkbrauw omhoog. 'Bemoeit u zich er niet mee, Beenay. Ik zal u de verdienste van goede bedoelingen toeschrijven door deze man hier te brengen; maar ik tolereer nu geen insubordinatie.'

Theremon vond dat het tijd werd ook zijn rol te spelen. 'Directeur Aton, als u me wilt laten uitspreken waarover ik begon, geloof ik...'

'Ik geloof niet, jongeman,' antwoordde Aton vinnig, 'dat iets wat u nu te berde zou kunnen brengen van veel belang zou zijn in vergelijking met wat u deze laatste twee maanden in uw dagelijkse rubriek hebt gezegd. U hebt een grootscheepse krantencampagne gevoerd tegen de pogingen van mij en mijn collega's om de wereld voor te bereiden op de dreiging van iets waarvan net nu te laat is haar nog af te wenden. U hebt uw best gedaan met uw hoogst persoonlijke kritiek de staf van dit observatorium belachelijk te maken.'

De directeur greep een exemplaar van de Saro's Nieuwsblad van de tafel en schudde er woedend mee naar Theremon. 'Zelfs iemand met uw vermaarde brutaliteit zou geaarzeld moeten hebben alvorens mij te benaderen met een verzoek of hem toegestaan kan worden de gebeurtenissen van heden voor zijn krant te verslaan. Van alle krantenlieden, juist u!'

Aton smeet de krant op de vloer, schreed naar het raam, en kruiste zijn armen achter zijn rug.

'U kunt gaan,' snauwde hij over zijn schouder. Hij staarde somber naar buiten waar Gamma, de helderste van de zes zonnen die de planeet had aan de horizon wegzonk. Hij was al vervaagd en vergeeld in de laaghangende nevel, en Aton wist dat hij hem nooit meer als geestelijk gezond mens zou weerzien.

Plotseling draaide hij zich om. 'Nee, wacht, kom hier!' Hij gebaarde gebiedend. 'Ik zal u uw verhaal gunnen.'

De krantenman had nog geen aanstalten gemaakt om te vertrekken; nu liep hij langzaam naar de oude man toe. Aton gebaarde nu naar buiten. 'Van de zes zonnen is alleen Bèta aan de hemel gebleven. Ziet u hem?'

De vraag was nogal overbodig. Bèta stond bijna in het zenit, zijn roodachtige licht bescheen het landschap met een eigenaardige oranje tint toen de heldere stralen van de ondergaande Gamma uitdoofden. Bèta stond in zijn afelium; zijn schijngestalte was dus klein, kleiner dan Theremon hem ooit eerder had gezien, en voorlopig was hij de onbetwistbare heerser over Lagash's hemel.

Lagash's eigen zon, Alpha, waar hij omheen cirkelde, stond lijnrecht aan de andere kant, evenals de beide ver verwijderde tweelingparen. De rode dwerg Bèta, Alpha's directe tegenhanger, was alleen, onverbiddelijk alleen.

Aton keek omhoog; zijn gezicht gloeide rood op in het zonlicht. 'Over bijna vier uren,' zei hij, 'gaat de beschaving - zoals wij die kennen - ten onder. Dat gebeurt omdat, zoals u ziet, Bèta de enige zon aan de hemel is.' Hij glimlachte grimmig. 'Schrijft u dat maar op! Er zal toch niemand zijn om het te lezen.'

'Maar als blijkt dat er na vier uren - en nog eens vier - niets gebeurd zou zijn?' vroeg Theremon zachtjes.

'Daar hoeft u zich geen zorgen over te maken. Er gaat genoeg gebeuren.'

'Goed! En toch - áls er niets gebeurt?'

Voor de tweede maal sprak Beenay 25: 'Meneer, ik vind dat u hem moest aanhoren.'

Theremon zei: 'Breng het in stemming, directeur Aton.'

Er was enige opwinding onder de overige vijf leden van de staf van de sterrenwacht, die zich tot nu toe zorgvuldig afzijdig hadden gehouden.

'Dat,' stelde Aton kortaf vast, 'is overbodig.' Hij haalde zijn zakhorloge te voorschijn. 'Omdat uw goede vriend, Beenay, er zo dringend op staat, geef ik u vijf minuten. Spreek.'

'Goed! Wel, welk verschil zou het uitmaken als u me toestond een ooggetuigeverslag te maken van wat er te gebeuren staat? Als uw voorspelling uitkomt doet mijn aanwezigheid geen kwaad, want dan zou mijn rubriek nooit gepubliceerd worden. Als er, aan de andere kant, niets van uitkomt, moet u wel verwachten belachelijk gemaakt te worden, of erger. Het zou verstandig zijn dat belachelijk maken in bevriende handen te laten.'

Aton snoof minachtend. 'Bedoelt u de uwe als u over bevriende handen spreekt?'

'Zéker!' Theremon ging zitten en sloeg zijn benen over elkaar. 'Mijn rubriek mag dan wat grof geweest zijn, maar ik heb steeds opnieuw mogelijke twijfels in uw voordeel uitgelegd. Per slot van rekening is dit voor Lagash niet de eeuw van het prediken van "Het einde der wereld is nabij". U moet begrijpen dat de mensheid niet meer gelooft in het Boek der Openbaringen, en dat ze zich ergeren als natuurgeleerden ineens rechtsomkeert maken en ons vertellen dat de Cultisten achteraf bezien toch gelijk hebben...'

'Niets daarvan, jongeman,' interrumpeerde Aton. 'Hoewel veel van onze gegevens ons verstrekt zijn door de Cultisten, bevatten onze berekeningen niets van het mystieke van de Cultus. Feiten zijn feiten, en achter de zogenaamde mythologie van de Cultus zitten bepaalde feiten. We hebben die blootgelegd en ontdaan van al het mysterieuze. Ik verzeker u dat de Cultus ons nu kwader gezind is dan u.'

'Ik ben u niet kwaad gezind. Ik probeer u alleen maar te vertellen dat het publiek in een kwaadaardige stemming verkeert. Ze zijn verbolgen.'

Aton vertrok spottend zijn mond. 'Laat hen verbolgen zijn.'

'Ja, maar hoe moet dat dan morgen?'

'Er zal geen morgen zijn.'

'Maar als dat wel zo is? Zeg van wel - alleen maar om na te gaan wat er dan gebeurt. Die verbolgenheid zou ernstige vormen kunnen aannemen. Tenslotte is de handel de laatste twee maanden gekelderd, weet u. Beleggers geloven niet echt dat de wereld vergaat, maar evengoed zijn ze voorzichtig met hun geld tot het allemaal voorbij is. Jan Publiek gelooft u ook niet, maar het nieuwe voorjaarsameublement zou eigenlijk best een paar maanden kunnen wachten - voor alle zekerheid.

'U begrijpt wat ik bedoel. Zodra dit alles voorbij is maken die zakenbelangen dat ze uw bloed wel zouden kunnen drinken. Ze zullen zeggen dat als er imbecielen zijn - vergeef me - die wanneer ze maar willen de welvaart van het land kunnen ruïneren door alleen maar een idiote voorspelling te doen, het de plicht van de planeet is hun dat te beletten. De vonken zouden eraf vliegen, meneer.'

De directeur keek de journalist streng aan. 'En wat stelde u zich precies voor te doen om de situatie te redden?'

'Nou,' Theremon grijnsde, 'ik stelde me voor de publiciteit op me te nemen. Ik kan de zaak zo voorstellen dat alleen het belachelijke naar voren komt. Ik geef toe dat het moeilijk te verkroppen zal zijn, want ik zou u allen moeten uitmaken voor een stelletje brabbelende gekken, maar als ik de mensen over u aan het lachen kan krijgen zouden ze misschien hun verbolgenheid vergeten. In ruil daarvoor is een exclusief verhaal alles wat mijn uitgever vraagt.'

Beenay knikte en barstte los: 'Meneer, we vinden allemaal dat hij gelijk heeft. Deze laatste twee maanden hebben we met alles rekening gehouden, behalve met de kans van één op een miljoen dat er ergens een fout zit in onze theorie of in onze berekeningen. We moesten daar ook maar eens rekening mee houden.'

Er klonk een gemompel van instemming van de mannen rond de tafel, en Atons uitdrukking werd als die van iemand die plotseling zijn mond vol heeft van iets bitters en het niet kwijt kon.

'Dan mag u blijven, indien u dat wenst. U zult echter zo vriendelijk moeten zijn u te weerhouden van ons op enigerlei wijze te belemmeren bij onze werkzaamheden. U zult verder in acht moeten nemen dat ik de leiding heb over alle activiteiten hier, en niettegenstaande uw meningen zoals die in uw rubriek tot uiting komen, verwacht ik uw volle medewerking en volle achting...'

Terwijl hij dit zo zei, hield hij zijn handen achter zijn rug en zijn gerimpelde gezicht vastberaden naar voren gestoken. Hij zou eindeloos door hebben kunnen gaan als een nieuwe stem hem niet gestoord had.

'Hallo, hallo, hallo!' Het klonk met het geluid van een hoge tenor, en de bolle wangen van de man die binnenliep verbreedden zich in een opgewekte glimlach. 'Wat is dat hier voor een begrafenisstemming? Er is toch zeker niemand die de moed laat zakken?'

Aton keek geschrokken op en zei korzelig: 'Wat voor de donder doet u hier, Sheerin? Ik dacht dat u in de Schuilplaats zou achterblijven.'

Sheerin lachte en liet zijn corpulente gestalte in een stoel vallen. 'Die verrekte Schuilplaats! Dat verveelde me. Ik wou hier zijn, waar het ijzer heet is. Of gelooft u niet dat ik ook mijn deel aan nieuwsgierigheid heb meegekregen? Ik wil die Sterren zien waar de Cultisten het altijd over hebben.' Hij wreef zijn handen en vervolgde wat bezadigder: 'Het vriest buiten. De wind is al genoeg om ijspegels aan je neus te hangen. Bèta schijnt helemaal geen warmte te geven, op de afstand waar hij nu staat.'

De vergrijsde directeur knarste in plotselinge ergernis zijn tanden. 'Waarom legt u het erop aan dwaze dingen te doen, Sheerin? Welk nut hebt u hier?'

'Welk nut heb ik daarginds?' Sheerin spreidde zijn handpalmen in een komisch gebaar van gelatenheid. 'Een psycholoog is in de Schuilplaats het zout in de pap niet waard. Wat ze nodig hebben zijn actieve en sterke mannen en gezonde vrouwen die kinderen kunnen voortbrengen. Ik? Ik ben zo'n honderd pond te zwaar om een actieve man te zijn, en ik zou geen succes zijn wat het verwekken van kinderen betreft. Waarom zou ik ze dan tot last zijn met een extra mond om te vullen? Ik voel me hier prettiger.'

Theremon zei snel: 'Wat is de Schuilplaats eigenlijk, meneer?'

Sheerin scheen de commentator voor het eerst op te merken. Hij fronste en blies zijn bolle wangen nog meer op. 'En wie op Lagash bent u eigenlijk, heethoofd?'

Aton perste zijn lippen samen en mompelde stuurs: 'Dat is Theremon 762, die krantenkerel, ik vermoed dat u van hem gehoord hebt.'

De commentator stak zijn hand uit. 'En u bent natuurlijk Sheerin 501 van de universiteit van Saro. Ik heb van u gehoord.' Toen herhaalde hij: 'Wat is de Schuilplaats, meneer?'

'Nou?' zei Sheerin, 'we zijn erin geslaagd enkele mensen te overtuigen van de deugdelijkheid van onze voorspelling van... eh... ondergang, om het maar groots uit te drukken, en die enkelen hebben passende maatregelen genomen. Voor het merendeel zijn het de directe familieleden van de staf van de sterrenwacht, zeker van de faculteit van de universiteit van Saro, en een paar buitenstaanders. Alles bij elkaar ongeveer driehonderd, maar driekwart ervan zijn vrouwen en kinderen.'

'Ach, zo! Het is de bedoeling dat ze zich ergens verbergen waar de Duisternis en de... eh... Sterren hen niet kunnen bereiken, en zich in stand houden als de rest van de wereld naar de bliksem gaat.'

'Als het ze lukt. Het zal niet eenvoudig zijn. Met de hele mensheid krankzinnig, met de grote steden die in vlammen opgaan - het milieu zal niet bevorderlijk zijn voor het voortbestaan. Maar ze hebben voedsel, water, beschutting, en wapens...'

'Ze hebben nog meer,' zei Aton. 'Ze hebben al onze documentatie, behalve wat we vandaag nog zullen verzamelen. Die documentatie betekent alles voor de volgende cyclus, en die moet bewaard blijven. De rest mag naar de bliksem gaan.'

Theremon uitte een lang aangehouden, lage fluittoon, en zat lang te peinzen. De mannen rond de tafel hadden een multischaakbord te voorschijn gehaald en begonnen een zesmanspartij. De zetten werden snel en in stilte gedaan. Ze zaten in uiterste concentratie boven het bord gebogen. Theremon keek aandachtig toe, stond toen op en liep naar Aton, die afgezonderd met Sheerin in een fluisterend gesprek zat.

'Hoort u eens,' zei hij, 'laten we ergens anders heengaan waar we de anderen niet storen. Ik wil u een paar dingen vragen.'

De bejaarde astronoom keek hem nors en dreigend aan, maar Sheerin zei opgewekt: 'Ja, goed. Het zal me goed doen wat te praten. Dat doet het altijd. Aton vertelde me over uw ideeën over de reacties van de mensheid als de voorspelling niet zou uitkomen - en ik ben het met u eens. Ik lees uw rubriek vrij regelmatig, tussen twee haakjes, en zo in het algemeen vind ik uw inzichten goed.'

'Alstublieft, Sheerin,' snauwde Aton.

'Hè? O, goed. We gaan naar de kamer hiernaast. Daar zijn trouwens ook zachtere stoelen.'

In de kamer ernaast waren zachtere stoelen. Er hingen ook dikke rode gordijnen bij de ramen, en er lag een kastanjebruin vloerkleed. Met het binnenvallende steenrode licht van Bèta was het algehele effect dat van opgedroogd bloed.

Theremon huiverde. 'Zeg, ik zou tien credieten overhebben voor een ogenblikje met behoorlijk veel wit licht. Ik wou dat Gamma of Delta aan de hemel stond.'

'Wat wilde u weten?' vroeg Aton. 'Bedenk dat onze tijd beperkt is. Over iets meer dan een uur en een kwartier gaan we naar boven, daarna is er geen tijd om te praten.'

'Nou, daar gaan we dan.' Theremon leunde achterover en vouwde zijn handen over zijn borst. 'Het schijnt dat u dit zo verduiveld ernstig opneemt dat ik er ook in ga geloven. Legt u me eens uit waar het precies om gaat, als u wilt.'

Aton stoof op: 'Bedoelt u dat u me daar zit te vertellen dat u ons met spot hebt overladen zonder zelfs maar na te gaan wat we getracht hebben te zeggen?'

De journalist grijnsde schaapachtig. 'Zo erg is het niet, meneer. Ik begrijp de hoofdzaken. U zegt dat er binnen enkele uren over de hele wereld een Duisternis zal heersen en dat de hele mensheid dan stapelgek wordt. Wat ik nu wil weten, is waar het wetenschappelijk op gebaseerd is.'

'O nee, dat niet, dat niet,' onderbrak Sheerin. 'Als u Aton daarnaar vraagt zal hij - aangenomen dat hij in de stemming is om iets te beantwoorden - doordraven met bladzijden getallen en stapels grafieken. U zult er geen touw aan kunnen vastknopen. Als u het nu aan mij vroeg, kon ik het u begrijpelijk voor de leek uitleggen.'

'Goed; dan vraag ik het u.'

'Dan zou ik eerst wel iets te drinken willen hebben.' Hij wreef zijn handen en keek naar Aton.

'Water?' gromde Aton.

'Doe niet zo gek!'

'Doe zelf niet zo gek. Vandaag geen alcohol. Mijn mensen zouden te makkelijk dronken kunnen worden. Ik kan het me niet veroorloven hen in de verleiding te brengen.'

De psycholoog mopperde onverstaanbaar. Hij keerde zich naar Theremon, keek hem met zijn scherpe ogen doordringend aan, en stak van wal.

'U bent er natuurlijk van op de hoogte dat de geschiedenis van Lagash een cyclisch karakter vertoont, en ik bedoel: écht cyclisch.'

'Ik weet,' antwoordde Theremon voorzichtig, 'dat dat de gangbare archeologische theorie is. Is het als vaststaand aangenomen?'

'Daar komt het op neer. In de laatste eeuw is men het er algemeen over eens geworden. Dat cyclische karakter is - of was, moet ik eigenlijk zeggen - een groot raadsel. We hebben een serie beschavingen vastgesteld, waarvan negen met zekerheid, en bovendien aanwijzingen van nog andere, die alle hoogten hebben bereikt die vergelijkbaar zijn met die van ons, en die alle, zonder uitzondering, op het hoogste punt van hun cultuur werden vernietigd door vuur.

'En niemand kan zeggen waarom. Alle cultuurcentra werden zo grondig door het vuur geteisterd dat er niets is achtergebleven om een aanwijzing over de oorzaak te kunnen geven.'

Theremon was een en al aandacht. 'Was er niet ook een stenen tijdperk?'

'Waarschijnlijk wel, maar tot nu toe is er bijna niets over bekend, behalve dat de mensen uit dat tijdperk weinig meer waren dan tamelijk intelligente apen. Dat kunnen we buiten beschouwing laten.'

'Goed. En verder?'

'Er zijn verklaringen gezocht voor die steeds weerkerende catastrofes, alle van een min of meer fantastische aard. Sommigen zeggen dat het periodiek vuur regent; sommigen dat Lagash om de zoveel tijd door een zon heengaat; sommigen zelfs nog wildere dingen. Maar er is een theorie, totaal verschillend van al die andere, die over een periode van eeuwen is overgeleverd.'

'Ik weet het. U bedoelt die mythe van de "Sterren" die de Cultisten in hun Boek der Openbaringen hebben.'

'Precies,' antwoordde Sheerin voldaan. 'De Cultisten zeiden dat om de tweeduizend-en-vijftig jaar Lagash een reusachtig hol binnenging, zodat alle zonnen verdwenen, en er totale duisternis over de hele wereld kwam! En daarna, zeggen ze, verschenen er dingen die Sterren worden genoemd, die de mensen van hun ziel beroofden en als redeloze beesten achterlieten, zodat ze de beschaving die ze zelf hadden opgebouwd vernietigden. Natuurlijk vermengen ze dat met een hoop religieus-mystieke denkbeelden, maar dat is de kern waar het om gaat.'

Er was een korte pauze waarin Sheerin diep ademhaalde. 'En nu komen we bij de theorie van de Universele Gravitatie.' Hij sprak de zin zo uit dat de hoofdletters te horen waren - en op dat moment keerde Aton zich van het raam, snoof luidruchtig, en schreed de kamer uit.

De twee staarden hem na; Theremon zei: 'Wat is er met hem?'

'Niets bepaalds,' antwoordde Sheerin. 'Er ontbreken nog twee mensen die hier al uren geleden hadden moeten zijn. Hij zit natuurlijk met een verschrikkelijk tekort aan personeel omdat alle mannen naar de Schuilplaats zijn gegaan, op de meest onmisbare na.'

'U denkt toch niet dat die twee zijn gedeserteerd, of wel?'

'Wie? Faro en Yimot? Natuurlijk niet. Toch gaat het er somber uitzien als ze niet binnen het uur terug zijn.' Plotseling stond hij op, met een tinteling in zijn ogen. 'Hoe dan ook, zolang Aton er niet bij is...'

Hij liep op zijn tenen naar het dichtstbijzijnde raam, bukte zich, en haalde van binnenuit de lage vensterbank een fles met een rood vocht dat verlokkend klokte toen hij ermee schudde.

'Ik dácht wel dat Aton hier niets van wist,' merkte hij op toen hij zachtjes naar de tafel terug tippelde. 'Hier! We hebben maar één glas dat u, als gast, mag hebben. Ik hou de fles.' Hij vulde met oordeelkundige zorg het kleine kelkje.

Theremon ging staan om te protesteren, maar Sheerin keek hem streng aan. 'Eerbiedig degenen die ouder zijn dan u, jongeman.'

De krantenman ging weer zitten met een smartelijke uitdrukking. 'Vooruit dan maar, ouwe schurk.'

De adamsappel van de psycholoog wipte op en neer toen de fles omhoog ging voordat hij, met een tevreden geknor en smakkende lippen, verder vertelde. 'Wat weet u eigenlijk van gravitatie af?'

'Niets, behalve dat het een zeer recente ontwikkeling is, niet al te goed gestaafd, en dat de wiskundige kant zo moeilijk is dat naar het schijnt maar twaalf mannen op Lagash het begrijpen.'

'Tsch! Onzin! Larie! Ik kan u al het wezenlijke van de wiskunde ervan in één zin vertellen. De Wet van de Universele Gravitatie stelt dat er een wederzijdse aantrekkingskracht bestaat tussen alle lichamen in het heelal, zodanig dat de grootte van die kracht tussen twee gegeven lichamen recht evenredig is aan het product van hun massa's gedeeld door het kwadraat van de afstand ertussen.'

'Is dat alles?'

'Dat is genoeg. Het heeft vierhonderd jaar gekost om er achter te komen.'

'Waarom zo lang? Het klinkt eenvoudig genoeg, zoals u het zei.'

'Omdat naar fundamentele natuurwetten niet zomaar wordt geraden in een plotselinge ingeving, wat voor idee u daarover ook mag hebben. Meestal vergt het de gezamenlijke arbeid van geleerden van de hele wereld over een periode van eeuwen. Nadat Genovi 41 ontdekte dat Lagash eerder om de zon Alpha cirkelde dan andersom - en dat was vierhonderd jaar geleden - hebben de astronomen eraan gewerkt. De ingewikkelde bewegingen van de zes zonnen werden vastgelegd en geanalyseerd en ontrafeld. De ene theorie na de andere werd naar voren gebracht en geverifieerd en nogmaals gecontroleerd en gewijzigd en verlaten en weer opgehaald en in iets anders omgewerkt. Het was een heidens werk.'

Theremon knikte bedachtzaam en hield zijn glaasje omhoog voor nog een borrel. Sheerin liet met tegenzin enkele robijnrode druppels uit de fles verdwijnen.

Nadat hij zichzelf ook weer gelaafd had, vervolgde hij: 'Het was twintig jaar geleden dat tenslotte werd aangetoond dat de Wet van de Universele Gravitatie exact de bewegingen van de zes zonnen in hun banen verklaarde. Het was een grootse triomf.'

Sheerin stond op en liep naar het raam, met de fles nog steeds in zijn hand. 'En nu komen we tot de kern van de zaak. In de afgelopen tien jaar werden de bewegingen van Lagash rond Alpha berekend volgens de gravitatietheorie, en het klopte niet met de waargenomen baan; zelfs niet wanneer al de storingen die door de andere zonnen worden veroorzaakt in de berekeningen werden opgenomen. Of de wet was niet van kracht, of er was een andere, nog niet bekende, factor in het spel.'

Theremon ging naast Sheerin bij het raam staan, en staarde langs de beboste hellingen naar de plaats waar de pieken van de stad Saro bloedachtig opgloeiden aan de horizon. Hij voelde een groeiende onzekerheid toen hij even naar Bèta keek. Die stond roodachtig en dreigend in het zenit, klein en boosaardig.

'Gaat u verder, meneer,' zei hij zachtjes,

Sheerin antwoordde: 'De astronomen tastten jarenlang in het duister, elke voorgelegde theorie bleek nog meer onhoudbaar dan de vorige - tot Aton de ingeving kreeg de Cultus erbij te halen. Het hoofd van de Cultus, Sor 5, beschikte over bepaalde gegevens die het probleem aanzienlijk vereenvoudigden. Aton stortte zich op een nieuw spoor.

'Als er eens nog een niet-lichtend planetair lichaam zoals Lagash zou zijn? Als dat zo was zou het alleen weerkaatst licht uitstralen, begrijpt u, en als het samengesteld zou zijn uit blauwachtige rots, zoals met Lagash zelf ook grotendeels het geval is, dan zou, in het roodachtige van de hemel, de eeuwige gloed van de zonnen het onzichtbaar maken - het totaal overstralen.'

Theremon floot. 'Wat een raar idee.'

'U denkt dat dat raar is? Luister verder: Veronderstel dat dit lichaam om Lagash heen cirkelde op die afstand en in die baan en met die massa dat zijn aantrekkingskracht precies de afwijkingen in de baan van Lagash ten opzichte van de theorie zou verklaren - weet u wat er dan zou gebeuren?'

De commentator schudde zijn hoofd.

'Nou, soms zou dat lichaam tussen ons en een zon komen te staan.' Sheerin leegde wat er nog in de fles zat in een teug.

'En dat gebeurt nu, neem ik aan,' zei Theremon toonloos.

'Ja! Maar er is maar één zon die in hetzelfde vlak van zijn omwentelingsbaan ligt.' Hij porde met zijn duim naar de gekrompen zon boven hen. 'Bèta! En ze hebben aangetoond dat de eclips zich alleen voordoet als de configuratie van de zonnen zo is dat Bèta alleen staat in zijn halfrond en op zijn maximale afstand, waarbij de maan dan onveranderlijk op de minimale afstand staat. De eclips die er het gevolg van is, met de maan die zevenmaal de schijnbare diameter van Bèta heeft, bedekt heel Lagash en duurt meer dan een ha've dag, zodat geen plekje op de planeet aan de gevolgen ontsnapt. Die eclips doet zich iedere tweeduizendennegenenveertig jaar voor!'

Theremons gezicht was vertrokken tot een uitdrukkingsloos masker. 'Dat wordt dus mijn verhaal?'

De psycholoog knikte. 'Dat is alles. Eerst de eclips - die over drie kwartier begint - dan alomvattende Duisternis en, misschien, die geheimzinnige Sterren - dan krankzinnigheid, en het einde van de cyclus.'

Hij zat even somber te peinzen. 'We hadden twee maanden speling - wij van de sterrenwacht - en dat was niet genoeg om Lagash van het gevaar te overtuigen. Misschien zouden twee eeuwen nog niet genoeg geweest zijn. Maar onze documentatie is in de Schuilplaats, en vandaag maken we foto's van de eclips. De nieuwe cyclus kan beginnen met de kennis van de waarheid, zodat als de vólgende eclips komt de mensheid er eindelijk op voorbereid zal zijn. Nu ik eraan denk, ook dat is een deel van uw verhaal.'

Een zuchtje wind rimpelde de gordijnen bij het raam toen Theremon het opende en zich naar buiten boog. Hij voelde hem koud door zijn haar waaien terwijl hij naar het karmozijnrode zonlicht op zijn hand staarde. Toen keerde hij zich plotseling opstandig om.

'Wat steekt er in Duisternis om mij gek te kunnen maken?'

Sheerin glimlachte in zichzelf terwijl hij de lege drankfles met gedachteloze bewegingen in zijn hand ronddraaide. 'Hebt u ooit Duisternis ondergaan, jongeman?'

De krantenman leunde tegen de muur en dacht na. 'Nee, dat kan ik niet zeggen. Maar ik weet wat het is. Alleen ... eh...' Hij maakte vage bewegingen met zijn vingers en klaarde toen op. 'Alleen maar geen licht. Zoals in grotten.'

'Bent u ooit in een grot geweest?'

'In een grot! Natuurlijk niet.'

'Dat dacht ik al. Ik heb het vorige week geprobeerd - alleen om het eens te proberen - maar ik heb haastig de benen genomen. Ik ging naar binnen tot de ingang van de grot nog net als een vaag lichtvlekje te zien was, verder was alles zwart. Ik had nooit gedacht dat iemand met mijn gewicht zo hard kon rennen.'

Theremon trok smalend zijn lip op. 'Nou, als het zover zou komen, geloof ik niet dat ik gerend zou hebben als ik daar geweest was.'

De psycholoog keek de jonge man met een geërgerde frons aan.

'Goeie genade, wat een grootspraak! Ik daag u uit de gordijnen te sluiten.'

Theremon keek verrast op en zei: 'Waar is dat goed voor? Als we daarbuiten vier of vijf zonnen hadden zouden we misschien voor het gerief het licht wat willen dempen, maar nu hebben we niet eens voldoende licht.'

'Daar gaat het juist om. Trek alleen maar de gordijnen dicht, kom dan hier en ga zitten.'

'Goed.' Theremon greep de van kwasten voorziene koorden en trok. De rode gordijnen gleden voor het brede raam, de koperen ringen suisden langs de dwarsstang, en een schemerig rode schaduw nam de kamer in zijn greep.

Theremons voetstappen klonken hol in de stilte toen hij zijn weg naar de tafel zocht, en hielden toen halverwege op. 'Ik kan u niet zien, meneer,' fluisterde hij.

'Ga op de tast verder,' commandeerde Sheerin met een geforceerde stem.

'Maar ik kan u niet zien, meneer.' De krantenman ademde scherp. 'Ik kan helemaal niets zien.'

'Wat had u dan verwacht?' was het barse antwoord. 'Kom hier en ga zitten.'

De voetstappen klonken weer, weifelend, en naderden langzaam. Er klonk het geluid van iemand die aan een stoel morrelde. Theremon sprak met een schraal stemmetje. 'Ik ben er. Ik voel me ... ulp ... best.'

'U vindt het prettig, is het niet?'

'N... nee. Het is afschuwelijk. Het lijkt wel of de muren...' Hij was even stil. 'Het lijkt wel of ze op me afkomen. Ik heb steeds de neiging ze van me af te duwen. Maar ik ben niet gek aan het worden! Feitelijk is het gevoel niet meer zo erg als eerst.'

'Goed. Trek de gordijnen maar weer open.'

Er klonken voorzichtige voetstappen in het duister, het geritsel van Theremons lichaam tegen de gordijnen toen hij naar de kwast tastte, en toen het triomfantelijke roe... oetsch van de gordijnen die terug gleden. Rood licht stroomde de kamer in, en Theremon keek met een kreet van vreugde op naar de zon.

Sheerin veegde het vocht van zijn voorhoofd met de rug van zijn hand en zei beverig: 'En dat was alleen nog maar een donkere kamer.'

'Het is te verdragen,' zei Theremon luchtig.

'Ja, een donkere kamer wel. Maar bent u naar de Eeuwfeest Expositie in Jonglor geweest, twee jaar geleden?'

'Nee, ik ben er nooit toe gekomen. Tienduizend kilometer was net iets te ver, zelfs voor een expositie.'

'Goed, ik ben er wel geweest. Herinnert u zich iets gehoord te hebben over de "Tunnel van Avontuur" die alle records brak op het kermisterrein - tenminste gedurende de eerste maand of zo?'

'Ja. Was er niet wat deining over?'

'Heel weinig. Het werd in de doofpot gestopt. U moet weten dat de "Tunnel van Avontuur" alleen maar een anderhalve kilometer lange tunnel was - zonder verlichting. Je kroop in zo'n klein open karretje en hotste een kwartier lang door de Duisternis. Het was erg in trek - zolang het duurde.'

'In trek?'

'Zeker. Er zit iets boeiends in bang gemaakt te worden, zolang het een spelletje is. Een baby krijgt bij zijn geboorte drie instinctieve gevoelens van vrees mee: voor harde geluiden, om te vallen, en voor de afwezigheid van licht. Daarom wordt het als grappig beschouwd op iemand af te springen en luid "Boeh!" te roepen. Daarom is het zo grappig van een roetsjbaan te glijden. Dat is waarom die Tunnel van Avontuur zoveel in het laatje kreeg. De mensen kwamen bevend uit de Duisternis, ademloos, half dood van de schrik, maar ze bleven betalen om er in te gaan.'

'Wacht eens, nu herinner ik het me. Enkele mensen kwamen er dood uit, is het niet? Daar waren geruchten over nadat hij gesloten werd.'

De psycholoog snoof minachtend. 'Ach! Twee of drie stierven. Dat had niets te betekenen! Ze kochten de familieleden van de gestorvenen af en kregen het stadsbestuur van Jonglor zover de zaak te vergeten. Per slot van rekening, zeiden ze, als mensen met een zwak hart door de tunnel wilden gaan, was dat op hun eigen risico - en bovendien, het zou niet weer gebeuren. Ze zetten toen een arts in het toegangskantoor en lieten iedere klant een lichamelijk onderzoek ondergaan voor ze in het karretje gingen. Dat stimuleerde zelfs de kaartjesverkoop.'

'En?'

'Maar er kwam iets anders bij, snapt u? Soms kwamen er mensen volkomen in orde uit tevoorschijn, behalve dat ze weigerden gebouwen binnen te gaan - wat voor gebouwen dan ook, met inbegrip van paleizen, herenhuizen, flatgebouwen, etagewoningen, buitenhuisjes, barakken, hutten, serres, en tenten.'

Theremon keek geschrokken. 'Bedoelt u dat ze weigerden van buitenaf ergens binnen te gaan? Waar moesten ze overnachten?'

'Buiten.'

'Ze hadden ze moeten dwingen naar binnen te gaan.'

'O, dat hebben ze gedaan, dat hebben ze gedaan. Waarop deze mensen het hevig op hun zenuwen kregen en hun best deden zichzelf de hersens in te slaan tegen de dichtstbijzijnde muur. Als je ze eenmaal binnen had, kon je ze daar niet houden zonder een dwangbuis of een zware dosis kalmerende middelen.'

'Ze moeten krankzinnig geweest zijn.'

'Dat is ook precies wat ze waren. Eén op de tien mensen die in die tunnel gingen, kwam er op die manier uit. Ze haalden de psychologen erbij, en we deden het enig mogelijke. We sloten de vermakelijkheid.' Hij spreidde zijn handen.

'Wat was er met die mensen aan de hand?' vroeg Theremon tenslotte.

'In wezen hetzelfde dat er met u aan de hand was toen u dacht dat de muren op u afkwamen in het donker. Er is een psychologische term voor de instinctmatige vrees van de mens voor de afwezigheid van licht. We noemen het "claustrofobie", omdat het ontbreken van licht altijd geassocieerd wordt met omsloten ruimten, zodat vrees voor het ene ook vrees voor het andere is. Snapt u?'

'En die mensen van de tunnel?'

'Die mensen van de tunnel waren die ongelukkigen van wie de geestestoestand net niet voldoende veerkracht had om de claustrofobie te boven te komen die hen in de Duisternis overviel. Vijftien minuten zonder licht is lang; u hebt het maar twee of drie minuten meegemaakt, en ik geloof dat u nogal overstuur was.

'De mensen van de tunnel hadden wat een "claustrofobische fixatie" genoemd wordt. Hun latente vrees voor Duisternis en omsloten ruimten had een vaste vorm aangenomen en liet zich gelden, en - voorzover we dat kunnen beoordelen - voorgoed. Dat is wat vijftien minuten in het donker doet.'

Er heerste een langdurige stilte, en Theremons voorhoofd plooide zich langzaam tot een frons. 'Ik geloof niet dat het zó erg is.'

'U bedoelt dat u het niet wilt geloven,' snauwde Sheerin. 'U bent bang het te geloven. Kijk naar buiten.'

Theremon deed het, en de psycholoog vervolgde zonder onderbreking: 'Denkt u zich in dat er Duisternis heerst - overal. Geen licht, zover uw blik reikt. De huizen, de bomen, de velden, de aarde, de hemel - zwart! En daarbij nog Sterren, voorzover ik weet - wat dat ook voor dingen mogen zijn. Kunt u het zich voorstellen?'

'Ja, dat kan ik,' verklaarde Theremon uitdagend.

En Sheerin sloeg in plotselinge drift met zijn vuist op de tafel. 'U liegt! Dat kunt u zich niet voorstellen. Uw hersenen zijn niet geschikt om u iets voor te stellen, laat staan oneindigheid of eeuwigheid. U kunt er alleen maar over praten. Een klein beetje werkelijkheid maakt u overstuur, en als de werkelijkheid zich voordoet, krijgt uw brein een verschijnsel voorgeschoteld dat buiten de grenzen van zijn bevattingsvermogen uitgaat. U zult krankzinnig worden, volslagen en voorgoed! Dat is buiten kijf!'

Somber voegde hij eraan toe: 'En een stuk of wat duizenden jaren van moeilijke strijd om het bestaan missen hun doel. Morgen zal er in heel Lagash geen stad meer overeind staan.'

Theremon hervond een deel van zijn geestelijk evenwicht. 'Dat volgt er niet uit. Ik zie nog steeds niet in dat ik alleen omdat er geen zon aan de hemel staat geschift kan worden - maar zelfs als ik wel gek werd, en ieder ander ook, hoe kan dat de steden deren? Gaan we ze omverblazen?'

Maar Sheerin was ook nijdig. 'Als u in Duisternis verkeerde, wat zou u dan boven alles willen hebben; waar zou elk instinct om schreeuwen? Licht, vervloekte vent, licht!'

'Nou en?'

'En hoe zou u zich licht verschaffen?'

'Dat weet ik niet,' zei Theremon onnozel.

'Wat is de énige manier waarop je je licht kunt verschaffen, bij gebrek aan een zon?'

'Hoe moet ik dat weten?'

Ze stonden vlak tegenover elkaar en neus aan neus.

Sheerin zei: 'Je verbrandt iets, meneertje. Ooit een bosbrand gezien? Ooit gekampeerd en hutspot gekookt boven een houtvuur? Warmte is niet het enige dat brandend hout uitstraalt, weet u. Het straalt licht uit, en de mensen weten dat. En als het donker is willen ze licht hebben, en ze zullen het zich verschaffen.'

'Ze gaan dus hout verbranden?'

'Ze gaan dus alles wat ze maar kunnen vinden, verbranden. Ze moeten licht hebben. Ze moeten iets verbranden, en hout is niet bij de hand - dus verbranden ze wat het dichtst bij is. Ze willen hun licht hebben - en ieder bevolkingscentrum gaat in vlammen op.'

Ze keken elkaar in de ogen alsof de hele zaak een persoonlijke kwestie was tussen hun eigen wilskrachten; toen wendde Theremon zich af zonder iets te zeggen. Hij ademde scherp en hortend, en hij merkte nauwelijks het plotselinge rumoer op dat uit de kamer ernaast van achter de gesloten deur kwam.

Sheerin sprak, en het kostte hem moeite om het zakelijk te laten klinken. 'Ik geloof dat ik Yimots stem hoorde. Hij en Faro zijn waarschijnlijk terug. Laten we naar binnen gaan om te horen waarom ze zo lang zijn weggebleven.'

'Moesten we maar doen,' mompelde Theremon. Hij ademde diep en het leek of hij iets van zich afschudde. De spanning was verbroken.

In de kamer heerste tumult; leden van de staf hadden zich rond twee jonge mannen geschaard die de mengelmoes van vragen afweerden die al op hen werden afgevuurd toen ze hun overkleding uittrokken.

Aton repte zich door de menigte en ging verbolgen tegenover de pas aangekomenen staan. 'Bent u er zich van bewust dat het minder dan een half uur voor de tijdslimiet is? Waar bent u geweest?'

Faro 24 ging zitten en wreef zijn handen. Zijn wangen waren rood van de kou buiten. 'Yimot en ik zijn net klaar met de uitvoering van een gek experimentje van onszelf. We hebben geprobeerd of we niet een opstelling in elkaar konden zetten waarmee we het verschijnen van Duisternis en Sterren konden nabootsen, om op die manier vooraf enig benul te krijgen hoe het zou zijn.'

Er klonk een verward gemompel van de toehoorders, en in Atons ogen kwam plotseling een blik van belangstelling. 'Hier is nooit eerder iets over gezegd. Hoe bent u te werk gegaan?'

'Nou,' zei Faro, 'het idee kwam een poos geleden bij Yimot en mij op, en we hebben het in onze vrije tijd uitgewerkt. Yimot wist een laag huis te staan van één verdieping daar beneden in de stad met een koepelvormig dak - het had eens als museum gediend, geloof ik. Hoe dan ook, we kochten het...'

Aton onderbrak gebiedend: 'Waar haalde u het geld vandaan?'

'Onze bankrekeningen,' bromde Yimot 70. 'Het kostte tweeduizend credieten.' En toen, verwerend: 'Nou, wat dan nóg? Morgen zullen tweeduizend credieten stukjes papier zijn. Meer niet.'

'Zo is het,' stemde Faro in. 'We kochten het huis en we bekleedden het van onder tot boven met zwart fluweel om een zo perfect mogelijke Duisternis te scheppen. Toen ponsten we kleine gaatjes in het plafond en door het dak en dekten die af met metalen dopjes, die alle tegelijk opzij konden worden geschoven door het overhalen van een schakelaar. Tenminste, dat aandeel in het werk deden we niet zelf; we haalden er een timmerman en een elektricien en nog een paar anderen bij - geld speelde geen rol. Waar het om ging, was dat we het licht door die gaatjes in het dak konden laten schijnen, zodat we een sterachtig effect konden krijgen.'

Iedereen hield de adem in gedurende de daaropvolgende stilte. Aton zei stug: 'U had niet het recht particulier te beginnen aan...'

