De Komst Van De Robots
Author: Isaac Asimov; J. Kröner
Date: 1964-01-01 08:00:00+00:00
Keywords: Fantasy; Classics; Anthologies; Science Fiction
Description: Dutch bundle contains the following stories: 1) The Coming of the Robots (De komst van de robots) - Robot AL-76 Goes Astray (Robot AL-76 verdwaalt) - Victory Unintentional (Overwinning onopzettelijk) 2) The Laws of Robotics (De wetten van de robotica) - First Law (Eerste Wet) - Let's Get Together (Als we bij elkaar komen ...) 3) Susan Calvin (from: The Rest of the Robots) - Satisfaction Guaranteed (Succes verzekerd) - Risk (Risico) - Lenny - Galley Slave (Galeislaaf)
Publisher: Van Boekhoven-Bosch N.V.

Dit e-boek is gemaakt voor persoonlijk gebruik
en is niet bestemd voor commerciële doeleinden.

November 2016

Oorspronkelijke titels:

THE COMING OF THE ROBOTS / THE LAW OF ROBOTICS / SUSAN CALVIN (uit: THE REST OF THE ROBOTS)

Robot AL-76 Goes Astray / Victory Unintentional / First Law / Let’s Get Together / Satisfaction Guaranteed / Risk / Lenny / Galley Slave

© 1964 by Isaac Asimov
vertaling

Jack Kröner
omslagontwerp

Dick Bruna
omslagillustratie

Robert Nix

1975

ISBN 90 229 9038 9

D/l975/0939/15

De tekst is aangepast aan de spelling van 2006.

Inhoud

Over ‘robots’ en robots

1  De komst van de robots

Robot AL-76 verdwaalt

Overwinning onopzettelijk

2  De wetten van de robotica

Eerste Wet

Als we bij elkaar komen…

3  Susan Calvin

Succes verzekerd

Risico

Lenny

Galeislaaf

Over ‘robots’ en robots

Wilt u van een schrijver eens een nachtmerrie horen?

Stel u een schrijver voor die in zeer hoog aanzien staat en die weet dat hij een Groot Man is. Hij is getrouwd met een vrouw die klein van stuk is en zelf ook wel eens schrijft, maar natuurlijk is zij niets vergeleken met haar onvolprezen echtgenoot, noch in haar eigen ogen, noch in die van de wereld, noch (heel belangrijk!) in zijn ogen. En stel u nu eens voor dat, tengevolge van een luchtig gesprekje over iets, het kleine vrouwtje voorstelt daar een boek over te schrijven. De Grote Man lacht minzaam en zegt: ‘Natuurlijk, schat. Ga jij je gang maar.’

En ze gaat een boek schrijven, en het wordt gepubliceerd en het maakt geweldig veel opgang. En hoewel de Grootheid van de Grote Man algemeen wordt erkend, blijkt later dat alleen al de roman van zijn kleine vrouwtje zo populair werd dat de titel van haar boek een begrip is geworden.

Wat afschuwelijk zou zo iets zijn voor een normaal egocentrisch en ervaren schrijver!

Ik vertel u niet zomaar iets. Het is een waar verhaal. Het is echt gebeurd.

De Grote Man was Percy Bysshe Shelley, een van de belangrijkste dichters in het Engelse taalgebied. Op tweeëntwintigjarige leeftijd ging hij ervandoor met Mary Wollstonecraft Godwin, iets dat, hoewel zeer romantisch, enigermate bedenkelijk was, want Shelley was toen een getrouwd man. Er werd zoveel over gepraat dat ze in 1816 verhuisden naar de oevers van het Meer van Genève, waar zich de al even grote dichter en avonturier George Gordon, Lord Byron, bij hen voegde.

De wetenschappelijke wereld werd toen in beroering gebracht door de Italiaanse natuurkundige Luigi Galvani. Die had ontdekt dat de spieren van een kikvors zich samentrokken indien ze gelijktijdig door twee verschillende metalen werden aangeraakt. Hij concludeerde hieruit dat levende weefsels waren doortrokken van ‘animale elektriciteit’. Alessandro Volta, ook een Italiaanse natuurkundige, bestreed die theorie en toonde aan dat deze elektriciteit ook zonder levende of eens levende weefsels kon worden opgewekt. Volta had de eerste batterij uitgevonden en de Engelse scheikundige Humphry Davy construeerde in de loop van 1807 en 1808 een ongewoon krachtige batterij waarmee allerlei chemische reacties konden worden opgewekt die in het pre-elektrische tijdperk door scheikundigen niet voor mogelijk waren gehouden.

Elektriciteit betekende voor een groot deel van het publiek zoveel als macht, en alhoewel Galvani’s ‘animale elektriciteit’ al gauw werd verdrongen door de onderzoekingen van Volta, bleef het een magisch begrip. De belangstelling voor de relatie tussen elektriciteit en leven was bijzonder groot.

Op een avond bespraken Byron, Shelley en Mary Godwin en nog enkele anderen de mogelijkheid om door middel van elektriciteit leven op te wekken, en Mary liet zich ontvallen dat zij over dit onderwerp wel eens een fantastisch verhaal zou kunnen schrijven. Byron en Shelley betuigden daarmee hun instemming; zij dachten dat zij ook wel iets fantastisch zouden kunnen bedenken om het kleine gezelschap aangenaam mee bezig te houden.