Faro keek verlegen. 'Ik weet het, meneer - maar, ronduit gezegd, Yimot en ik dachten dat het experiment wel wat gevaarlijk was. Als het effect echt zou werken, verwachtten we half en half gek te worden - van wat Sheerin hierover allemaal zegt, dachten we dat dat nogal waarschijnlijk zou zijn. We wilden het risico zelf op ons nemen. Natuurlijk kwam het bij ons op dat, als zou blijken dat we gezond van geest konden blijven, we een immuniteit konden ontwikkelen tegen de echte gebeurtenis, en dan de overigen van u hetzelfde laten ondergaan. Maar het liep heel anders af dan...'

'Hoezo, wat gebeurde er?'

Het was Yimot die antwoord gaf. 'We sloten ons op en lieten onze ogen wennen aan het donker. Het was ontzettend griezelig, omdat de totale Duisternis je het gevoel geeft dat de muren en het plafond op je afkomen. Maar daar kwamen we overheen en haalden de schakelaar over. De dopjes vielen weg en het dak glinsterde overal met kleine lichtspikkels...'

'En toen?'

'En toen... niets. Dat was het gekke ervan. Er gebeurde niets. Het was alleen maar een dak met gaatjes erin, en dat is ook precies waar het op leek. We probeerden het steeds weer opnieuw - dat is wat ons zo lang ophield - maar er was gewoon geen enkel effect.'

Er viel een stilte van ontsteltenis, en aller ogen richtten zich op Sheerin, die met open mond onbeweeglijk stilzat.

Theremon was de eerste die sprak. 'U weet wat dit voor die hele theorie betekent die u opgesteld hebt, Sheerin, is het niet?' Hij grinnikte van opluchting.

Maar Sheerin hief zijn hand op. 'Wacht nou even. Laat me hierover eens goed nadenken.' Toen knipte hij met zijn vingers, en toen hij zijn hoofd ophief was er noch verrassing noch onzekerheid in zijn ogen. 'Natuurlijk...'

Hij maakte de zin nooit af. Van ergens boven klonk een hevig gerinkel, en Beenay, die opsprong, stormde de trap op met een 'Wel verdomme!'

De anderen volgden hem.

Alles gebeurde nu snel. Eenmaal boven in de koepel, wierp Beenay één ontstelde blik op de verbrijzelde fotografische platen en de man die erboven gebogen stond; toen wierp hij zich onstuimig op de indringer, kreeg hem in een verstikkende greep om zijn keel. Er volgde een wild gespartel, en toen de anderen van de staf gingen meedoen, werd de vreemdeling opgeslokt en gesmoord onder het gewicht van zo'n stuk of zes woedende mannen.

Aton was het laatst boven, zwaar ademend. 'Laat hem opstaan!'

Er volgde een onwillige ontwarring en de vreemdeling, die heftig hijgde, werd, met gescheurde kleren en een gekneusd voorhoofd, overeind gesleurd. Hij had de korte, gele, met zorg gekrulde baard in de stijl van de Cultisten.

Beenay verschoof zijn greep naar zijn kraag en schudde de man door elkaar. 'Nou, onderkruipsel, wat moet dat? Deze platen...'

'Op die had ik het niet gemunt,' antwoordde de Cultist koel en vinnig. 'Dat ging per ongeluk.'

Beenay volgde zijn dreigende, starre blik en grauwde: 'Ik snap het. U had het op de camera's zelf gemunt. Dat ongelukje met die platen was dan een buitenkansje voor u. Als u Kiekende Bertha of een van de anderen had aangeraakt had u een langzame marteldood te wachten gestaan. Zoals de zaken nu staan...' Hij haalde een vuist uit naar achteren.

Aton greep hem aan zijn mouw. 'Hou daar mee op! Laat hem los!'

De jonge technicus weifelde, en liet met tegenzin zijn arm zakken. Aton duwde hem opzij en plaatste zich tegenover de Cultist. 'U bent Latimer, is het niet?'

De Cultist boog stijfjes en wees naar het symbool op zijn heup. 'Ik ben Latimer 25, adjudant derde klasse van zijne doorluchtigheid, Sor 5.'

'En u' - Atons witte wenkbrauwen gingen omhoog - 'vergezelde zijne doorluchtigheid toen hij me de vorige week bezocht, is het niet?'

Latimer boog nogmaals.

'Wel, wat wilt u dan?'

'Niets dat u me uit eigen vrije wil zou geven.'

'Ik neem aan dat Sor 5 u stuurde - of is dit een idee van uzelf?'

'Op deze vraag geef ik geen antwoord.'

'Komen er nog meer bezoekers?'

'Ook daarop geef ik geen antwoord.'

Aton keek op zijn uurwerk en fronste dreigend. 'Welnu, man, wat wil uw meester van me? Ik heb me aan mijn aandeel in de overeenkomst gehouden.'

Latimer glimlachte flauwtjes, maar zei niets.

'Ik vroeg hem,' vervolgde Aton boos, 'gegevens die alleen de Cultus kon verstrekken, en die werden me gegeven. Daarvoor, mijn dank. Als tegenprestatie beloofde ik de wezenlijke waarheid in het geloof van de Cultus te bewijzen.'

'Het was niet nodig dat te bewijzen,' was het trotse antwoord. 'Het is bewezen door het Boek der Openbaringen.'

'Voor het handjevol die de Cultus vormen, ja. Doe niet alsof u mijn bedoeling niet begrijpt. Ik bood aan een wetenschappelijke steun aan uw geloof te geven. En dat heb ik gedaan!'

De ogen van de Cultist vernauwden zich in verbittering. 'Ja, dat hebt u gedaan - met de sluwheid van een vos, want uw zogenaamde verklaringen steunden ons geloof, en ontnamen het tegelijkertijd al zijn noodzaak. U maakte van de Duisternis en de Sterren een natuurlijk verschijnsel en ontdeed ze van al hun echte betekenis. Dat was lastering.'

'Als dat zo is, ligt de fout niet bij mij. De feiten bestaan. Wat kunnen we anders doen dan ze uiteen te zetten?'

'Uw "feiten" zijn bedrog en misleiding.'

Aton stampte woedend. 'Hoe weet u dat?'

En het antwoord kwam met de zekerheid van een absoluut geloof. 'Ik weet het.'

De directeur liep paars aan en Beenay fluisterde dringend. Aton wuifde hem tot stilte. 'En wat wil Sor 5 dat we doen? Ik vermoed dat hij nog steeds denkt dat door te trachten de wereld te waarschuwen om maatregelen te nemen tegen de dreiging van krankzinnigheid, we ontelbare zielen in gevaar brengen. We slagen er niet in, als hem dat iets zegt.'

'De poging zelf heeft kwaad genoeg gedaan, en aan uw verdorven pogingen inlichtingen te verkrijgen door middel van uw duivelse instrumenten moet een eind gemaakt worden. Wij gehoorzamen de wil der Sterren, en ik heb er alleen spijt van dat mijn onhandigheid me verhinderde uw helse machinerieën te vernielen.'

'Het zou u niet van veel nut geweest zijn,' antwoordde Aton. 'Al onze gegevens, behalve het directe bewijsmateriaal dat we voornemens zijn zodadelijk te verzamelen, is al veilig verborgen en ver buiten het bereik van mogelijke beschadiging.' Hij glimlachte grimmig. 'Maar dat heeft geen invloed op uw huidige positie als inbreker en misdadiger.'

Hij keerde zich naar de mannen achter hem. 'Eén van u, waarschuw de politie van Saro.'

Sheerin uitte een kreet van afkeer. 'Verdomme, Aton, wat mankeert u? Daar hebben we de tijd niet voor. Hier' - hij haastte zich naar voren - 'laat dit aan mij over.'

Aton keek de psycholoog minachtend aan. 'Het is nu niet de geschikte tijd voor uw apenkuren, Sheerin. Wilt u mij dit alstublieft op mijn eigen manier laten afhandelen? Op het ogenblik bent u hier een buitenstaander, en onthoud dat.'

Sheerin vertrok zijn mond welsprekend. 'Waarom zouden we de onmogelijke moeite nemen de politie te waarschuwen - met Bèta's eclips die over enkele minuten begint - als deze jongeman hier volkomen bereid is zijn woord van eer te geven te blijven en ons op geen enkele manier tot last te zijn?'

Prompt antwoordde de Cultist: 'Ik doe niets van dien aard. U bent vrij te doen wat u wilt, maar het is alleen eerlijk u te waarschuwen dat ik zodra ik de kans krijg dat zal voltooien waarvoor ik hierheen kwam om te doen. Als het mijn woord van eer is waar u op vertrouwt, zou u beter de politie kunnen waarschuwen.'

Sheerin glimlachte vriendelijk. 'U bent een vastberaden dwarskop, is het niet? Goed, ik ga u iets uitleggen. Ziet u die jongeman daar bij het raam? Hij is een sterke, potige kerel die heel goed zijn vuisten weet te gebruiken, en bovendien is hij een buitenstaander. Zodra de eclips begint, heeft hij niets te doen, behalve u in de gaten houden. Buiten hem ben ik er zelf ook - iets te corpulent voor actieve kloppartijen, maar wel in staat een handje te helpen.'

'En wat zou dat?' vroeg Latimer ijzig.

'Luister, ik zal het u zeggen,' was het antwoord. 'Zodra de eclips begint nemen wij, Theremon en ik, u mee en stoppen u in een klein kabinetje, dat maar één deur heeft, waar één reusachtig slot op zit, en géén vensters. U blijft daar tot het afgelopen is.'

'En daarna,' fluisterde Latimer fel, 'is er niemand om me eruit te laten. Ik weet net zo goed als u wat de komst van de Sterren betekent - ik weet het nog veel beter dan u. Als al uw geesten verdwenen zijn, is het niet aannemelijk dat u me bevrijdt. Verstikking of een langzame hongerdood, is het niet? Net iets wat ik had kunnen verwachten van een stel geleerden. Maar mijn woord geef ik niet. Dat is een principiële zaak, en ik wens er verder niet over te praten.'

Aton scheen verontrust te zijn. Zijn verflauwde ogen keken bezorgd. 'Maar Sheerin toch, hem opsluiten...'

'Alstublieft!' Sheerin gebaarde hem ongeduldig tot zwijgen. 'Ik geloof geen ogenblik dat het zover komt. Latimer heeft zojuist een handige kleine poging gedaan te bluffen, maar ik ben geen psycholoog omdat ik de klank van dat woord zo mooi vind.' Hij grinnikte naar de Cultist. 'Kom nou, u denkt niet echt dat ik zoiets grofs als een langzame hongerdood ga uitproberen. Mijn beste Latimer, als ik u in het kabinetje opsluit, zult u de Duisternis niet zien, en u zult de Sterren niet zien. Het vergt niet zo veel kennis van de geloofsbeginselen van de Cultus om te beseffen dat het verborgen zijn voor de Sterren voor u het verlies van uw onsterfelijke ziel betekent. Nu geloof ik dat u een rechtschapen mens bent. Ik zal uw woord van eer dat u geen verdere pogingen zult doen om de werkzaamheden te verstoren, aannemen, als u het aanbiedt.'

Een ader klopte op Latimers slaap, hij scheen in zichzelf te krimpen en zei met een zware tong: 'U heeft het!' En toen voegde hij er snel en woedend aan toe: 'Maar mijn troost is dat u allen verdoemd zult worden wegens uw daden van vandaag.' Hij maakte rechtsomkeert en schreed naar het hoge driepotige krukje naast de deur.

Sheerin knikte naar de commentator. 'Ga naast hem zitten, Theremon - alleen als formaliteit. Hé, Theremon!'

Maar de krantenman verroerde zich niet. Hij was tot aan zijn lippen bleek geworden. 'Kijk, daar!' De vinger die hij naar de hemel liet wijzen beefde, en zijn stem was droog en sloeg over.

Er klonk een gelijktijdig gehijg toen aller ogen de richting van de vinger volgden en, gedurende een ademloos ogenblik, als bevroren bleven staren.

Aan één kant was er een stukje van Bèta af!

Het kleine stukje binnendringend zwart had misschien de breedte van een vingernagel, maar voor de starende toeschouwers vergrootte het zich tot het krieken van de jongste dag.

Ze bleven maar even kijken, en daarna was er een schreeuwerige verwarring die zelfs nog korter duurde en plaats maakte voor een ordelijke, gehaaste bedrijvigheid - elke man aan zijn voorgeschreven taak. Op het kritieke moment was er geen tijd voor emotie. De mannen waren alleen geleerden die hun werk moesten doen. Zelfs Aton was in het niet verdwenen.

Sheerin zei prozaïsch: 'Het eerste contact moet een kwartier geleden gemaakt zijn. Wel wat vroeg, maar, de onzekerheden die in de berekening zaten in aanmerking genomen, tamelijk juist.' Hij keek om zich heen en liep op zijn tenen naar Theremon, die nog steeds uit het raam staarde, en trok hem zachtjes weg.

'Aton is razend,' fluisterde hij, 'blijf dus uit de buurt. Hij heeft het eerste contact gemist door die opwinding over Latimer, en als u hem in de weg loopt, laat hij u het raam uitgooien.'

Theremon knikte kortaf en ging zitten. Sheerin keek hem met verbazing aan.

'Allemachtig, man,' riep hij uit, 'u beeft helemaal.'

'Hè?' Theremon likte aan zijn droge lippen en probeerde toen te glimlachen. 'Ik voel me niet zo best, dat is waar.'

De ogen van de psycholoog werden harder. 'U laat toch niet de moed zakken?'

'Nee!' riep Theremon in een vlaag van verontwaardiging. 'Geef me een kans, alstublieft? Ik heb niet echt in dit gedoe geloofd - tenminste niet diep van binnen - tot nu net. Geef me een kans aan de gedachte te wennen. U hebt er uzelf al twee maanden of langer op voorbereid.'

'Wat dat betreft, hebt u gelijk,' antwoordde Sheerin peinzend. 'Hoor eens! Hebt u familieleden - ouders, vrouw, kinderen?'

Theremon schudde zijn hoofd. 'U doelt op de Schuilplaats, denk ik. Nee, daarover hoeft u zich geen zorgen te maken. Ik heb een zuster, maar die zit drieduizend kilometer van hier. Ik weet zelfs niet eens precies haar adres.'

'Goed, en uzelf dan? U hebt nog de tijd erheen te gaan, en ze missen er toch al één, omdat ik wegging. Tenslotte hebben ze u hier niet nodig, en u zou een verdomd goede aanvulling...'

Theremon keek de ander verveeld aan. 'U denkt dat ik doodsbang ben, is het niet? Nou, begrijp goed, meneertje, ik ben krantenman en heb de opdracht gekregen een gebeurtenis te verslaan. En die zal ik verslaan.'

Er verscheen een flauwe glimlach op het gezicht van de psycholoog. 'Juist. Gevoel van beroepseer, is het dat?'

'Zo zou u het kunnen noemen. Maar, man, ik zou mijn rechterarm geven voor nog zo'n fles met die opkikker, zelfs maar half zo groot als die ene die u inpikte. Als er ooit iemand een borrel nodig heeft gehad, ben ik het.'

Hij brak af. Sheerin stootte hem heftig aan. 'Hoort u dat? Luister!'

Theremon volgde de beweging van zijn kin en keek met grote ogen naar de Cultist, die inmiddels, onbewust van alles om hem heen, met zijn gezicht naar het raam gekeerd en een blik van verwilderde verrukking, in zichzelf eentonig iets opdreunde.

'Wat zegt hij?' fluisterde de commentator.

'Hij citeert het Boek der Openbaringen, hoofdstuk vijf,' antwoordde Sheerin. Toen, dringend: 'Wees stil en luister goed!'

De stem van de Cultist verhief zich in toenemende vervoering: ' "En het geschiedde in die dagen dat de Zon, Bèta, aan de hemel in eenzaamheid de wake hield gedurende immer langere tijden naargelang zich de omwentelingen voltrokken; tot zulk een tijd gelijk aan die van volledig een halve omwenteling; zij alleen, verschrompeld en koud, scheen neder op Lagash.

' "En het mensdom verzamelde zich op de openbare pleinen en op de grote wegen, aldaar om te overleggen en zich te verwonderen over de aanblik, want. een vreemde gedruktheid was over hen gekomen. Hun geesten waren in beroering en hun spraak was in verwarring, want de zielen van de mensen waren in verwachting van de komst der Sterren.

' "En in de stad, genaamd Trigon, op het midden van de dag, toonde zich Vendret 2 en sprak tot de mensen van Trigon. 'Ziedaar, gij zondaren! Alhoewel ge de wegen der rechtvaardigheid versmaadt, zal nochthans het uur des oordeels komen. Zelfs nu nadert het Hol om Lagash te verzwelgen; ja, en al hetgene dat hij bevat.

' "En zelfs terwijl hij sprak, trok de monding van het Hol der Duisternis de rand van Bèta voorbij, aldus dat zij voor gans Lagash aan het gezicht onttrokken werd. Luid waren de kreten van de mensen toen zij verdween, en groot was de zielenvrees die over hen kwam.

' "En het geschiedde dat de Duisternis van het Hol over Lagash viel, en er was geen licht op gans het oppervlak van Lagash. Mensen waren zelfs als verblind, noch kon een mens zijn naaste zien, alhoewel hij zijn adem op zijn aangezicht voelde.

' "En in deze zwartheid verschenen daar de Sterren, in aantal ontelbaar, en op de tonen van muziek van zulk een schoonheid dat zelfs de bladeren der bomen in verwondering schreiden.

' "En terzelfder tijd verlieten hen de zielen van de mensen, en hun verlaten lichamen werden gelijk redeloze dieren; ja, zelfs gelijk wilde beesten; aldus dat zij rond de zwarte straten der steden van Lagash slopen met wilde kreten.

' "Vanuit de Sterren aldaar reikte toen de Hemelse Vlam terneder, en waar ze beroerde, vlamden de steden van Lagash op tot volkomen verwoesting, aldus dat van het mensdom en van de werken van het mensdom niets overbleef.

' "Zelfs daarna..." '

Latimers toon veranderde bijna onmerkbaar. Hij had zijn ogen niet bewogen, maar op de een of andere manier had hij de geboeide aandacht van het tweetal opgemerkt. Heel gemakkelijk en zonder adempauze boog de klank van zijn stem om; de lettergrepen klonken meer vloeiend.

Theremon zette grote ogen van verbazing op. De woorden kwamen hem vaag bekend voor. Er was een moeilijk te omschrijven verschuiving van het accent, een kleine verandering in de klemtoon op de klinkers; meer niet - toch was Latimer onverstaanbaar.

Sheerin glimlachte heimelijk. 'Hij is overgegaan naar de tongval van een oudere cyclus, waarschijnlijk die van hun traditionele tweede cyclus. Dat was de taal waarin het Boek der Openbaringen oorspronkelijk geschreven werd, weet u.'

'Het geeft niet; ik heb genoeg gehoord.' Theremon schoof zijn stoel naar achteren en streek zijn haar achterover met zijn handen, die niet meer beefden. 'Ik voel me nu een stuk beter.'

'Werkelijk?' Sheerin scheen nogal verbaasd te zijn.

'Nou en of. Daarnet was ik erg in paniek. Het luisteren naar u en uw gravitatie en het zien van het begin van de eclips heeft me bijna de das omgedaan. Maar dit' - hij wees met een minachtend gebaar van zijn duim naar de geelgebaarde Cultist - 'dit is net zoiets als mijn kinderjuffrouw me vroeger gewoonlijk vertelde. Ik heb mijn hele leven om dergelijke dingen gelachen. Ik laat het me nu niet bang maken.'

Hij haalde diep adem en zei met koortsachtige vrolijkheid: 'Maar om mezelf in bedwang te houden, ga ik mijn stoel van het raam af draaien.'

Sheerin zei: 'Ja, maar u moest maar wat zachter praten. Daarnet trok Aton zijn hoofd uit de doos waar hij het in had gestoken en keek u aan met een blik die dodelijk had moeten zijn.'

Theremon trok een lelijk gezicht. 'Ik was de ouwe heer helemaal vergeten.' Heel voorzichtig draaide hij de stoel van het raam af, wierp één afkeurende blik over zijn schouder, en zei: 'Het komt me voor dat er een aanzienlijke immuniteit bestaat tegen deze Sterrenwaanzin.'

De psycholoog antwoordde niet direct. Bèta was nu zijn zenit gepasseerd, en het vierkant van bloedrood zonlicht dat door het raam op de vloer scheen, was omhoog gekropen tot Sheerins schoot. Hij staarde peinzend naar de schemerige kleur en boog zich om naar de zon zelf te gluren.

Het stukje uit zijn zijkant had zich verder ingedrongen en bedekte nu, zwart, een derde van Bèta. Hij huiverde, en toen hij zich weer oprichtte was er niet meer zoveel kleur op zijn blozende wangen als daarvoor.

Met een bijna verontschuldigende glimlach draaide ook hij zijn stoel om. 'Waarschijnlijk proberen nu twee miljoen mensen in Saro zich allen tegelijk bij de Cultus aan te sluiten in één gigantische godsdienstige opleving.' Toen, ironisch: 'De Cultus staat een uur van ongekende welvaart te wachten. Het is hun wel toevertrouwd er zoveel mogelijk van te profiteren. Wel, wat zei u eigenlijk?'

'Alleen dit. Hoe hebben de Cultisten het klaargespeeld het Boek der Openbaringen van cyclus tot cyclus over te leveren, en hoe ter Lagash werd het om te beginnen dan wel geschreven? Er moet een vorm van immuniteit geweest zijn, want als iedereen gek was geworden, wie zou er dan overgebleven zijn om het boek te schrijven?'

Sheerin keek zijn ondervrager bedroefd aan. 'Hoor eens, jongeman, er zijn geen ooggetuigeverslagen die ons dat kunnen zeggen, maar we hebben een paar verdomd goede denkbeelden over wat er gebeurde. Kijk, er zijn drie soorten mensen die er in zekere mate niet door aangedaan zouden kunnen worden. Ten eerste, de zeer weinigen die de Sterren helemaal niet zien: de zwaar achterlijken of degenen die zich bij het begin van de eclips een roes drinken en daarin tot het eind blijven. Die laten we buiten beschouwing - want dat zijn geen echte getuigen.

'Dan zijn er kinderen onder de zes, voor wie de wereld in zijn geheel nog te nieuw en vreemd is dat Sterren en Duisternis ze al te bang kunnen maken. Dat zou gewoon weer iets nieuws zijn in een wereld die toch al vol verrassingen zit. Kunt u zich dat voorstellen?'

De ander knikte weifelend. 'Ik geloof van wel.'

'Tenslotte hebben we degenen die te simpel van geest zijn om er helemaal van ondersteboven te raken. De uiterst ongevoelige mensen zouden er nauwelijks door aangedaan worden - eh, zulke mensen als onze oudere, afgetobde boeren. Goed, de kinderen zouden vluchtige herinneringen hebben, en die, tezamen met het verwarde, onsamenhangende gewauwel van die halve garen, vormden de grondslag voor het Boek der Openbaringen.

Natuurlijk werd het boek in eerste instantie gebaseerd op de verklaringen van diegenen die het minst bekwaam waren om als geschiedkundigen op te treden; dat wil zeggen, kinderen en halve garen; het werd waarschijnlijk door de cyclussen heen geredigeerd en bijgewerkt.'

'Denkt u,' onderbrak Theremon, 'dat ze het boek door de cyclussen heen hebben overgeleverd op de manier die wij op het oog hebben om het raadsel van de gravitatie door te geven?'

Sheerin trok zijn schouders op. 'Misschien, maar hoe ze precies te werk zijn gegaan is niet belangrijk. Op de een of andere manier doen ze het. Bijvoorbeeld, herinnert u zich het experiment met de gaatjes in het dak dat Faro en Yimot uitvoerden - en dat mislukte?'

'Ja.'

'Weet u waarom het misl...' Hij stokte en stond verschrikt op, want Aton kwam op hen af, zijn gezicht verwrongen tot een masker van ontsteltenis. 'Wat is er gebeurd?'

Aton trok hem opzij en Sheerin voelde dat de vingers op zijn elleboog zenuwachtig verkrampten.

'Niet zo hard!' Atons stem was zacht en verdraaid. 'Ik heb zojuist bericht gekregen van de Schuilplaats via de directe verbinding.'

Sheerin onderbrak hem bezorgd: 'Hebben ze het moeilijk?'

'Zij niet.' Aton legde een veelbetekenende nadruk op het voornaamwoord. 'Ze hebben zich enige tijd geleden afgesloten, en ze houden zich tot overmorgen verborgen. Zij zijn veilig. Maar de stad, Sheerin - het is er een janboel. U hebt er geen idee van...' Hij kon moeilijk uit zijn woorden komen.

'Nou?' snauwde Sheerin ongeduldig. 'Wat dan nog? Het zal nog wel erger worden. Waarom bent u zo geschokt?' Toen, achterdochtig: 'Hoe voelt u zich?'

Atons ogen flonkerden boos over de insinuatie, en verflauwden toen weer van bekommering. 'U begrijpt het niet. De Cultisten gaan zich roeren. Ze wekken de mensen op het observatorium te bestormen - ze beloven hen onmiddelijke verkrijging van genade, beloven hen verlossing en zaligheid, beloven hen van alles. Wat moeten we doen, Sheerin?'

Sheerin boog zijn hoofd, en staarde lang in verstrooidheid naar zijn tenen. Hij tikte met een knokkel op zijn kin, keek toen op en zei fel: 'Doen? Wat valt er te doen? Helemaal niets. Weten de mannen hiervan?'

'Nee, natuurlijk niet!'

'Des te beter. Houden zo. Hoelang tot de totaliteit?'

'Bijna een uur.'

'Er zit niets anders op dan het erop te wagen. Het vergt wel wat tijd om een echt geduchte bende te verzamelen, en nog meer tijd om ze hierheen te krijgen. We zitten op ruim acht kilometer van de stad...'

Hij keek woedend uit het raam, omlaag langs de hellingen tot waar de lappen bouwland plaats maakten voor de witte huizenblokken in de voorsteden; omlaag tot waar de hoofdstad zelf een vage verschijning aan de horizon was - een waas in de tanende gloed van Bèta.

Zonder zich om te draaien herhaalde hij: 'Het vergt wel wat tijd. Blijf aan het werk en bid dat de totaliteit er het eerst is.'

Bèta was doormidden gesneden, de scheidingslijn duwde een flauwe holte in het deel van de zon dat nog helder was. Het leek wel een reusachtig ooglid dat zich schuin over het licht van de wereld sloot.

Het zwakke gestommel in de kamer waarin hij stond zakte weg in vergetelheid, en hij was zich alleen bewust van de drukkende stilte van de velden buiten. Zelfs de insecten schenen zich angstig stil te houden. En alles was schemerig.

Hij schrok op van de stem bij zijn oor. Theremon zei: 'Is er iets mis?'

'Hè? Eh... nee. Ga maar weer zitten. We staan in de weg.' Ze glipten terug naar hun hoekje, maar de psycholoog zei een tijdlang niets. Hij stak een vinger in zijn boord om die wat losser te maken. Hij verdraaide zijn nek naar voren en naar achteren, maar vond geen soelaas. Plotseling keek hij op.

'Hebt u geen enkele moeite met ademhalen?'

De krantenman sperde zijn ogen wijd open en haalde twee- of driemaal diep adem. 'Nee. Hoezo?'

'Ik denk dat ik te lang uit het raam gekeken heb. De schemering heeft me te pakken gekregen. Benauwdheid is een van de eerste symptomen van een aanval van claustrofobie.'

Theremon haalde nog eens diep adem. 'Nou, mij heeft ze nog niet te pakken gekregen. Zeg, daar heb je nog een van die kerels.'

Beenay had zijn enorme lichaam tussen het licht en het tweetal in de hoek geplaatst, en Sheerin keek hem bezorgd zijdelings aan. 'Ha, Beenay.'

De astronoom verplaatste zijn gewicht naar zijn andere voet en glimlachte flauwtjes. 'U vindt het niet erg als ik een poosje bij u kom zitten praten? Mijn camera's staan ingesteld, en er valt niets te doen tot de totaliteit.' Hij zweeg even en wierp een blik op de Cultist, die een kwartier tevoren een klein, in leer gebonden boekje uit zijn mouw had gehaald en er zich al die tijd strak in had verdiept. 'Dat onderkruipsel is toch niet lastig geweest, wel?'

Sheerin schudde zijn hoofd. Hij had zijn schouders naar achteren getrokken en hij fronste zijn voorhoofd in concentratie om zich te dwingen regelmatig te ademen. Hij zei: 'Hebt u al moeite gehad met uw ademhaling, Beenay?'

Beenay snoof op zijn beurt de lucht in. 'Voor mij is het hier niet benauwd.'

'Een lichte aanval van claustrofobie,' legde Sheerin verontschuldigend uit.

'O, zo! Op mij werkt het anders. Ik krijg het gevoel dat mijn ogen zich naar binnen keren. Alles lijkt beneveld en - nou ja, niets is helder. En het is koud, ook nog.'

'O, het is ook koud. Dat is geen zinsbedrog.' Theremon grijnsde. 'Mijn tenen voelen alsof ze over het hele land in een diepvrieswagen waren verzonden.'

'Wat wij moeten doen,' bracht Sheerin in het midden, 'is onze gedachten bezig houden met andere zaken. Daarnet vertelde ik u, Theremon, waarom er van Faro's experiment met de gaatjes in het dak niets terecht kwam.'

'U begon ermee,' antwoordde Theremon. Hij omvatte met beide armen een knie en wreef zijn kin ertegen.

'Goed, zoals ik begon te zeggen, werden ze misleid door het Boek der Openbaringen letterlijk op te vatten. Waarschijnlijk had het geen enkele zin enige materiële betekenis aan de Sterren te hechten. Het zou kunnen, snapt u, dat in de aanwezigheid van totale Duisternis de geest de absolute noodzaak voelt licht te scheppen. Dat visioen van licht is misschien alles wat de Sterren in werkelijkheid zijn.'

'Met andere woorden,' plaatste Theremon tussenbeide, 'u bedoelt dat de Sterren het gevolg zijn van krankzinnigheid en niet een van de oorzaken. Wat is dan het nut van Beenay's foto's?'

'Dat ze bewijzen dat het een zinsbegoocheling is, misschien; of dat ze het tegenovergestelde bewijzen, voor mijn part. In dat geval...'

Maar Beenay had zijn stoel dichterbij getrokken, en er was een plotselinge uitdrukking van enthousiasme op zijn gezicht. 'Hoor eens, ik ben blij dat u beiden op dit onderwerp kwam.' Zijn ogen vernauwden zich en hij hief een vinger op. 'Ik heb over deze Sterren nagedacht en ik heb een echt vernuftig idee. Het stelt natuurlijk eigenlijk niets voor, en ik wil het ook niet in alle ernst naar voren brengen, maar ik vind het belangwekkend. Wilt u het aanhoren?'

Hij scheen half onwillig, maar Sheerin leunde achterover en zei: 'Ga uw gang. Ik luister.'

'Vooruit dan maar, veronderstel dat er nog meer zonnen in het heelal zouden zijn.' Hij brak een beetje schuchter af. 'Ik bedoel zonnen die zo ver weg staan dat ze te zwak zijn om ze te kunnen zien. Het zal wel klinken alsof ik iets van die gefantaseerde fictie gelezen heb.'

'Dat hoeft niet. Maar toch, is die mogelijkheid niet uitgesloten door het feit dat ze, volgens de Wet van de Gravitatie, zich merkbaar zouden maken door hun aantrekkende krachten?'

'Niet als ze ver genoeg weg zouden staan,' antwoordde Beenay, 'echt heel ver weg - misschien wel zoveel als vier lichtjaren, of zelfs nog meer. Dan zouden we nooit in staat zijn de baanverstoringen te ontdekken, omdat ze te klein zouden zijn. Zeg dat er veel zonnen op zo'n afstand zouden zijn; een paar tientallen, misschien.'

Theremon floot welluidend. 'Wat een idee voor een goed artikel in het zondagsbijvoegsel. Een paar tientallen zonnen in een heelal dat acht lichtjaren groot is. Tjonge! Dat zou onze wereld tot iets onbeduidends maken. De lezers zouden het verslinden.'

'Het is maar een gedachte,' zei Beenay met een brede glimlach, 'maar u begrijpt waar het om gaat. Gedurende een eclips zouden die tientallen zonnen zichtbaar worden, omdat er geen echt zonlicht zou zijn om ze te overstralen. Omdat ze zo ver weg staan zouden ze klein lijken, als even zovele kleine knikkers. Natuurlijk hebben de Cultisten het over miljoenen Sterren, maar dat is waarschijnlijk overdreven. Er is gewoon niet genoeg plaats in het heelal om er een miljoen zonnen in te plaatsen - tenzij ze elkaar raken.'

Sheerin had met steeds stijgende belangstelling geluisterd. 'Dat idee van u is goed, Beenay. En overdrijving is precies wat er zou gebeuren. Onze gedachten kunnen, zoals u waarschijnlijk weet, geen getallen groter dan vijf direct bevatten; daarboven is er alleen het begrip "veel". Een tiental zou zonder meer een miljoen kunnen worden. Een verdomd goed idee.'

'En ik heb nog een vernuftig ideetje,' zei Beenay. 'Hebt u er ooit over nagedacht hoe simpel het probleem van de gravitatie zou zijn als je een stelsel had dat eenvoudig genoeg was? Veronderstel dat je een heelal had waarin een planeet was met maar één zon. De planeet zou zich in een perfecte ellips bewegen, en de ware aard van de gravitatiekracht zou zo duidelijk zijn dat hij als een aanvaarde stelling aangenomen zou kunnen worden. De astronomen op zo'n planeet zouden waarschijnlijk zelfs al de gravitatie als uitgangspunt hebben voordat ze de telescoop uitvonden. Observatie met het blote oog zou al genoeg zijn.'

'Maar zou zo'n stelsel dynamisch stabiel zijn?' vroeg Sheerin bedenkelijk.

'Zeker wel! Het wordt het "twee lichamen"-geval genoemd. Wiskundig is het helemaal uitgewerkt, maar ik stel belang in wat het filosofisch bezien inhoudt.'

'Het is iets leuks om over na te denken,' gaf Sheerin toe, 'als een aardig theoretisch iets - zoals een ideaal gas, of het absolute nulpunt.'

'De tegenstrijdigheid is natuurlijk,' vervolgde Beenay, 'dat leven op zo'n planeet onmogelijk zou zijn. Hij zou niet genoeg warmte en licht krijgen, en als hij om zijn as zou draaien zou er iedere halve dag totale duisternis zijn. Je kunt niet verwachten dat leven - dat fundamenteel afhankelijk is van licht - zich onder die omstandigheden zou ontwikkelen. Trouwens...'

Sheerins stoel viel achterover toen hij overeind sprong, en ruw interrumpeerde: 'Aton heeft de lichten tevoorschijn gehaald.'

Beenay zei: 'Hmm,' draaide zich om en keek, half en half over zijn schouder in zichtbare opluchting grijnzend.

Aton koesterde zes staven in zijn arm, ongeveer dertig centimeter lang en twee centimeter dik. Hij keek woedend over ze heen naar de verzamelde leden van de staf.

'Ga weer aan het werk, allemaal. Sheerin, kom hier om me te helpen.'

Sheerin liep naar de oude man, en getweeën zetten ze in uiterste stilte de staven op hun plaats in geïmproviseerde metalen houders die aan de muren hingen.

Met het voorkomen van iemand die het allerheiligste van een religieus ritueel volvoert streek Sheerin een grote, lompe lucifer tot sputterend leven en overhandigde die aan Aton, die het vlammetje bij het boveneind van een van de staven hield.

Daar aarzelde het even, speelde doelloos rond de top, tot een plotselinge, knapperende helle vlam Atons gerimpelde gezicht sterk deed oplichten. Hij trok de lucifer terug, en een spontaan gejuich liet de vensters rinkelen.

Aan de bovenkant van de staaf flakkerde een vijftien centimeter hoge vlam! Stuk voor stuk werden de overige staven aangestoken, tot zes afzonderlijke vlammen de achterkant van de kamer geel kleurden.

Het licht was zwak, zelfs zwakker dan het ijle zonlicht. De vlammen dwarrelden dol in het rond, veroorzaakten als dronken waggelende schaduwen. De fakkels rookten hels, en roken als een mislukte dag in de keuken. Maar ze straalden geel licht uit.

Er ging iets uit van geel licht, na vier uren van een sombere, steeds zwakker wordende Bèta. Zelfs Latimer had opgekeken uit zijn boek en zette van verbazing grote ogen op.

Sheerin verwarmde zijn handen aan de dichtstbijzijnde, zonder te letten op het roet dat er zich als een fijn, grijs poeder op verzamelde, en mompelde in vervoering in zichzelf. 'Prachtig! Prachtig! Ik ben me er nooit zo van bewust geweest wat een schitterende kleur geel is.'

Maar Theremon bekeek de fakkels met achterdocht. Hij trok zijn neus op voor de ranzige geur en zei: 'Wat zijn dat voor dingen?'

'Hout,' zei Sheerin kortaf.

'O nee, dat zijn ze niet. Ze branden niet. De bovenste paar centimeters zijn verkoold en de vlam blijft gewoon uit het niets opschieten.'

'Dat is het mooie ervan. Dit is een echt doelmatig kunstlicht-mechanisme. We hebben er een paar honderd van gemaakt, maar de meeste zijn natuurlijk naar de Schuilplaats gegaan.' Hij draaide zich om en veegde zijn zwart geworden handen af met zijn zakdoek. 'Kijk, je neemt de stevige kern van de gewone zegge, laat het door en door drogen, en drenken in dierlijk vet. Dan steek je het in brand en het vet verbrandt, langzamerhand. Deze fakkels brandden onafgebroken een half uur. Vernuftig, niet? Het werd ontwikkeld door een van onze eigen jonge mannen van de universiteit van Saro.'

Na de tijdelijke opschudding was het rustig geworden in de koepel. Latimer had zijn stoel direct onder een fakkel gezet en ging door met lezen; zijn lippen bewogen bij het monotone opzeggen van de aanroeping der Sterren. Beenay was weer verdwenen naar zijn camera's, en Theremon maakte van de gelegenheid gebruik zijn aantekeningen aan te vullen voor het artikel dat hij de volgende dag voor het Saro's Nieuwsblad zou schrijven - een handelwijze die hij de laatste twee uren gevolgd had op een volledig methodische, volledig plichtsgetrouwe en, waar hij zich goed van bewust was, volledig zinloze manier.

Maar, zoals de geamuseerde glinstering in Sheerins ogen aanduidde, nam het nauwgezet maken van aantekeningen zijn gedachten met iets anders in beslag dan met het feit dat de hemel geleidelijk een angstwekkende purperrode kleur aannam, alsof hij één reusachtige, vers geschilderde biet was; en op die manier zinvol was.

Op de een of andere manier voelde de atmosfeer steeds dichter aan. De schemering drong de kamer binnen als iets tastbaars, en de dansende cirkel van het gele licht rond de fakkels stak steeds scherper af tegen de groeiende grauwheid erachter. Er was de geur van de rook en er klonken lichte knisperende geluiden die de brandende fakkels maakten; de gedempte stappen van een van de mannen die aarzelend op de tenen om de tafel heenliep waar hij aan werkte; af en toe de ingehouden adem van iemand die probeerde zijn kalmte te bewaren in een wereld die zich in de schaduw terugtrok.

Het was Theremon die als eerste het lawaai van buiten hoorde. Het was een vage, ongeordende indruk van geluid dat onopgemerkt zou zijn gebleven als er in de koepel geen doodse stilte had overheerst.

De stilte werd aan flarden gescheurd door zijn ontstelde kreet: 'Sheerin!'

Het werk werd gestaakt! De psycholoog stond in een oogwenk naast hem.

Aton voegde zich bij hem. Zelfs Yimot 70, hoog achterover in zijn leunstoeltje achter het oculair van de enorme zonnetelescoop, onderbrak zijn werk en keek naar beneden.

Buiten was Bèta nog maar een smeulende splinter, die éen laatste wanhopige blik op Lagash wierp. De oostelijke horizon, in de richting van de stad, was in Duisternis gehuld, en de weg van Saro naar de sterrenwacht was een matrood lint dat aan beide zijden werd omzoomd door beboste terreinen, waarvan de bomen op de een of andere manier hun individualiteit verloren hadden, en tot één samenhangende schimachtige massa waren versmolten.

Maar het was de verkeersweg zelf die de aandacht gevangen hield, want erlangs drong een andere, en oneindig dreigende, schimachtige massa naar voren.

'De dollemannen uit de stad!' riep Aton met overslaande stem uit. 'Ze zijn in aantocht!'

'Hoe lang duurt het nog voordat de totaliteit plaatsvindt?' wilde Sheerin wezen.

'Vijftien minuten, maar ... maar ze zullen hier in vijf minuten zijn.'

'Dat geeft niet, hou de mannen aan het werk. Wij houden ze tegen. Dit hier is gebouwd als een fort. Aton, hou onze jonge Cultist in de gaten, alleen tot heil. Theremon, kom met me mee.'

Sheerin was de deur uit, en Theremon zat hem op de hielen. De trappen strekten zich naar beneden uit in nauwe, cirkelvormige bochten rond de centrale schacht, en vervaagden in een donkere en sombere grauwheid.

De eerste impuls van hun ren had hen vijftien meter lager gebracht, zodat het zwakke, flakkerende geel vanuit de geopende deur van de koepel was verdwenen, en zowel van boven als van beneden dezelfde donkere schaduw op hen drukte.

Sheerin hield stil, en zijn mollige hand greep naar zijn borst. Zijn ogen puilden uit en zijn stem klonk als een droog gekuch. 'Ik kan niet... ademen ... Ga zelf.. . naar beneden. Sluit alle deuren ...'

Theremon liep enkele trappen af, en draaide zich toen om. 'Wacht! Kunt u het een paar minuten uithouden?' Hij hijgde zelf ook. De lucht ging als stroop in en uit zijn longen, en er was een kleine kiem van schreeuwende paniek in zijn geest bij de gedachte dat hij alleen zijn weg naar beneden zou moeten zoeken in de geheimzinnige Duisternis.

Theremon was, goed beschouwd, bang in het donker!

'Blijf hier,' zei hij. 'Ik ben zo terug.' Hij stormde met twee treden tegelijk omhoog, met bonzend hart - niet alleen door de inspanning - tuimelde de koepel binnen en rukte een fakkel uit zijn houder. Die stonk, en de rook deed zijn ogen pijn tot hij bijna blind was, maar hij greep de fakkel alsof hij hem uit vreugde wilde kussen; de vlam stroomde naar achteren toen hij de trappen afvloog.

Sheerin opende zijn ogen en kreunde toen Theremon zich over hem heen boog. Theremon schudde hem ruw. 'Kom op, beheers u. We hebben licht.'

Hij hield de fakkel zo hoog mogelijk en zocht, terwijl hij de wankelende psycholoog aan een elleboog ondersteunde, zijn weg naar beneden in het midden van de beschermende cirkel van de verlichting.

'Hier,' zei hij kortaf, en gaf de fakkel aan Sheerin. 'U kunt hén daarbuiten horen.'

En dat konden ze. Flauwe flarden van schorre, zinloze kreten.

Maar Sheerin had gelijk; de sterrenwacht was als een fort gebouwd. Opgetrokken in de vorige eeuw, toen de Neo-Gavottiaanse bouwstijl op zijn lelijkste hoogtepunt was, was het meer sterk en duurzaam dan fraai.

De vensters waren beschermd door traliewerken van centimetersdikke ijzeren staven die diep in de betonnen vensterbanken verzonken waren. De muren waren van massief metselwerk dat een aardbeving doorstaan zou hebben, en de voordeur was een reusachtige, met ijzer versterkte eiken plaat. Theremon schoof aan de grendels, en die gleden met een doffe klik dicht.

Aan het andere eind van de gang vloekte Sheerin slapjes. Hij wees naar het slot van de achterdeur dat netjes met een koevoet onbruikbaar was gemaakt.

'Zo moet Latimer binnen zijn gekomen,' zei hij.

'Nou, blijf daar niet zo staan,' riep Theremon ongeduldig. 'Help mee het meubilair hierheen te slepen - en hou die fakkel uit mijn ogen. Ik sterf van de rook.'

Terwijl hij sprak, zette hij de zware tafel overeind tegen de deur, en in twee minuten hadden ze een barricade opgeworpen die niet erg mooi was maar wel stevig.

Ergens, ver weg, konden ze zwak het gebeuk van blote vuisten op de deur horen; en het gillen en schreeuwen van buiten klonk als iets onwerkelijks.

Die bende was uit Saro vertrokken met slechts twee dingen in gedachte: het verkrijgen van Cultische zaligmaking door de sterrenwacht te vernietigen, en een angst die ze dol maakte en op dat éne na verlamde. Er was geen tijd om aan terreinwagens te denken, of aan leiderschap, of zelfs aan organisatie. Ze begaven zich te voet naar de sterrenwacht en vielen met blote handen aan.

En nu ze daar waren, flikkerde de laatste glans van Bèta, de laatste robijnrode druppel vuur over een mensheid die alleen nog een volslagen, algemene angst bezat!

Theremon kreunde: 'Laten we teruggaan naar de koepel!'

In de koepel was alleen Yimot, achter zijn zonnetelescoop, op zijn plaats gebleven. De overigen hadden zich rond de camera's gegroepeerd, en Beenay gaf zijn opdrachten met een schorre, gespannen stem.

'Begrijp het goed, allemaal. Ik fotografeer Bèta vlak voor de totaliteit en verwissel de plaat. Dan blijft er één van u voor elke camera over. U weet alles van... van belichtingstijden...'

Er was een ademloos gemompel van instemming.

Beenay streek met een hand over zijn ogen. 'Branden de fakkels nog? Laat maar, ik zie ze!' Hij leunde zwaar tegen de rug van een stoel. 'Onthou nou goed dat u niet... niet probeert uit te kijken naar goede opnamen. Verspil geen tijd door te proberen t-twee sterren tegelijk in het beeld te krijgen. Eén is genoeg. En... als u zich niet goed gaat voelen, ga dan van de camera weg.'

Bij de deur fluisterde Sheerin tegen Theremon: 'Breng me naar Aton, ik zie hem niet.'

De krantenman antwoordde niet direct. De vage gestalten van de astronomen schommelden en werden wazig, en de fakkels boven hen waren nog maar gele vlekken geworden.

'Het is donker,' zei hij klagend.

Sheerin strekte zijn hand uit. 'Aton.' Hij strompelde naar voren. 'Aton!'

Theremon stapte achter hem aan en greep zijn arm. 'Wacht, ik breng u erheen.' Op de eun of andere manier vond hij zijn weg door de kamer. Hij sloot zijn ogen tegen de Duisternis en zijn geest tegen de chaos die erin heerste.

Niemand hoorde hen of besteedde aandacht aan hen. Sheerin stommelde tegen de muur. 'Aton!'

De psycholoog voelde bevende handen die hem aanraakten, zich toen terugtrokken, en een stem die mompelde: 'Bent u dat, Sheerin?'

'Aton!' Hij spande zich in normaal adem te halen. 'Maak u niet bezorgd over de bende. Het gebouw zal ze tegenhouden.'

Latimer, de Cultist, kwam overeind, en zijn gezicht verwrong zich in wanhoop. Zijn woord was verpand, en het te verbreken zou zijn ziel in dodelijk gevaar brengen. En toch, dat woord was hem afgedwongen en niet uit vrije wil gegeven. De Sterren zouden spoedig komen! Hij kon niet lijdelijk toezien en toestaan... En toch was zijn woord verpand.

Beenay's gezicht gloeide zwak op toen hij omhoog keek naar Bèta's laatste straal, en Latimer, die hem over zijn camera zag buigen, nam zijn besluit. Zijn nagels sneden in het vlees van zijn handpalmen toen hij zich schrap zette.

Hij waggelde als een waanzinnige toen hij zijn aanloop begon. Vóór hem waren niets dan schaduwen; en zelfs de vloer onder zijn voeten miste wezenlijkheid. En toen sprong iemand op hem af en hij viel neer met klauwende vingers om zijn keel.

Hij vouwde zijn knie dubbel en porde die met kracht in zijn aanvaller. 'Laat me opstaan of ik vermoord je.'

Theremon gaf een scherpe schreeuw en mompelde door een verblindend waas van pijn heen: 'Jij verraderlijk onderkruipsel!'

De krantenman scheen zich van alles tegelijk bewust te zijn. Hij hoorde Beenay krakend zeggen: 'Ik heb het. Naar uw camera's, mannen!' en toen kwam de vreemde gewaarwording dat het laatste straaltje zonlicht dunner was geworden en verdween.

Tegelijkertijd hoorde hij één laatste verstikkend gesnak van Beenay, en een eigenaardige kreet van Sheerin, een hysterisch gegiechel dat raspend afbrak - en een plotselinge stilte, een vreemde, doodse stilte van buiten.

En Latimer was slap geworden terwijl hij zijn greep op hem losser maakte. Theremon tuurde in de ogen van de Cultist en zag hoe wezenloos die waren, omhoog staarden, en het zwakke geel van de fakkels weerspiegelden. Hij zag schuimbelletjes op Latimers lippen en hoorde een laag en dierlijk gejank uit zijn keel komen.

Langzaam, verlamd door angst, verhief hij zich op één arm en draaide zijn ogen naar de bloedstollende zwartheid van het raam.

Erdoor schenen de Sterren!

Niet de armzalige zesendertighonderd die op Aarde met het blote oog zichtbaar zijn; Lagash bevond zich in het midden van een reusachtige sterrenhoop. Dertigduizend machtige zonnen schenen neer met een zielsverzengende pracht die in haar afschuwelijke onverschilligheid nog angstaanjagender was dan de bijtende wind die over de koude, verschrikkelijk verbleekte wereld huiverde.

Theremon stond wankelend op, zijn keel trok samen tot stikkens toe, alle spieren van zijn lichaam krampten van verschrikking en pure angst met een hevigheid die niet meer te verdragen was. Hij was gek aan het worden en wist het zelf, en ergens diep in zijn innerlijk schreeuwde nog een beetje geestelijke gezondheid, worstelde om de hopeloze vloed van zwarte verschrikking af te weren. Het was meer dan afschuwelijk gek te worden en te weten dat je gek werd - te weten dat je even later lichamelijk hier zou zijn en dat toch het echte wezen dood zou zijn, verdronken in de zwarte krankzinnigheid. Want dit was de Duisternis - de Duisternis en de Koude en de Ondergang. De heldere muren van het heelal waren gebroken en hun afschuwelijke brokstukken vielen naar beneden om hem te verpletteren en uit te knijpen en te vernietigen.

Hij verdrong iemand die op handen en voeten kroop, maar struikelde op de een of andere manier over hem. Met zijn handen rond zijn gemartelde keel geklemd, hinkte hij naar het vuur van de fakkels dat zijn hele waanbeeld vervulde.

'Licht!' schreeuwde hij.

Ergens was Aton aan het huilen, hij jammerde als een verschrikkelijk beangstigd kind. 'Sterren - al die Sterren - dat wisten we helemaal niet. We wisten niets. We dachten dat zes sterren in een heelal iets is dat de Sterren niet opmerkten is de Duisternis voor altijd en eeuwig en de muren storten in en we wisten niet dat we niet konden weten en alles ...'

Iemand graaide naar een fakkel, en die viel en doofde uit. Op hetzelfde moment sprong de afschuwelijke pracht van de Sterren dichter op hen af.

Aan de horizon, buiten het raam, begon in de richting van Saro een rode gloed te groeien die steeds helderder werd, en niet de gloed van een zon was.

De lange nacht was weer gekomen.

Een mooie dag voor een wandeling

Op 12 april 2117 depolariseerde om onbekende redenen het afremklepje van de spanningsmodulator in de Deur die toebehoorde aan mevrouw Richard Hanshaw. Tengevolge hiervan liep voor mevrouw Hanshaw de hele dag in het honderd en vertoonden zich bij haar zoon, Richard Jr, de eerste symptomen van zijn vreemde neurose.

Het was er niet een van het soort dat men gewoonlijk in handboeken aantreft en de jonge Richard gedroeg zich in de meeste opzichten dan ook zoals een welopgevoede jongen van twaalf jaar in gegoede omstandigheden zich behoorde te gedragen.

En toch kon Richard Hanshaw Jr zich na de twaalfde april slechts met de grootste moeite er toe brengen door een Deur te gaan.

Natuurlijk had mevrouw Hanshaw van dit alles, op dezelfde twaalfde april, van tevoren geen weet. Ze werd des morgens (een heel gewone morgen overigens) wakker op 't moment dat haar mekkano zachtjes haar kamer binnenschuifelde met een klein dienblad waarop een kop koffie. Mevrouw Hanshaw was van plan tegen de middag naar New York te gaan, maar eerst moesten nog verscheidene dingen aan kant die niet volledig toevertrouwd konden worden aan de mekkano en daarom stapte ze dus, na een of twee teugjes van de koffie gedronken te hebben, uit haar bed.

De mekkano gleed achteruit, zich geruisloos voortbewegend langs het diamagnetische veld dat zijn langgerekte lichaam ongeveer één centimeter boven de vloer hield en zweefde terug naar de keuken, waar zijn eenvoudige denkapparaat ondanks de simpelheid van het mechanisme heel goed met de juiste knoppen van de diverse gebruiksvoorwerpen wist om te springen, zodat een verantwoord ontbijt werd samengesteld.

Nadat mevrouw Hanshaw de gebruikelijke sentimentele blik op de kubograaf van haar overleden echtgenoot had geworpen, doorliep ze met een gevoel van welbehagen de diverse fases van haar morgenritueel. Aan de andere kant van de hal kon ze haar zoon horen, die zijn rituelen afraffelde, maar ze wist dat ze niet tussenbeide hoefde te komen. De mekkano was afgericht om er op toe te zien dat hij onder de douche ging, schone kleren aantrok en een voedzaam ontbijt naar binnen kreeg. De tergodouche die ze het vorig jaar had laten aanleggen waste en droogde zo snel en plezierig dat, ze was er vrijwel zeker van, Dickie ook zonder toezicht zich wel gewassen zou hebben.

Op een morgen als deze, wanneer ze een drukke dag voor de boeg had, vond ze het niet nodig meer dan een vluchtige blik over de wangen van de jongen te laten gaan voor hij het huis verliet. Ze hoorde het zachte geklingel dat de mekkano uitzond om aan te geven dat het tijd werd om naar school te gaan, waarna ze met de elektrische luchtstroomlift naar de benedenverdieping zweefde (de stijl van haar kapsel voor vandaag nog maar schetsmatig aangebracht) om haar moederlijke plicht te vervullen.

Ze trof Richard aan bij de Deur, met zijn studeerspoelen en zakprojector bengelend om zijn hals en een diepe frons op zijn voorhoofd.

'Zeg, mams,' zei hij, naar haar opkijkend, 'ik draaide de schoolcoördinaten maar er gebeurde niets.'

Bijna automatisch zei ze: 'Onzin, Dickie, daar heb ik nog nooit van gehoord.'

'Wel, probeert u het dan eens.'

Mevrouw Hanshaw probeerde het, verschillende malen zelfs. Vreemd, de schoolDeur stond altijd op algemene receptie. Ze probeerde het met andere coördinaten. De Deuren van haar kennissen mochten dan al niet op ontvangst staan, er zou tenminste een signaal gegeven worden en dan kon ze het uitleggen.

Maar er gebeurde totaal niets. De Deur bleef een ongeactiveerde, grijze versperring ondanks al haar manipulaties. Het was nu wel duidelijk dat er iets aan de Deur haperde - en dat vijf maanden na de jaarlijkse herfstinspectie van de maatschappij.

Ze was er beslist boos over.

En natuurlijk moest zoiets net gebeuren op een dag dat ze zoveel plannen had gemaakt. Met enige spijt bedacht ze dat ze een maand tevoren besloten had geen tweede Deur te laten aanleggen omdat het een onnodige uitgave was. Hoe kon ze ook weten dat deuren tegenwoordig zulke prullen waren?

Woedend liep ze naar de visifoon en zei tegen Richard: 'Ga jij maar over de weg naar de Williamsons, Dickie, en vraag of je hun Deur mag gebruiken.'

Ironischerwijze, gezien de latere verwikkelingen, stribbelde Dickie tegen. 'Ach, mam, daar word ik helemaal vuil van. Kan ik niet beter thuisblijven tot de Deur weer gemaakt is?'

En eveneens ironischerwijze drong mevrouw Hanshaw aan. Met haar vinger op het combinatiebord van de visifoon, antwoordde ze: 'Je zult niet vuil worden als je flexies om je schoenen doet. En vergeet niet om je goed af te borstelen voor je het huis van de Williamsons binnengaat.'

'Maar, gò ...'

'Niet tegensputteren, Dickie. Je hoort op school te zijn. En ga nu maar gauw, anders kom je nog te laat.'

De mekkano, een modern, snel reagerend model, stond reeds voor Richard met flexies in zijn ene uitsteeksel.

Richard trok de doorzichtige plastic hoezen over zijn schoenen en liep met duidelijke tegenzin de hal door. 'Ik weet niet eens hoe ik met dit ding moet omgaan, mam.'

'Gewoon de knop indrukken,' riep mevrouw Hanshaw. 'Die rode knop daar. Waar Nooduitgang op staat. En treuzel nu niet langer. Moet de mekkano je soms wegbrengen?'

'Gò, nee,' riep hij knorrig terug, 'denkt u dat ik een baby ben? Gò!' Zijn gemopper werd besloten met het hard dichtslaan van de deur.

Met vliegende vingers sloeg mevrouw Hanshaw de verlangde combinatie aan op het visifoonbord en dacht na over wat ze de maatschappij zou zeggen.

Binnen een half uur was Joe Bloom, een redelijk verstandige jongeman, die de school voor technologie doorlopen had met een aanvullende cursus in krachtveldmechanica, bij het huis van de Hanshaws. Hij was heus wel competent, hoewel mevrouw Hanshaw zijn jeugd met diep wantrouwen beschouwde.

Ze opende het beweegbare huispaneel bij het eerste signaal dat hij gaf en zag hem staan terwijl hij nog bezig was het stof van de openlucht van zich af te borstelen. Hij trok de flexies van zijn schoenen en legde ze naast zich neer. Mevrouw Hanshaw sloot het huispaneel voor het flitsende rauwe zonlicht. Ze betrapte zich er op dat ze, heel onredelijk, de hoop koesterde dat hij het stap-voor-stap voettochtje van de publieke Deur naar haar huis heel onplezierig had gevonden. Of dat de publieke Deur zelf misschien buiten werking was geweest, zodat de jongeman zijn gereedschappen zelfs verder dan het voorgeschreven maximum van tweehonderd meter had moeten sjouwen. Ze wilde dat de Maatschappij, of tenminste haar vertegenwoordigers, een beetje zouden lijden. Het zou hun aan den lijve doen ondervinden wat het was een defecte Deur te hebben.

Maar hij scheen opgewekt en allerminst uit het lood geslagen, toen hij zei: 'Goedemorgen, mevrouw. Ik kom naar uw Deur kijken.'

'Ik ben blij dat er tenminste iemand gekomen is,' zei mevrouw Hanshaw ondankbaar. 'Mijn dag is nu toch verknoeid.'

'Het spijt me, mevrouw. Maar wat is er aan de hand?'

'Hij doet het gewoon niet. Er gebeurt helemaal niets wanneer je de coördinaten aanslaat,' zei mevrouw Hanshaw. 'En geen enkele waarschuwing dat er iets aan mankeerde. Ik was genoodzaakt mijn zoon naar de buren te sturen door dat - dat ding.'

Ze wees naar de ingang waardoor de reparateur binnengekomen was.

Hij glimlachte en sprak vanuit de zelfbewuste wijsheid van zijn gespecialiseerd zijn in Deuren: 'Dat is ook een deur, mevrouw. Alleen schrijf je dit soort niet met een hoofdletter. Het is zoiets als een handdeur. Vroeger was het de enige soort die ze hadden.'

'Wel, hij werkt tenminste. Mijn jongen was verplicht naar buiten te gaan, in het vuil en de ziektekiemen.'

'Het is vandaag heus niet zo kwaad buiten, mevrouw,' zei hij, met het air van een connoisseur die, door zijn beroep gedwongen, bijna iedere dag even in de buitenlucht vertoeft. 'Soms is het inderdaad erg onaangenaam. Maar ik veronderstel dat u uw Deur gerepareerd wilt hebben en daarom zal ik maar eens aan de slag gaan.' Hij ging op de vloer zitten, opende de grote gereedschapskist die hij met zich meegebracht had en had binnen een halve minuut, met behulp van een scherpgepunte demagnetiseerder, het controlebord verwijderd en een klein warnet van vitale draden blootgelegd. Hij floot voor zich heen toen hij de fijne elektroden van de veldanalysator op de verschillende plaatsen hield en de gedragingen van de heen en weerschietende naalden op de wijzerplaten in het oog hield. Mevrouw Hanshaw keek met de armen over elkaar toe.

Eindelijk zei hij: 'Ha, hier hebben we iets,' en trok met een snelle draai het afremklepje los.

Hij tikte er op met zijn nagel en zei: 'Dit afremklepje is gedepolariseerd, mevrouw. Ziedaar de oorzaak van al uw moeilijkheden.' Hij ging met zijn vinger langs de kleine vakjes in zijn gereedschapskist en lichtte er een duplicaat uit van het voorwerp dat hij zojuist uit het deurmechanisme had gehaald. 'Deze dingen geven het soms ineens op. Je kunt het nooit van tevoren zeggen.' Hij sloeg een proef-combinatie aan, maakte deze ongedaan en zocht een andere.

En beide keren ging het matte grijs van de Deur over in een diep, fluweelachtig zwart. Hij zei: 'Wilt u hier tekenen, mevrouw en wilt u er uw registratienummer ook bijzetten? Dank u, mevrouw.'

Hij sloeg nu een andere combinatie aan, die van zijn fabriek, en stapte na beleefd met zijn vinger tegen zijn voorhoofd getikt te hebben door de Deur. Toen zijn lichaam de zwarte rechthoek binnenging, werd het scherp afgesneden. Al minder en minder bleef er van hem over tot het hoekje van zijn gereedschapskist het laatste was dat zichtbaar was. Eén seconde nadat hij er in zijn geheel doorgegaan was, herkreeg de Deur zijn matgrijze kleur.

Een half uur later, toen mevrouw Hanshaw eindelijk haar onderbroken bezigheden had beëindigd en nog namokte over de ramp van vanmorgen, zoemde de visifoon en begonnen de eigenlijke moeilijkheden.

Juffrouw Elizabeth Robbins was overstuur. De kleine Dick Hanshaw was altijd een gewillige leerling geweest en ze had weinig zin om hem te rapporteren. En toch, zei ze tegen zichzelf, toch doet hij beslist vreemd. Ze zou er met zijn moeder over praten, niet met het schoolhoofd.

Ze slipte er tijdens het vrij studeren tussenuit om te visifoneren en liet de klas over aan het toezicht van een leerling. Ze zocht de juiste combinatie en trof zich bijna op hetzelfde moment aan tegenover het knappe, ietwat groot uitgevallen hoofd van mevrouw Hanshaw. Juffrouw Robbins kromp in elkaar, maar het was te laat om terug te kunnen trekken. Bedeesd zei ze: 'Mevrouw Hanshaw, ik ben juffrouw Robbins.' Haar stem schoot aan het einde van de zin de hoogte in.

Mevrouw Hanshaw keek haar ongeïnteresseerd aan en zei toen: 'De onderwijzeres van Richard?' Ook haar stem ging de hoogte in.

'Ja. Ik wilde u spreken, mevrouw Hanshaw,' zei juffrouw Robbins maar direct op de man af, 'om u te vertellen dat Dick vanmorgen veel te laat op school gekomen is.'

'Te laat? Maar dat is niet mogelijk. Ik heb hem zelf weg zien gaan.'

Juffrouw Robbins keek ontsteld. Ze zei: 'U bedoelt dat u zelf gezien hebt dat hij door de Deur ging?'

Mevrouw Hanshaw antwoordde vlug: 'Nee, dat niet. Onze Deur was tijdelijk buiten werking. Ik heb hem naar de buren gestuurd en hun Deur heeft hij gebruikt.'

'Bent u daar zeker van?'

'Natuurlijk ben ik daar zeker van. Ik zou er tegenover u niet om liegen.'

'Nee, nee, mevrouw Hanshaw, zo bedoel ik het helemaal niet. Ik meende te zeggen: bent u er zeker van dat hij de weg naar de buren gevonden heeft? Misschien is hij wel verdwaald.'

'Dat is belachelijk. We hebben thuis de kaarten met de plattegrond er op en ik weet zeker dat Richard van ieder huis in District A-3 weet waar het ligt.' Daarna met de heimelijke trots van iemand die zich bewust is wat haar toekomt, voegde ze er aan toe: 'Niet dat hij het ooit hoeft te weten, natuurlijk niet. Het enige dat werkelijk nodig is zijn de coördinaten.'

Juffrouw Robbins, die afkomstig was uit een gezin dat altijd sterk op het gebruik van Deuren had moeten bezuinigen, gezien de hoge prijs van de stroom en die toen ze allang geen kind meer was, nog altijd te voet boodschappen had moeten doen, haatte deze trots. Ze zei met vaste stem: 'Wel mevrouw Hanshaw, ik vrees dat Dick geen gebruik heeft gemaakt van de Deur van uw buren. Hij kwam meer dan een uur te laat op school aan en zoals zijn flexies eruit zagen was het wel duidelijk dat hij kriskras door het land had gezworven. Er zat modder aan.'

'Modder?' herhaalde mevrouw Hanshaw. 'Wat zei hij dan? Wat was zijn excuus?'

Juffrouw Robbins kon er niets aan doen, maar ze verkneukelde zich een beetje bij het zien van de ontsteltenis der andere vrouw. Ze zei: 'Hij wilde er niet over praten. Om u de waarheid te zeggen, mevrouw Hanshaw, ik geloof dat Dick ziek is. Dit is het, waar ik u over wilde spreken. Misschien dat u een doktersonderzoek gewenst acht.'

'Heeft hij verhoging?' De stem van de moeder klonk schel.

'O nee, dat niet. Ik bedoel niet lichamelijk ziek. Het is meer zijn houding en de vreemde blik in zijn ogen.' Ze aarzelde en zei toen, terwijl ze zich zo voorzichtig mogelijk trachtte uit te drukken: 'Ik dacht dat misschien een routineonderzoek met een psychologische sonde...'

Ze kreeg geen gelegenheid de zin af te maken. Met een ijskoude stem en een lach zo hard als haar standing het haar permitteerde, zei mevrouw Hanshaw: 'Bedoelt u hiermee dat Richard neurotisch is?'

'O, zeker niet, mevrouw Hanshaw, maar...'

'In ieder geval klonk het zo. Het idee! Hij is altijd volkomen gezond geweest. Ik zal er met hem over praten zodra hij thuiskomt. Ik ben er van overtuigd dat hij mij een volkomen normale verklaring kan geven.'

De verbinding werd abrupt verbroken en juffrouw Robbins voelde zich gekwetst en uiterst verongelijkt. Het enige wat ze tenslotte had willen doen was helpen en voldoen aan wat ze als een plicht beschouwde tegenover haar leerlingen.

Ze haastte zich, na een blik geworpen te hebben op de metalen wandklok, terug naar het klaslokaal. De periode van zelfstudie liep ten einde. Aan de orde was Engels opstel.

Maar haar gedachten waren niet voor honderd procent bij Engels opstel. Werktuiglijk liet ze de leerlingen een gedeelte uit hun literaire creaties voorlezen. En zo nu en dan drukte ze op de knop om het gelezene op de band op te nemen, waarna ze het in de kleine vocalisator liet afdraaien om de leerlingen te laten horen hoe Engels behoorde gelezen te worden.

Zoals gewoonlijk, droop de mechanische stem van de vocalisator van perfectie, maar miste, evenzeer als gewoonlijk, karakter. Ze vroeg zich wel eens af of het niet onjuist was de leerlingen een gesproken taal bij te brengen waaruit alle individualiteit verbannen was en die afgestemd was op het doorsnee-accent en de doorsnee-intonatie van de massa.

Vandaag echter, kwam deze gedachte niet in haar op, want ze hield Richard Hanshaw in het oog. Hij zat stil op zijn plaats, onverschillig voor zijn omgeving. Hij ging helemaal op in zichzelf en was beslist niet dezelfde jongen van voorheen. Het was overduidelijk voor haar dat hij vanmorgen de een of andere ongewone ervaring had opgedaan en ze had inderdaad goed gedaan door de moeder te visifoneren, hoewel ze misschien niet die opmerking over een psychologische sonde had moeten maken. Toch kwam het veel voor vandaag de dag. De meest uiteenlopende mensen ondergingen een sonde. Niemand hoefde zich daarvoor te schamen. Of eigenlijk, niemand zou zich moeten schamen.

Tenslotte noemde ze Richards naam. Tweemaal moest ze het doen voor hij reageerde en opstond.

Het algemene onderwerp dat aan de orde was, luidde: 'Als je mocht kiezen uit de ouderwetse voertuigen van vroeger, met welk voertuig zou je dan willen reizen en waarom?' Juffrouw Robbins gaf dit onderwerp ieder semester. Het was zo geschikt omdat er geschiedenis bij te pas kwam. Het dwong de jongemensen na te denken over levenswijzen in vroeger eeuwen.

Ze luisterde nauwlettend, toen Richard Hanshaw zijn verhaal met een eentonige stem oplas.

'Als ik moest kiezen uit de ouwerwetse voertuigen van vroeger,' zei hij, 'dan zou ik het stratosfeervliegtuig kiezen. Zoals alle voertuigen ruist het langzaam maar is schoon. Omdat het in de stratosfeer reist, moet het helemaal afgesloten zijn zodat je geen kans loopt ziektes op te lopen. Als het nacht is ken je de sterren bijna evengoed zien als in een planetarium. Als je naar beneden kijkt ken je de aarde zien net als een landkaart en misschien wolken...' Zo ging hij nog een paar honderd woorden door.

Toen hij klaar was met het oplezen zei ze vriendelijk-opgewekt: 'De uitspraak is ou-d-er-we-t-s, Richard. Niet ouwerwets. Klemtoon op de laatste lettergreep. En je mag niet zeggen ken. Wie in de klas weet wat het moet zijn?'

De klas antwoordde in koor en juffrouw Robbins vervolgde: 'Dat is goed. En wie kan het hele werkwoord zonder fouten opzeggen? Wie?'

En zo ging het door. Tot twaalf uur. Sommige leerlingen bleven eten op school, anderen gingen naar huis. Richard bleef ook over. Het viel juffrouw Robbins op, omdat hij dat gewoonlijk niet deed.

De middag dreef ook voorbij en eindelijk ging de bel. Er ontstond een luid gestommel, hetzelfde als altijd, toen de vijfentwintig jongens en meisjes hun bezittingen bij elkaar gristen en vervolgens op hun gemak in de rij gingen staan.

Juffrouw Robbins klapte in haar handen. 'Voortmaken, kinderen. Kom Zelda, op je plaats.'

'Ik heb mijn bandprikker laten vallen,' zei het meisje met harde, uitdagende stem.

'Nou, pak 'm dan op, pak 'm op. Toe kinderen, een beetje vlug, een beetje vlug.'

Ze drukte op de knop die een deel van de wand deed wegglijden en nu vertoonde zich de grijze neutraliteit van een grote Deur. Het was niet dezelfde Deur waardoor de verschillende leerlingen tussen de middag naar huis plachten te gaan, maar een hypermodern model dat een van de pronkstukken was van deze, bepaald niet van geldmiddelen verstoken, particuliere school.

Behalve dat hij dubbel zo breed was, bezat de Deur een indrukwekkend radarwerk in de vorm van een 'automatische kengetaldetector', die in staat was de Deur op een aantal verschillende coördinaten met gelijke intervallen automatisch af te stellen.

Aan het begin van ieder semester was juffrouw Robbins altijd een hele middag bezig om tezamen met de onderhoudsmonteur het apparaat op de huiscoördinaten van de nieuwe klas af te stellen. Maar dan hoefde ze er goddank, voor de rest van de schoolperiode ook zelden of nooit meer naar om te kijken.

De klas stelde zich in alfabetische volgorde op, eerst de meisjes, daarna de jongens. De Deur werd fluweelachtig zwart. Hester Adams wuifde met haar hand en stapte er doorheen. 'Da-a-g!'

Haar 'dag' werd middenin afgebroken, zoals dit bijna altijd gebeurde. De Deur werd grijs, daarna weer zwart en Theresa Cantrocchi ging er door. Grijs, zwart, Zelda Char-lowicz. Grijs, zwart, Patricia Coombs. Grijs, zwart, Sara May Evans.

De rij werd kleiner naarmate de Deur de kinderen een voor een opslokte en in hun eigen huis deponeerde. Natuurlijk kwam het zo nu en dan voor dat een moeder vergeten had de Deur van het huis bijtijds op algemene receptie te zetten en dan bleef de schoolDeur grijs. Na een volle minuut gewacht te hebben ging de Deur automatisch over op de volgende combinatie; de leerling in kwestie moest dan wachten tot ieder aan de beurt geweest was, waarna de vergeetachtige ouder visifonisch verzocht werd de Deur alsnog af te stellen. Dit was altijd vervelend voor de leerlingen wie het betrof, vooral voor de gevoeligen onder hen, die eruit opmaakten dat er thuis weinig aandacht aan hen geschonken werd en die het zich ernstig aantrokken. Juffrouw Robbins poogde dit de ouders die haar bezochten voortdurend in te prenten, maar het gebeurde op z'n minst ieder semester toch nog een keer.

De meisjes waren er nu allemaal doorheen. John Abramowitz was nu aan de beurt en toen Edwin Byre...

Een andere en vaker voorkomende moeilijkheid was natuurlijk dat een van de jongens of meisjes in de rij van z'n plaats ging. Ze speelden het zelfs klaar onder de scherpste blik van het alziende oog der onderwijzeres, vooral aan het begin van de schoolperiode wanneer de juiste volgorde hun nog niet zo vertrouwd was.

Als dat gebeurde, doken de kinderen bij vijf zes tegelijk op in de verkeerde huizen en moesten ze allemaal teruggezonden worden. Dit veroorzaakte een verwarring die verscheidene minuten kostte en de ouders waren altijd en zonder uitzondering woedend.

Plotseling drong het tot juffrouw Robbins door dat de rij niet verder opschoot. Venijnig zei ze tegen de voorste jongen in de rij: 'Stap er doorheen, Samuel. Waar sta je op te wachten?'

Samuel Jones hief zijn onnozele gezicht naar haar op en zei: 'Het is mijn combinatie niet, juffrouw.'

'Zo, van wie dan wel?' Ongeduldig keek ze de rij langs waar nog vijf jongens stonden. Wie stond er niet op zijn plaats?'

'Dick Hanshaw, juffrouw Robbins.'

'Waar is-ie?'

Een van de andere jongens antwoordde op de irritante zelfingenomen toon die alle kinderen automatisch aanslaan tegenover ouderen die toezicht uitoefenen, wanneer ze de afdwalingen van hun vriendje aanbrengen: 'Hij is weggegaan door de branddeur, juffrouw.'

'Wat?'

De klasDeur sprong op een andere combinatie en Samuel Jones stapte er doorheen. De vier anderen volgden een voor een.

Juffrouw Robbins bevond zich alleen in het klaslokaal. Ze stevende af op de branddeur, een klein paneel dat met de hand bediend werd en dat schuil ging achter een bocht in de muur, zodat het niet het uniforme karakter van het lokaal zou aantasten.

Ze opende de deur op een kier. Hij diende om het gebouw te verlaten in geval van brand, op voorschrift van een anachronistische wet die geen rekening had gehouden met de moderne methoden van automatische brandbestrijding die bij alle publieke gebouwen toegepast werden. Er was niets buiten, maar - dat buiten zelf! Het zonlicht was scherp en er woei een stoffige wind. Juffrouw Robbins sloot de deur. Ze was blij dat ze mevrouw Hanshaw opgeroepen had. Ze had haar plicht gedaan. Het bleek nu wel duidelijk dat er iets niet in orde was met Richard. Ze onderdrukte de impuls opnieuw te foneren.

Mevrouw Hanshaw ging die dag niet naar New York. Ze bleef thuis met een gemengd gevoel van onbehagen en irrationele woede, het laatste dan gericht tegen die onbeschaamde juffrouw Robbins.

Ongeveer een kwartier voor het uitgaan van de school dreef haar bezorgdheid haar naar de Deur. Vorig jaar had ze er een automatische apparatuur op laten aanbrengen die de Deur vijf minuten voor drie afstelde op de coördinaten van de school en die geen verdere aandacht vereiste tot het moment dat Richard thuiskwam. Haar ogen bleven gericht op het trieste grijs van de Deur (waarom kon een nonactief krachtveld niet een andere kleur hebben, een iets levendiger en vrolijker kleur?) en ze wachtte. Haar handen voelden koud aan toen zij ze tegen elkaar perste.

Precies op de juiste seconde werd de Deur zwart, maar er gebeurde niets. De minuten verstreken en nu was Richard over tijd. Toen beslist te laat. Toen veel te laat.

Het was nu kwart voor vier. Mevrouw Hanshaw wist niet wat te doen. In een normaal geval zou ze de school opgeroepen hebben, maar dat kon ze nu niet, nee, daar kon ze zich echt niet toe brengen. Niet nu die onderwijzeres weloverwogen Richards geestelijke gezondheid in twijfel getrokken had. Hoe durfde ze?

Mevrouw Hanshaw liep rusteloos in het rond, stak met bevende vingers een sigaret op om hem onmiddellijk daarop weer uit te drukken. Zou het niet iets heel normaals kunnen zijn? Kon Richard om de een of andere reden niet gewoon na zijn gebleven? Maar dan zou hij het haar zeker van tevoren verteld hebben. Ineens schoot haar iets te binnen; hij wist dat ze van plan was geweest naar New York te gaan en wellicht niet voor 's avonds laat terug te zijn ...

Nee, dan had hij het haar zeker gezegd. Waarom zou ze zichzelf iets wijsmaken?

Haar trots stond op het punt ineen te storten. Straks zou ze de school moeten bellen of misschien wel (ze sloot haar ogen en de tranen welden onder haar wimpers omlaag) de politie.

En toen ze ze weer opende, stond Richard voor haar, met neergeslagen ogen en in een houding die er op wees dat hij klappen verwachtte.

'Dag, mams.'

Haar ongerustheid ging op hetzelfde moment (volgens een procédé alleen aan moeders bekend) over in woede. 'Waar ben je geweest?'

En toen, voor ze het refrein begon af te draaien over zorgeloze, onbesuisde zoons en moeders met een gebroken hart, nam ze het uiterlijk van haar zoon nauwkeuriger op en haar adem stokte van louter afschuw.

Ze zei: 'Je bent in de buitenlucht geweest.'

De zoon keek naar zijn stoffige schoenen (zonder flexies), naar de vuile vegen op zijn handen en polsen en naar de kleine, maar niet weg te denken scheur in zijn bloes. Hij zei: 'Gò, mams, ik wou gewoon eens...' Hij maakte de zin niet af.

Ze zei: 'Is er iets verkeerd gegaan met de schoolDeur?'

'Nee, mams.'

'Weet je wel dat ik ontzettend over je in angst gezeten heb?' Tevergeefs wachtte ze op een antwoord. 'Wel, ik zal je straks onderhanden nemen, jongeman. Eerst ga je in het bad en ieder draadje van wat je aan hebt moet weggegooid worden. Mekkano!'

Maar de mekkano had al op de juiste wijze gereageerd op 'in het bad' en was reeds rustig glijdend op weg naar de badkamer.

'Doe onmiddellijk je schoenen uit,' zei mevrouw Hanshaw, 'en dan opgemarcheerd achter de mekkano aan.'

Richard deed wat hem gezegd werd, deed het met een berusting die een verder protest van de zijde van zijn moeder vrijwel onmogelijk maakte.

Mevrouw Hanshaw pakte de doorweekte schoenen op tussen duim en wijsvinger en liet ze vallen in de vuilniskoker die van ongenoegen vanwege de onverwachte lading zachtjes begon te zoemen. Ze veegde haar handen zorgvuldig af aan een lapje zijdepapier dat ze in de koker naar beneden liet zweven, de schoenen achterna.

Ze at niet samen met Richard, maar liet hem eten in het gezelschap van de mekkano, wat erger was dan geen gezelschap. Dit, dacht ze, zou duidelijk genoeg haar ongenoegen te kennen geven en hem doen inzien dat hij verkeerd had gedaan; ja beter dan wat voor verwijt of welke bestraffing ook. Richard, zei ze keer op keer tegen zichzelf, was een jongen met een gevoelig hart.

Toen het tijd voor hem was om naar bed te gaan, ging ze naar boven om hem welterusten te zeggen.

Ze glimlachte tegen hem en sprak hem zacht en vriendelijk toe. Ze vond dat dat het beste was. Tenslotte had hij zijn straf al ontvangen.

Ze zei: 'En vertel me nu eens, m'n kleine Dickie, wat er vandaag gebeurd is.' Ze had hem zo aangesproken toen hij een baby was en alleen het uitspreken van de naam bewoog haar bijna tot tranen toe.

Maar hij keek de andere kant uit en zijn stem klonk koppig en koud. 'Gewoon. Ik heb geen zin om door die vervelende Deuren te gaan.'

'Maar waarom in 's hemelsnaam niet?'

Hij wreef met zijn handen over het vliesdunne laken (fris, helder, antiseptisch en, natuurlijk, te vernietigen na eenmalig gebruik) en zei: 'Ik heb er een hekel aan.'

'Maar hoe wil je dan naar school gaan, Dickie?'

'Ik zal vroeg opstaan,' mompelde hij.

'Maar er scheelt toch niets aan Deuren?'

'Ik heb er een hekel aan.' Hij keek haar niet één keer aan.

Tot wanhoop gebracht, zei ze: 'Wel, slaap maar lekker en morgen zul je je vast en zeker beter voelen.'

Ze kuste hem en verliet de kamer, automatisch met haar hand door de foto-elektrische straal strijkend en op deze wijze de lichten in de kamer afdimmend.

Maar zelf kon ze die nacht de slaap niet vatten. Wat was de reden dat Dickie plotseling zo'n afkeer had van Deuren? Nooit eerder had hij er zich aan geërgerd. Weliswaar had de Deur 's morgens verstek laten gaan, maar dat zou hem het gebruik er van destemeer moeten doen waarderen.

Dickie gedroeg zich zo onredelijk.

Onredelijk? Dit bracht haar juffrouw Robbins in gedachten en haar diagnose, en de zachte wangen van mevrouw Hanshaw trokken strak weg in het donker en de beslotenheid van haar slaapkamer. Nonsens! De jongen was overstuur en een nachtje goed slapen was de enige therapie die hij nodig had.

Maar toen ze de volgende morgen opstond was haar zoon nergens in het huis te vinden. De mekkano kon niet spreken, maar hij kon vragen beantwoorden met ja en nee door middel van gebarende uitsteeksels en een halve minuut was voor mevrouw Hanshaw meer dan voldoende om te weten te komen dat de jongen een half uur vroeger dan gewoonlijk was opgestaan, haastig onder de douche door was gelopen en het huis uitgerend. Maar niet door de Deur?

Nee - door de deur. Met een kleine 'd'.

Dezelfde dag, des namiddags om drie uur tien, gaf de visifoon van mevrouw Hanshaw een vriendelijk signaal. Mevrouw Hanshaw vermoedde wie het was en toen ze de ontvanger aangezet had, zag ze dat haar vermoeden juist was. Een vlugge blik in de spiegel om te zien of ze er kalm genoeg uitzag na een dag van afwezig zijn en zorgen en daarna haar eigen zender ingeschakeld.

'Wel juffrouw Robbins,' zei ze uit de hoogte.

De onderwijzeres was een tikje buiten adem. Ze zei: 'Mevrouw Hanshaw, Richard heeft tegen mijn verbod in de school verlaten door de branddeur, hij weigerde de gewone Deur te gebruiken. Ik weet niet waar hij heen is gegaan.'

Mevrouw Hanshaw zei, voorzichtig haar woorden kiezend: 'Hij is onderweg naar huis.'

Juffrouw Robbins keek verslagen: 'U keurt het dus goed?'

Met een bleek gezicht maakte mevrouw Hanshaw zich op om de onderwijzeres op haar plaats te zetten. 'Ik geloof niet dat het aan u is kritiek uit te oefenen. Als mijn zoon het verkiest om niet de Deur te gebruiken, dan is dat zijn zaak en de mijne. Ik geloof niet dat er een schoolvoorschrift bestaat dat hem zou kunnen dwingen de Deur te gebruiken, is het niet?' Haar houding suggereerde onomwonden dat, indien dit wel het geval was, zij ervoor zou zorgen dat het voorschrift ongedaan werd gemaakt.

Juffrouw Robbins kreeg een kleur en had nog net de tijd om een korte opmerking te plaatsen voor het contact verbroken werd. Ze zei: 'Als ik u was zou ik hem laten onderzoeken. Dat zou ik.'

Mevrouw Hanshaw bleef een tijdlang onbeweeglijk staan en staarde met wezenloze ogen naar de kwartsiniumplaat. Haar familiezin deed haar een ogenblik krachtig partij kiezen voor Richard. Waarom zou hij ook de Deur gebruiken als hij er geen zin in had? En toen ging ze zitten wachten, terwijl haar trots een strijd op leven en dood voerde met de knagende angst dat er toch iets mis zou zijn met Richard.

Hij kwam thuis met een uitdagende uitdrukking op zijn gezicht, maar zijn moeder liep hem, na haar laatste beetje zelfcontrole verzameld te hebben, tegemoet alsof er niets aan de hand was.

Weken achtereen volgde ze deze politiek. Het heeft niets te betekenen, zei ze tegen zichzelf. Het is maar een gril. Hij zal er wel aan ontgroeien. Maar het groeide uit tot een bijna normale toestand. Soms ook gebeurde het, eens in de zoveel tijd, dat ze naar beneden kwam om te ontbijten en dat ze misschien drie dagen achtereen een verveeld wachtende Richard aantrof bij de Deur, waarvan hij dan gebruik maakte als het tijd was om naar school te gaan. En altijd weerhield ze zich, er een opmerking over te maken.

En steeds, wanneer hij dat deed en bovenal wanneer hij ook nog via de Deur naar huis kwam, werd het haar warm om 't hart en dacht ze: 'Goddank, het is voorbij.' Maar altijd na verloop van een, twee, drie dagen, keerde hij als een verslaafde naar zijn bedwelmingsmiddel terug en glipte in alle stilte naar buiten door de deur - kleine 'd' - voor ze wakker werd.

En iedere keer dacht ze, diep wanhopig, aan psychiaters en sondes en iedere keer weerhield haar de gedachte aan de proletarische voldoening van juffrouw Robbins wanneer die het te weten zou komen, hoewel ze zich vaag bewust was dat dit niet de eigenlijke reden was.

Ondertussen zat ze er mee en deed ze haar best er van te maken wat er van te maken was. De mekkano had opdracht gekregen te wachten bij de deur - kleine 'd' - met een Tergodoos en schone kleren. Richard waste en verschoonde zich zonder tegenstand. Zijn ondergoed, sokken en flexies moesten toch weggedaan worden en mevrouw Hanshaw droeg zonder klagen de uitgave van dagelijks weggeworpen bloesjes. Broeken liet ze weliswaar een week meegaan, maar alleen wanneer deze iedere avond grondig gereinigd werden.

Op zekere dag stelde ze Richard voor, haar te vergezellen op een tochtje naar New York. Het was eerder een vaag verlangen hem niet uit het oog te verliezen dan onderdeel van een weldoordacht plan. Hij sputterde niet tegen. Hij was er zelfs mee ingenomen. Zonder zich ook maar een ogenblik te bedenken stapte hij door de Deur. Zelfs de wrok ontbrak die gewoonlijk op zijn gezicht te lezen stond wanneer hij de Deur gebruikte om naar school te gaan.

Mevrouw Hanshaw jubelde. Dit kon de methode zijn om hem weer aan het gebruik van de Deur te doen wennen en ze putte zich uit in het vinden van voorwendselen om tochtjes met Richard te maken. Ze joeg zelfs haar stroomrekening tot een ongehoorde hoogte op door voor te stellen een dagreisje naar Kanton te maken in verband met een Chinese festiviteit en voerde dit metterdaad uit ook.

Dit geschiedde op een zondag en de volgende morgen liep Richard regelrecht naar het gat in de muur dat hij tegenwoordig altijd gebruikte. Mevrouw Hanshaw, die die dag ongewoon vroeg wakker was geworden, was er getuige van. En dit keer, tot in het ondraaglijke getergd, kon ze zich niet langer inhouden en riep ze hem klaaglijk na: 'Waarom niet door de Deur, Dickie?'

Hij antwoordde kortaf: 'Die is goed voor Kanton,' en stapte daarna het huis uit.

Zo eindigde dit plan in een mislukking. En toen, op zekere dag, kwam Richard drijfnat thuis. De mekkano bewoog zich, niet wetend wat te doen, weifelend om hem heen en mevrouw Hanshaw, juist teruggekeerd van een vier-uur bezoek bij haar zuster in Iowa, riep uit: 'Richard Hanshaw!' Hij stond daar als een hond met hangende oren. 'Het begon te regenen. Opeens begon het te regenen.'

Het eerste ogenblik kon ze het woord niet uitbrengen. Haar eigen schooldagen en aardrijkskundelessen lagen twintig jaar achter haar. Maar toen schoot het haar te binnen en ze kreeg een visioen van water dat ononderbroken neerstroomde uit de lucht - een waanzinnige lawine van water zonder kraan om uit te draaien, zonder knop om in te drukken, zonder een contact dat verbroken kon worden.

Ze zei: 'En jij bent er in blijven rondlopen?'

Hij zei: 'Gò, nee, mam, ik ben naar huis gerend zo hard ik kon. Ik wist niet dat het zou gaan regenen.'

Mevrouw Hanshaw wist niets meer te zeggen. Ze was te erg geschrokken en haar gemoed was te vol dan dat er nog plaats was voor woorden.

Twee dagen later had Richard een lopende neus en een droge, geïrriteerde keel. Mevrouw Hanshaw moest toegeven dat een ziektevirus zich in haar huis had weten te nestelen, alsof het een miserabel krot was uit het IJzeren Tijdperk.

En hieronder was het dan dat haar koppigheid en trots tenslotte instortten. Ze zei tegen zichzelf dat Richard after all toch psychiatrische hulp nodig had.

Mevrouw Hanshaw bepaalde haar keuze met grote zorg. In de eerste opwelling wilde ze een psychiater laten komen uit een andere stad. Een ogenblik dacht ze er zelfs aan direct naar het Medisch Centrum in Francisco te gaan en er in het wilde weg een uit te kiezen.

Maar toen viel het haar in dat ze, wanneer ze dit deed, niet meer dan een anonieme bezoeker zou zijn. Op die manier zou ze onmogelijk een groter consideratie voor zichzelf kunnen opeisen dan een willekeurige publieke-Deur-gebruiker uit de achterbuurten van de steden. Als ze daarentegen in haar eigen besloten gemeenschap bleef zou haar woord gewicht in de schaal leggen ...

Ze raadpleegde de kaart van het district. Het was er een uit de voortreffelijke reeks, samengesteld door B.V. Deuren, die gratis aan de cliënten werd uitgereikt. Mevrouw Hanshaw kon een licht gevoel van burgerlijke trots niet geheel onderdrukken, toen ze de kaart openvouwde. Het was niet zo maar een kleine gids van Deurcoördinaten. Het was een echte plattegrond waarop elk huis nauwkeurig aangegeven stond.

En waarom ook niet? District A-3 was een naam die iets betekende in de wereld, een soort aristocratisch insigne. Het was de eerste gemeenschap van de planeet die volledig opgezet was op een ge-Deurde basis. De eerste, de grootste, de rijkste, de bekendste. Het had geen fabrieken nodig, geen winkels. Zelfs geen wegen. Ieder huis was een klein, besloten kasteel, waarvan de Deur toegang bood tot alle plaatsen ter wereld waar Deuren bestonden.

Een voor een ging ze op de lijst de vijfduizend aangesloten gezinnen van District A-3 na. Ze wist dat er verscheidene psychiaters bij waren. De geleerde beroepen waren goed vertegenwoordigd in A-3.

Doctor Hamilton Sloane was de tweede naam die in aanmerking kwam en haar vinger bleef dralen op de kaart. Zijn bureau was amper twee kilometer van het huis van de Hanshaws verwijderd. Ze vond het een geschikte naam. Het feit dat hij in A-3 woonde was een niet geringe aanbeveling. En hij was, praktisch gesproken, hun buurman. Hij zou begrijpen dat het een kwestie van grote spoed was - en van vertrouwen.

Gedecideerd besloot ze naar zijn bureau te gaan om een afspraak te maken.

Doctor Hamilton Sloane was een betrekkelijk jonge man van nog beneden de veertig. Hij was van goede familie en had inderdaad over mevrouw Hanshaw gehoord.

Hij hoorde haar rustig aan en zei toen: 'En het is allemaal begonnen toen er iets mis ging met de Deur?'

'Ja, dokter.'

'Zijn er tekenen die er op zouden kunnen wijzen dat hij bang is voor Deuren?'

'Natuurlijk niet, dokter. Hoe komt u er bij?' Ze toonde zich openlijk geschokt.

'Het kon zijn, mevrouw Hanshaw, het kon zijn. Tenslotte, als je er een ogenblik over nadenkt hoe een Deur werkt, is het inderdaad iets om bang voor te worden. Je stapt een Deur in en meteen worden je atomen omgezet in elektrische energie, overgebracht naar een ander deel van de ruimte en opnieuw in materie omgezet. Gedurende dat ogenblik ben je niet in leven.'

'Ik geloof niet dat er iemand is die aan zulke dingen denkt.'

'Maar uw zoon misschien wel. Hij was er bij toen de Deur weigerde. Het zou best kunnen dat hij bij zichzelf zegt: 'Wat gebeurt er eigenlijk met je wanneer de Deur weigert als je er halverwege door bent?'

'Maar dat is absurd. Hij gebruikt de Deur nog steeds. Hij is zelfs helemaal met me mee geweest naar Kanton; Kanton, China. En zoals ik u al zei, hij maakt er zo een of twee keer in de week gebruik van om naar school te gaan.'

'Uit vrije wil? Zonder tegenzin?'

'Wel,' zei mevrouw Hanshaw met enige terughouding, 'hij schijnt er een beetje door uit zijn doen. Maar werkelijk, dokter, het heeft weinig zin er over te praten, is het niet? Als u een spoedsonde zou willen maken om uit te vinden wat er aan schortte?' Ze besloot het onderhoud op optimistische toon, 'want veel meer kan het toch niet zijn, nietwaar? Ik ben er zeker van dat het niets ernstigs is.'

Dr. Sloane zuchtte. Hij haatte het woord 'sonde' en er was bijna geen woord dat hij vaker hoorde.

'Mevrouw Hanshaw,' zei hij geduldig, 'er bestaat niet zoiets als een spoedsonde. Ik weet wel dat de krantenstrips er over vol staan en dat het in sommige kringen een rage is, maar het wordt sterk overschat.'

'Meent u dat?'

'Jazeker. Een sonde is heel gecompliceerd en wordt volgens de theorie aangewend bij het opsporen van mentale circuits. U moet weten, de cellen van onze hersenen zijn op zeer verschillende wijze met elkaar verbonden. Sommige van deze onderling verbonden paden worden meer gebruikt dan andere. Deze vertegenwoordigen gewoontegedachten, zowel bewuste als onbewuste. De opvatting wil nu, dat deze paden in de hersenen van onverschillig welk persoon gebruikt kunnen worden om vroegtijdig en met grote zekerheid geestesziekten te constateren.'

'En?'

'Maar het ondergaan van een sonde is nogal gevaarlijk, vooral voor een kind. Het is een traumatische ervaring die langer dan een uur duurt. En zelfs dan moeten de resultaten naar het Centrale Bureau voor Dieptepsychologische analyses gezonden worden en dat kan weken duren. En bovendien, mevrouw Hanshaw, moet ik er aan toevoegen dat veel psychiaters de juistheid van de sondeanalyses in twijfel trekken.'

Mevrouw Hanshaw beet op haar lippen. 'U bedoelt dat er niets gedaan kan worden.'

Dr. Sloane glimlachte. 'Volstrekt niet. Eeuwenlang bestonden er al psychiaters voordat de sonde uitgevonden werd. Ik stel voor dat u mij eens met de jongen laat praten.'

'Praten? Is dat alles?'

'Ik zal eventueel bij u komen om de noodzakelijke inlichtingen, maar het voornaamste is, geloof ik, dat ik met de jongen praat.'

'Het spijt me, dr. Sloane, maar ik betwijfel of hij over deze kwestie met u van gedachten wil wisselen. Met mij wil hij er niet over praten en ik ben zijn moeder.'

'Dat komt dikwijls voor,' verzekerde de psychiater haar. 'Een kind spreekt zich soms eerder uit tegenover een vreemde. In ieder geval, anders kan ik de behandeling niet op me nemen.'

Mevrouw Hanshaw stond op, ze was allerminst bevredigd. 'Wanneer kunt u komen, dokter?'

'Wat denkt u van aanstaande zaterdag? De jongen is dan vrij van school. Bent u druk op die dag?'

'Ik zal tot uw beschikking zijn.'

Haar vertrek was waardig. Dr. Sloane vergezelde haar door de kleine wachtkamer naar zijn bureauDeur en wachtte tot ze de coördinaten van haar huis had opgezocht. Hij zag haar verdwijnen: eerst een half-vrouw, toen een kwartvrouw, een losse elleboog en voet, niets. Het was vreesaanjagend.

Gaf een Deur het ooit op terwijl er iemand doorheenging? En bevond zich dan de ene helft van het lichaam niet hier en de andere helft op een andere plaats? Een dergelijk geval was hem nooit ter ore gekomen, maar hij kon zich heel goed voorstellen dat zoiets gebeurde.

Hij ging terug naar zijn bureau en keek wanneer hij zijn volgende afspraak had. Het was duidelijk dat mevrouw Hanshaw geprikkeld was en teleurgesteld dat ze hem niet tot een psychologische sondebehandeling had weten over te halen.

Maar, waarom in godsnaam? Waarom kreeg zoiets als de sonde, naar zijn mening niet anders dan een soort nieuw boerenbedrog, zo'n vat op het doorsneepubliek? Het moest samenhangen met de algemene sympathie voor de machine. Alles wat de mens kan doen, kunnen machines beter. Machines! Nog meer machines! Machines voor alles en nog wit! O tempora! O machines!

O, verdomme.

Zijn wrevel tegenover de sonde begon hem zorg te baren. Was het de vrees voor technische werkeloosheid, een heimelijk gevoel van onzekerheid van zijn kant, een mechanofobie, als dat tenminste het juiste woord was...

Hij nam zich voor dit te gelegenertijd met zijn eigen analyticus te bespreken.

Dr. Sloane kon slechts tastend een weg zoeken. De jongen was geen patiënt die bij hem was gekomen, meer of minder verlangend zich uit te praten, meer of minder verlangend geholpen te worden.

Gezien de omstandigheden zou het 't beste zijn, wanneer zijn eerste contact met Richard kort en onpersoonlijk was. Het zou voldoende zijn om iets meer voor hem te worden dan een volkomen vreemde. De volgende maal zou hij dan iemand zijn die Richard al eerder gezien had, de keer daarop een kennis en daarna een huisvriend.

Ongelukkigerwijze was er weinig kans dat mevrouw Hanshaw een lang-uitgesponnen proces zou accepteren. Ze zou weer op jacht gaan naar een sonde en zou er ongetwijfeld een vinden.

En de jongen zodoende kwaad berokkenen! Daar was hij van overtuigd. Hij meende dan ook de gewenste omzichtigheid enigszins te moeten verzaken en een kleine crisis te moeten riskeren.

Toen een ongemakkelijke tien minuten voorbij waren gegaan, besloot hij dat het tijd werd een poging te wagen. Mevrouw Hanshaw zat er met een strakke glimlach bij, hield hem voortdurend in het oog alsof ze een soort woordmagie van hem verwachtte. Richard zat te draaien op zijn stoel en reageerde nauwelijks op dr. Sloanes' voorzichtig geformuleerde opmerkingen. Hij geeuwde van verveling. Plotseling zei dr. Sloane als terloops: 'Heb je geen zin om een eindje met me te gaan wandelen, Richard?'

De ogen van de jongen gingen wijd open van verbazing en op slag hield hij op met draaien. Hij keek dr. Sloane aan. 'Wandelen, meneer?'

'Ik bedoel, buiten?'

'Komt u ook wel eens - buiten?'

'Soms. Als ik er zin in heb.'

Richard stond al en wachtte, bijna trappelend van ongeduld. 'Ik dacht niet dat iemand het ooit deed.'

'Ik wel. En ik houd van gezelschap.'

De jongen ging, niet helemaal zeker van de zaak, weer zitten. 'Mam?...' Mevrouw Hanshaw zat als versteend in haar stoel; haar lippen samengeknepen van afschuw, maar ze slaagde er in te zeggen: 'Natuurlijk, Dickie. Maar pas goed op je zelf.'

Ze wierp een vlugge, onheilspellende blik naar dr. Sloane.

In één opzicht had dr. Sloane gelogen. Hij ging niet 'soms' naar buiten.

Sedert het begin van zijn studentendagen was hij niet meer in de buitenlucht geweest. Weliswaar had hij een zwak gehad voor atletiek (tot op zekere hoogte had hij dat nog), maar in zijn tijd waren de ultraviolette binnenzalen, de overdekte zwembaden en tennisbanen opgekomen. Voor degenen die het betalen konden, voldeden deze beter dan dezelfde instellingen in de buitenlucht, blootgesteld als de laatste waren aan weer en wind. Zodoende was er geen aanleiding meer om naar buiten te gaan.

En zo was er dus een kriebelende sensatie op zijn huid toen hij de aanraking van de wind voelde en ietwat aarzelend zette hij zijn schoenen met flexies er om neer op het blote gras.

'Hé, kijk daar eens.' Richard was een heel andere jongen nu; hij lachte en zijn terughoudendheid was verdwenen. Dr. Sloane kon nog net een glimp opvangen van iets blauws dat een boom inschoot. Bladeren ritselden en hij verloor het ding uit het oog.

'Wat was dat?'

'Een vogel,' zei Richard. 'Een blauw soort vogel.'

Dr. Sloane keek vol verbazing om zich heen. Het huis van de Hanshaws lag op een heuvel en hij kon kilometers ver om zich heen zien. De streek was dunbebost en tussen de verspreide boomgroepen glinsterde het gras helder in het zonlicht.

Kleuren, omgeven door dieper groen, schiepen rode en gele schakeringen. Bloemen waren het. Uit de boeken die hij in de loop van zijn leven onder ogen had gehad en van de oude videovoorstellingen, was hem genoeg bijgebleven om dit alles een luguber soort familiariteit te doen hebben.

En toch was het gras keurig onderhouden en stonden de bloemen in perken bij elkaar. Vaag realiseerde hij zich dat hij iets wilders, iets ongerepters verwacht had. Hij zei: 'Wie onderhoudt dit allemaal?'

Richard haalde zijn schouders op. 'Weet ik niet. Misschien doen de mekkano's het.'

'Mekkano's?'

'Er lopen er hier massa's rond. Soms hebben ze een soort atoommes bij zich dat ze boven de grond houden. Het snijdt het gras af. En ze lopen altijd te knoeien aan de bloemen en zo. Kijk, daar staat er een.'

Het was een klein voorwerpachtig geval, dat zich op een halve kilometer afstand van hen bevond. Zijn metalen huid weerkaatste glanzend licht toen het langzaam over de glooiende weide voortbewoog, klaarblijkelijk opgaand in de een of andere bezigheid die dr. Sloane niet kon thuisbrengen.

Dr. Sloane was hogelijk verbaasd. Hier had men te doen met een pervers soort estheticisme, de bloeiende gezondheid van een verborgen tering...

'Wat is dat?' vroeg hij plotseling.

Richard keek. Hij zei: 'Dat is een huis. Van de Froelichs Coördinaten, A-3, 23, 461. Dat kleine puntige gebouw daarginds is de publieke Deur.'

Dr. Sloane staarde naar het huis. Zag het er zo van de buitenkant uit? Ergens had hij zich een iets meer kubusvormig bouwwerk voorgesteld, en groter.

'Kom mee,' riep Richard vooruitdravend.

Dr. Sloane volgde meer bezadigd. 'Ken je alle huizen in de omtrek?'

'Zo ongeveer.'

'Waar is A-3, 26, 475?' Dat was zijn eigen huis natuurlijk.

Richard keek om zich heen. 'Even kijken. O ja, ik weet waar het is - ziet u dat water daar?'

'Water?' Dr. Sloane onderscheidde een zilveren lint dat zich door het groen kronkelde.

'Ja. Echt water. Het stroomt gewoon over rotsblokken en zo. Het stroomt de hele tijd door. Je kunt er overheen als je op de rotsblokken stapt. Het heet een rivier.'

Eerder een kreek, dacht dr. Sloane. Hij had natuurlijk aardrijkskunde gehad, maar wat er tegenwoordig voor doorging was in werkelijkheid economische en culturele geografie. Fysische geografie was een bijna uitgestorven tak van wetenschap, behalve onder specialisten. Toch wist hij wat rivieren en kreken waren, zij het dan op een theoretische wijze.

Richard babbelde ondertussen verder. 'Daar, vlakbij de rivier, boven die heuvel met die grote groep bomen er op en aan de andere kant naar beneden, daar ligt ongeveer A-3, 26, 475. Het is een lichtgroen huis met een wit dak er op.'

'Meen je dat?' Dr. Sloane was ronduit verbaasd. Hij had niet geweten dat het groen was.

Een klein diertje rende door het gras, bang om onder de naderende voeten te komen. Richard keek het na en haalde zijn schouders op. 'Je kunt ze toch niet vangen. Ik heb het geprobeerd.'

Er fladderde een vlinder voorbij, een dansend lapje geel. Dr. Sloane volgde het met zijn ogen.

Een laag zoemen hing over de velden, onderbroken zo nu en dan door een hees, roepend geluid, een geratel, een gekwetter, een gesnater, dat nu eens luid oprees en dan weer in sterkte afnam. Toen zijn oor aan het luisteren gewend raakte, hoorde dr. Sloane wel duizend verschillende geluiden en geen ervan werd voortgebracht door mensen.

Er viel een schaduw over het tafereel, een schaduw die op hem afkwam, hem overdekte. Het werd plotseling koeler en hij keek, geschrokken, naar boven.

Richard zei: 'Het is maar een wolk. Hij gaat zo wel weer weg. - Kijk, die bloemen, dat is een soort dat ruikt.'

Ze waren nu verscheidene honderden meters van het Hanshawhuis verwijderd. De wolk verdween en de zon scheen opnieuw. Dr. Sloane keek achterom en schrok van de afstand die ze hadden afgelegd. Veronderstel eens dat ze het huis uit 't gezicht verloren en dat Richard wegliep - zou hij dan in staat zijn de weg terug te vinden?

Hij verdrong die gedachte onmiddellijk weer en keek voor zich uit naar het waterlint (dat nu dichterbij lag) en verder naar waar zijn eigen huis moest zijn. Hij dacht verbaasd: Lichtgroen?

Hij zei: 'Er schuilt bepaald een ontdekkingsreiziger in je.'

Richard zei, verlegen maar vol trots: 'Als ik naar school ga en terug, probeer ik altijd langs een verschillende weg te lopen om nieuwe dingen te zien.'

'Maar je gaat toch niet iedere morgen naar buiten? Soms maak je gebruik van de Deuren, stel ik me voor.'

'O, ja.'

'Waarom doe je dat, Richard?' Dr. Sloane had het gevoel dat dit wel eens een punt van gewicht kon zijn.

Maar Richard had hem gevangen. Met opgetrokken wenkbrauwen en een verwonderde uitdrukking op zijn gezicht, zei hij: 'Nou, gò, sommige morgens regent het en dan moet ik de Deur wel gebruiken. Ik heb er een hekel aan, maar wat kun je er aan doen? Ongeveer twee weken geleden werd ik door de regen overvallen en' - hij keek om zich heen en zijn stem daalde tot een gefluister - 'toen vatte ik kou en toen was mams overstuur.'

Dr. Sloane slaakte een zucht. 'Zullen we nu teruggaan?'

Teleurstelling tekende zich af op Richards gezicht.

'Ach, waarom nou?'

'Je hebt me er zojuist aan herinnerd dat je moeder op ons moet zitten wachten.'

'O ja.' De jongen wendde zich met tegenzin om.

Ze wandelden langzaam terug. De praatlustige Richard vertelde: 'Ik heb op school eens een opstel geschreven over als ik mocht reizen met een ouderwets voertuig (hij sprak het woord overdreven correct uit) en dat ik dan met een stratosfeervliegtuig zou gaan en naar de sterren en de wolken kijken en zo. Gò, ik ben gek geweest.'

'Zou je nu dan iets anders kiezen?'

'En óf. Ik zou met een automobiel gaan, lekker langzaam. Dan zou ik alles zien wat er was.'

Mevrouw Hanshaw scheen helemaal de kluts kwijt; ze wist het niet meer. 'U denkt dus dat het niet abnormaal is, dokter?'

'Ongewoon misschien, niet abnormaal. Hij houdt van de buitenlucht.'

'Maar waarom? Het is er zo vuil, zo naar.'

'Dat is een kwestie van persoonlijke smaak. Honderd jaar geleden waren onze voorouders het grootste deel van de tijd buiten. Zelfs vandaag de dag, durf ik te zeggen, bestaan er nog een miljoen Afrikanen die nog nooit een Deur gezien hebben.'

'Maar Richard is altijd bijgebracht zich te gedragen zoals een net persoon in District A-3 verondersteld wordt zich te gedragen,' zei mevrouw Hanshaw heftig. 'Niet als een Afrikaan of... de een of andere voorouder.'

'Dat kan mede oorzaak van de moeilijkheden zijn, mevrouw Hanshaw. Hij voelt de drang in zich om naar buiten te gaan en aan de andere kant voelt hij dat het verkeerd is. Hij schaamt zich om er met u of zijn onderwijzeres over te praten. Het maakt hem stuurs en dwingt hem in een verdedigende positie, iets wat gevaar met zich meebrengt.'

'Hoe kunnen we hem dan zo ver krijgen dat hij er mee ophoudt?'

Dr. Sloane zei: 'Probeer het maar niet. Leid in plaats daarvan zijn activiteit liever in andere banen. Op de dag dat uw Deur weigerde, werd hij gedwongen naar buiten te gaan; hij ontdekte dat hij het plezierig vond en zo ontstond een precedent. Hij greep het voettochtje heen en terug naar school aan als een excuus om die eerste opwindende ervaring te herhalen. Veronderstel eens dat u hem toestaat op zaterdagen en zondagen gedurende twee uur het huis te verlaten. Veronderstel dat de gedachte in zijn hoofd postvat, dat hij naar buiten kan gaan zonder noodzakelijkerwijze ergens naar toe te hoeven, zoals dit tijdens het proces van de Deur het geval is. Denkt u niet dat hij daarna vrijwillig van de Deur gebruik zal maken om heen en terug naar school te gaan? En denkt u niet dat het de moeilijkheden zal ondervangen die hij nu met zijn onderwijzeres heeft en waarschijnlijk eveneens met zijn medeleerlingen?'

'Maar zal het dan altijd zo blijven? Zal hij nooit weer normaal worden?'

Dr. Sloane stond op. 'Mevrouw Hanshaw, de jongen is zo normaal als hij maar kan zijn. Op 't ogenblik smaakt hij de vreugden van het verbodene. Als u met hem meewerkt en toont dat u het niet afkeurt, zal het op hetzelfde moment een deel van de aantrekkingskracht verliezen. Daarna, als hij ouder wordt, zal hij zich ongetwijfeld meer bewust worden van de verwachtingen en eisen die de maatschappij stelt. Hij zal leren zich in te passen. Tenslotte hebben we allemaal iets van een rebel in ons, maar over het algemeen sterft het weg naarmate we ouder worden en vermoeider. Tenzij het op een onredelijke wijze onderdrukt wordt en er spanningen worden opgetast. Doet u dat niet! Met Richard zal het weer in orde komen.'

Hij liep naar de Deur.

Mevrouw Hanshaw zei: 'U gelooft dus niet dat een sonde nodig is, dokter?'

Hij draaide zich om en zei heftig: 'Nee, beslist niet. Er mankeert niets aan die jongen dat zoiets wenselijk maakt. Hoort u? Niets.'

Zijn vingers treuzelden enkele centimeters van het combinatiebord en zijn gezicht kreeg een dreigende uitdrukking.

'Wat scheelt er aan, dr. Sloane?' vroeg mevrouw Hanshaw.

Maar haar woorden drongen niet tot hem door, omdat hij aan de Deur dacht en de psychologische sonde en de steeds stijgende, verstikkende vloed van machinerieën. We hebben allemaal iets van de rebel in ons, dacht hij.

Daarom zei hij met zachte stem, terwijl zijn hand wegviel van het bord en zijn voeten zich afwendden van de Deur: 'Weet u, het is zo'n prachtige dag vandaag, dat ik maar ga lopen.'

Stakingbreker

Elvis Blei wreef zich in zijn mollige handen en zei: 'Onafhankelijkheid is het woord.' Hij glimlachte, niet op zijn gemak, toen hij Steven Lamorak van Aarde een vuurtje aanbood. Zijn gehele gladde gezicht met de kleine, ver uiteenstaande ogen was gespannen.

Lamorak blies waarderend rookwolkjes uit en kruiste zijn lange en slungelige benen. Zijn haar was hier en daar al grijs en hij had grote en krachtige kaken. 'Eigen teelt?' vroeg hij, terwijl hij de sigaret kritisch bekeek. Hij trachtte zijn eigen verwarring over de gespannenheid van de ander te verbergen.

'Inderdaad,' zei Blei.

'Het verbaast me,' zei Lamorak, 'dat u op uw kleine wereldje de ruimte hebt voor dergelijke genotmiddelen.'

(Lamorak dacht aan de eerste aanblik die Elsevere bood op de visiplaat van het ruimteschip. Het was een hoekige planetoïde zonder lucht, enkele honderden kilometers in doorsnee - gewoon een stoffige grijze, ruwe rots die mat oplichtte in het licht van zijn zon, 300.000.000 kilometer ver weg. Het was het enige voorwerp met een doorsnee van meer dan anderhalve kilometer dat om die zon cirkelde, en nu hadden mensen zich in die miniatuurwereld ingegraven en er een samenleving in opgebouwd. En hijzelf was, als socioloog, gekomen om dat wereldje te bestuderen en te zien hoe de mensheid zich in dat zonderling gespecialiseerde plaatsje had ingepast.)

Bleis beleefde, starre glimlach werd iets breder. Hij zei: 'We zijn geen kleine wereld, doctor Lamorak, u beoordeelt ons naar tweedimensionale maatstaven. Het oppervlak van Elsevere is maar driekwart van dat van de staat New York, maar dat doet niet ter zake, vergeet niet dat we, als we dat willen, het hele inwendige van Elsevere kunnen benutten. Een hemellichaam met een straal van tachtig kilometer heeft een inhoud van ruim twee miljoen kubieke kilometer. Als heel Elsevere zou worden ingenomen door lagen, vijftien meter van elkaar, zou het totale oppervlak binnen in de planetoïde honderdveertig miljoen vierkante kilometer zijn, en dat is gelijk aan het totale landoppervlak op Aarde. En al deze vierkante kilometers, doctor, zouden stuk voor stuk productief zijn.'

Lamorak zei: 'Goeie God,' en staarde een ogenblik wezenloos voor zich uit. 'Ja, u hebt gelijk, natuurlijk. Vreemd dat ik er nooit op die manier aan gedacht heb. Maar Elsevere is dan ook de enige planetoïde in de Galaxis die grondig geëxploiteerd is; de rest van de mensheid kan zich niet onttrekken aan het denken in termen van tweedimensionale oppervlakken, zoals u opmerkte. Goed, ik ben buitengewoon verheugd dat uw Raad zoveel medewerking heeft verleend om me bij dit, door mij ingestelde onderzoek, de vrije hand te laten.'

Hierop knikte Blei krampachtig.

Lamorak fronste even zijn wenkbrauwen en dacht: Hij doet voor iedereen voorkomen alsof hij wilde dat ik niet gekomen was. Er klopt iets niet.

Blei zei: 'U begrijpt natuurlijk wel dat we in werkelijkheid veel groter zouden kunnen zijn; er zijn tot op heden slechts kleine gedeelten van Elsevere uitgehold en in gebruik genomen. Ook zijn we niet bijzonder gebrand op uitbreiding, behalve geleidelijk aan. Tot op zekere hoogte worden we beperkt door het vermogen van onze pseudo-zwaartekracht-machines en zonne-energieomvormers.'

'Dat begrijp ik. Maar hoort u eens, raadsheer Blei, zou ik, meer uit persoonlijke nieuwsgierigheid dan dat het van primair belang is voor mijn project, niet eerst enkele van uw landbouw- en veeteeltlagen kunnen bekijken? De gedachte dat er tarwevelden en kudden vee binnen in een planetoïde zijn, boeit me geweldig.'

'U zult ons vee klein vinden, gemeten naar uw maatstaven, doctor, en veel tarwe hebben we niet. Op een veel grotere schaal verbouwen we gist. Maar er is wel wat tarwe die ik u kan laten zien. Ook katoen en tabak. Zelfs fruitbomen.'

'Geweldig. Zoals u zegt, onafhankelijkheid. U maakt alle afval weer productief, stel ik me zo voor.'

Lamoraks nauwlettende ogen merkten op dat zijn laatste opmerking Blei had gekwetst. De ogen van de Elseveriaan vernauwden zich tot spleetjes die zijn blik verborgen.

Hij zei: 'We moeten het afval weer verwerken, ja. Lucht, water, voedsel, mineralen - alles wat verbruikt wordt - moet weer in zijn oorspronkelijke staat worden teruggebracht; afvalproducten worden weer omgezet in pure grondstoffen. Het enige dat we nodig hebben is energie, en daarvan hebben we voldoende. We redden het natuurlijk niet met een rendement van honderd procent; iets gaat er wel verloren. We importeren jaarlijks een kleine hoeveelheid water; en als onze behoeften toenemen moeten we misschien wat steenkool en zuurstof importeren.'

Lamorak zei: 'Wanneer kunnen we met onze rondgang beginnen, raadsheer Blei?'

Bleis glimlach werd zo mogelijk nog killer. 'Zo spoedig als mogelijk is, doctor. Er zijn enkele alledaagse zaken die eerst nog geregeld moeten worden.'

Lamorak knikte en drukte zijn sigaret, die hij nu opgerookt had, uit.

Alledaagse zaken? Bij de voorbereidende correspondentie was er geen geaarzel geweest. Het had er op geleken dat Elsevere er trots op was dat haar unieke planetoïdebestaan de aandacht van de Melkweg had getrokken.

Hij zei: 'Ik begrijp wel dat ik een verstorende invloed heb op een geordende gemeenschap,' en keek gemelijk toen Blei de verklaring aangreep en haar tot de zijne maakte.

'Ja,' zei Blei, 'we voelen ons verschillend van de rest van de Melkweg. We hebben onze eigen gewoonten. Elke individuele Elseveriaan past op een gerieflijk plaatsje. De verschijning van een vreemdeling die niet bij een bepaalde kaste behoort werkt verwarrend.'

'Het kastensysteem houdt een zekere starheid in.'

'Toegegeven,' zei Blei snel; 'maar ook een bepaalde zelfbewustheid. We hebben strenge regels voor huwelijken onderling en vaste overerving van beroep. Mannen, vrouwen, kinderen, iedereen kent zijn plaats, aanvaardt die, en wordt erin aanvaard; we kennen feitelijk geen neuroses of geestesziekten.'

'En er zijn geen mislukkelingen?' vroeg Lamorak.

Blei vormde zijn mond als om nee te zeggen, klemde die toen plotseling dicht, en verbeet het woord in stilte; een rimpel op zijn voorhoofd werd dieper. Eindelijk zei hij: 'Ik zal voorzieningen treffen voor de rondgang, doctor. Ik stel me voor dat u intussen graag de gelegenheid hebt u op te frissen en te slapen.'

Ze stonden tegelijk op en gingen de kamer uit; Blei gebaarde de Aardman beleefd hem voor te gaan door de deur.

Lamorak voelde zich bedrukt door het vage gevoel van onheil dat in zijn gesprek met Blei had doorgeklonken.

Het dagblad versterkte dat gevoel. Hij las het zorgvuldig voordat hij naar bed ging, met wat aanvankelijk alleen maar een klinische belangstelling was. Het was een blaadje van acht pagina's van synthetisch papier. Een kwart van de artikelen bestond uit 'personalia': geboorten, huwelijken, overlijdensberichten, productiecijfers en uitbreiding van het bewoonbaar volume (niet oppervlak! drie dimensies!). Het overige bevatte wetenschappelijke verhandelingen, leerstof, en verhalen. Aan nieuws, in de betekenis waar Lamorak aan gewend was, was er praktisch niets.

Maar één artikel kon als zodanig worden opgevat, en dat was door zijn onvolledigheid huiveringwekkend.

Er stond, onder het kopje EISEN ONVERANDERD: Er is geen verandering gekomen in zijn standpunt van gisteren. De opperste raadsheer maakte, na een tweede onderhoud, bekend dat zijn eisen volslagen onredelijk blijven en in geen geval kunnen worden ingewilligd.

Daarna, tussen haakjes, en in een andere letter, stond de verklaring: De redactie van dit blad is het ermee eens dat Elsevere niet naar zijn pijpen kan en zal dansen, kome wat komt.

Lamorak las het driemaal over. Zijn standpunt. Zijn eisen. Zijn pijpen.

Van wie?

Hij sliep die nacht onrustig.

Hij had de daaropvolgende dagen geen tijd voor kranten; maar zo nu en dan kwam de gedachte aan de zaak weer bij hem op.

Blei, die tijdens het grootste deel van de rondleiding zijn gids en begeleider bleef, werd steeds meer in zichzelf gekeerd.

Op de derde dag (geheel kunstmatig naar het Aardse patroon ingedeeld in vierentwintig uur), bleef Blei ergens staan en zei: 'Deze laag is geheel bestemd voor chemische industrie. Die afdeling is niet belangrijk...'

Maar hij wendde zich net iets te haastig af, en Lamorak greep zijn arm. 'Wat zijn de producten van die afdeling?'

'Mest. Bepaalde organische stoffen,' zei Blei stroef.

Lamorak hield hem tegen, zocht naar wat Blei niet wilde laten zien. Zijn blik zocht de nabijgelegen horizonten van gelaagde rotsen af en de gebouwen, naast en op elkaar geperst tussen bodem en plafond.

Lamorak zei: 'Is dat daar niet een particuliere woning?'

Blei keek niet in de aangegeven richting.

Lamorak zei: 'Ik geloof dat het de grootste is die ik tot nu toe gezien heb. Waarom bevindt het zich hier in een fabriekslaag?' Dat alleen al maakte het opmerkelijk. Hij had al gezien dat er op Elsevere een strikte verdeling was tussen woon-, agrarische en bedrijfslagen.

Hij keek op en riep: 'Raadsheer Blei!'

De raadsheer liep weg en Lamorak volgde hem met haastige stappen. 'Is er iets mis, meneer?'

Blei mompelde: 'Ik ben onbeleefd, ik weet het. Het spijt me. Er zijn dingen die mijn gedachten kwellen...' Hij bleef snel doorlopen.

'In verband met zijn eisen.'

Blei bleef onmiddellijk staan. 'Wat weet u daarvan?'

'Niets meer dan ik gezegd heb. Ik las alleen dát in de krant.'

Blei mompelde iets binnensmonds.

Lamorak zei: 'Ragusnik? Wat is dat?'

Blei zuchtte diep. 'Ik geloof dat het beter is dat u het maar weet. Het is vernederend, uiterst gênant. De Raad dacht dat de zaak zeker op korte termijn zou worden geregeld en dat uw bezoek er niet door gestoord zou hoeven te worden, dat u het niet hoefde te weten of erbij betrokken raken. Maar het duurt nu al bijna een week. Ik weet niet wat er gaat gebeuren en, niettegenstaande alle schijn, zou het voor u misschien het beste zijn te vertrekken. Er is geen reden voor een man uit de buitenwereld de dood te riskeren.'

De Aardman glimlachte ongelovig. 'De dood riskeren? In deze kleine wereld, zo vreedzaam en nijver. Dat kan ik niet geloven.'

De Elseveriaanse raadsheer zei: 'Ik kan het u uitleggen. Dat moest ik eigenlijk maar doen.' Hij wendde zijn hoofd af. 'Zoals ik u verteld heb, moet alles op Elsevere weer productief gemaakt worden. U begrijpt dat.'

'Ja.'

'Dat omvat ook... eh, menselijk afval.'

'Dat had ik al aangenomen,' zei Lamorak.

'Er wordt water uit herwonnen door destillatie en absorptie. Wat overblijft wordt omgezet in meststof voor gist; iets ervan wordt gebruikt voor de bereiding van zuiver organische en andere bijproducten. De fabrieken die u hier ziet zijn daarvoor bestemd.'

'En?' Lamorak had enige tegenzin ervaren bij het drinken van water toen hij pas op Elsevere aangekomen was, omdat hij realistisch genoeg was geweest om te weten waaruit het gedistilleerd moest zijn; maar hij had dat gevoel zonder veel moeite overwonnen. Zelfs op Aarde werd water gedistilleerd uit allerlei onverkwikkelijke substanties door natuurlijke processen.

Blei zei, met steeds meer moeite: 'Igor Ragusnik is de man die belast is met de industriële processen waar het afval rechtstreeks mee te maken heeft. De functie is door zijn familie vervuld sinds Elsevere gekoloniseerd werd. Eén van de oorspronkelijke kolonisten was Mikhail Ragusnik en die... die...'

'Was belast met de regeneratie van afval.'

'Ja. De woning die u bedoelde is van de Ragusniks; het is de beste en met de meeste zorg afgewerkte woning van de planetoïde. Ragusnik krijgt vele voorrechten die de overigen van ons niet hebben; maar, per slot van rekening...' Een zeer plotselinge hartstocht kwam op in de stem van de raadsheer. 'We kunnen toch niet met hem spreken.'

'Wat?'

'Hij eist volledige sociale gelijkheid. Hij wil dat zijn kinderen omgaan met de onze, en dat onze echtgenoten op visite... Oh!' Het was een gekreun van uiterste walging.

Lamorak dacht aan het artikel in het dagblad, dat er zich niet toe kon krijgen Ragusniks naam af te drukken, of om iets bepaalds te zeggen over zijn eisen. Hij zei: 'Ik neem aan dat hij een paria is vanwege zijn werk.'

'Vanzelfsprekend. Menselijk afval, en... Woorden schoten Blei tekort.

Na een ogenblik van stilte zei hij wai rustiger: 'Ik vermoed dat u, als vreemdeling, het niet begrijpt.'

'Maar als socioloog wel, geloof ik.' Lamorak dacht aan de 'Onaanraakbaren' in het oude India, degenen die met lijken in aanraking kwamen. Hij dacht aan de positie van de varkenshoeders in het oude Judea.

Hij vervolgde: 'Ik krijg de indruk dat Elsevere niet aan die eisen zal toegeven.'

'Nooit,' zei Blei krachtig. 'Nooit.'

'En dus?'

'Ragusnik heeft gedreigd met de werkzaamheden op te houden.'

'Met andere woorden, te staken.'

'Ja.'

'Zou dat ernstig zijn?'

'We hebben voldoende voedsel en water om het een hele tijd uit te houden; in dat opzicht is herwinning niet onontbeerlijk. Maar het afval zou zich ophopen; het zou de planetoïde besmetten. Na generaties van zorgvuldige ziektebeperking hebben we een geringe natuurlijke weerstand tegen bacillaire ziekten. Zodra er een epidemie zou uitbreken - en dat zou gebeuren - zouden we er met honderden tegelijk bij neervallen.'

'Is Ragusnik zich daarvan bewust?'

'Zeker wel.'

'Denkt u dan dat het waarschijnlijk is dat hij zijn dreigement doorzet?'

'Hij is gek. Hij is al opgehouden met werken; er is geen afval meer verwerkt sinds de dag voordat u hier aankwam.' Bleis bolle neus snoof in de lucht alsof hij al een vleugje stank van uitwerpselen opving.

Daarop snoof Lamorak werktuiglijk, maar rook niets.

Blei zei: 'U begrijpt dus waarom het voor u verstandig zou zijn te vertrekken. Het is vernederend, uiteraard, dit te moeten opperen.'

Maar Lamorak zei: 'Wacht; nog niet direct. Goeie God, dit is een zaak die voor mij beroepshalve zeer belangwekkend is. Mag ik met Ragusnik praten?'

'In geen geval,' zei Blei geschrokken.

'Maar ik zou graag de situatie willen doorgronden. De sociologische omstandigheden hier zijn uniek, en ergens anders niet te dupliceren. In naam der wetenschap...'

'Hoe bedoelt u, praten? Zou beeldontvangst voldoende zijn?'

'Ja.'

'Ik zal het de Raad vragen,' mompelde Blei.

Ze zaten om Lamorak heen, niet op hun gemak; hun strenge en waardige gelaatsuitdrukkingen waren in hoge mate ontsierd door bezorgdheid. Blei, die in het midden zat, vermeed angstvallig de ogen van de Aardman.

De opperste raadsheer, met grijs haar, een ruw gerimpeld gezicht, en een magere hals, zei met een zachte stem: 'Als u hem op enigerlei wijze kunt overhalen, meneer, uit uw eigen overtuiging, zal ons dat welkom zijn. U mag echter in geen geval te kennen geven dat wij, hoe dan ook, zullen zwichten.'

Een gaasachtig gordijn zakte tussen de Raad en Lamorak. Hij kon nog steeds de raadsheren afzonderlijk onderscheiden, maar hij keerde zich nu gespitst naar de ontvanger vóór hem. Die gloeide op tot leven.

Erin verscheen een hoofd, in natuurlijke kleuren, en met een verbazingwekkende echtheid. Een krachtig en somber hoofd, met licht gestoppelde zware kaken en dikke, rode lippen die in een vastberaden rechte lijn getrokken waren.

De beeltenis zei, achterdochtig: 'Wie bent u?'

Lamorak zei: 'Mijn naam is Steven Lamorak; ik ben een Aardman.'

'Uit de Buitenwereld?'

'Dat klopt. Ik ben op bezoek op Elsevere. U bent Ragusnik?'

'Igor Ragusnik, om u te dienen,' zei de beeltenis spottend. 'Behalve dan dat er geen bediening is en dat die er niet zal zijn tot mijn gezin en ik als menselijke wezens worden behandeld.'

Lamorak zei: 'Bent u zich bewust van het gevaar waarin Elsevere verkeert? De mogelijkheid van epidemische ziekten?'

'De situatie kan binnen vierentwintig uur hersteld worden, als ze me menselijkheid toestaan. Het is aan hen de situatie recht te trekken.'

'U lijkt me een ontwikkeld mens, Ragusnik.'

'En?'

'Ik heb gehoord dat aan u geen materiële gemakken onthouden worden. U bent beter behuisd en gekleed en gevoed dan ieder ander op Elsevere. Uw kinderen zijn de best geschoolde.'

'Dat is zo. Maar alles door middel van servo-mechanieken. En moederloze meisjes worden als baby aan ons toegestuurd om te verzorgen tot ze opgegroeid zijn, om onze echtgenoten te worden. En ze sterven jong door eenzaamheid. Waarom?' Er klonk een plotselinge hartstocht in zijn stem. 'Waarom moeten we in afzondering leven alsof we onmensen zouden zijn, voor menselijke wezens ongepast om te benaderen? Zijn we geen menselijke wezens, net als de anderen, met dezelfde behoeften en verlangens en gevoelens? Verrichten we niet een eervolle en nuttige taak...?'

Er klonk het geluid van zuchten van achter Lamorak. Ragusnik hoorde het, en verhief zijn stem. 'Ik zie u van de Raad daar op de achtergrond. Zegt u me eens: Is het geen eervolle en nuttige taak? Het is úw afval dat tot voedsel voor ú wordt verwerkt. Is de man die verderf zuivert slechter dan de man die het produceert? - Luister, heren van de Raad, ik geef me niet gewonnen. Laat heel Elsevere door ziekte sterven, mezelf en mijn zoon inbegrepen, als het moet, maar ik geef me niet gewonnen. Mijn gezin zal er dood beter aan toe zijn dan levend zoals het nu gaat.'

Lamorak onderbrak hem. 'U hebt dit leven sinds uw geboorte geleid, is het niet?'

'En wat dan nog?'

'Dan bent u er toch zeker aan gewend?'

'Nooit. Ik heb erin berust, misschien. Mijn vader berustte erin, en ik heb er een tijdje in berust; maar ik heb naar mijn zoon gekeken, mijn enige zoon, die geen andere kleine jongen heeft om mee te spelen. Mijn broer en ik hadden elkaar, maar mijn zoon zal nooit iemand hebben, en ik berust er niet meer in. Ik ben Elsevere beu en ik ben het praten beu.'

De ontvanger ging uit.

Het gezicht van de opperste raadsheer was verbleekt tot een grauwgeel. Hij en Blei waren de enigen van de groep die bij Lamorak waren gebleven. De opperste raadsman zei: 'Die man is geestelijk gestoord; ik weet niet hoe hij gedwongen kan worden.'

Er stond een glas wijn naast hem; toen hij het naar zijn lippen hief morste hij een paar druppels die zijn witte broek met paarse vlekken besmeurden.

Lamorak zei: 'Zijn z'n eisen zo onredelijk? Waarom kan hij niet in de gemeenschap worden opgenomen?'

Er was een moment van woede in Bleis ogen. 'Iemand die met uitwerpselen omgaat.' Toen trok hij zijn schouders op. 'U bent van Aarde.'

Hij zei: 'Gaat Ragusnik werkelijk met uitwerpselen om? Ik bedoel, is er lichamelijk contact? Alles wordt toch zeker door automatische machinerieën verwerkt.'

'Natuurlijk,' zei de opperste raadsheer.

'Wat houdt Ragusniks werk dan precies in?'

'Hij stelt met de hand de verschillende bedieningsorganen in die de juiste werking van de machinerie verzekeren. Hij verplaatst elementen om reparaties mogelijk te maken; hij verandert de doelmatige verhoudingen naar het uur van de dag; hij wijzigt de eindproducten naargelang de behoefte.' Bedroefd voegde hij eraan toe: 'Als we de ruimte hadden om de apparatuur tienmaal ingewikkelder te maken, zou dit alles automatisch gedaan kunnen worden, maar dat zou zo'n nodeloze verspilling zijn.'

'Maar toch,' hield Lamorak aan, 'alles wat Ragusnik doet, doet hij gewoon door op knopjes te drukken of aan schakelaars te draaien, of dergelijke dingen.'

'Ja.'

'Dan verschilt zijn werk niet met dat van welke Elseveriaan ook.'

'U begrijpt het niet,' zei Blei stug.

'En om die reden gaat u de dood van uw kinderen in de waagschaal stellen?'

'We hebben geen andere keus,' zei Blei. Er was genoeg gekweldheid in zijn stem om Lamorak te overtuigen dat de situatie een foltering voor hem was, maar dat hij echt geen andere keus had.

Lamorak haalde vol afkeer zijn schouders op. 'Breek dan de staking. Dwing hem.'

'Hoe?' zei de opperste raadsheer. 'Wie zou hem willen aanraken of bij hem in de buurt komen? En als we hem doden door hem van een afstand te verzengen, wat zouden we daar dan nog mee opschieten?'

Lamorak zei peinzend: 'Zou u weten hoe zijn apparatuur bediend moet worden?'

De opperste raadsheer sprong op. 'Ik?' brulde hij.

'Ik bedoel ú niet,' riep Lamorak direct. 'Ik gebruikte het voornaamwoord in zijn onbepaalde betekenis. Zou iemand kunnen leren Ragusniks apparatuur te bedienen?'

Langzaam trok de drift uit de opperste raadsheer weg. 'Het staat in de handleidingen, dat weet ik zeker - hoewel ik u verzeker dat ik me er nooit mee ingelaten heb.'

'Zou dan niet iemand de werkwijze kunnen leren en Ragusnik vervangen tot de man zich gewonnen geeft?'

Blei zei: 'Wie zou erin toestemmen zoiets te doen? Ik niet, in elk geval.'

Lamorak dacht vluchtig aan Aardse taboes die misschien even streng waren. Hij dacht aan kannibalisme, bloedschande, een vrome man die God vervloekt. Hij zei: 'Maar u moet voorzien hebben in een vacature in Ragusniks vak. Veronderstel dat hij zou sterven.'

'Dan zou zijn zoon hem automatisch opvolgen in zijn vak, of zijn naaste bloedverwant,' zei Blei.

'En als hij nu eens geen volwassen bloedverwanten zou hebben? Als zijn hele familie nu eens tegelijk zou sterven?'

'Dat is nog nooit gebeurd; het zal ook nooit gebeuren.'

De opperste raadsheer voegde eraan toe: 'Als daar gevaar voor zou bestaan zouden we misschien een stuk of wat baby's bij de Ragusniks plaatsen en laten opleiden voor het vak.'

'Ah. En hoe zou u die baby uitkiezen?'

'Uit kinderen van moeders die bij de geboorte stierven, zoals we de toekomstige Ragusniksbruid kiezen.'

'Kies dan nu een vervanger voor Ragusnik, bij loting,' zei Lamorak.

De raadsvoorzitter zei: 'Nee! Onmogelijk! Hoe kunt u dat opperen? Als we een baby uitkiezen, wordt die baby opgevoed naar die leefwijze, hij kent geen andere. Momenteel zou het noodzakelijk zijn een volwassene te onderwerpen aan Ragusnikschap. Nee, doctor Lamorak, we zijn geen monsters noch zedeloze onmensen.'

Het heeft geen zin, dacht Lamorak machteloos. Het heeft geen zin, tenzij...

Hij kon er zich nog net niet toe brengen dat tenzij onder ogen te zien.

Die nacht sliep Lamorak nauwelijks. Ragusnik verlangde alleen de fundamentele menselijke dingen. Maar daartegenover stonden dertigduizend Elseverianen die de dood in het vooruitzicht hadden.

Het welzijn van dertigduizend aan de ene kant, de gerechte eisen van één gezin aan de andere. Mocht je zeggen dat dertigduizend man die achter zo'n onrecht zouden staan verdienden te sterven? Onrecht naar welke maatstaven? Die van de Aarde? Die van Elsevere? En wie was Lamorak dat hij een oordeel zou mogen vellen?

En Ragusnik? Hij was bereid dertigduizend mensen te laten sterven, waaronder mannen en vrouwen die alleen maar een toestand aanvaardden, die hun geleerd was te aanvaarden, en waar ze niets aan konden veranderen, al zouden ze dat willen. En kinderen die er helemaal niets mee te maken hadden.

Dertigduizend aan één kant; één enkel gezin aan de andere.

Lamorak nam zijn besluit in een toestand die bijna wanhoop was; in de ochtend riep hij de opperste raadsheer op.

Hij zei: 'Excellentie, als u een plaatsvervanger kunt vinden, zal Ragusnik inzien dat hij geen kans meer heeft op het afdwingen van een beslissing in zijn voordeel, en weer aan het werk gaan.'

'Er kan geen plaatsvervanger komen,' zuchtte de opperste raadsheer; 'dat heb ik u al uitgelegd.'

'Geen plaatsvervanger onder de Elseverianen, maar ik ben geen Elseveriaan; voor mij is het niet erg. Ik zal als plaatsvervanger optreden.'

Ze waren opgewonden, veel meer dan Lamorak zelf. Ze vroegen hem telkens weer of hij het ernstig meende.

Lamorak had zich niet geschoren, en hij voelde zich misselijk; 'Jazeker, ik meen het ernstig. En als Ragusnik ooit weer op deze manier handelt, kunt u altijd een plaatsvervanger importeren. Geen enkele andere wereld kent het taboe en er zullen altijd ruimschoots tijdelijke plaatsvervangers beschikbaar zijn als u goed genoeg betaalt.'

(Hij was bezig een wreed uitgebuite man te misleiden, en daar was hij zich van bewust. Maar in vertwijfeling hield hij zichzelf voor: Afgezien van uitbanning, wordt hij zeer goed behandeld. Zeer goed.)

Ze gaven hem de handleidingen, en hij besteedde er zes uren aan, lezend en herlezend. Het had geen zin vragen te stellen. Geen van de Elseverianen wist ook maar iets van het werk af, voorzover het niet in de handleiding stond; en ze schenen zich allen niet op hun gemak te voelen als bijzonderheden zelfs maar genoemd werden.

'Houd de naald van galvanometer A-2 steeds op de nulstand zolang de stootjanker op rood stond,' las Lamorak voor. 'Wat is nou een stootjanker?'

'Er zal wel een naambordje bij staan,' mompelde Blei, en de Elseverianen keken elkaar arme-zondaarsachtig aan, en bogen hun hoofden om naar hun vingertoppen te kijken.

Ze verlieten hem lang voordat hij de kleine vertrekken bereikte die het centrale hoofdkwartier vormden van generaties werkende Ragusniks, die hun wereld tot dienst waren geweest. Hij was nauwkeurig op de hoogte gebracht welke zijwegen hij moest inslaan en welke laag hij moest bereiken; maar ze bleven achter, en lieten hem in zijn eentje verdergaan.

Hij onderzocht de kamers nauwgezet, identificeerde de instrumenten en bedieningsorganen aan de hand van de schematische tekeningen in de handleiding.

Daar heb je een stootjanker, dacht hij met een droefgeestige voldoening. Het stond op het naambordje. Het had een half-cirkelvormige wijzerplaat met gaatjes die kennelijk bedoeld waren om op te lichten in verschillende kleuren. Waarom dan een 'janker'?

Hij wist het niet.

Ergens, dacht Lamorak, ergens bevindt zich opgehoopt afval dat tegen raderwerken en afvoerkanalen stuwt, tegen pijpleidingen en destilleerketels, en dat er op wacht om op tientallen manieren verwerkt te worden. Op het ogenblik hoopt het zich alleen maar op.

Met enige huivering duwde hij de eerste schakelaar naar de stand die volgens de handleiding was aangeduid met 'starten.' Er werd een zacht gebrom hoorbaar en voelbaar door de vloeren en muren. Hij draaide een knopje om en er gingen lampjes branden.

Bij iedere handeling raadpleegde hij de handleiding, hoewel hij die uit zijn hoofd kende; en bij iedere handeling werden de kamers sterker verlicht, sprongen er wijzers op meetinstrumenten in beweging, en werd het gegons steeds luider.

Ergens diep in de fabriek werd afval in de juiste kanalen gezogen.

Er klonk een hoge signaaltoon die Lamorak uit zijn diepe concentratie deed opschrikken. Het was het communicatiesignaal, en Lamorak morrelde aan zijn ontvanger tot hij het deed.

Ragusniks hoofd verscheen, ontsteld; toen, langzaam, verdwenen het ongeloof en de volslagen schrik uit zijn ogen. 'Zó zit dat dus.'

'Ik ben geen Elseveriaan, Ragusnik; ik vind het niet erg dit te doen.'

'Maar wat hebt u ermee te maken? Waarom komt u tussenbeide?'

'Ik sta aan uw kant, Ragusnik, maar ik móet dit wel doen.'

'Waarom, als u aan mijn kant staat? Behandelen ze op uw wereld mensen net zo als ze mij hier behandelen?'

'Nu niet meer. Maar zelfs als u gelijk hebt, zijn er dertigduizend mensen op Elsevere waar rekening mee moet worden gehouden.'

'Ze zouden toegegeven hebben; u hebt mijn enige kans verknoeid.'

'Ze zouden niet toegegeven hebben. En in zeker opzicht hebt u gewonnen; ze weten nu dat u ontevreden bent. Tot nu toe was het nooit bij iemand opgekomen dat Ragusnik ongelukkig zou kunnen zijn, dat hij onheil zou kunnen veroorzaken.'

'En wat dan nog? Het enige dat ze nu hoeven te doen is op het juiste moment iemand uit de Buitenwereld in dienst nemen.'

Lamorak schudde heftig zijn hoofd. Hij had dit gedurende de afgelopen drie bittere uren doordacht. 'Het feit dat ze het weten betekent dat de Elseverianen over u zullen gaan nadenken; er zullen er zijn die zich gaan afvragen of het wel juist is een mens zo te bejegenen. En als er mensen uit de Buitenwereld worden aangetrokken zullen die ruchtbaarheid geven aan wat er op Elsevere aan de hand is. De publieke opinie in de Melkweg zal u gunstig gestemd zijn.'

'En?'

'De toestand zal verbeteren. In de tijd van uw zoon zal de toestand veel beter zijn.'

'In de tijd van mijn zoon,' zei Ragusnik met een minachtend gezicht. 'Ik had het nu kunnen hebben. Goed, ik geef het op, ik ga weer aan het werk.'

Lamorak voelde een overstelpende opluchting. 'Als u nu hier wilt komen, meneer, kunt u uw taak weer opnemen, en ik zal het als een eer beschouwen u de hand te drukken.'

Ragusniks hoofd schoot omhoog en vervulde zich met droefgeestige trots. 'U noemt me "meneer" en biedt aan me de hand te drukken, houdt u zich bezig met uw eigen zaken, Aardman, en laat mijn werk aan mij over, want ik zou de uwe niet drukken.'

Lamorak ging terug langs de weg die hij gekomen was, opgelucht dat de crisis voorbij was, maar ook diep terneergeslagen.

Hij stond verrast stil toen hij een gedeelte van een tunnel afgesloten aantrof, zodat hij er niet door kon. Hij keek rond om een andere weg te zoeken, en schrok van een versterkte stem boven zijn hoofd. 'Doctor Lamorak, verstaat u mij? Dit is raadsheer Blei.'

Lamorak keek omhoog. De stem kwam via een oproepinstallatie, maar hij zag geen spoor van een luidspreker.

Hij riep: 'Is er iets mis? Kunt u me verstaan?'

'Ik kan u verstaan.'

Instinctief schreeuwde Lamorak: 'Is er iets mis? Er schijnt hier een obstakel te zijn. Zijn er complicaties met Ragusnik?'

'Ragusnik is aan het werk gegaan,' klonk Bleis stem. 'De crisis is voorbij, en u moet u voorbereiden op uw vertrek.'

'Vertrek?'

'Elsevere verlaten; op dit moment wordt er een schip voor u in gereedheid gebracht.'

'Wacht nu eens even.' Lamorak was verbijsterd door dit onverhoedse omslaan van gebeurtenissen. 'Ik ben nog niet klaar met het verzamelen van gegevens.'

Bleis stem zei: 'Daar is niets aan te doen. De weg naar het schip zal u uitgeduid worden, en uw bezittingen worden u nagezonden door middel van servo-mechanieken. We vertrouwen... we vertrouwen...'

Iets begon Lamorak duidelijk te worden. 'U vertrouwt op wát?'

'We vertrouwen erop dat u geen pogingen doet om enige Elseveriaan te benaderen of direct aan te spreken. En natuurlijk hopen we dat u zult vermijden ons in verlegenheid te brengen door niet te trachten wanneer dan ook in de toekomst naar Elsevere terug te keren. Een collega van u zou welkom zijn als er behoefte is aan verdere gegevens over ons.'

'Ik begrijp het,' zei Lamorak mat. Klaarblijkelijk was hij zelf een Ragusnik geworden. Hij had de bedieningsorganen aangeraakt die op hun beurt met het afval in aanraking waren geweest; hij was uitgebannen. Hij was een man die met lijken in aanraking kwam, een varkenshoeder, een paria.

Hij zei: 'Vaarwel.'

Bleis stem zei: 'Voordat we u de weg uitduiden, doctor Lamorak... Namens de Raad van Elsevere dank ik u voor uw hulp in deze crisis.'

'Graag gedaan,' zei Lamorak, verbitterd.

Steek nok A in gat B

Dave Woodbury en John Hansen zagen er in hun ruimtepakken potsierlijk uit; ze keken vol spanning naar de grote kist die langzaam uit het vrachtschip naar de luchtsluis zwaaide. Na een diensttijd van bijna een jaar in het ruimtestation A5 was het begrijpelijk dat ze schoon genoeg hadden van rammelende filtreerapparaten, lekkende watercultuurbakken, en luchtgeneratoren die voortdurend zoemden en het zo nu en dan helemaal lieten afweten.

'Niets werkt behoorlijk,' zei Woodbury dan triest, 'omdat alles door onszelf met de hand in elkaar is gezet.'

Waarop Hansen er dan aan toevoegde: 'Volgens de handleidingen die door een idioot zijn opgesteld.'

In dat opzicht waren er ongetwijfeld gegronde redenen voor klachten. Het kostbaarste aan een ruimteschip was het gedeelte dat voor vracht bestemd was, zodat alle benodigdheden gedemonteerd en in elkaar gepakt door de ruimte verzonden moesten worden. Alles moest met lompe handen, ontoereikend gereedschap, en vlekkerige en dubbelzinnige velletjes met richtlijnen om op af te gaan, in het station zelf in elkaar worden gezet.

Woodbury had nauwgezet de klachten opgeschreven, en Hansen had er de nodige toepasselijke adjectieven aan toegevoegd, waarna een officieel verzoek om verlichting in de toestand te brengen terug naar Aarde was gegaan.

En Aarde had gehoor gegeven. Ze hadden een speciale robot ontworpen met een positronisch geheugen dat volgestopt was met de wetenschap hoe ieder gedemonteerd apparaat dat er was op de juiste manier in elkaar gezet moest worden.

Die robot zat in de kist die nu gelost werd; Woodbury beefde toen de luchtsluis zich erachter sloot.

'Eerst,' zei hij, 'moet hij de voedselsamensteller grondig reviseren en de knop van het hulpstuk voor biefstuk bijstellen zodat we die halfdoorbakken kunnen krijgen in plaats van aangebrand.'

Ze stapten het station binnen en gingen de kist te lijf met voorzichtige prikjes met de demoleculisatorstaafjes om er zeker van te zijn dat geen enkel kostelijk atoompje metaal van hun speciale montagerobot beschadigd zou worden.

De kist klapte open!

En er lagen vijfhonderd losse onderdelen in - en één vlekkerig en dubbelzinnig velletje richtlijnen voor de montage.

De moderne tovenaar

Het had me altijd verbaasd dat Nicholas Nitely, ondanks zijn politierechterschap, vrijgezel was. De atmosfeer rond zijn beroep scheen, om het zo maar eens uit te drukken, zozeer de weg te zijn tot de huwelijkse staat dat hij toch zeker nauwelijks de tedere band van een huwelijk had kunnen vermijden.

Toen ik me onlangs onder het genot van een gin-tonic in de club in die geest uitliet, zei hij: 'Och, maar een tijdje geleden scheelde het maar een haartje,' en zuchtte.

'O ja?'

'Een knap, jong meisje, lief, intelligent, sereen en toch zeer vurig, en bovendien zeer aantrekkelijk voor de lichamelijke zinnen, zelfs van een ouwe bok als ik.'

Ik zei: 'Hoe kwam je ertoe haar te laten schieten?'

'Ik had geen keus.' Hij glimlachte vriendelijk naar me, en zijn zachte, blozende voorkomen, zijn zachte grijze haar, zijn zachte blauwe ogen, dat alles werkte mee om hem een bijna heilige uitdrukking te geven. Hij zei: 'Kijk, eigenlijk was het de schuld van haar verloofde...'

'Aha, ze was met iemand anders verloofd.'

'...en van professor Wellington Johns, die, hoewel eigenlijk endocrinoloog, in zekere zin een moderne tovenaar was. In feite was dat nu juist...' Hij zuchtte, nipte aan zijn drankje, en keerde zich naar me toe met het minzame en opgewekte gezicht van iemand die op het punt staat van onderwerp te veranderen.

Ik zei vastberaden: 'Kom op, Nitely, ouwe jongen, daar kun je het niet bij laten. Ik wil meer weten over je mooie meisje - de weg die het vlees ging.'

Hij vertrok zijn gezicht bij die woordspeling (een nogal verfoeilijke poging ertoe, dat moet ik toegeven) en ging ervoor zitten door zijn glas weer te laten vullen. 'Je zult begrijpen,' zei hij, 'dat ik sommige bijzonderheden pas later te horen kreeg.'

Professor Wellington Johns had een grote en vooruitstekende neus, twee oprechte ogen, en een uitgesproken talent om zijn kleding te groot voor hem te laten lijken. Hij zei: 'Mijn beste kinderen. Liefde is een kwestie van chemie.'

Zijn beste kinderen, die in werkelijkheid studenten van hem waren, en helemaal niet zijn kinderen, heetten Alexander Dexter en Alice Sanger. Zoals ze daar zaten, eikaars handen ineen, leken ze boordevol chemicaliën. Bij elkaar opgeteld reikte hun leeftijd net tot aan de vijfenveertig, gelijk tussen hen opgedeeld, en Alexander zei, nogal onvermijdelijk: 'Vive la chémie!'

Professor Johns glimlachte berispend. 'Of eigenlijk meer van endocrinologie. Het zijn tenslotte hormonen die onze gevoelens beïnvloeden, en het is niet verwonderlijk dat er éen met name dat gevoel stimuleert dat we liefde noemen.'

'Maar dat is zo onromantisch,' mompelde Alice. 'Ik weet zeker dat ik er geen nodig heb.' Ze keek op naar Alexander met een smachtende blik.

'Liefje,' zei de professor, 'jouw bloedsomloop wemelde ervan op het moment dat je, zoals dat heet, verliefd werd. De afscheiding ervan was gestimuleerd door' - uiterst zedelijk als hij was overwoog hij een ogenblik zijn woorden zorgvuldig - 'door een bepaalde factor uit de omgeving waar je jonge man bij betrokken was, en toen de inwerking van het hormoon eenmaal had plaatsgevonden liet inertie je doorgaan. Ik zou het effect met gemak kunnen dupliceren.'

'Nou, professor,' zei Alice met een tedere genegenheid, 'het zou heerlijk zijn als u dat zou proberen,' en ze kneep verlegen in Alexanders hand.

'Daarmee bedoel ik niet,' zei de professor, kuchend om zijn verlegenheid te verbergen, 'dat ik persoonlijk zou trachten de condities te reproduceren - of, beter gezegd, te dupliceren - die de natuurlijke afscheiding van het hormoon veroorzaken. Wat ik wel bedoel is dat ik het hormoon zelf zou kunnen toedienen door een injectie of zelfs door het oraal toe te dienen, omdat het een steroïdhormoon is. Ik heb, moet je weten,' en hier nam hij zijn bril af en poetste die zorgvuldig op, 'het hormoon geïsoleerd en gezuiverd.'

Alexander ging rechtop zitten. 'Professor! En u hebt niets verteld?'

'Ik moet er eerst meer over weten.'

'Wilt u daarmee zeggen,' zei Alice, terwijl haar bekoorlijke bruine ogen schitterden van verrukking, 'dat u kunt maken dat mensen het heerlijke genot en de meer dan hemelse tederheid van ware liefde voelen door middel van een... een pil?'

De professor zei: 'Ik kan inderdaad de emoties dupliceren waar je in die nogal weeïge termen op doelt.'

'Waarom doet u het dan niet?'

Alexander hief in protest een hand op. 'Kom, schat, je vurigheid brengt je op het verkeerde pad. Ons eigen geluk en aanstaande huwelijk maken dat je bepaalde feiten over het hoofd ziet. Als iemand die getrouwd is per ongeluk dit hormoon zou innemen...'

Professor Johns zei, een klein beetje uit de hoogte: 'Laat me nu direct maar verklaren dat mijn hormoon, of mijn amatogene element, zoals ik het noem...' (want hij koesterde, zoals vele praktische geleerden, een gepaste verachting voor de fijne spitvondigheden van de klassieke filologie).

'Noem het een liefdeselixer, professor,' zei Alice met een vertederde zucht.

'Mijn amatogene element,' zei professor Johns streng, 'geeft geen aandoening op het gemoed van gehuwde personen. Het hormoon werkt niet als het door andere factoren wordt geremd, en gehuwd zijn is zeker een factor die liefde remt.'

'Ja, dat heb ik ook horen zeggen,' zei Alexander somber, 'maar ik ben van plan het tegenbewijs te leveren van dat verharde geloof in het geval met mijn eigen Alice.'

'Alexander,' zei Alice, 'lieveling!'

De hoogleraar zei: 'Ik bedoel dat gehuwd zijn buitenechtelijke liefde remt.'

Alexander zei: 'Nou, ik heb wel eens gehoord dat het dat soms niet doet.'

Alice zei geschokt: 'Alexander!'

'Alleen in zeldzame gevallen, schatje, onder niet-academici.'

De hoogleraar zei: 'Het huwelijk remt misschien niet een bepaalde armzalige seksuele aantrekkingskracht af, of neigingen tot kleine lichtvaardigheden, maar ware liefde, zoals juffrouw Alice het gevoel noemde, is iets dat niet kan bloeien als de gedachte aan een strenge vrouw en verscheidene onaantrekkelijke kinderen het onderbewustzijn kluistert.'

'Wilt u daarmee zeggen,' zei Alexander, 'dat als u uw liefdeselixer - neem me niet kwalijk, uw amatogene element - zou toedienen aan een aantal willekeurige mensen, alleen de ongehuwde personen aangestoken zouden worden?'

'Dat is zo. Ik heb geëxperimenteerd op bepaalde dieren die, hoewel ze niet bewust de ceremonie van een huwelijk beleven, toch monogame bindingen aangaan. Degenen die die binding al aangegaan zijn worden niet aangestoken.'

'Dan, professor, heb ik een echt luisterrijk idee. Morgenavond is het seniorenbal hier op de universiteit. Er zullen minstens vijftig paartjes aanwezig zijn, de meeste ongehuwd. Doe uw toverdrank in de punch.'

'Wat? Ben je gek geworden?'

Maar Alice was enthousiast. 'Nou, het is een goddelijk idee, professor. Te bedenken dat al mijn vriendinnen zullen voelen wat ik voel! Professor, u zou een engel uit de hemel zijn... Maar o, Alexander, denk je dat de gevoelens misschien een beetje onbeheerst zouden zijn? Enkele van onze vriendjes op de universiteit zijn wat wild, en als ze, in het vuur van de ontdekking van liefde, nou, gaan zoenen...'

Professor Johns zei verontwaardigd: 'Mijn beste mejuffrouw Sanger. Je mag je verbeelding niet oververhit laten raken. Mijn hormoon brengt alleen die gevoelens teweeg die tot een huwelijk leiden, en niet de uiting van iets dat als onwelvoeglijk beschouwd zou kunnen worden.'

'Het spijt me,' mompelde Alice in verwarring. 'Ik had moeten bedenken, professor, dat u de meest zedelijke man bent die ik ken - behalve nog altijd mijn lieve Alexander - en dat geen enkele wetenschappelijke ontdekking van u ooit tot onzedelijkheid zou kunnen leiden.'

Ze keek zo droefgeestig dat de professor het haar meteen vergaf.

'Dus u doet het, professor?' drong Alexander aan. 'Per slot van rekening, verondersteld dat er daarna een plotselinge massale drang tot een huwelijk zou ontstaan, kan ik ervoor zorgen dat Nicholas Nitely, een oude en gewaardeerde vriend van de familie, onder een of ander voorwendsel aanwezig is. Hij is politierechter en kan gemakkelijk zorgen voor dingen als vergunningen en zo meer.'

'Ik zou nauwelijks kunnen instemmen,' zei de professor, klaarblijkelijk zwichtend, 'een experiment uit te voeren zonder de toestemming van degenen op wie geëxperimenteerd wordt. Het zou niet ethisch zijn.'

'Maar u zou hun alleen vreugde bezorgen. U zou bijdragen tot de morele atmosfeer op de universiteit. Want het is toch zo dat het, bij afwezigheid van een overstelpende drang naar een huwelijk, soms zelfs op de universiteit wel eens gebeurt dat de spanning van het voortdurende nauwe contact een zeker gevaar voortbrengt van... van...'

'Ja, dat is zo,' zei de professor. 'Goed, ik zal een verdunde oplossing proberen. Tenslotte zullen de resultaten misschien geweldig de wetenschappelijke kennis vergroten en, zoals je zegt, zal het ook het moreel verbeteren.'

Alexander zei: 'En Alice en ik zullen ook punch drinken.'

Alice zei: 'O, Alexander, zo'n liefde als de onze heeft toch zeker geen kunstmatige hulp nodig.'

'Maar het zou niet kunstmatig zijn, mijn zalige lieveling. Volgens de professor is je liefde begonnen als het resultaat van de werking van precies zo'n hormoon, teweeggebracht, dat moet ik toegeven, op een meer gewone manier.'

Alice bloosde diep. 'Maar waarom dan, liefste, de behoefte aan herhaling?'

'Om ons buiten het bereik van de wisselvalligheden van het noodlot te brengen, liefje.'

'Je twijfelt toch zeker niet aan mijn liefde, lieveling?'

'Nee, verleidster van mijn hart, maar...'

'Maar? Is het omdat je me niet vertrouwt, Alexander?'

'Natuurlijk vertrouw ik je, Alice, maar...'

'Maar? Alweer maar!' Alice stond woedend op. 'Als u geen vertrouwen in mij kunt stellen, meneer, kan ik maar beter weggaan...' En ze ging inderdaad weg, terwijl de beide mannen haar verbluft nastaarden.

Professor Johns zei: 'Ik vrees dat mijn hormoon, op een zeer indirecte manier, eerder de oorzaak van het bederven van een huwelijk is geweest dan er een te veroorzaken.'

Alexander slikte, diep ongelukkig, maar zijn trots hield hem staande. 'Ze komt wel terug,' zei hij met een holle stem. 'Een liefde als de onze wordt niet zomaar verbroken.'

Het seniorenbal was, vanzelfsprekend, hét evenement van het jaar. De jongemannen glommen, en de jongedames flonkerden. De muziek was vrolijk en de dansende voeten raakten de vloer slechts zo nu en dan. Er heerste een ongedwongen vreugde.

Of, beter gezegd, ongedwongen in de meeste gevallen. Alexander Dexter stond in een hoek, met een harde blik en een ijzig bleke uitdrukking. Hij mocht dan lang en knap zijn, maar geen enkele jonge vrouw benaderde hem. Het was bekend dat hij aan Alice Sanger toebehoorde, en onder die omstandigheden zou geen studente het in haar hoofd halen onder haar duiven te schieten. En toch, waar was Alice?

Ze was niet met Alexander meegekomen en Alexanders trots verhinderde hem haar te gaan zoeken. Hij kon alleen met grimmige blik voorzichtig de ronddraaiende paartjes bekijken.

Professor Johns, in avondkleding die hem niet paste hoewel ze op maat gemaakt was, kwam naar hem toe. 'Ik ga mijn hormoon kort voor de middernachttoost aan de punch toevoegen. Is meneer Nitely nog hier?'

'Ik zag hem daarnet nog. In zijn hoedanigheid als chaperonne was hij druk bezig er zich van te overtuigen dat de gepaste afstand tussen de paartjes bewaard bleef. Vier vingers was, geloof ik, de minimumafstand. Meneer Nitely was ijverig de nodige metingen aan het verrichten.'

'Uitstekend. O, ik heb verzuimd het te vragen: Is de punch alcoholisch? Alcohol zou de werking van het amatogene element nadelig beïnvloeden.'

Alexander kon niettegenstaande zijn bekommerde hart de fut opbrengen de niet-bedoelde blaam op zijn klas te zuiveren. 'Alcoholisch, professor? Deze punch is gemaakt volgens die principes waar alle jonge studenten strak aan vasthouden. Hij bevat alleen de zuiverste vruchtensappen, geraffineerde suiker, en een zekere hoeveelheid citroenschil - genoeg om stimulerend te werken maar niet om een roes te veroorzaken.'

'Mooi,' zei de professor. 'Nu heb ik aan het hormoon een kalmerend middel toegevoegd dat erop berekend is de onderwerpen van ons experiment gedurende een korte tijd in slaap te brengen terwijl het hormoon zijn werk doet. Zodra ze wakker worden zal de eerste persoon die ze zien - dat wil zeggen, van het tegenovergestelde geslacht, natuurlijk - die persoon bezielen met een zuiver en edel vurig verlangen dat alleen op een huwelijk kan uitlopen.'

Toen, omdat het bijna middernacht was, zocht hij zijn weg tussen de vrolijke paartjes, alle aan het dansen op vier-vingersafstand, naar de punchkom.

Alexander, depressief en bijna in tranen, stapte naar buiten het balkon op. Daardoor liep hij net Alice mis, die de balzaal vanaf het balkon door een andere deur binnenging.

'Middernacht!' riep een opgewekte stem uit. 'Toost! Toost! Een toost op het leven dat voor ons ligt.'

Ze verdrongen zich rond de punchkom; de glaasjes werden rondgedeeld.

'Op het leven dat voor ons ligt,' riepen ze uit en, met al het enthousiasme van jonge studenten, dronken ze het vurige mengsel van pure vruchtensappen, suiker, en citroenschil, met - natuurlijk - het van een slaapmiddel voorziene amatogene element van de professor, in één teug op.

Toen het middel hun hersenen bereikte zakten ze langzaam op de vloer in elkaar.

Alice stond daar alleen, met het drankje nog in de hand, en met ogen die nat waren van ingehouden tranen. 'O, Alexander, Alexander, hoewel je twijfelt, toch ben je mijn enige liefde. Je wenst dat ik het drink en ik zal het drinken.' Toen zeeg ook zij bevallig neer.

Nicholas Nitely was op zoek gegaan naar Alexander, over wie zijn warme hart zich ongerust maakte. Hij had gezien dat hij zonder Alice was binnengekomen en hij kon alleen veronderstellen dat er een liefdesruzie was geweest. Ook voelde hij zich niet bezwaard het gezelschap aan zijn lot over te laten. Dit waren geen jonge wildebrassen, maar studerende jongens en meisjes van goede familie en voorname opvoeding. Men kon ten volle vertrouwen dat ze zich aan de vier-vingerslimiet zouden houden, dat wist hij zeker.

Hij vond Alexander op het balkon, mistroostig naar de met sterren doorzeefde hemel starend.

'Alexander, mijn jongen.' Hij legde zijn hand op de schouder van de jongeman. 'Dit is niets voor jou. Zc toe te geven aan neerslachtigheid. Kom, jonge vriend, kom nou.'

Alexander boog zijn hoofd bij het horen van de stem van de goede oude heer. 'Het is niet mannelijk, ik weet het, maar ik smacht naar Alice. Ik ben wreed tegen haar geweest en nu word ik terecht zo behandeld. En toch, meneer Nitely, kon u maar eens weten...' Hij drukte zijn gebalde vuist op zijn borst, vlak bij zijn hart. Hij kon geen woord meer uitbrengen.

Nitely zei bekommerd: 'Denk je dat ik de meer tere gevoelens niet ken omdat ik niet getrouwd ben? Laat me je uit de droom helpen. Er is een tijd geweest dat ook ik liefde kende, en hartzeer. Maar doe niet zoals ik eens, om door je trots jullie hereniging te verhinderen. Zoek haar op, mijn jongen, zoek haar op en maak je excuses. Zorg ervoor dat je niet een oude vrijgezel wordt, zoals ikzelf... Maar, wat ben ik aan het doordraven.'

Alexander had zijn rug gerecht. 'Ik zal me door u laten leiden, meneer Nitely. Ik ga haar opzoeken.'

'Ga dan naar binnen. Want ik geloof dat ik haar daar zag vlak voordat ik naar buiten ging.'

Alexanders hart stokte. 'Misschien is ze me nu zelfs aan het zoeken. Ik ga... Maar, nee. Gaat u eerst, meneer Nitely, terwijl ik achterblijf om bij te komen. Ik zou niet willen dat ze me ten prooi zou zien aan meisjesachtige tranen.'

'Natuurlijk, mijn jongen.'

Nitely stond in verbazing in de deur naar de balzaal stil. Had een alomvattende catastrofe iedereen getroffen? Vijftig paartjes lagen op de vloer, sommige op een hoogst onfatsoenlijke manier tezamen.

Maar voordat hij kon besluiten of hij zou gaan kijken of de dichtstbijzijnde mensen dood waren, het brandalarm te laten luiden, de politie op te bellen, wat dan ook te doen, werden ze wakker en stonden moeizaam op.

Slechts één bleef liggen. Een eenzaam meisje in het wit, éen arm bevallig onder haar blonde hoofd uitgestrekt. Het was Alice Sanger, en Nitely haastte zich naar haar toe, onbewust van het rumoer dat om hem heen ontstond.

Hij knielde neer. 'Juffrouw Sanger. Mijn beste juffrouw Sanger. Ben je gewond?'

Ze opende langzaam haar mooie ogen en zei: 'Meneer Nitely! Ik heb nooit beseft dat u zo'n toonbeeld van beminnelijkheid was.'

'Ik?' Nitely deinsde ontzet terug, maar ze was nu opgestaan en er scheen een licht in haar ogen zoals Nitely in geen dertig jaar meer in de ogen van een meisje had gezien - en dan nog maar zwak.

Ze zei: 'Meneer Nitely, u gaat me toch zeker niet verlaten?'

'Nee, nee,' zei Nitely, van zijn stuk gebracht. 'Als je het verlangt blijf ik.'

'Ik verlang naar u. Ik verlang naar u met mijn hele hart en ziel. Ik verlang naar u als een dorstende bloem naar de morgendauw. Ik verlang naar u als Thisbe in de oudheid naar Pyramus verlangde.'

Nitely, die zich nog steeds terugtrok, keek haastig om zich heen om te zien of iemand deze ongebruikelijke verklaring kon horen, maar niemand scheen er aandacht voor te hebben. Voorzover hij kon vaststellen was de lucht vervuld van andere verklaringen van dezelfde strekking, sommige zelfs nog krachtiger en meer direct.

Zijn rug was in aanraking gekomen met een muur, en Alice kwam zo dicht naar hem toe dat ze de vier-vingersregel brak. Ze brak zelfs de geen-vingersregel, en door de wederzijdse druk die daaruit voortvloeide scheen een zeker, niet te omschrijven iets, binnen in Nitely te bonzen.

'Juffrouw Sanger. Alsjeblieft.'

'Juffrouw Sanger? Ben ik juffrouw Sanger voor u?' riep Alice hartstochtelijk uit. 'Meneer Nitely! Nicholas! Maak me tot je eigen Alice, jouw eigen Alice. Trouw met me! Trouw met me!'

Overal in het rond klonk de kreet 'Trouw met me! Trouw met me!' en jonge mannen en vrouwen verdrongen zich om Nitely, omdat ze heel goed wisten dat hij politierechter was. Ze riepen: 'Trouw ons, meneer Nitely, trouw ons!'

Hij kon alleen als antwoord uitroepen: 'Dan moet ik voor jullie allemaal vergunningen halen.'

Ze gingen opzij om hem te laten vertrekken om die weldaad te verrichten. Alleen Alice volgde hem.

Nitely kwam bij de deur van het balkon Alexander tegen, en hij draaide hem weer om naar buiten, de frisse lucht in. Professor Johns kwam op dat moment aan en voegde zich bij hen.

Nitely zei: 'Alexander. Professor Johns. Er is iets buitengewoon merkwaardigs gebeurd...'

'Ja,' zei de hoogleraar met een van vreugde stralend gezicht. 'Het experiment is een succes geworden. Het element heeft zelfs veel meer effect op het menselijk wezen dan op al mijn proefdieren.' Toen hij Nitely's verbijstering opmerkte verklaarde hij in het kort wat er gebeurd was.

Nitely hoorde het aan en mompelde: 'Merkwaardig, merkwaardig. Ergens komt me dit vaag bekend voor.' Met de knokkels van beide handen drukte hij tegen zijn voorhoofd, maar dat hielp niet.

Alexander ging zachtjes naar Alice toe, hij smachtte ernaar haar tegen zijn sterke borst te drukken, maar wist dat een goed opgevoed meisje zo'n uitdrukking van gevoelens niet kon toestaan van iemand aan wie zij nog geen vergiffenis geschonken had.

Hij zei: 'Alice, mijn verloren liefde, als je in je hart kon voelen...'

Maar ze trok zich terug, van hem vandaan, en ontweek zijn armen die hij alleen als smeekbede had uitgestrekt. Ze zei: 'Alexander, ik heb van de punch gedronken. Jij wilde het.'

'Dat was niet nodig geweest. Ik had ongelijk, ongelijk.'

'Maar ik heb het gedaan, en o, Alexander, ik kan nooit de jouwe zijn.'

'Nooit de mijne zijn? Maar wat heeft dat te betekenen?'

En Alice pakte Nitely's arm en greep die begerig vast. 'Mijn ziel is onverbreekbaar verbonden aan die van meneer Nitely, of Nicholas, bedoel ik. Aan mijn hartstocht voor hem - dat wil zeggen, aan mijn hartstocht voor een huwelijk met hem - kan ik geen weerstand bieden. Het pijnigt mijn hele wezen.'

'Je bent ontrouw?' riep Alexander ongelovig.

'Je bent wreed door "ontrouw" te zeggen,' zei Alice snikkend. 'Ik kan er niets aan doen.'

'Nee, inderdaad,' zei professor Johns, die het in de grootste ontsteltenis had gehoord nadat hij zijn verklaring aan Nitely had gegeven. 'Ze zal er nauwelijks iets aan kunnen doen. Het is gewoon een endocrinologische manifestatie.'

'Dat is inderdaad waar,' zei Nitely, die zelf moeite had met endocrinologische manifestaties. 'Kom, kom, mijn... mijn schat.' Hij klopte Alice zachtjes op haar hoofd op een hoogst vaderlijke manier en toen ze haar gezicht verlokkend naar het zijne ophief, zwijmelend, overwoog hij of het niet iets vaderlijks zou zijn - ja, zelfs iets vriendelijks - zijn lippen op die van haar te drukken, op een kuise manier.

Maar Alexander riep uit de wanhoop van zijn hart: 'Je bent ontrouw, ontrouw - zo ontrouw als Cressida,' en stormde de kamer uit.

En Nitely zou hem achterna gegaan zijn als Alice hem niet om zijn nek gegrepen had en zijn lippen een kus schonk die niet in het minst dochterlijk was.

Zelfs niet alleen vriendelijk.

Ze kwamen aan bij Nitely's vrijgezellenvillaatje met het bescheiden bordje met POLITIERECHTER in Oud-Engelse letters, met de atmosfeer van droefgeestige vrede, de keurige rust, het kleine kacheltje waarop zijn linkerhand gauw een ketel water zette (omdat zijn rechterarm door Alice stevig in de greep werd gehouden die, met een slimheid die haar leeftijd te boven ging, dat middel had gekozen als een zekere methode om een plotselinge sprong door de deur van zijn kant onmogelijk te maken).

Door de openstaande deur van de eetkamer was Nitely's studeerkamer te zien, met rijen keurige wetenschappelijke boeken en romans langs de muren.

Nitely's hand (zijn linkerhand) ging weer naar zijn voorhoofd. 'Mijn beste,' zei hij tegen Alice, 'het is verbazingwekkend zoals - als je je greep een klein beetje zou willen verslappen, mijn kind, zodat mijn bloedsomloop zich kan herstellen - zoals ik me steeds maar verbeeld dat dit alles al eerder is voorgevallen.'

'Echt, er is nooit eerder, mijn beste Nicholas,' zei Alice terwijl ze haar blonde hoofd tegen zijn schouder legde en naar hem glimlachte met een verlegen tederheid, die haar schoonheid net zo betoverend maakte als maanlicht boven stille wateren, 'zo'n wonderbaarlijke moderne tovenaar geweest als onze wijze professor Johns, zo'n moderne tovenaar.'

'Zo'n moderne...' Nitely was zo hevig opgeschrokken dat hij de blonde Alice zeker enkele centimeters van de vloer tilde. 'Hé, dat is het vast en zeker. De duivel hale me als het dat niet is.' (Want bij zeldzame gelegenheden, en onder de spanning van overweldigende emoties, gebruikte Nitely krachtige taal.)

'Nicholas. Wat is er? Je laat me schrikken, mijn engel.'

Maar Nitely liep haastig naar zijn studeerkamer, en ze was gedwongen met hem mee te rennen. Zijn gezicht was wit, en zijn lippen stonden vastberaden toen hij een boek greep dat op de planken stond en er eerbiedig het stof afblies.

'Ach,' zei hij spijtig, 'zoals ik het onschuldige vermaak uit mijn jongere dagen heb verwaarloosd! Mijn kind, gezien de voortdurende onmacht van mijn rechterarm, zou je zo vriendelijk willen zijn de bladzijden om te slaan tot ik je zeg op te houden?'

Samen speelden ze het klaar, in zo'n tafereel van voorechtelijk geluk als maar zelden te zien valt; hij terwijl hij het boek met zijn linkerhand vasthield, zij terwijl ze langzaam de bladzijden omsloeg met haar rechter.

'Ik heb gelijk!' zei Nitely plotseling krachtig. 'Professor Johns, mijn beste kerel, kom eens hier. Dit is het meest wonderlijke toeval - een beangstigend voorbeeld van de geheimzinnige onzichtbare macht, die met ons speelt met de een of andere verborgen bedoeling.'

Professor Johns, die zijn eigen thee had ingeschonken en er geduldig aan nipte, zoals een discrete heer met intellectuele gewoonten betaamde in aanwezigheid van twee vurige geliefden die zich plotseling in de kamer ernaast hadden teruggetrokken, riep: 'U wenst toch zeker niet dat ik bij u kom?'

'Zeker wens ik dat, meneer. Ik zou het op prijs stellen te rade te gaan bij een van uw wetenschappelijke kundigheden.'

'Maar verkeert u in omstandigheden...'

Alice gilde zwakjes: 'Professor!'

'Duizend excuses, mijn beste,' zei professor Johns toen hij binnenkwam. 'Mijn stoffige oude brein was vervuld van belachelijke denkbeelden. Het is al zo lang geleden sinds ik...' en hij nam een ferme slok thee (die hij lang had laten trekken) en kwam meteen weer tot zichzelf.

'Professor,' zei Nitely, 'dit dierbare kind omschreef u als een moderne tovenaar, en dat bracht mijn gedachten onmiddellijk op Gilbert en Sullivans De tovenaar.'

'Wie,' vroeg professor Johns onschuldig, 'zijn Gilbert en Sullivan?'

Nitely wierp een ernstige blik omhoog, alsof hij de bedoeling had de richting te peilen van de onvermijdelijke bliksemschichten en weg te duiken. Hij zei met een hese fluisterstem: 'Sir William Schwenck Gilbert en sir Arthur Sullivan schreven respectievelijk de teksten en de muziek van de grootste musicals die de wereld ooit gekend heeft. Een ervan is getiteld De tovenaar. Daarin werd ook een elixer gebruikt: een hoogst zedelijk elixer dat niet op gehuwde mensen inwerkte maar dat bewerkstelligde dat de jonge heldin werd weggetrokken van haar knappe jonge minnaar, in de armen van een oudere man.'

'En,' vroeg professor Johns, 'werden de zaken in die toestand gelaten?'

'Nou, nee. - Echt, mijn schat, de bewegingen van je vingers in de buurt van mijn nek, die weliswaar onmiskenbaar aangename gevoelens opwekken, leiden mijn aandacht af. - Er vindt een hereniging van de jonge geliefden plaats, professor.'

'Aha,' zei professor Johns. 'Dan kan gezien de grote gelijkenis van de verzonnen intrige met de werkelijkheid, de oplossing in het stuk misschien de weg wijzen naar de hereniging van Alexander en Alice. Tenminste, ik veronderstel dat u niet verder door het leven wilt met één permanent onbruikbare arm.'

Alice zei: 'Ik wil niet herenigd worden. Ik wil alleen mijn eigen Nicholas.'

'Er is,' zei Nitely, 'iets te zeggen voor dat verfrissende standpunt, maar kom - de jeugd moet gediend worden. Er is een oplossing in het stuk, professor Johns, en het is om die reden dat ik zeer dringend met u wilde praten.' Hij glimlachte met een zachte welwillendheid. 'In het stuk werd het effect van het elixer totaal geneutraliseerd door de handelingen van de heer die het elixer in eerste instantie toediende; de heer, met andere woorden, die analoog is aan uzelf.'

'En die handelingen waren?'

'Zelfmoord! Dat is alles! Op de een of andere manier die niet door de auteurs is verklaard, was het effect van de zelfmoord het verbreken van de ma...'

Maar inmiddels had professor Johns zijn evenwicht hervonden en zei met de meest krachtige grafstem die men zich kon voorstellen: 'Mijn beste heer, mag ik ogenblikkelijk verklaren dat ik, niettegenstaande mijn genegenheid voor de jonge mensen die bij dit droevige drama betrokken zijn, onder geen enkele omstandigheid kan instemmen met zelfopoffering. Zo'n handelwijze zou misschien uiterst doeltreffend zijn als het om liefdeselixers van het gewone soort ging, maar ik verzeker u dat mijn amatogene element absoluut niet beïnvloed zou worden door mijn dood.'

Nitely zuchtte. 'Dat vreesde ik al. Inderdaad was het, onder ons gezegd, een zeer zwakke afloop voor het stuk, misschien de zwakste uit de reeks,' en hij keek even omhoog als stille verontschuldiging aan de geest van William S. Gilbert. 'Het kwam plotseling uit de lucht vallen. Het werd eerder in het stuk niet behoorlijk voorbereid. Het strafte een persoon die de straf niet verdiende. Kortom, het was, helaas, Gilberts grote talent volkomen onwaardig.'

Professor Johns zei: 'Misschien was het Gilbert niet. Misschien had de een of andere prutser er zich mee bemoeid en de zaak verknoeid.'

'Dat is nooit bewezen.'

Maar professor Johns, met zijn wetenschappelijke geest die levendig geïnteresseerd was door een onopgelost probleem, zei meteen: 'Dit kunnen we nagaan. Laten we de geest van deze... deze Gilbert eens onder de loep nemen. Hij heeft nog meer stukken geschreven, is het niet?'

'Veertien, in samenwerking met Sullivan.'

'Waren er bij met een afloop die analoge situaties oplosten op een meer passende manier?'

Nitely knikte. 'Eén zeker. Ruddigore.'

'Wie was dat?'

'Ruddigore was een plaats. De hoofdpersoon is ontmaskerd als de ware slechte baronet van Ruddigore en is, natuurlijk, vervloekt.'

'Zeker,' mompelde professor Johns, die besefte dat een dergelijke gebeurtenis slechte baronets dikwijls overkwam en die zelfs geneigd was te denken dat het hun verdiende loon was.

Nitely zei: 'De vloek verplichtte hem om minstens één misdaad per dag te begaan. Als er een dag zonder misdaad verstreek, zou hij onvermijdelijk een afgrijselijke marteldood sterven.'

'Wat afschuwelijk,' mompelde de teerhartige Alice.

'Natuurlijk,' zei Nitely, 'kan niemand iedere dag een misdaad bedenken, zodat onze held gedwongen was zijn vernuft te gebruiken om de vloek te ontduiken.'

'Hoe?'

'Hij redeneerde aldus: Als hij moedwillig weigerde een misdaad te begaan, zocht hij de dood door zijn eigen optreden, deed hij een poging tot zelfmoord, en een poging tot zelfmoord is, natuurlijk, een misdaad - en aldus voldeed hij aan de voorwaarde van de vloek.'

'O juist, juist ja,' zei professor Johns. 'Klaarblijkelijk gelooft Gilbert in het oplossen van zaken door die tot hun logische einde door te trekken.' Hij sloot zijn ogen, en zijn indrukwekkende voorhoofd puilde kennelijk uit van de talloze krachtige gedachtegolven die het bevatte.

Hij opende ze. 'Nitely, ouwe jongen, wanneer werd De tovenaar voor het eerst opgevoerd?'

'In 1877.'

'Dan is het dat, mijn beste kerel. In 1877 zaten we midden in het Victoriaanse tijdperk. Met de instelling van het huwelijk mocht op het toneel niet gespot worden. Er kon geen klucht van gemaakt worden terwille van de intrige. Het huwelijk was iets heiligs, geestelijks, een sacrament...'

'Genoeg,' zei Nitely, 'van deze redevoering. Wat hebt u in gedachten?'

'Huwelijk. Trouw met het meisje, Nitely. Laat al uw paartjes trouwen, en wel direct. Ik ben er zeker van dat dat Gilberts oorspronkelijke bedoeling was.'

'Maar dat,' zei Nitely, die vreemd genoeg was bekoord door het denkbeeld, 'is nu juist wat we trachten te vermijden.'

'Ik niet,' zei Alice stoer (hoewel ze niet stoer was, maar, integendeel, betoverend lenig en slank).

Professor Johns zei: 'Begrijpt u het niet? Zodra de paren getrouwd zijn verliest het amatogene element - dat geen invloed heeft op gehuwde mensen - zijn macht over hen. Degenen die verliefd geweest zouden zijn zonder de hulp van het element blijven verliefd; degenen die dat niet geweest zouden zijn zijn niet meer verliefd - en vragen bijgevolg echtscheiding aan.'

'Goeie hemel,' zei Nitely. 'Hoe bewonderenswaardig eenvoudig. Natuurlijk! Gilbert moet dat bedoeld hebben tot een geschokte producer of theaterdirecteur - een prutser, zoals u zegt - de verandering doordreef.'

'En, lukte het?' vroeg ik. 'Tenslotte, je hebt heel duidelijk gezegd dat de professor had gezegd dat het effect op gehuwde paren alleen het remmen is van buitenechtelijke ver...'

'Het lukte,' zei Nitely, mijn commentaar negerend. Een traan trilde aan zijn ooglid, maar of die teweeg was gebracht door herinneringen of door het feit dat hij aan zijn vierde gin-tonic zat, kon ik niet zeggen.

'Het lukte,' zei hij. 'Alice en ik trouwden, en we kregen bijna direct weer een echtscheiding, met wederzijdse instemming, op grond van het gebruik van ongepaste druk. En toch was, doordat we nooit alleen waren, het voorkomen van ongepaste druk tussen ons, helaas, in werkelijkheid nihil.' Hij zuchtte weer. 'In elk geval, spoedig daarna trouwden Alice en Alexander en nu is ze, naar ik gehoord heb, ten gevolge van daarmee samengaande omstandigheden, in verwachting van een kind.'

Hij onttrok zijn blik aan de verborgen diepten, waarin de laatste resten van zijn drankje zich bevonden, en toen stokte zijn adem in een plotselinge ontsteltenis. 'O hemel! Daar is ze weer!'

Ik keek op, geschrokken. Een droombeeld in pastelblauw stond in de deuropening. Stelt u zich voor, als u wilt, een verrukkelijk gezichtje dat gemaakt was om te kussen; een lieftallig lichaam dat gemaakt was om te beminnen.

Ze riep: 'Nicholas! Wacht even!'

'Is dat Alice?' vroeg ik.

'Nee, nee. Dit is weer iemand anders; een heel ander verhaal... Maar ik kan hier niet blijven.'

Hij stond op en maakte, met een lenigheid die opmerkelijk was voor iemand van zo'n gevorderde leeftijd en gewicht, dat hij wegkwam door een raam. Het vrouwelijke droombeeld van begeerte volgde hem met een lenigheid die maar weinig minder opmerkelijk was.

Ik schudde mijn hoofd uit medelijden en sympathie. Klaarblijkelijk werd de arme oude man voortdurend geplaagd door deze wonderbaarlijke schoonheden die, om welke reden dan ook, verzot op hem waren. Bij de gedachte aan dit verschrikkelijke lot sloeg ik mijn drankje in één teug achterover en overwoog het eigenaardige feit dat dergelijke moeilijkheden mij nooit bezwaard hadden.

En bij die gedachte, hoe gek het ook klinkt, bestelde ik in een wilde bui nog een drankje, en een onkuise uitroep ontsnapte, ongewild, mijn lippen.

Tot de vierde generatie

Om tien voor twaalf probeerde Sam Marten zich uit de taxi te werken; zoals gewoonlijk probeerde hij het portier met één hand te openen terwijl hij met een andere zijn aktentas vasthield en met een derde naar zijn portefeuille zocht. Omdat hij maar twee handen had vond hij het maar een lastige zaak en, alweer zoals gewoonlijk, bonkte hij met zijn knie tegen het portier en grabbelde nog steeds tevergeefs naar zijn portefeuille toen zijn voeten het plaveisel raakten.

Het verkeer op Madison Square ging stapvoets voorbij. Een rode vrachtwagen minderde onwillig nog meer vaart, en trok met een raspend geluid weer op toen het verkeerslicht versprong. Een wit opschrift op zijn zijkant gaf een niet geïnteresseerde omgeving te kennen dat hij het eigendom was van F. Lewkowitz en Zoons, Groothandelaars in Kleding.

Levkowich, dacht Marten eventjes, onlogisch, en viste eindelijk zijn portefeuille tevoorschijn. Hij wierp een blik op de meter terwijl hij zijn aktentas onder zijn arm klemde. Eén dollar vijfenzestig, maak er twintig cent meer van als fooi, met twee losse dollars kwijt zou hij er nog maar één over hebben voor noodgevallen, hij moest maar een briefje van vijf aanbreken.

'Oké,' zei hij, 'hou maar éenvijfentachtig af, broer.'

'Bedankt,' zei de taxichauffeur met een werktuigelijke onoprechtheid en gaf het wisselgeld.

Marten propte drie dollarbiljetten in zijn portefeuille, stopte die weg, pakte zijn aktentas en bood het hoofd aan de mensenmassa's op het trottoir om de glazen deuren van het gebouw te bereiken.

Levkovich? dacht hij plotseling, en bleef staan. Een voorbijganger schampte zijn elleboog.

'Sorry,' mompelde Marten, en begaf zich weer naar de deur.

Levkovich? Dat was niet wat er op de vrachtwagen had gestaan. Die naam was gespeld: Lewkowitz, Lef-koh-witz. Waarom dacht hij Levkovich? Zelfs met zijn school-Duits, uit het nabije verleden, dat de W's in V's veranderde, hoe kwam hij op de '-ich'?

Levkovich? Hij zette de hele zaak met een schouderophalen ruw van zich af. Als je het de kans gaf zou het in je blijven doordrenzen als een deuntje uit de hitparade.

Concentreer je op je zaken. Hij was hier voor een lunchafspraak met die man, Naylor. Hij was hier om van een contract een rekening te maken en, op zijn drieëntwintigste, te beginnen aan de vlotte opkomst in het zakenleven die hem, zoals hij van plan was, binnen twee jaar met Elizabeth zou laten trouwen en binnen tien een huisvader in de voorsteden zou maken.

Met een onverbiddelijke vastberadenheid stapte hij de hal binnen en ging naar de rijen liften, zijn oog gericht op de witte letters van de adressenlijst toen hij erlangs liep.

Het was een gekke gewoonte van hem de nummers van de appartementen op te nemen, zonder langzamer te gaan lopen of (de hemel verhoede het) helemaal tot stilstand te komen. Zonder een hapering in zijn voortgang, zo hield hij zichzelf voor, kon hij de indruk ophouden dat hij hier hoorde, de weg wist, en dat was belangrijk voor een man wiens taak het onderhandelen met andere mensen inhield.

Kulin-etts moest hij hebben, en het woord amuseerde hem. Een firma die zich specialiseerde in de productie van kleine keukenapparaten, en zich manhaftig inspande een naam te verwerven die betekenisvol was, vrouwelijk, en zedig, alles tegelijk.

Zijn ogen bleven steken bij de M's en gingen omhoog terwijl hij liep. Mandel, Lusk, Lippert Uitgeversmaatschappij (twee volle verdiepingen), Lafkowitz, Kulin-etts. Daar was het - 1024. Tiende verdieping. Oké.

En toen bleef hij, toch nog, stokstijf staan, draaide zich onwillig gefascineerd om, ging terug naar de adressenlijst, en staarde ernaar alsof hij een boertje van buiten was.

Lafkowitz?

Wat was dat nu voor spelling?

Het stond er duidelijk genoeg. Lafkowitz, Henry J., 701. Met een A. Dat deugde niet. Dat was onzin.

Onzin? Waarom onzin? Hij schudde éénmaal heftig zijn hoofd als om het van een waas te bevrijden. Verdomme, wat kon het hem schelen hoe het gespeld werd? Hij keerde zich ervan af, fronsend en boos, en haastte zich naar de deur van een lift die net voor hij er was dichtging, en hem opgewonden achterliet.

Een andere deur ging open en hij stapte vlug naar binnen. Hij stopte zijn aktentas onder zijn arm en trachtte levendig te lijken - assistent-directeur in optima forma. Hij moest indruk maken op Alex Naylor, met wie hij tot nu toe alleen per telefoon had gesproken. Als hij ging tobben over Lewkowitzen en Lafkowitzen...

De lift gleed geruisloos tot stilstand bij zeven. Een jongeling in hemdsmouwen stapte naar buiten terwijl hij iets dat op een bureaula leek in evenwicht hield, waarin drie bakjes koffie en drie sandwiches lagen.

Toen, juist toen de deuren zich begonnen te sluiten, doemde voor Martens ogen een stuk matglas met een zwart opschrift op. Het luidde: 701 - HENRY J. LEFKOWIWITZ - IMPORTEUR - en werd weggeknepen tussen de deuren van de lift die onverbiddelijk naar elkaar toe schoven.

Marten leunde opgewonden naar voren. Hij had de aandrang om te zeggen: Breng me terug, omlaag naar zeven.

Maar er waren andere mensen in de cabine. Tenslotte, een reden had hij niet.

Toch was er een tinteling van opgewondenheid binnen in hem. De adressenlijst was fout geweest. Het was niet met een A, het was een E. De een of andere idioot van een onbenullige loopjongen met een zakje letters die op het bord moesten, en maar één linkerhand om het ermee te doen.

Lefkowitz. Toch nog niet goed.

Hij schudde nogmaals zijn hoofd. Tweemaal. Waarom niet goed?

De lift stopte bij tien en Marten stapte eruit.

Alex Naylor van Kulin-etts bleek een rondborstige man van middelbare leeftijd te zijn met een ruige witte haarbos, een blozend aanzien, en een brede glimlach. Zijn handpalmen waren droog en ruw, en hij gaf een hand met aanzienlijke druk, terwijl hij zijn linker met een ijverig vertoon van vriendelijkheid op Martens schouder legde.

Hij zei: 'Ben binnen twee minuten weer bij u. Wat zegt u ervan hier in het gebouw te gaan eten? Prima restaurant, en ze hebben een barman die een goede martini maakt. Lijkt u dat wat?'

'Uitstekend. Uitstekend.' Marten pompte enthousiasme op uit een reservoir dat op de een of andere manier verstopt was.

Het duurde eerder tien minuten dan twee, en Marten wachtte met het gewoonlijke onbehagen van iemand in een vreemd kantoor. Hij staarde naar de bekleding van de stoelen en naar het hokje waarin een jonge en verveelde telefoniste achter een schakelbord zat. Hij staarde naar de schilderijen aan de muur en deed zelfs een halfslachtige poging een handelsdrukwerkje dat op de tafel naast hem lag door te kijken.

Wat hij niet deed was denken aan Lev...

Daar dacht hij niet aan.

Het restaurant was goed, of het zou goed geweest zijn als Marten zich helemaal op zijn gemak had gevoeld. Gelukkig werd hij vrijgesteld van de verplichting de last te dragen het gesprek op gang te houden. Naylor praatte snel en luid, bekeek het menu met een kennersblik, beval de krabcocktail aan, en maakte opmerkingen over het weer en de beroerde verkeerssituatie.

Af en toe probeerde Martin zich eraan te onttrekken, en die vage afwezigheid kwijt te raken. Maar iedere keer kwam de rusteloosheid weer terug. De naam was verkeerd. Die stond wat hij doen moest in de weg.

Hij trachtte met geweld zich aan de waanzin te ontrekken. Met een vloeiende woordenstroom leidde hij het gesprek naar het onderwerp schakelingen. Het was roekeloos van hem. Er was geen behoorlijke aanleiding; de overgang was te abrupt.

Maar de lunch was goed geweest; het dessert was op komst; en Naylor reageerde er goed op.

Hij gaf toe dat de bestaande regelingen onbevredigend waren. Ja, hij had Martens firma onderzocht en, werkelijk, het scheen hem toe dat, ja, er een kans was, een goede kans, dacht hij, dat...

Een hand kwam neer op Naylors schouder toen een man achter zijn stoel langs liep. 'Hoe gaat het, Alex, ouwe jongen?'

Naylor keek op, met een pasklare en flitsende grijns. 'Hé, Lefk, hoe gaan de zaken?'

'Mag niet klagen. Zie je nog wel bij...' Hij verdween in de verte. Marten luisterde niet. Hij voelde zijn knieën trillen toen hij half overeind kwam. 'Wie was die man?' vroeg hij. Het klonk meer gebiedend dan hij bedoelde.

'Wie? Lef? Jerry Lefkovitz. Kent u hem?' Naylor staarde in kille verbazing naar zijn lunchgenoot.

'Nee. Hoe wordt zijn naam gespeld?'

'L-E-F-K-O-V-I-T-Z, geloof ik. Hoezo?'

'Met een V?'

'Een F... O, er zit ook een V in.' De vriendelijkheid was grotendeels van Naylors gezicht verdwenen.

Marten bleef aandringen. 'Er is een Lefkowitz in het gebouw. Met een W. Lef-KOW-itz, weet u wel.'

'Zo?'

'Kamer zevenhonderdéén. Is dat niet dezelfde?'

'Jerry werkt niet in dit gebouw. Hij heeft een zaak aan de overkant van de straat. Die andere ken ik niet. Dit is een groot gebouw, weet u. Ik kan niet op iedereen hier letten. Wat betekent dit eigenlijk allemaal?'

Marten schudde zijn hoofd en ging weer achterover zitten. Hij wist niet wat dit allemaal eigenlijk betekende. Of tenminste, als hij het wist, was het niet iets dat hij durfde uit te leggen. Kon hij zeggen: Ik word vandaag achtervolgd door allerlei soorten Lefkowitzen.

Hij zei: 'We hadden het over schakelingen.'

Naylor zei: 'Ja. Goed, zoals ik zei, ik heb uw maatschappij in overweging genomen. Ik moet het bespreken met de jongens van de productie, begrijpt u. U hoort nog van me.'

'Zeker,' zei Maren, oneindig neerslachtig. Naylor zou niets van zich laten horen. De hele zaak was verloren.

En toch, ondanks zijn neerslachtigheid, stak die rusteloosheid zijn kop weer op.

Naylor kan de pot op. Alles wat Marten wilde was weggaan en gewoon doorgaan. (Waarmee doorgaan? Maar de vraag was een gefluister. Elke vraag die in hem opkwam verstierf en verstomde...)

De lunch sleepte zich naar een eind. Als ze elkaar al hadden begroet als lang gescheiden vrienden die eindelijk herenigd waren, dan namen ze afscheid als vreemden.

Marten voelde zich alleen maar opgelucht.

Hij vertrok met bonzend hart, sloop tussen de tafels door, weg uit het spookgebouw, de spookstraat op.

Spookstraat? Madison Avenue om tien voor half twee op een vroege herfstmiddag met de zon die helder scheen en tienduizend mannen en vrouwen die als bijen langs zijn lange rechte flanken zwermden.

Maar Marten voelde zich achtervolgd. Hij klemde zijn aktentas onder zijn arm en haastte zich wanhopig naar het noorden. Een laatste opleving van het normale in hem waarschuwde hem dat hij om drie uur een afspraak had in 36th Street. Laat maar. Hij liep naar de bovenstad. Naar het noorden.

Bij 54th Street stak hij Madison over en liep naar het westen, stond plotseling stil en keek omhoog.

Er was een opschrift op het raam, op de derde verdieping. Hij kon het duidelijk ontcijferen: A.S. LEFKOWICH, REGISTERACCOUNTANT.

Het had een F en een OW, maar het was de eerste die op '-ich' eindigde die hij had gezien. De eerste. Hij naderde zijn doel. Hij liep verder naar het noorden langs Fifth Avenue, haastte zich door de onwerkelijke straten van een onwerkelijke stad, hijgde door de jacht naar iets, terwijl de menigten rondom hem vervaagden.

Een tekst op een raam op de benedenverdieping: M.R. LEFKOWICZ, ARTS.

Een kleine halve cirkel van letters van bladgoud op het raam van een banketbakkerswinkel: JACOB LEVKOW.

(Een halve naam, dacht hij woest. Waarom brengt hij me in de war met een halve naam?)

De straten waren nu leeg op de veranderende stam van Lefkowitz, Levkowitz, Lefkowicz na, die kwam opdagen uit het niets. Hij ontwaarde vagelijk een park vóór zich, dat zich onderscheidde door een geschilderd, onbeweeglijk groen. Hij sloeg af naar het westen. Een stukje krantenpapier fladderde in zijn ooghoek, het enige dat bewoog in een uitgestorven wereld. Hij draaide zich om, bukte, en raapte het op zonder zijn gang te vertragen.

Het was in het Jiddisch, een afgescheurde halve pagina.

Hij kon het niet lezen. Hij kon de vervaagde Hebreeuwse lettertekens niet ontcijferen, en hij zou het niet hebben kunnen lezen als ze duidelijk geweest waren. Maar één woord was duidelijk. Het stak in donkere letters af op het midden van de pagina, elke letter duidelijk tot op het kleinste dwarsstreepje. En er stond Lefkovitsch, dat wist hij, en toen hij het tegen zichzelf zei legde hij de klemtoon op de tweede lettergreep: Lef-KOO-vich.

Hij liet het stuk krant wegfladderen en liep het lege park in.

De bomen stonden bewegingloos en de bladeren hingen in vreemde, onwerkelijke houdingen. Het zonlicht woog als een drukkende last op hem en gaf geen warmte.

Hij holde, maar zijn voeten wierpen geen stof op, en een graspol waarop hij zijn gewicht plaatste boog niet door.

En daar op een bank zat een oude man; de enige mens in het verlaten park. Hij droeg een vilten muts, met een klep die zijn ogen afschermde. Grijze lokken staken er onderuit. Zijn grijzende baard reikte tot de bovenste knoop van zijn ruige jasje. Zijn oude broek was opgelapt, en om zijn versleten en vormloze schoenen was een reep jute gewikkeld.

Marten bleef stilstaan. Het kostte hem moeite adem te halen. Hij kon maar één woord uitbrengen, en hij gebruikte het om zijn vraag te stellen: 'Levkovich?'

Hij stond daar, terwijl de oude man langzaam overeind kwam: bruine ogen tuurden intens.

'Marten,' zuchtte hij. 'Samuel Marten. Ge zijt dus gekomen.' De woorden klonken met het effect van een dubbele belichting, want achter het Engels hoorde Marten de zwakke aanduiding van een vreemde taal. Achter het 'Samuel' was er de geluidloze afschaduwing van een 'Schmu-el'.

De oude man stak zijn ruwe, geaderde handen uit, en trok ze toen terug alsof hij bang was contact te maken. 'Ik heb gezocht, maar er zijn zoveel mensen in deze wildernis van een stad-van-de-toekomst. Zoveel Martins en martines en Mortons en Mertons. Uiteindelijk pauzeerde ik toen ik dit park zag, maar alleen voor een ogenblik - ik zou niet de zonde hebben begaan het geloof te verliezen. En toen kwaamt ge.'

'Ik ben het,' zei Marten, en hij wist dat het zo was. 'En u bent Phinehas Levkovich. Waarom bent u hier?'

'Ik ben Phinehas ben Jehudah, met de toegewezen naam Levkovich bij decreet van de tsaar die voor iedereen familienamen voorschreef. En we zijn hier,' zei de oude man zachtjes, 'omdat ik gebeden heb. Toen ik al oud was, vertrok Leah, mijn enige dochter, het kind van mijn ouderdom, met haar man naar Amerika, verliet de wanhoop van het oude voor de hoop op het nieuwe. En mijn zoons stierven, en Sarah, de vrouw van mijn hart, was al lang dood en ik was alleen. En de tijd kwam dat ook ik moest sterven. Maar ik had Leah sinds haar vertrek niet meer gezien, en berichten kwamen slechts zelden. Mijn ziel smachtte ernaar dat ik de zoons zou mogen zien die uit haar geboren waren; zoons van mijn zaad; zoons in wie mijn ziel nog zou kunnen voortleven en niet sterven.'

Zijn stem was vast en de geluidloze afschaduwing van een klank achter zijn woorden was het statige rollen van een oeroude taal.

'En ik werd verhoord en twee uren werden mij geschonken opdat ik de eerste zoon van mijn afstamming zou mogen zien die geboren zou worden in een nieuw land en in een nieuwe tijd. Mijn dochters dochters dochters zoon, heb ik u dan gevonden, temidden van de pracht van deze stad?'

'Maar waarvoor diende het zoeken? Waarom niet ons direct bij elkaar gebracht?'

'Omdat er genoegen is in de hoop van het zoeken, mijn zoon,' zei de oude man stralend, 'en in de verrukking van het vinden. Mij werden twee uren geschonken waarin ik zou mogen zoeken, twee uren waarin ik zou kunnen vinden... en zie, ge zijt hier, en ik heb dat gevonden waar ik in leven niet naar gekeken heb.' Zijn stem was oud, liefkozend. 'Maakt ge het goed, mijn zoon?'

'Het gaat goed, mijn vader, nu ik u gevonden heb,' zei Marten, en viel op zijn knieën. 'Geef me uw zegen, mijn vader, opdat het me alle dagen van mijn leven goed zal gaan, en met het meisje dat ik tot vrouw zal nemen en met de kleintjes die nog geboren moeten worden uit mijn zaad en het uwe.'

Hij voelde de oude hand licht op zijn hoofd rusten en er was alleen het onhoorbare gefluister.

Marten stond op.

De ogen van de oude man tuurden smachtend in de zijne. Begonnen ze minder scherp te zien?

'Ik ga nu in vrede naar mijn vaderen, mijn zoon,' zei de oude man, en Marten was alleen in het verlaten park.

Er was een ogenblik van hernieuwde beweging, van de zon die zijn onderbroken taak weer opnam, van de wind die herleefde, en zelfs in dat eerste moment van aandoening, gleed alles terug...

Om tien voor twaalf probeerde Sam Marten zich uit de taxi te werken, en zocht tevergeefs naar zijn portefeuille terwijl het verkeer stapvoets voorbij ging.

Een rode vrachtwagen minderde vaart, en trok weer op. Een wit opschrift gaf te kennen: F. Lewkowitz en Zoons, Groothandelaars in Kleding.

Marten zag het niet. Maar hij wist, dat op de een of andere manier, alles goed zou gaan met hem. Op de een of andere manier, wist hij...

Liefde, wat is dat?

'Maar dat zijn twee soorten,' zei gezagvoerder Garm toen hij nauwkeurig de wezens bekeek die afkomstig waren van de planeet beneden hen. Zijn gezichtsorganen stelden zich in op maximale scherpte, waarbij ze naar buiten uitstulpten. De kleurenvlek die erboven zat, blonk op met korte, snelle flitsen.

Botax voelde zich heerlijk op zijn gemak, nu hij weer kleurveranderingen kon volgen, na een maandenlang verblijf in een spionagecel op de planeet, waar hij trachtte wijs te worden uit de gemoduleerde geluidsgolven die de inboorlingen uitzonden. Met elkaar van gedachten wisselen door flitsen was bijna thuis-zijn in de ver verwijderde Perseus-arm van de Melkweg. 'Geen twee soorten,' zei hij, 'maar twee vormen van één en dezelfde soort.'

'Onzin, ze zien er heel verschillend uit. Een beetje Perseus-achtig, de Eenheid zij gedankt, en niet zo walgelijk van uiterlijk als zo vele buitenvormen. Redelijk goed gevormd, herkenbare ledematen. Maar zonder kleurenvlek. Kunnen ze spreken?'

'Ja, gezagvoerder Garm,' Botax permitteerde zich het genot van een bescheiden afkeurende bontgekleurde pauze. 'De bijzonderheden staan in mijn rapport. Deze wezens produceren geluidsgolven met behulp van hun keel en hun mond, zoiets als een ingewikkelde manier van kuchen. Ik heb het mezelf aangeleerd.' In stilte was hij trots. 'Het is erg moeilijk.'

'Het moet iets zijn om misselijk van te worden. Goed, dat verklaart hun vlakke, niet uitstulpbare ogen. Het niet met kleuren spreken maakt ogen grotendeels nutteloos. Intussen, hoe kunt u volhouden dat dit één enkele soort is? Die ene links is kleiner en heeft langere strengen haar, of wat het ook is, en het schijnt me verschillend gevormd toe. Het heeft uitstulpingen waar de andere die niet heeft. Leven ze nog?'

'Ja, maar momenteel zijn ze bewusteloos, kapitein. Ze hebben een psychologische behandeling ondergaan om vrees te onderdrukken, zodat het eenvoudiger is ze te bestuderen.'

'Maar zijn ze de moeite van het bestuderen waard? We lopen achter op ons schema, en we moeten nog minstens vijf werelden nagaan en onderzoeken die belangrijker zijn dan deze. Het onderhouden van een Tijdstagnatie is kostbaar, en ik zou ze terug willen sturen en verder gaan...'

Maar Botax's vochtige en spichtige lichaam trilde nogal heftig door een vurig verlangen. Zijn buisvormige tong flapte naar buiten en krulde omhoog op en over zijn platte neus, terwijl zijn ogen zich naar binnen zogen. Zijn uitgespreide, van drie vingers voorziene hand maakte een ontkennend gebaar, terwijl zijn spraak bijna helemaal tot in het dieprode liep.

'De Eenheid sta ons bij, gezagvoerder, want er is geen wereld die belangrijker voor ons is dan deze. Het is mogelijk dat we tegenover een uiterst grote crisis staan. Deze wezens zouden de gevaarlijkste vorm van leven in de Melkweg kunnen zijn, kapitein, juist omdat er twee vormen van zijn.'

'Ik begrijp u niet.'

'Gezagvoerder, het is mijn taak geweest deze planeet te bestuderen, en dat was een uiterst moeilijke, omdat ze uniek is. Ze is zo uniek dat ik nauwelijks de verschillende kanten die ze toont kan begrijpen. Om een voorbeeld te noemen: bijna al het leven op de planeet bestaat uit soorten die twee vormen hebben. Er bestaan geen woorden om het te beschrijven, zelfs geen begrippen. Ik kan alleen over ze spreken als eerste vorm en tweede vorm. Als ik hun geluiden mag gebruiken, de kleine wordt "vrouwelijk" genoemd, en de grote, deze hier, "mannelijk"; de wezens zijn zich dus zelf bewust van het verschil.'

Garm huiverde. 'Wat een afschuwelijke manier van spreken.'

'En, gezagvoerder, om jongen voort te brengen moeten de twee vormen samenwerken.'

De gezagvoerder, die zich voorover gebogen had om de exemplaren nauwkeurig te onderzoeken met een uitdrukking van zowel belangstelling als afschuw, ging direct rechtop staan. 'Samenwerken? Wat is dat voor waanzin? Er bestaat geen kenmerk van leven dat meer fundamenteel is dan dat ieder levend wezen alleen in de allerdiepste gemeenschap met zichzelf zijn jongen voortbrengt. Wat anders maakt het leven waard om geleefd te worden?'

'De ene vorm brengt leven voort, maar de andere vorm moet meewerken.'

'Op wat voor manier?'

'Dat was erg moeilijk te bepalen. Het is iets dat strikt persoonlijk is, en tijdens mijn onderzoek van de verkrijgbare vormen van literatuur kon ik nergens een nauwkeurige en openhartige beschrijving vinden. Maar het is me gelukt zelf redelijk goede gevolgtrekkingen te maken.'

Garm schudde zijn hoofd. 'Belachelijk. Knopvorming is de heiligste, meest persoonlijke plechtigheid ter wereld. Op tienduizenden werelden is het hetzelfde. Zoals de grote kleurenzanger, Levuline, het uitdrukte: "Als de tijd van knopvorming komt, de tijd van knopvorming, de heerlijke, verrukkelijke tijd van knopvorming, als" ...'

'Gezagvoerder, u begrijpt niet waar het om gaat. Deze samenwerking tussen de vormen veroorzaakt (ik weet niet precies hoe) het vermengen en weer hergroeperen van de genen. Het is een methode waardoor in iedere generatie nieuwe combinaties van kenmerken en eigenschappen ontstaan. Zo worden variaties aangekweekt, veranderde genen komen, zo verhaast, bijna onmiddellijk tot uiting, terwijl dat bij het gewone systeem van knopvorming eerst misschien na millennia zou gebeuren.'

'Wilt u me daarmee zeggen dat de genen van een individu gecombineerd kunnen worden met die van een ander? Beseft u wel hoe volkomen belachelijk dat is, bezien in het licht van alle principes van de celfysiologie?'

'Het moet wel zo zijn,' zei Botax, zenuwachtig door de woeste blik van de uitpuilende ogen van de ander. 'De evolutie is versneld. Deze planeet is een opeenhoping van soorten. Het schijnt dat er één en een kwart miljoen verschillende soorten wezens zijn.'

'Eén en een kwart dozijn lijkt me aannemelijker. Je moet niet alles geloven dat je in die inheemse literatuur leest.'

'Ik heb zelf tientallen totaal verschillende soorten gezien binnen een klein gebied. Ik zeg u, kapitein, geef deze wezens nog even de tijd, en ze zullen evolueren tot intellecten die machtig genoeg zijn om ons te overmeesteren en over de Melkweg te heersen.'

'Lever het bewijs dat die samenwerking waar u het over hebt, bestaat, onderzoeker, en dan zal ik uw beweringen nader overwegen. Als u dat niet kunt, zal ik al uw hersenschimmen als belachelijk afdoen, en zullen we vertrekken.'

'Ik kan het bewijzen.' De kleurflitsen van Botax waren fel geelgroen. 'De wezens van deze wereld zijn nog in een ander opzicht uniek. Ze voorzien vooruitgangen die ze nog niet verwezenlijkt hebben, waarschijnlijk vloeit dat voort uit hun geloof in snelle veranderingen, die ze natuurlijk voortdurend zien. Daarom leven ze zich uit in een bepaald soort literatuur die over de ruimtevaart handelt die ze nog niet ontwikkeld hebben. Ik heb hun uitdrukking voor die literatuur vertaald als "science-fiction". Nu heb ik me bij het lezen bijna uitsluitend beperkt tot science-fiction, omdat ik dacht ze, in hun dromen en fantasieën, zichzelf en hun gevaar voor ons zouden blootgeven. En het was uit die science-fiction dat ik gevolgtrekkingen heb gemaakt over de methode van hun intervorm samenwerking.'

'Hoe deden ze dat?'

'Er is een tijdschrift op deze wereld dat af en toe science-fiction publiceert, maar overigens bijna geheel is gewijd aan de verschillende aspecten van de samenwerking. Het spreekt niet helemaal vrijuit, wat hinderlijk is, maar bestaat bijna uitsluitend uit zinspelingen. De naam van het blad luidt, voorzover ik het zo goed als mogelijk is in flitsen kan uitdrukken, Recreatiejongen. Het wezen dat er de leiding over heeft is, dat kon ik nagaan, in niets anders geïnteresseerd dan intervorm samenwerking, en zoekt er overal naar met een systematische en wetenschappelijke intensiteit die mijn ontzag opwekte. Het heeft voorbeelden gevonden van samenwerking die in science-fiction worden omschreven, en ik liet me door het materiaal in zijn tijdschrift leiden. Uit de verhalen die het als voorbeeld aanhaalt ben ik te weten gekomen hoe het tot stand gebracht wordt.

'En gezagvoerder, ik smeek u, als de samenwerking volbracht is en voor uw eigen ogen de jongen voortgebracht worden, geef dan opdracht geen enkel atoom van deze wereld intact te laten.'

'Goed,' zei kapitein Garm lusteloos, 'breng ze tot volledig bewustzijn en doe wat u doen moet snel.'

Marge Skidmore was zich plotseling volledig bewust van haar omgeving. Ze herinnerde zich het station zeer duidelijk, toen de avondschemering inviel. Het was bijna leeg geweest, één man stond bij haar in de buurt, een andere aan de andere kant van het perron. De naderende trein had zich kenbaar gemaakt door een zwak gerommel in de verte.

En daar was toen die flits gekomen, een gevoel alsof ze binnenste buiten gekeerd werd, de halfgeziene aanblik van een spichtig wezen, druipend van slijm, een snelle opwaartse beweging, en nu...

'O, God,' zei ze, huiverend. 'Het is er nog steeds. En er is nog een tweede ook.'

Ze voelde een misselijk makende afkeer, maar geen vrees. Ze was bijna trots op zichzelf omdat ze geen vrees voelde. De man die heel rustig, net als zij, naast haar stond, maar nog steeds een oude gleufhoed op had, was degene die vlak bij haar op het perron had gestaan.

'Hebben ze u ook te pakken?' vroeg ze. 'Wie nog meer?'

Charlie Grimwold voelde zich pafferig en dik, hij probeerde zijn hand op te heffen om zijn hoed af te nemen, en zijn uitgedunde haar glad te strijken, dat de kaalheid van zijn hoofd verbrak, maar niet helemaal bedekte, en kwam tot de ontdekking dat hij het met veel moeite, tegen een rubberachtige en harder wordende weerstand in, kon doen. Hij liet zijn hand weer zakken, en keek gemelijk naar de vrouw met het magere gezicht die tegenover hem stond. Ze was ongeveer vijfendertig, dacht hij, en haar haar was mooi, en haar jurk stond haar goed, maar op dit ogenblik wenste hij alleen ergens anders te zijn, en hij had er niets aan dat hij gezelschap had, zelfs niet aan vrouwelijk gezelschap.

Hij zei: 'Ik weet het niet, mevrouw. Ik stond daarnet op het perron van het station.'

'Ik ook.'

'En toen zag ik een flits. Hoorde niks. Nou ben ik hier. Moeten mannetjes van Mars zijn, of van Venus, of zoiets.'

Marge knikte energiek. 'Dat dacht ik ook. Een vliegende schotel? Bent u bang?'

'Nee. Dat is juist zo merkwaardig. Ik denk dat ik gek aan het worden ben, anders zóu ik bang zijn.'

'Eigenaardig. Ik ben ook niet bang. O, God, daar komt er een aan. Als hij me aanraakt, ga ik gillen. Kijk eens naar die kronkelige handen. En die gerimpelde huid, een en al slijm; het maakt me misselijk.'

Botax naderde behoedzaam, en zei, met een stem die zowel raspend als gierend klonk, wat nog de beste benadering was van zijn imitatie van de inheemse tongval: 'Wezens! We hebben niets kwaads met u voor. Maar we moeten u vragen ons de dienst te bewijzen om samen te werken.'

'Hé, het kan praten!' zei Charlie. 'Wat bedoelt u, samen te werken?'

'U te zamen. Met elkaar,' zei Botax.

'O?' Hij keek naar Marge. 'Weet u wat hij bedoelt, mevrouw?'

'Ik heb er niet het minste idee van,' zei ze luchtig.

Botax zei: 'Wat ik bedoel is...' en hij gebruikte de korte term die hij eens had gehoord als een synoniem voor die handeling.

Marge bloosde diep, en zei: 'Wat!' met de luidste gil die ze kon opbrengen. Zowel Botax als gezagvoerder Garm hielden hun handen op hun middel, om de gehoorvlekken te bedekken die pijnlijk trilden door het aantal decibels.

Marge ging verder, snel, bijna onsamenhangend: 'Van alles wat me kan overkomen. Ik ben een getrouwde vrouw, jij daar. Als mijn Ed hier was zou je van hem wat te horen krijgen. En jij, slampamper,' ze draaide zich, tegen een rubberachtige weerstand in, naar Charlie, 'wie je ook bent, als je denkt dat...'

'Mevrouwtje, mevrouwtje,' zei Charlie in hulpeloze wanhoop, 'het is geen idee van mij. Ik bedoel, het zij verre van me, weet u, een dame af te wijzen; maar ik, ik ben ook getrouwd. Ik heb drie kinderen. Hoor eens...'

Kapitein Garm zei: 'Wat is er aan de hand, onderzoeker Botax? Dit onwelluidende lawaai is afschuwelijk.'

'Nou,' Botax flitste kort, violet, uit verlegenheid. 'Dit is een ingewikkeld ritueel. De veronderstelling is dat ze eerst aarzelend doen. Het verhoogt het daarop volgende resultaat. Na het eerste stadium moeten de huiden verwijderd worden.'

'Moeten ze gevild worden?'

'Niet echt gevild. Dat daar zijn kunstmatige huiden die zonder pijn verwijderd kunnen worden, en dat moet ook gebeuren. Die van de kleinere vorm zeer zeker.'

'Nou, vooruit dan maar. Zeg het dat ze de huiden moeten verwijderen. Echt, Botax, ik vind dit onaangenaam.'

'Ik geloof dat ik de kleinere vorm maar beter niet moest zeggen de huid te verwijderen. Ik geloof dat het beter is het ritueel nauwkeurig te volgen. Ik heb hier een paar gedeelten uit die ruimtevaartverhalen waar die man van Recreatiejongen zo hoog over opgaf. In die verhalen worden de huiden gewelddadig verwijderd. Hier is een beschrijving van een voorval, als voorbeeld: "die ruw omsprong met haar kleding, die hij bijna van haar slanke lichaam afscheurde. Gedurende een ogenblik voelde hij de warme stevigheid van haar half ontblote boezem tegen zijn wang..." En op een dergelijke manier gaat het verder. Het afscheuren, weet u, het gewelddadig verwijderen werkt stimulerend.'

'Boezem?' zei de gezagvoerder. 'Die flits begrijp ik niet.'

'Die uitdrukking heb ik verzonnen om de betekenis ervan duidelijk te maken. Het slaat op de uitstulpingen op de bovenste lichaamshelft van de kleinere vorm.'

'Juist. Goed, zeg de grotere vorm dat die de huiden van de kleinere moet afscheuren.'

Botax keerde zich naar Charlie. 'Meneer,' zei hij, 'scheur de kleding bijna geheel van haar slanke lichaam, alstublieft? Ik zal u voor dat doel bewegingsvrijheid geven.'

Marge sperde haar ogen wijd open en draaide zich in plotselinge woede naar Charlie. 'Als je dat durft, jij. Waag het niet me aan te raken, jij seksmaniak.'

'Ik?' zei Charlie klagelijk. 'Het is toch niet mijn idee. Of denkt u misschien dat het mijn gewoonte is kleren af te scheuren? Luister eens,' hij keerde zich naar Botax, 'ik heb een vrouw en drie kinderen. Als ze erachter komt dat het mijn gewoonte zou zijn kleren af te scheuren, krijg ik een aframmeling. Weet u wat mijn vrouw doet als ik alleen maar naar de een of andere vrouw kijk? Luister eens...'

'Is hij nog steeds onwillig?' zei de kapitein ongeduldig.

'Het schijnt van wel,' zei Botax. 'Misschien maakt de voor hun vreemde omgeving, snapt u, dat dit stadium van de samenwerking zo lang duurt. Omdat ik weet dat dit voor u onaangenaam is, zal ik dit stadium van het ritueel zelf uitvoeren. In de ruimtevaartverhalen wordt regelmatig geschreven dat een onaardse soort die taak op zich neemt. Hier, bijvoorbeeld,' en hij bladerde in zijn notities om op te zoeken waar hij naar zocht, 'beschrijven ze zo'n soort als erg afschuwelijk. De wezens op de planeet houden er dwaze denkbeelden op na, begrijpt u? Het komt nooit bij hen op zich mooie personen voor te stellen, zo als wij zijn, met een prachtige slijmlaag.'

'Schiet op! Schiet op! Neem er niet de hele dag voor,' zei de kapitein.

'Ja, kapitein. Hier staat dat de onaardeling "naar voren kwam, naar waar het meisje stond. Ze werd, hysterisch gillend, in de omarming van het monster gekoesterd. Klauwen rukten blindelings aan haar lichaam, scheurden de jurk aan flarden". Ziet u, het inheemse wezen gilt als ze gestimuleerd wordt doordat haar huiden worden verwijderd.'

'Ga uw gang, Botax, verwijder ze. Maar laat haar alstublieft niet gillen. Ik sta te trillen door de geluidsgolven.'

Botax zei beleefd tegen Marge: 'Als u me toestaat...'

Een spatelvormige vinger maakte het gebaar zich vast te haken aan de hals van haar japon.

Marge kronkelde zich wanhopig. 'Raak me niet aan! Raak me niet aan! Je maakt dat er slijm op komt. Hoor eens, deze japon heeft me $24,95 gekost bij Ohrbach. Blijf uit mijn buurt, jij monster. Kijk eens naar de ogen die hij heeft.' Ze hijgde door haar wanhopige inspanning om de tastende, buitenaardse hand te ontwijken. 'Het is een slijmerig monster met de ogen van ongedierte. Luister, ik zal hem zelf wel uittrekken. Maar besmeur het in godsnaam niet met slijm.'

Ze frommelde aan de ritssluiting, en zei terzijde, maar driftig tegen Charlie: 'Waag het niet te kijken.'

Charlie sloot zijn ogen, en haalde berustend zijn schouders op.

Ze stapte uit haar japon. 'Zo goed? Tevreden gesteld?'

De vingers van gezagvoerder Garm bewogen zenuwachtig, omdat hij zich ongelukkig voelde. 'Is dat de boezem? Waarom staat het andere wezen met zijn hoofd afgewend?'

'Weerbarstig. Weerbarstig,' zei Botax. 'Trouwens, de boezem is nog steeds bedekt. Er moeten nog meer huiden verwijderd worden. De boezem is, ontbloot, een zeer sterke stimulans. Het wordt altijd beschreven als ivoren ballonnen, of witte bollen, of nog iets anders in dezelfde trant. Hier heb ik tekeningen, visuele afbeeldingen, die van de buitenbanden van dat ruimtevaarttijdschrift afkomstig zijn. Als u ze wilt bekijken, zult u zien dat er op elk exemplaar een wezen is afgebeeld met een min of meer ontblote boezem.'

De gezagvoerder keek peinzend van de illustraties naar Marge, en weer terug. 'Wat betekent ivoren?'

'Dat is nog een door mijzelf gemaakte flits. Het komt overeen met het materiaal waaruit de slagtanden van een van de grote, niet-intelligente wezens op de planeet bestaat.'

'Aha,' en gezagvoerder Garm kreeg een pastelgroene kleur van voldoening. 'Dat is de verklaring. Het kleine wezen hoort bij een oorlogvoerende sekte, en dat zijn slagtanden waarmee de vijand verpletterd moet worden.'

'Nee, nee. Ze zijn erg zacht, naar wat ik ervan begrepen heb.' De kleine, bruine hand van Botax flitste naar voren in de richting van het voorwerp van de discussie, en Marge gilde en kromp ineen.

'Wat voor ander nut hebben ze dan?'

'Ik geloof,' zei Botax met een aanzienlijke aarzeling, 'dat ze gebruikt worden om er de jongen mee te voeden.'

'Eten de jongen ze op?' vroeg de gezagvoerder met alle tekenen van een diepe smart.

'Dat niet. De voorwerpen produceren een vloeistof die door de jongen geconsumeerd wordt.'

'Een vloeistof consumeren van een levend lichaam? Bah-h-h.' De gezagvoerder bedekte zijn hoofd met alle drie zijn armen, waarbij hij om dat te kunnen doen zijn extra arm zo snel uit zijn schede trok dat hij bijna Botax neersloeg.

'Een slijmerig monster met drie armen en de ogen van ongedierte,' zei Marge.

'Juist,' zei Charlie.

'Vooruit dan, jij, kijk alleen naar die ogen, en kijk voor je!'

'Hoor eens, mevrouw, ik doe mijn best om niet te kijken.'

Botax kwam weer dichter bij. 'Mevrouw, zou u de rest ook willen verwijderen?'

Marge zette zich zo goed als ze kon schrap tegen het krachtveld in dat haar omklemde. 'Nooit!'

'Als u wilt, zal ik het verwijderen.'

'Raak me niet aan! In godsnaam, raak me niet aan. Kijk eens naar dat slijm waarmee hij bedekt is, wil je? Goed, ik zal het uittrekken.' Ze mopperde binnensmonds, en keek tegelijkertijd driftig in de richting waar Charlie stond.

'Er gebeurt niets,' zei de gezagvoerder, diep teleurgesteld, 'en dit lijkt me een onvolmaakt exemplaar toe.'

Botax voelde de smet op zijn volmaaktheid. 'Ik heb twee volmaakte exemplaren voor u meegenomen. Wat is er verkeerd aan dat wezen?'

'De boezem is niet gevormd als ballonnen of bollen. Ik weet wat ballonnen en bollen zijn, en op die tekeningen die u me hebt laten zien, zijn ze ook zo afgebeeld. Dat zijn grote ballonnen. Maar op dit wezen dat we hier hebben zien we, integendeel, niets meer dan kleine flappen uitgedroogd weefsel. En ze zijn gedeeltelijk verkleurd, ook nog.'

'Onzin,' zei Botax. 'U moet rekening houden met natuurlijke variaties. Ik zal het het wezen zelf voorleggen.'

Hij keerde zich naar Marge. 'Mevrouw, is uw boezem onvolmaakt?'

Marge sperde haar ogen wijd open, en worstelde tevergeefs om een moment te vinden waarop ze niets anders kon doen dan luid naar adem snakken. Tenslotte slaagde ze erin 'Wel allemachtig!' te uiten. 'Misschien ben ik geen Gina Lollobrigida of Anita Ekberg, maar ik ben volmaakt genoeg geschapen; bedankt. Mijn hemel, als mijn Ed maar hier zou zijn.'

Ze keerde zich naar Charlie. 'Hoor eens, jij, vertel dit slijmerige ding met die vieze ogen hier eens dat er niets mankeert aan mijn lichamelijke ontwikkeling.'

'Mevrouw,' zei Charlie zachtjes, 'ik kijk toch immers niet.'

'O, zeker, je kijkt niet. Maar je hebt genoeg gegluurd, dus je zou evengoed je miserabele ogen kunnen openen, en het opnemen voor een dame, als je tenminste iets van een echte heer in je hebt; waarschijnlijk heb je dat niet.'

'Goed,' zei Charlie, en keek zijdelings naar Marge, die van de gelegenheid gebruik maakte om diep in te ademen en haar schouders naar achteren te trekken. 'Ik vind het niet prettig verwikkeld te raken in zo'n delicate zaak als deze, maar u bent oké - geloof ik.'

'Geloof ik? Ben je blind of zo iets? Ik ben eens als tweede geplaatst bij de Miss Brooklyn-verkiezingen, voor het geval dat je dat niet wist, en waar ik toen op struikelde was mijn taille, niet op ...'

Charlie zei: 'Goed, goed, oké. Ze zien er prima uit. Eerlijk.' Hij knikte heftig naar de richting waar Botax stond. 'Zij zijn oké. Niet dat ik zo'n expert ben, snapt u, maar voor mij zijn ze oké.'

Marge ontspande zich.

Botax voelde zich opgelucht. Hij keerde zich naar Garm. 'De grotere vorm toont belangstelling, kapitein. De stimulans werkt. En nu nog het laatste stadium.'

'En wat is dat?'

'Daar bestaat geen flits voor, kapitein. In wezen bestaat het uit het plaatsen van het spreek- en eetorgaan van de ene tegen hetzelfde orgaan van de andere. Ik heb een flits verzonnen voor de gang van zaken, zo: kussen.'

'Houdt dat misselijk makende gedoe dan nooit op?' kreunde de gezagvoerder.

'Het vormt de climax. In al die verhalen omhelzen ze elkaar, nadat de huiden verwijderd zijn, met hun ledematen, en leven zich uit met kussen, om maar zo goed als mogelijk de termen te vertalen die geregeld gebruikt worden. Hier is een voorbeeld, gewoon één van de vele, willekeurig gekozen: "Hij omarmde het meisje, met zijn mond begerig op haar lippen gedrukt".'

'Misschien was het ene wezen bezig het andere te verslinden,' zei de kapitein.

'Helemaal niet,' zei Botax ongeduldig. 'Dat waren vurige kussen.'

'Wat bedoelt u met vurig? Vindt er een verbranding plaats?'

'Ik geloof van niet, letterlijk. Ik veronderstel dat het een manier is om te zeggen dat de temperatuur stijgt. Hoe hoger de temperatuur, geloof ik, des te groter de kans op succes bij het voortbrengen van jongen. Nu de grotere vorm goed gestimuleerd is, hoeft hij alleen maar zijn mond tegen die van haar te drukken om jongen voort te brengen. De jongen komen niet zonder deze gang van zaken. Dat is de samenwerking waar ik het over had.'

'Is dat alles? Alleen maar dit...' De kapitein liet zijn handen de beweging maken van naar elkaar toe gaan, maar hij kon zich er niet toe brengen de gedachte in een flitsvorm te uiten.

'Dat is alles,' zei Botax. 'In geen van die verhalen, zelfs niet in Recreatiejongen, heb ik een beschrijving gevonden van verdere lichamelijke activiteiten in verband met het voortbrengen van jongen. Soms schrijven ze, na het kussen, een regeltje symbolen die er als kleine sterretjes uitzien, maar ik veronderstel dat dat alleen maar nog meer kussen voorstelt, één kus voor elk sterretje, als ze een groot aantal jongen willen voortbrengen.'

'Eéntje maar, alstublieft, nu direct.'

'Jawel, kapitein.'

Botax zei ernstig en duidelijk: 'Meneer, zou u de dame willen kussen?'

Charlie zei: 'Hoor eens, ik kan me niet bewegen.'

'Ik zal u natuurlijk bewegingsvrijheid geven.'

'De dame zou het onaangenaam kunnen vinden.'

Marge keek dreigend. 'Daar kun je verdomme alles om verwedden, dat ik het onaangenaam zou vinden. Blijf maar uit mijn buurt.'

'Ik zou het wel willen, mevrouw, maar wat gaan zij doen als ik het niet doe? Kijk, ik wil ze niet woedend maken. We zouden best - begrijp me goed - een vluchtig kusje kunnen wisselen.'

Ze aarzelde, en zag de juistheid van de waarschuwing in. 'Goed. Maar geen grapjes. Het is niet mijn gewoonte op deze manier voor Jan en Alleman klaar te staan, weet je?'

'Dat weet ik, mevrouw. Het was niet mijn idee. Dat zult u moeten toegeven.'

Marge mopperde kwaad: 'Ronduit slijmerige monsters. Ze moeten wel denken dat ze een soort goden zijn, of zoiets, de manier waarop ze mensen bevelen geven. Slijmgoden, dat zijn ze.'

Charlie ging naar haar toe. 'Als het nu oké is, mevrouw.' Hij maakte een vaag gebaar alsof hij aan zijn hoed tikte. Toen plaatste hij zijn handen lomp op haar blote schouders en leunde voorover met behoedzaam samengetrokken lippen.

Marge's hoofd verstijfde zo dat er rimpels in haar nek kwamen. Hun lippen ontmoetten elkaar.

Gezagvoerder Garm flitste geïrriteerd: 'Ik voel geen verhoging van de temperatuur.' Zijn warmtevoelspriet boven op zijn hoofd was tot het uiterste uitgestrekt, en bleef daar trillen.

'Ik ook niet,' zei Botax, nogal in verlegenheid. 'Maar we doen het precies zoals de ruimtevaartverhalen vertellen hoe het moet. Ik denk dat hij zijn ledematen meer moet uitstrekken ... Ha, op die manier. Kijk, het lukt.'

Charlie had, bijna zonder er bij na te denken, zijn arm rond Marge's zachte, naakte romp geslagen. Gedurende een ogenblik scheen Marge zich aan hem over te geven, en kromp toen plotseling heftig ineen, tegen het verlammende krachtveld in dat haar nog steeds nogal stevig in zijn macht hield.

'Laat me los!' De woorden klonken gedempt tegen de druk van Charlie's lippen. Plotseling beet ze, en Charlie sprong opzij met een wilde kreet, hield zijn vinger tegen zijn onderlip, en keek toen of er bloed aan zat.

'Wat heeft dat te betekenen, mevrouw?' vroeg hij klagelijk.

Ze zei: 'We waren het eens over een vluchtig kusje, meer niet. Wat wilde je daarnet beginnen? Ben je de een of andere playboy, of iets dergelijks? In wat voor gezelschap ben ik hier terecht gekomen? Een playboy en de slijmgoden.'

Gezagvoerder Garm flitste snel afwisselend blauw en geel. 'Is het gebeurd? Hoe lang moeten we nu nog wachten?'

'Ik geloof dat het direct moet gebeuren. In de hele Melkweg is het zo dat wanneer je knoppen moet vormen, je dat doet, weet u. Wachten is er niet bij.'

'Ja? Als ik denk aan die smerige gewoonten die u omschreven hebt, geloof ik niet dat ik ooit nog eens knoppen kan vormen. Maak er alstublieft een eind aan.'

'Een ogenblikje, gezagvoerder.'

Maar de ogenblikjes verstreken, en de flitsen van de gezagvoerder veranderden langzamerhand naar een somber oranje, terwijl die van Botax bijna geheel uitdoofden.

Ten slotte vroeg Botax aarzelend: 'Neem me niet kwalijk, mevrouw, maar wanneer begint uw knopvorming?'

'Wanneer begint mijn wat?'

'Jongen voortbrengen.'

'Ik heb al een kind.'

'Ik bedoel, nu jongen voortbrengen.'

'Ik zou zeggen van niet. Ik ben nog niet voorbereid op een tweede kind.'

'Wat? Wat?' vroeg de gezagvoerder bevelend. 'Wat zegt ze?'

'Het schijnt,' zei Botax slapjes, 'dat ze niet van plan is op dit ogenblik jongen te krijgen.'

De kleurenvlek van de gezagvoerder vlamde fel op. 'Weet u wat ik denk, onderzoeker? Ik denk dat u een zieke, perverse geest hebt. Er gebeurt niets met die wezens. Er is geen samenwerking tussen hen, en ook geen jong dat voortgebracht moet worden. Ik denk dat het twee verschillende soorten zijn, en dat u een of ander stom spelletje met me speelt.'

'Maar, gezagvoerder...' zei Botax.

'Hou op met dat maar, gezagvoerder,' zei Garm. 'Ik ben het beu. U hebt me overstuur gemaakt, misselijk gemaakt, en mijn tijd verspild. U bent er alleen op uit met grote letters in de krant te komen en persoonlijke glorie te verwerven, en ik zal er op toezien dat dat allebei niet gebeurt. Ruim direct die wezens uit de weg. Geef die ene de huiden terug, en zet ze weer neer waar u ze gevonden hebt. Eigenlijk zou ik de kosten van het onderhouden van de Tijdstagnatie gedurende al die tijd van uw salaris moeten inhouden.'

'Maar, gezagvoerder...'

'Terug, zeg ik. Breng ze terug naar dezelfde plek en hetzelfde ogenblik van de tijd. Ik wil deze planeet intact laten, en ik zal er op toezien dat ze dat blijft.' Hij wierp Botax nog een woedende blik toe. 'Eén soort, twee vormen, boezems, kussen, samenwerking, BAH... U bent een idioot, onderzoeker, en een stommeling ook nog, en, dat nog het meest, een ziekelijk, ziekelijk, ziekelijk individu.'

Er viel niets tegen te spreken. Botax begon, met bevende ledematen, aan het terugbrengen van de wezens.

En daar stonden ze op het station, en keken verwilderd om zich heen. De avondschemering begon te vallen, en de naderende trein had zich juist kenbaar gemaakt door een zwak gerommel in de verte.

Marge zei, aarzelend: 'Is het echt gebeurd, meneer?'

Charlie knikte. 'Ik herinner het me.'

Marge zei: 'We kunnen het aan niemand vertellen.'

'Zeker niet. Ze zouden ons gek verklaren. U snapt wat ik bedoel?'

'Uh-huh. Goed.' Ze stapte omzichtig opzij.

Charlie zei: 'Hoor eens, het spijt me dat u in verlegenheid gebracht werd. Ik kon er niets aan doen.'

'Dat zit wel goed. Ik weet het.' Marge bekeek het houten perron onder haar voeten. Het geluid van de trein werd luider.

'Ik bedoel, weet u, mevrouw, u was echt niet zo lelijk. In werkelijkheid, u zag er erg goed uit, maar ik was eigenlijk te verlegen om dat te zeggen.'

Plotseling glimlachte ze. 'Dat zit wel goed.'

'Misschien wilt u samen met mij een kopje koffie drinken, gewoon om wat bij te komen? Wat mijn vrouw betreft, die verwacht me echt nog niet voor een poosje.'

'O? Goed. Ed is het weekend de stad uit, zodat ik alleen maar een lege flat heb om in thuis te komen. Mijn kleine jongen logeert bij mijn moeder,' verklaarde ze.

'Kom op, dan. Op een bepaalde manier zijn we al aan elkaar voorgesteld.'

'Zeg dat wel.' Ze lachte.

De trein stopte, maar ze keerden zich om, en liepen de smalle trap af naar de straat.

In werkelijkheid namen ze een stuk of wat cocktails, en toen kon Charlie haar niet alleen in het donker naar huis laten gaan, zodat hij haar tot bij haar voordeur bracht. En natuurlijk was Marge wel verplicht hem uit te nodigen om een ogenblikje mee naar binnen te gaan.

Intussen deed de verpletterde Botax, terug in het ruimteschip, een laatste poging zijn gelijk te bewijzen. Terwijl Garm het schip klaar maakte om te vertrekken, stelde Botax haastig het nauwe-straal visiescherm op om een laatste blik op zijn exemplaren te werpen. Hij stelde scherp op Charlie en Marge in haar flat. Zijn haar rees hem te berge, en hij begon hevig flikkerend te flitsen met alle kleuren van de regenboog.

'Gezagvoerder Garm! Gezagvoerder! Kijk eens wat ze nu doen!'

Maar op datzelfde moment glipte het schip weg uit de Tijdstagnatie.

De machine die de oorlog won

Het feest zou nog wel een poosje duren en, zelfs in de stille diepten van Multivacs ondergrondse zalen, was er iets van merkbaar.

Al was het alleen maar door niets anders dan het feit dat ze er in afzondering en stilte zaten. Voor het eerst sinds tien jaar waren er geen technici die zich voortrepten tussen de vitale delen van de reusachtige computer; de zachte lichtjes flikkerden niet meer op in hun onregelmatige patronen, de stromen informatie die erin en eruit gingen waren opgedroogd.

Dat zou natuurlijk niet voor lange tijd zijn, want de behoeften die de vrede met zich meebracht zouden dringend zijn. Maar nu, voor een dag, misschien voor een week, zou zelfs Multivac het grootse moment mogen vieren, en uitrusten.

Lamar Swift zette de militaire pet die hij droeg af, en keek naar de lange en lege hoofdtunnel in de enorme computer. Hij ging nogal lusteloos op een van de draaikrukken van de technici zitten; zijn uniform, waarin hij zich nooit op zijn gemak had gevoeld, maakte een zware en verkreukelde indruk.

'Op een griezelige manier zal ik dit achteraf toch missen,' zei hij. 'Ik kan me de tijd nauwelijks herinneren dat we geen oorlog voerden tegen Deneb, en het lijkt onnatuurlijk nu in vrede te leven en zonder bezorgdheid naar de sterren te kijken.'

De twee mannen die bij de hoofddirecteur van de Solaire federatie zaten waren beide jonger dan Swift. Geen van beide was grijs. Geen van beide zag er zo afgemat uit.

John Henderson, een man met dunne lippen, die er moeite mee had de opluchting die hij voelde in bedwang te houden, op het hoogtepunt van de overwinning, zei: 'Ze zijn uitgeroeid! Ze zijn uitgeroeid! Dat is wat ik steeds opnieuw tegen mezelf zeg, en ik kan het nog niet geloven. We hebben allemaal zoveel en zo lang gesproken over de dreiging die boven de Aarde en al haar werelden hing, boven het hoofd van ieder menselijk wezen, en al die tijd was het waar, woord voor woord. En nu zijn we in leven, en zijn het de Denebianen die vernietigd en uitgeroeid zijn. Nu zal er nooit meer een dreiging zijn,'

'Dankzij Multivac,' zei Swift met een rustige blik op de onverstoorbare Jablonsky, die gedurende de hele oorlog de chef-interpretator van het orakel der wetenschap was geweest. 'Is dat niet zo, Max?'

Jablonsky trok zijn schouders op; hij tastte naar een sigaret, en besloot die toch maar niet te nemen. Alleen aan hem, van alle duizenden die in de tunnels binnen in Multivac hadden geleefd, was het toegestaan te roken, maar tegen het einde had hij serieuze pogingen gedaan om te vermijden van het voorrecht gebruik te maken.

Hij zei: 'Nou, dat is wat zij zeggen.' Zijn brede duim bewoog zich in de richting van zijn rechter schouder, omhoog wijzend.

'Jaloers, Max?'

'Omdat ze Multivac toejuichen? Omdat Multivac de grote held van het mensdom is in deze oorlog?' Jablonsky's grove gezicht nam een uitdrukking van gepaste minachting aan. 'Dat zal mij een zorg zijn. Laat Multivac de machine zijn die de oorlog won, als ze dat graag willen.'

Henderson keek uit zijn ooghoeken naar de beide anderen. In deze korte pauze die het drietal instinctief had gezocht op de enige plek in een wereldstad die dol geworden was; in dit tussenspel tussen de gevaren van de oorlog en de moeilijkheden van de vrede; toen ze, voor één ogenblik, allen een adempauze zouden kunnen vinden; was hij zich alleen bewust van de zware last van zijn schuld.

Plotseling was het alsof die last te zwaar was om hem nog langer te kunnen dragen. Hij moest hem van zich afwerpen, tegelijk met de oorlog; nu!

Henderson zei: 'Multivac heeft geen enkel aandeel gehad in de overwinning. Het is gewoon maar een machine.'

'Een grote,' zei Swift.

'Dan gewoon maar een grote machine. Niet beter dan de gegevens die hem gegeven werden.'

Hij pauzeerde even, plotseling ontmoedigd door zijn eigen woorden.

Jablonsky keek hem aan, zijn dikke vingers zochten alweer naar een sigaret, en trokken zich alweer terug. 'Jij zou het kunnen weten. Jij verschafte de gegevens. Of wil je alleen maar met de eer gaan strijken?'

'Nee,' zei Henderson boos. 'Er is geen verdienste. Wat weet jij van de gegevens die Multivac moest gebruiken; voorgekauwd door zo'n stuk of honderd ondergeschikte computers hier op Aarde, op de Maan, op Mars, zelfs op Titan. Met die van Titan die altijd vertraagd kwamen, en met dat eeuwige gevoel dat zijn berekeningen een onverwachte afwijking zouden introduceren.'

'Daar zou iedereen dol van worden,' zei Swift, zachtmoedig troostend.

Henderson schudde zijn hoofd. 'Dat was niet het enige. Ik geef toe dat, toen ik acht jaar geleden Lepont verving als chef-programmeur, zenuwachtig was. Maar in die tijd was er iets opwindends in die dingen. De oorlog was nog op een afstand; een avontuur zonder echt gevaar. We waren nog niet op het punt gekomen waarop bemande schepen het moesten overnemen en waarop interstellaire ontwrichters een planeet totaal in beslag konden nemen, als ze goed gericht waren. Maar toen, toen de echte moeilijkheden begonnen...'

Boos - hij kon het zich eindelijk permitteren boos te worden - zei hij: 'U weet er niets van.'

'Goed,' zei Swift. 'Vertel het ons. De oorlog is voorbij. We hebben gewonnen.'

'Ja.' Henderson knikte. Dat moest hij niet vergeten. Aarde had gewonnen, zodat het om bestwil was gedaan. 'Goed, de gegevens werden zinloos.'

'Zinloos? Bedoel je dat letterlijk?' zei Jablonsky.

'Letterlijk. Wat dacht je dan? De moeilijkheid met jullie tweeën was dat jullie niet daarbuiten in het heetst van de strijd waren. Jij hebt Multivac geen moment verlaten, Max, en u, meneer de directeur, hebt het gebouw nooit verlaten, behalve voor staatsbezoeken, waar u precies te zien kreeg wat ze wilden dat u zou zien.'

'Daar was ik me beter van bewust,' zei Swift, 'dan je misschien wel dacht.'

'Weet u wel,' zei Henderson, 'in welke mate gegevens betreffende onze productiecapaciteit, onze aanwezige verdedigingsmiddelen, onze getrainde mankracht - in feite alles wat van belang was voor de oorlogvoering - uitermate onbetrouwbaar waren geworden in de laatste helft van de oorlog? Groepsleiders, zowel civiele als militaire, waren erop uit hun eigen verbeterde beeld te laten uitkomen, om het zo maar uit te drukken, ze verbloemden dus het slechte, de mensen die ze programmeerden, en die de resultaten interpretreerden, moesten hun eigen gezicht redden, en dat van concurrenten treffen. Er was geen mogelijkheid daar een eind aan te maken. Ik heb het geprobeerd, maar het is me niet gelukt.'

'Natuurlijk,' zei Swift rustig, 'dat kan ik me voorstellen.'

Deze keer besloot Jablonsky zijn sigaret op te steken. 'Toch neem ik aan dat je in je programma's Multivac van gegevens hebt voorzien. Je hebt ons nooit iets verteld over die onbetrouwbaarheid.'

'Hoe zou ik jullie dat kunnen vertellen, vraag ik je? En als ik het wel had gedaan, hoe hadden jullie me kunnen geloven?' vroeg Henderson woest. 'Onze hele oorlogvoering was aan Multivac gekoppeld. Het was hét grote wapen aan onze kant, want de Denebianen hadden niets dergelijks. Wat anders hield het moreel in stand in het aangezicht van de ondergang dan de zekerheid dat Multivac altijd iedere zet van de Denebianen zou voorspellen en ze te slim af te zijn, en altijd onze eigen zetten zou aanwijzen en voorkomen dat ze ons te slim af zouden zijn? Grote Ruimte, nadat onze spion uit de hyperruimte werd weggeblazen ontbraken ons alle betrouwbare gegevens over Deneb voor Multivac, en dat durfden we niet openbaar te maken.'

'Dat is zeker waar,' zei Swift.

'Nou, dan,' zei Henderson, 'als ik verteld had dat de gegevens onbetrouwbaar waren, wat zou u anders hebben kunnen doen dan mij te vervangen en te weigeren me te geloven? Dat kon ik niet toelaten.'

'Wat heb je dan gedaan?' zei Jablonsky.

'Omdat de oorlog nu gewonnen is, zal ik zeggen wat ik gedaan heb. Ik corrigeerde de gegevens.'

'Hoe?' vroeg Swift.

'Intuïtie, geloof ik. Ik goochelde ermee tot ze goed leken. Eerst durfde ik het nauwelijks. Ik veranderde hier en daar iets om een paar kleinigheden te corrigeren die overduidelijk onmogelijk waren. Toen de hemel boven ons niet instortte, werd ik stoutmoediger. Tegen het einde gaf ik er nauwelijks meer iets om. Ik schreef gewoon de noodzakelijke gegevens, zoals die nodig waren. Ik heb zelfs de Multivac Annex gegevens voor me laten klaarmaken volgens een programmeerpatroon van mezelf, dat ik voor dat doel ontworpen had.'

'Toevalscijfers?' zei Jablonsky.

'Helemaal niet. Ik legde er een aantal noodzakelijke voorkeursrichtingen in.'

Geheel onverwachts glimlachte Jablonsky, zijn donkere ogen glinsterden achter de welving van zijn onderste oogleden. 'Drie maal werd me gerapporteerd dat er onbevoegd gebruik was gemaakt van de Annex, en iedere keer heb ik het maar laten gaan. Als het van belang was geweest, zou ik het spoor gevolgd hebben en jou betrapt hebben, John, en er achter gekomen zijn wat je aan het doen was. Maar in die tijd was er natuurlijk niets van belang aan Multivac, zodat je de dans ontsprong.'

'Wat bedoel je, niets van belang?' vroeg Henderson achterdochtig.

'Niets was van belang. Ik veronderstel dat ik je jouw zielenstrijd had bespaard als ik het je toen verteld had, maar aan de andere kant, als jij me verteld had wat je deed, zou het de mijne bespaard hebben. Wat bracht je op het idee dat Multivac goed functioneerde, wat voor gegevens je er ook instopte?'

'Niet goed functioneerde?' zei Swift.

'Niet echt. Niet betrouwbaar. Tenslotte, waar waren mijn technici in de laatste oorlogsjaren? Ik zal het u zeggen, ze waren bezig computers van gegevens te voorzien in zo'n duizend verschillende ruimteapparaten. Ze waren weg! Ik moest het maar doen met jongetjes waar ik niet op kon vertrouwen en veteranen die niet meer op de hoogte waren. Trouwens, denkt u dat ik kon vertrouwen op de materiële onderdelen die in het afgelopen jaar uit de cryogene afdeling kwamen? De cryogene afdeling was er niet beter aan toe dan ik, wat het personeel betrof. Voor mij maakte het geen verschil of de gegevens die Multivac kreeg betrouwbaar waren of niet. De resultaten waren onbetrouwbaar. Zoveel wist ik wel.'

'Wat heb je gedaan?' vroeg Henderson.

'Ik heb gedaan wat jij ook gedaan hebt, John. Ik heb de vervalsende factoren ingecalculeerd. Ik veranderde dingen volgens mijn intuïtie - en op die manier heeft de machine de oorlog gewonnen.'

Swift leunde achterover in zijn stoel, en strekte zijn benen uit. 'Wat een onthullingen. Het blijkt dat het materiaal dat mij werd overhandigd om me te leiden in mijn verantwoording beslissingen te moeten nemen, een door de mens gemaakte interpretatie was van door een mens gemaakte gegevens. Is dat niet zo?'

'Het ziet er naar uit,' zei Jablonsky.

'Dan stel ik vast dat ik juist gehandeld heb door er niet te veel vertrouwen in te stellen,' zei Swift.

'Deed u dat dan niet?' Jablonsky slaagde erin in zijn beroepseer aangetast te lijken, ondanks zijn daarnet geuite woorden.

'Ik vrees van niet. Het mocht dan lijken dat Multivac zei: Sla hier toe, niet daar; doe dit, niet dat; wachten, niet handelen. Maar ik kon er nooit zeker van zijn dat wat Multivac leek te zeggen, het ook werkelijk zei; of dat wat hij in werkelijkheid zei, het ook zo bedoelde. Ik had nooit zekerheid.'

'Maar het resulterende rapport was altijd duidelijk genoeg, meneer,' zei Jablonsky.

'Misschien voor diegenen die de beslissingen niet hoefden te nemen. Niet voor mij. De gruwel van de verantwoordelijkheid voor dergelijke beslissingen was ondraaglijk, en zelfs Multivac was niet in staat die last te verlichten. Maar waar het om gaat is dat ik gerechtvaardigd was alles te betwijfelen, en dat is een enorme opluchting.'

Bevangen door de samenzwering van onderlinge bekentenissen, liet Jablonsky aanspreektitels vallen. 'Wat deed je dan eigenlijk, Lamar? Per slot van rekening, jij nam de beslissingen. Hoe?'

'Nou, het wordt tijd om maar weer eens terug te gaan, maar... ik zal het je eerst vertellen. Waarom niet? Ik maakte gebruik van een computer, Max, maar een oudere dan Multivac, veel ouder.'

Hij grabbelde in zijn eigen zakken naar sigaretten, en haalde een pakje tevoorschijn, te zamen met een kleine verzameling kleingeld; ouderwetse muntjes die dateerden uit de eerste jaren, voordat het gebrek aan metaal een kredietsysteem in het leven had geroepen dat gekoppeld was aan een computercomplex.

Swift glimlachte een beetje schaapachtig. 'Ik heb dit nog steeds nodig om geld als iets substantieels voor me te laten schijnen. Voor een oude man is het moeilijk de gewoonten uit zijn jeugd los te laten.' Hij stak een sigaret tussen zijn lippen en liet de muntjes één voor één weer terug vallen in zijn zak.

Het laatste muntje hield hij tussen zijn vingers, en keek er afwezig naar. 'Multivac is niet de eerste computer, vrienden, noch de bekendste, noch degene die op de meest effectieve manier de last van het nemen van beslissingen van de schouders van de verantwoordelijke man kan afnemen. Het was een machine die de oorlog won, John; tenminste, het was een uiterst simpele rekenmachine dat het deed; één die ik iedere keer gebruikte als ik een bijzonder moeilijke beslissing moest nemen.'

Met een zwakke glimlach bij de herinnering eraan, gooide hij het muntje dat hij nog vasthield op. Het glinsterde in de lucht toen het rondtolde en neerkwam op Swifts uitgestrekte handpalm. Zijn hand sloot zich er omheen, en hij legde het muntje op de rug van zijn linker hand. Zijn rechter hand bleef waar hij was, en bedekte het muntje.

'Kruis of munt, heren?' zei Swift.

Mijn zoon, de natuurkundige

Haar haar was licht appelgroen gekleurd, erg bescheiden, erg ouderwets. Je kon zien dat ze de haarverf heel voorzichtig hanteerde, zoals ze dat dertig jaar geleden deden, voordat de strepen en stippeltjes in de mode kwamen.

Ze had ook een lieve glimlach, en een rustige blik die een zekere sereniteit aan ouderdom gaf.

En, in vergelijking hiermee, gaf het iets schreeuwerigs aan de verwarring die haar in het reusachtige regeringsgebouw omringde.

Een meisje draafde haar voorbij, bleef staan, en staarde haar aan met een wezenloze blik vol verbazing. 'Hoe bent u binnengekomen?'

De vrouw glimlachte. 'Ik zoek mijn zoon, de natuurkundige.'

'Uw zoon, de...'

'Eigenlijk is hij communicatie-ingenieur. Hoofdnatuurkundige Gerard Cremona.'

'Dr. Cremona. Nou, die is... Waar is uw pasje?'

'Hier. Ik ben zijn moeder.'

'Goed, mevrouw Cremona, ik weet het niet. Ik moet... Zijn kantoor is die kant op. Vraagt u het maar aan iemand.' Ze liep op een holletje door.

Mevrouw Cremona schudde langzaam haar hoofd. Er was iets mis, dacht ze. Ze hoopte dat met Gerard alles in orde was.

Een heel eind verder in de gang hoorde ze stemmen, en glimlachte gelukkig. Ze kon die van Gerard herkennen.

Ze liep de kamer in en zei: 'Hallo, Gerard.'

Gerard was een grote man, met nog steeds veel haar dat een beetje grijs begon te worden omdat hij geen haarverf gebruikte. Hij zei dat hij het daar te druk voor had. Ze was erg trots op hem en op zijn voorkomen.

Op dit moment was hij breedvoerig aan het praten tegen een man in legeruniform. Ze kon niet uitmaken welke rang hij had, maar ze wist dat Gerard hem aankon.

Gerard keek op en zei: 'Wat doet u... Moeder! Wat doet u hier?'

'Ik zou je vandaag komen opzoeken.'

'Is het donderdag vandaag? O Heer, ik was het vergeten. Ga zitten, moeder. Ik kan nu niet met u praten. Neem een stoel, welke u wilt. Kijk generaal.'

Generaal Reiner keek over zijn schouder en klopte ergens bij zijn middel zijn handen in elkaar. 'Uw moeder?'

'Ja?'

'Mag ze hierbij zijn?'

'Op dit ogenblik niet, nee, maar ik sta voor haar in. Ze kan niet eens een thermometer aflezen, zodat dit alles haar toch niets zegt. Kijk eens, generaal. Ze zitten op Pluto. Begrijpt u dat? Ze zitten er. De radiosignalen kunnen geen natuurlijke oorsprong hebben, ze moeten dus van mensen afkomstig zijn, van onze eigen mensen. Dat moet u aannemen. Van al de expedities die we erop uit hebben gestuurd voorbij de planetoïdengordel, blijkt het dat één het gehaald heeft. En ze hebben Pluto bereikt.'

'Ja, ik begrijp wat u wilt zeggen, maar is het evengoed niet onmogelijk? De mannen die nu op Pluto zijn werden vier jaar geleden gelanceerd met een uitrusting die ze niet langer dan een jaar in leven zou hebben kunnen houden. Zo heb ik het begrepen. Ze werden op Ganymedes gericht en het schijnt dat ze achtmaal zover als de juiste afstand zijn gekomen.'

'Precies. En we moeten weten hoe en waarom. Ze hebben... misschien wel... hulp... gekregen.'

'Wat voor hulp? Hoe?'

Cremona klemde zijn kaken op elkaar alsof hij in zichzelf bad. 'Generaal,' zei hij, 'ik geef mezelf bloot, maar er is een uiterst kleine mogelijkheid dat er niet-menselijke wezens bij betrokken zijn. Buitenaardse. Daar moeten we achter zien te komen. We weten niet hoe lang het contact onderhouden kan worden.'

'U bedoelt' (het plechtige gezicht van de generaal vertrok zich tot een halve glimlach) 'dat ze mogelijk aan gevangenschap zijn ontsnapt en misschien op ieder moment weer gepakt kunnen worden.'

'Misschien. Misschien. Het is mogelijk dat de hele toekomst van het menselijk ras afhangt van ons weten waar we tegenover staan. Het nu weten.'

'Goed. Wat wilt u dan?'

'We hebben ogenblikkelijk de Multivac computer van het leger nodig. Scheur er elk probleem waar hij aan werkt uit, en begin onze semantische problemen te programmeren. Iedere communicatie-ingenieur waar u over beschikt moet uit het werk waar hij mee bezig is gehaald worden om met de onze samen te werken.'

'Maar waarom? Ik zie het verband niet.'

Een vriendelijke stem onderbrak: 'Generaal, lust u misschien een stukje fruit? Ik heb wat sinaasappels meegebracht.'

Cremona zei: 'Moeder! Alstublieft! Later! Generaal, het ligt heel eenvoudig. Op het ogenblik staat Pluto iets minder dan zeseneenhalf miljard kilometer van ons af. Het kost radiogolven, die met de snelheid van het licht gaan, zes uur om van hier tot daar te komen. Als we iets zeggen, moeten we twaalf uur op een antwoord wachten. Als zij iets zeggen dat we missen en "wat" zeggen, en als ze het dan herhalen - bam, een dag kwijt.'

'Is er geen manier om het te bespoedigen?' zei de generaal.

'Natuurlijk niet. Dat is de fundamentele wet van communicatie. Geen informatie kan sneller dan licht overgebracht worden. Het vergt maanden om dezelfde conversatie met Pluto te houden die nu tussen ons beiden uren zou duren.'

'Ja. Ik begrijp het. En denkt u werkelijk dat er buitenaardse wezens bij betrokken zijn?'

'Inderdaad. Om eerlijk te zijn, niet iedereen hier is het met me eens. Niettemin, we zijn met iedere zenuw gespannen om een manier te ontwerpen om de verbinding te verbeteren. We moeten zovéél bits per seconde hebben als we maar kunnen krijgen en bidden dat we ontvangen wat we nodig hebben voordat we het contact verliezen. En daarvoor heb ik de Multivac en uw mensen nodig. Er moet de een of andere communicatiestrategie zijn die we kunnen gebruiken en het aantal signalen dat we moeten uitzenden vermindert. Zelfs een toename van tien procent in het nuttig effect kan misschien een week tijd besparen.'

De vriendelijke stem onderbrak weer. 'Mijn hemel, Gerard, moet er gepraat worden?'

'Moeder! Alstublieft!'

'Maar je pakt het verkeerd aan. Echt.'

'Moeder.' Er klonk iets hysterisch in Cremona's stem.

'Nou, goed, maar als je iets gaat zeggen en dan twaalf uur op een antwoord wachten, ben je zot. Dat zou je niet moeten doen.'

De generaal snoof. 'Dr. Cremona, zullen we ons overleg...'

'Een ogenblikje, generaal,' zei Cremona. 'Wat bedoelt u precies, moeder?'

'Terwijl je op een antwoord wacht,' zei mevrouw Cremona ernstig, 'blijf je gewoon uitzenden, en zeg hen dat ze dat ook moeten doen. Jij praat de hele tijd en zij praten de hele tijd. Jij hebt iemand die de hele tijd luistert, en zij doen dat ook. Als een van jullie iets zegt waarop een antwoord nodig is, kun je aan jouw kant er één tussenvoegen, maar de kans is groot dat je alles krijgt zonder te vragen.'

De beide mannen staarden haar aan.

Cremona fluisterde: 'Natuurlijk. Ononderbroken conversatie. Alleen twaalf uur uit fase, dat is alles. God, we moeten aan de slag.'

Hij liep met grote stappen de kamer uit, sleepte de generaal in letterlijke zin mee, en kwam toen met grote stappen weer naar binnen.

'Moeder,' zei hij, 'als u me wilt excuseren, dit zal wel een paar uur duren, denk ik. Ik zal een paar meisjes sturen om met u te praten. Of doe een dutje, als u dat liever wilt.'

'Ik zit hier goed, Gerard,' zei mevrouw Cremona.

'Alleen, hoe kwam u op dit idee, moeder? Wat deed u hieraan denken?'

'Maar Gerard, iedere vrouw weet het. Elk stel vrouwen - aan de videofoon, of aan de stratolijn, of gewoon tegenover elkaar - weet dat het hele geheim van nieuwtjes verspreiden, het geeft niet welke, is: Blijf Gewoon Doorpraten.'

Cremona probeerde te glimlachen. Toen, met een trillende onderlip, draaide hij zich om en verdween.

Mevrouw Cremona keek hem liefhebbend na. Zo'n fijne man, haar zoon, de natuurkundige. Zo groot als hij was en zo belangrijk als hij was, wist hij nog steeds dat een jongen altijd naar zijn moeder moet luisteren.

Ogen kunnen meer dan zien

Na honderden miljarden jaren dacht hij plotseling aan zich zelf als Ames. Niet de combinatie van golflengten die nu, door het hele heelal, het equivalent van Ames was - maar de klank zelf. Hij kreeg een vage herinnering terug aan de geluidsgolven die hij niet meer hoorde en ook niet meer kon horen.

Het nieuwe plan verscherpte zijn herinnering aan zoveel meer oude, oude, eonenoude dingen. Hij strekte zijn energiewerveling uit die zijn totale persoonlijkheid vormde, zodat zijn krachtlijnen tot voorbij de sterren reikten.

Het antwoordsignaal van Brock kwam.

Aan Brock, dacht Ames, kon hij het zeker vertellen. Hij kon het toch zeker aan iemand vertellen.

Het verschuivende energiepatroon van Brock maakte contact. 'Kom je niet, Ames?'

'Natuurlijk wel.'

'Doe je mee aan de wedstrijd?'

'Ja!' Ames' krachtlijnen pulseerden onregelmatig. 'Zeer zeker. Ik heb een heel nieuwe vorm van kunst bedacht. Iets echt buitengewoons.'

'Wat een verspilling van energie! Hoe kun je denken dat er na tweehonderd miljard jaar een nieuwe variatie bedacht kan worden. Er kan niets nieuws zijn.'

Voor een ogenblik verschoof Brock uit fase en uit de verbinding, zodat Ames zich moest haasten zijn krachtlijnen bij te stemmen. Terwijl hij dat deed ving hij de stroming op van ander-gedachten, de aanblik van de verstrooide melkwegstelsels tegen het fluwelige van het niets, en de krachtlijnen die in eindeloze hoeveelheden van energie pulseerden, en die tussen de melkwegstelsels lagen.

Ames zei: 'Neem alsjeblieft mijn gedachten in je op, Brock. Sluit niet af. Ik heb eraan gedacht Materie te hanteren. Stel je voor! Een symfonie van Materie. Waarom al die moeite met Energie. Natuurlijk is er niets nieuws in Energie; hoe zou dat kunnen? Bewijst dat niet dat we ons met Materie moeten bezighouden?'

'Materie!'

Ames vatte Brocks energietrillingen als afkeer op.

Hij zei: 'Waarom niet? Eens waren wijzelf Materie, wel... wel... o, wel biljoenen jaren geleden op zijn minst! Waarom zou je geen voorwerpen opbouwen uit een Materieel medium, of abstracte vormen of - luister, Brock - waarom zouden we niet een imitatie van onszelf uit Materie opbouwen, onszelf zoals we vroeger waren?'

Brock zei: 'Ik herinner me niet hoe dat was. Niemand herinnert zich dat.'

'Ik wel,' zei Ames energiek, 'ik heb aan niets anders gedacht en ik begin het me te herinneren. Brock, zal ik het je laten zien? Zeg me of ik gelijk heb. Zeg het me.'

'Nee. Dit is dwaas. Het is... weerzinwekkend.'

'Laat me het proberen, Brock. We zijn vrienden; we hebben van het begin af aan onderling energie gepulseerd - vanaf het moment dat we werden wat we zijn. Brock, alsjeblieft.'

'Vooruit dan maar, vlug.'

Ames had zulke trillingen langs zijn eigen krachtlijnen als hij nu had, niet meer gevoeld sinds... nou, sinds wanneer? Als hij het nu voor Brock probeerde, en het zou lukken, kon hij het wagen Materie te hanteren voor de verzamelde Energiewezens die al eeuwigheden lang droefgeestig hadden gewacht op iets nieuws.

Materie was dun gezaaid, daar tussen de melkwegstelsels, maar Ames verzamelde het, schraapte het bijeen vanuit de kubieke lichtjaren, koos de atomen uit, verkreeg een kleiachtige samenhangende massa, en dwong de Materie in iets eivormigs dat zich daar beneden voor hen uitstrekte.

'Herinner je je het niet, Brock?' vroeg hij zachtjes. 'Was het niet iets dergelijks?'

Brocks wervelingen trilden in fase. 'Laat het me niet herinneren. Ik herinner het me niet.'

'Dat was het hoofd. Ze noemden het het hoofd. Ik herinner het me zo helder dat ik het wil zeggen. Ik bedoel met geluid.' Hij wachtte even, en zei toen: 'Kijk, herinner je je dat?'

Op de bovenkant van de eivormige massa verscheen: HOOFD.

'Wat is dat?' vroeg Brock.

'Dat is het woord voor hoofd. De symbolen die het woord in geluid weergaven. Zeg me dat je je het herinnert, Brock!'

'Er zat iets,' zei Brock aarzelend, 'iets in het midden.' Er vormde zich een verticale uitstulping.

Ames zei: 'Ja! Neus, dat is het!' En erop verscheen: NEUS. 'En dat zijn ogen aan beide kanten:' LINKEROOG - RECHTEROOG.

Ames bekeek wat hij gemaakt had; zijn krachtlijnen pulseerden langzaam. Was hij er wel zeker van dat hij dit mooi vond?

'Mond,' zei hij, licht trillend, 'en kin en adamsappel, en de sleutelbeenderen. Zoals de woorden weer bij me opkomen.' Ze verschenen op de vorm.

Brock zei: 'Ik heb sinds miljarden jaren niet meer aan die dingen gedacht. Waarom heb je me eraan herinnerd? Waarom?'

Ames was op dat moment in gedachten verdiept. 'Iets anders. Organen om mee te horen; iets voor de geluidsgolven. Oren! Waar gaan die naar toe? Ik herinner me niet waar ik ze moet plaatsen.'

Brock riep uit: 'Houd er mee op! Oren en al dat andere! Geen herinneringen!'

Ames zei, onzeker: 'Wat is er verkeerd aan herinneringen?'

'Omdat de buitenkant niet ruw en koud was, zoals die, maar glad en warm. Omdat de ogen gevoelig en levendig waren, en de lippen van de mond op het mijne trilden en zacht waren.' Brocks krachtlijnen klopten en flikkerden, klopten en flikkerden.

Ames zei: 'Het spijt me! Het spijt me!'

'Je herinnert me eraan dat ik eens een vrouw was en liefde kende; dat ogen meer kunnen dan zien en dat ik er geen heb om het voor me te doen.'

Met kracht voegde ze wat Materie toe aan het ruw gevormde hoofd en zei: 'Laten zij het dan maar doen' en draaide zich om en vluchtte weg.

En Ames keek en herinnerde zich ook, dat hij eens een man geweest was. Met de kracht van zijn werveling spleet hij het hoofd in tweeën en vluchtte terug langs de melkwegstelsels, langs het energiespoor van Brock - terug naar het oneindige lot van blijven leven.

En de ogen van het verbrijzelde hoofd van Materie glommen nog door het vocht dat Brock er opgelegd had om tranen voor te stellen. Het hoofd van Materie deed wat de Energiewezens niet meer konden, het huilde om de hele mensheid, en om de tere schoonheid van de lichamen die ze ééns hadden opgegeven, zo'n biljoen jaar geleden.

De racist

De chirurg keek zonder enige uitdrukking op. 'Is hij klaar?'

'Klaar is een relatieve uitdrukking,' zei de med-ing. Wij zijn klaar. Hij is onrustig.'

'Dat zijn ze altijd . .. Goed, het is een ernstige operatie.'

'Ernstig of niet, hij zou dankbaar moeten zijn. Hij is ervoor uitgekozen uit een enorm groot aantal in aanmerking komende gevallen, en, om eerlijk te zijn, geloof ik niet...'

'Zeg het maar niet,' zei de chirurg. 'Het is niet aan ons de beslissing te nemen.'

'We accepteren het. Maar moeten we ermee instemmen?'

'Ja,' zei de chirurg scherp. 'We stemmen ermee in. Totaal en oprecht. De operatie is in haar geheel te ingewikkeld om er met geestelijke terughoudendheid over te spreken. Deze man heeft op allerlei manieren zijn waarde bewezen, en zijn levensgeschiedenis is geschikt voor het ministerie van sterfelijkheid.'

'Best,' zei de med-ing, niet vermurwd.

De chirurg zei: 'Ik kan hem waarschijnlijk het beste hier ontvangen. Het is hier klein en persoonlijk genoeg om hem op zijn gemak te stellen.'

'Dat zal niet helpen. Hij is nerveus, en hij is vastbesloten.'

'Is hij dat werkelijk?'

'Ja. Hij wil metaal, dat willen ze altijd.'

Het gezicht van de chirurg veranderde niet van uitdrukking. Hij staarde naar zijn handen. 'Soms is het mogelijk het uit hun hoofd te praten.'

'Waarom zou u zich er druk om maken?' zei de med-ing onverschillig. 'Als hij metaal wil hebben, laat het dan metaal zijn.'

'Maakt het u niets uit?'

'Waarom zou het?' De med-ing zei het bijna grof. 'In beide gevallen is het een probleem van medische ingenieurskunst, en ik ben medisch ingenieur. In beide gevallen kan ik het aan. Waarom zou ik verder gaan dan dat?'

De chirurg zei onaandoenlijk: 'Voor mij is het een zaak van wat betamelijk is.'

'Betamelijk! Dat kunt u niet als argument aanvoeren. Wat geeft de patiënt om wat betamelijk is?'

'Ik geef er wel om.'

'U geeft om een minderheid. De huidige opvatting is tegen u. U hebt geen kans.'

'Ik moet het proberen.' De chirurg gebaarde de med-ing tot zwijgen met een snelle beweging van zijn hand - er was geen spoor van ongeduld, alleen snelheid. Hij had de verpleegster al geïnstrueerd, en hij had al een signaal gekregen dat haar aankomst betekende. Hij drukte op een knopje, en de dubbele deuren schoven snel open. De patiënt kwam naar binnen in zijn gemotoriseerde stoel, terwijl de verpleegster levendig naast hem mee naar binnen kwam.

'U kunt nu gaan, zuster,' zei de chirurg, 'maar blijf buiten wachten. Ik zal u wel roepen.' Hij knikte naar de med-ing, die samen met de verpleegster wegging; de deuren sloten zich achter hen.

De man in de stoel keek over zijn schouder om te zien hoe ze vertrokken. Zijn nek was broodmager, en er zaten dunne rimpeltjes rond zijn ogen. Hij was net geschoren, en de vingers van zijn handen toonden, toen ze de armleuningen van zijn stoel stevig omklemden, goed verzorgde nagels. Hij werd een patiënt met hoge prioriteit, en hij werd in de watten gelegd... Maar zijn gezicht zag er constant knorrig uit.

Hij zei: 'Zullen we vandaag beginnen?'

De chirurg knikte. 'Vanmiddag, senator.'

'Ik heb begrepen dat het weken zal duren.'

'De operatie zelf niet, senator. Maar er zijn een aantal bijkomstige zaken waarvoor gezorgd moet worden. Zo moeten er enkele vernieuwingen in uw bloedsomloop worden aangebracht, en aanpassingen van uw hormonen worden uitgevoerd. En dat zijn lastige dingen.'

'Zijn ze gevaarlijk?' Toen, alsof hij de behoefte voelde om een vriendelijke relatie op te bouwen, maar zichtbaar tegen zijn zin, voegde hij eraan toe: '... dokter?'

De chirurg schonk geen aandacht aan de nuances van de uitdrukking. Hij zei botweg: 'Alles is gevaarlijk. Het zijn de tijd die ervoor nodig is, samen met de kundigheid van vele personen en de apparatuur, die maken dat dergelijke operaties slechts voor zo weinigen...'

'Dat weet ik,' zei de patiënt onrustig. 'Ik weiger me daarover schuldig te voelen. Of geeft u in bedekte termen te kennen dat er ongepaste druk is uitgeoefend?'

'In het geheel niet, senator. De juistheid van de beslissingen van het ministerie zijn nooit in twijfel getrokken. Ik noem de moeilijkheid en de ingewikkeldheid van de operatie alleen maar om mijn verlangen te verklaren haar op de best mogelijke manier uit te voeren.'

'Goed, doe dat dan maar. Dat is ook mijn verlangen.'

'Dan moet ik u vragen een beslissing te nemen. Er zijn twee soorten cyberharten, van metaal of ...'

'Plastic!' zei de patiënt prikkelbaar. 'Is dat niet het alternatief dat u me wilde aanbieden, dokter? Goedkoop plastic. Dat wil ik niet. Ik heb mijn keus gemaakt. Ik wil het metalen.'

'Maar...'

'Kijk eens. Er is tegen me gezegd dat de keus aan mij is. Is dat niet zo?'

De chirurg knikte. 'Als twee alternatieve methoden vanuit een medisch standpunt bezien gelijkwaardig zijn, is de keus aan de patiënt. In werkelijkheid wordt in de praktijk de keus zelfs dan aan de patiënt gelaten als de alternatieve methoden niet gelijkwaardig zijn, zoals in uw geval.'

De ogen van de patiënt vernauwden zich. 'Probeert u me wijs te maken dat het plastic hart beter is?'

'Dat hangt van de patiënt af. Naar mijn mening, in uw persoonlijke geval, is dat zo. En we geven er de voorkeur aan niet die term te gebruiken, plastic. Het is een vezelachtig cyberhart.'

'Voor zover het mij aangaat, is het plastic.'

'Senator,' zei de chirurg met eindeloos geduld, 'het materiaal is geen plastic in de gewone betekenis van het woord. Het is wel zo dat het een polymeer materiaal is, maar één dat veel meer complex is dan gewoon plastic. Het is een eiwitachtige vezel, die ontworpen is om de natuurlijke structuur van het menselijk hart dat nu in uw borst zit, zo natuurgetrouw als mogelijk is, na te bootsen.'

'Precies, en het menselijk hart dat nu in mijn borst zit, is versleten, hoewel ik nog geen zestig ben. Ik wil geen ander zoals dit, daar bedank ik voor. Ik wil iets beters.'

'We willen allen iets beters voor u, senator. Het vezelachtige cyberhart zal beter zijn. Het heeft een potentiële levensduur van eeuwen. Het is absoluut niet-allergeen...'

'Geldt dat niet ook voor het metalen hart?'

'Ja, dat is zo,' zei de chirurg. 'Het metalen hart is van een titanium-legering die...'

'En het slijt niet? En het is sterker dan plastic? Of vezel of hoe u het ook noemen wilt?'

'Het metaal is natuurkundig bezien sterker, ja. Maar mechanische sterkte is geen geschilpunt. Zijn mechanische sterkte is voor u niet van bijzonder belang, omdat het hart goed beschermd is. Alles dat in staat is tot uw hart door te dringen zal u om andere redenen doden, zelfs als het hart zelf mishandeling weerstaat.'

De patiënt trok zijn schouders op. 'Als ik ooit een rib breek, zal ik die ook door titanium laten vervangen. Het vervangen van botten is niet moeilijk. Iedereen kan dat altijd laten doen. Ik zal zo metaalachtig zijn als ik zelf wil, dokter.'

'Dat is uw goed recht, als u dat verkiest. Hoe het ook zij, het is alleen maar eerlijk u te vertellen dat hoewel geen enkel metalen hart ooit in mechanisch opzicht defect is geraakt, een aantal elektronisch wel defect is geraakt.'

'Wat betekent dat?'

'Dat betekent dat elk cyberhart een gangmaker bevat als een onderdeel van zijn samenstelling. In het geval van de metalen soort, is dat een elektronisch apparaatje dat de cyber in zijn ritme houdt. Dat betekent dat een hele batterij uiterst kleine benodigdheden ingebouwd moet worden om het ritme van het hart te variëren naar gelang iemands emotionele of lichamelijke toestand. Af en toe gaat er daar iets fout, en er zijn mensen gestorven voordat die fout gecorrigeerd kon worden.'

'Ik heb over zoiets nog nooit gehoord.'

'Ik verzeker u dat het voorkomt.'

'Wilt u me daarmee vertellen dat het vaak voorkomt?'

'Helemaal niet. Het komt uiterst zelden voor.'

'Goed, dan, ik waag het erop. Hoe zit dat met het plastic hart? Bevat dat geen gangmaker?'

'Natuurlijk wel, senator. Maar de scheikundige samenstelling van een vezelig cyberhart lijkt sterk op die van menselijk weefsel. Het kan reageren op de inwerking van de ionen en hormonen van het lichaam zelf. Het totale complex dat ingebouwd moet worden is veel minder ingewikkeld dan het geval is bij de metalen cyber.'

'Maar onttrekt het plastic hart zich dan nooit plotseling aan de inwerking van de hormonen?'

'Dat is nog nooit gebeurd.'

'Omdat u er nog niet lang genoeg mee gewerkt hebt. Is dat niet zo?'

De chirurg aarzelde. 'Het is waar dat de vezelige cybers nog niet zo lang worden gebruikt als de metalen.'

'Ziet u wel. Waar gaat het eigenlijk om, dokter? Bent u bang dat ik mezelf verander in een robot... in een Metallo, zoals ze genoemd worden sinds het burgerschap erdoor kwam?'

'Er is niets verkeerds aan een Metallo als zodanig. Zoals u zegt, het zijn burgers. Maar u bent geen Metallo. U bent een menselijk wezen. Waarom zou u niet een menselijk wezen blijven?'

'Omdat ik het beste wil hebben, en dat is een metalen hart. U moet daarvoor zorgen.'

De chirurg knikte. 'Uitstekend. Er zal van u gevraagd worden de nodige toestemmingen te ondertekenen, en dan zult u van een metalen hart voorzien worden.'

'En u bent de uitvoerende chirurg? Ze zeggen dat u de beste bent.'

'Ik zal mijn best doen de verwisseling zo comfortabel mogelijk te maken.'

De deuren gingen open, en de stoel bracht de patiënt in beweging naar de wachtende verpleegster.

De med-ing kwam binnen, en keek over zijn schouder naar de zich terugtrekkende patiënt tot de deuren zich weer gesloten hadden.

Hij keerde zich naar de chirurg. 'Wel; ik kan er niet achter komen door u alleen maar aan te kijken. Wat was zijn beslissing?'

De chirurg boog zich over zijn bureau, en ponste de laatste punten uit voor zijn documentatie. 'Wat u voorspelde. Hij staat erop een metalen cyberhart te krijgen.'

'Tenslotte zijn ze ook beter.'

'Niet noemenswaard. Ze zijn langer in omloop geweest, dat is alles. Het is die manie die de mensheid is overvallen sinds Metallo's burgers werden. Mensen hebben dat vreemde verlangen om Metallo's van zichzelf te maken. Ze verlangen naar de fysieke kracht en de duurzaamheid die met hen geassocieerd wordt.'

'Het komt niet van één kant, dokter. U werkt niet met Metallo's, maar ik wel; ik kan het dus weten. De twee laatsten die voor reparaties kwamen, vroegen vezelachtige onderdelen.'

'Hebben ze die gekregen?'

'In het ene geval ging het alleen om het versterken van pezen; daar maakte het weinig verschil, metaal of vezels. De andere wilde een bloedsomloopsysteem hebben, of het equivalent ervan. Hem heb ik gezegd dat ik dat niet kon; niet zonder de structuur van zijn lichaam totaal om te bouwen met een vezelig materiaal... Ik veronderstel dat het eens wel zover zal komen. Metallo's die eigenlijk helemaal geen Metallo's zijn, maar een soort van vlees en bloed.'

'Die gedachte hindert u niet?'

'Waarom zou het? En gemetalizeerde menselijke wezens ook. We hebben nu twee variëteiten van intelligentie op Aarde, en waarom al die zorg om twee. Laten ze elkaar benaderen, en ten slotte zullen we niet meer in staat zijn ze van elkaar te onderscheiden. Waarom we dat zouden willen? We zouden het beste van beide werelden hebben; de voordelen van de mens, gecombineerd met die van de robot.'

'Je zou een kruising krijgen,' zei de chirurg met iets dat aan woede grensde. 'Je zou niet iets krijgen dat beide is, maar geen van beide. Is het niet logisch te veronderstellen dat een individu te trots zou zijn op zijn structuur en identiteit om het te willen verdunnen met iets ongelijksoortigs? Zou hij verbastering willen?'

'Dat is racistisch gepraat.'

'Laat het dat dan maar zijn.' De chirurg zei kalm en met nadruk: 'Ik geloof in het zichzelf zijn. Ik zou onder alle omstandigheden geen enkel stukje van mijn eigen structuur willen veranderen. Als iets ervan vervangen zou moeten worden, zou ik die vervanging willen hebben die zo dicht als maar mogelijk is het natuurlijke origineel zou benaderen. Ik ben mezelf; er zeer tevreden mee mezelf te zijn; en zou niets anders willen zijn.'

Hij was nu uitgesproken, en moest zich voorbereiden op de operatie. Hij legde zijn sterke handen in de verwarmingsoven, en liet ze de donkerrood-hete gloed aannemen die ze volkomen zou steriliseren. Niettegenstaande al zijn hartstochtelijke woorden, had hij zijn stem nooit verheven, en zijn gepolijste metalen gezicht toonde (zoals altijd) geen enkel teken van enige uitdrukking.

Bruna SF

Isaac Asimov | De komst van de robots
| Een mooie dag voor een wandeling
Ralph Blum | De gelijktijdige man
Fredric Brown | Een solitair in de ruimte
| Nooit gebeurd
Arthur Clarke | De weerbarstige orchidee
| Het einde van het begin
| 2001 - een ruimte-odyssee
Philip Dick | De onmogelijke planeet
Harlan Ellison | De helden van de highway
Harry Harrison | Oorlog met de robots
Robert Heinlein | Vreemdeling in een vreemd land
Hoyle & Elliot | Andromeda
| Andermaal Andromeda
Ef Leonard e.a. | De beste Nederlandse en Vlaamse SF
Manuel van Loggem e.a. | Het toekomend jaar 3000
Richard Matheson | Ik ben een legende
Thomas Page | De plaag
Eric Frank Russell | Wesp
Robert Sheckley | De statusplaneet
| Dierbaar doolhof
| Diepvriesbruid
| Joenes' wonderbaarlijke reis
Robert Silverberg | Eva en de drieëntwintig Adams
Clifford Simak | City
Norman Spinrad | Pak Jack Barron
Theodore Sturgeon | De man die de zee verloor

verkrijgbaar bij boekhandels en kiosken