Alleen Mary hield woord. Aan het eind van het jaar pleegde de eerste mevrouw Shelley zelfmoord en Shelley en Mary konden trouwen en naar Engeland terugkeren. In 1817 legde Mary de laatste hand aan haar boek en in 1818 werd het gepubliceerd onder de titel ‘Frankenstein’ [1].

Frankenstein - zo heet de hoofdfiguur van Mary’s boek, een jonge geleerde, de schepper van een monster dat, samengesteld uit lichaamsdelen van doden, door toedoen van elektriciteit tot leven wordt gewekt. Met ‘een Frankenstein’ heeft men sindsdien iedereen aangeduid die iets heeft geschapen dat vervolgens zijn schepper vernietigt.

‘Frankenstein’ dankt waarschijnlijk zijn succes aan het feit dat het de ingeboren angst van de mens voor ‘verboden kennis’ belichaamt. Frankenstein was een nieuwe Faust, op zoek naar kennis die niet voor de mens is bestemd, en hij had zijn Mephistophelische Nemesis geschapen.

In het begin van de negentiende eeuw sprak het vanzelf dat Frankensteins binnendringen in het gebied der verboden kennis rampzalig moest verlopen. Het mocht denkbaar zijn dat de wetenschap ooit dode stof met leven zou kunnen bezielen, nimmer zou de mens erin slagen een ziel te scheppen, want dat was Gods exclusieve domein. Frankenstein kon daarom op zijn hoogst een zielloos wezen scheppen, en zo’n streven was inslecht en diende zwaar gestraft te worden.

De theologische ‘gij zult niet’-barrière tegen de voortschrijdende wetenschap verdween geleidelijk in de loop van de negentiende eeuw. De industriële revolutie won veld en het Faust-motief maakte, tijdelijk, plaats voor een optimistisch geloof in vooruitgang en in een onvermijdelijk naderend utopia-door-wetenschap.

Die droom werd helaas door de Eerste Wereldoorlog de bodem ingeslagen. Deze verschrikkelijke slachting bewees dat de wetenschap ook een bedreiging voor de mensheid kon zijn. Immers de wetenschap maakte de productie van nieuwe explosieven mogelijk en van vliegtuigen, speciaal geconstrueerd om deze explosieven naar gebieden te transporteren tot achter frontlinies die vroeger ondoordringbaar zouden zijn geweest. De wetenschap maakte ook de verschrikking van de loopgraven mogelijk: de gifgassen [2].

Dientengevolge werd de Slechte Geleerde of de Dwaze Heiligschenner een paradepaardje in de sciencefiction van vóór de Eerste Wereldoorlog.

Vlak na de oorlog werd dit thema op zeer dramatische wijze opnieuw gestalte gegeven in het toneelstuk ‘R.U.R.’ van de Tsjech Karal Capek, geschreven in 1921, dat ook uitging van het creëren van schijnleven. R.U.R. was een afkorting van Rossums Universele Robots. Evenals Frankenstein had Rossum het geheim ontdekt om kunstmatige mensen te scheppen. Ze werden ‘robots’ genoemd, naar het Tsjechische woord voor ‘arbeider, werker’, een woord dat sindsdien tot vrijwel iedere taal is doorgedrongen.

Deze robots waren dus bedoeld om als arbeiders te dienen, maar alles loopt in het honderd. De mensheid verliest de drang om zich voort te planten. De staatslieden leiden de robots op voor oorlogsdoeleinden. De robots zelf komen in opstand, vernietigen wat er van de mensheid over is en nemen de wereld over.

Voor de zoveelste keer is de wetenschappelijke Faust vernietigd door zijn Mephistophelische schepping.

In de jaren twintig werd de sciencefiction niet langer beschouwd als een buitenbeentje in de literatuur. Er verschenen speciale sf-magazines, en ‘sf-schrijvers’ deden hun intrede in de literaire wereld.

Onvermijdelijk in de sciencefiction van die dagen was de robot - meestal uitgebeeld als een wezen van staal, zonder ‘ziel’ of gevoelens. Onder invloed van Frankenstein en Rossum schenen al die verhalen maar op één manier te kunnen verlopen: robots werden geschapen en vernietigden hun schepper, robots werden geschapen en vernietigden hun schepper, robots werden geschapen en vernietigden hun schepper -

In de jaren dertig begon ik sciencefiction te lezen, maar ik kreeg al gauw genoeg van deze eindeloze herhalingen. Als iemand die geïnteresseerd was in de wetenschappelijke aspecten voelde ik me in mijn wiek geschoten door de zuiver Faustiaanse opvatting.

De wetenschap kan inderdaad gevaarlijk zijn, maar is het enige antwoord daarop dat je je van de wetenschap afwendt?

De wetenschap zelf kan benut worden als een barrière tegen het gevaar dat zij meebrengt. Met andere woorden, Faust kan oog in oog komen te staan met Mephistopheles, maar Faust hoeft niet verslagen te worden!

Een robot is niet meer dan een kunstmatige constructie - niet een indringer op het terrein van de Allerhoogste. Net als iedere andere machine wordt een robot zó ontworpen dat de hoogst mogelijke graad van veiligheid gewaarborgd is. Als robots ooit de denkprocessen van de mens zullen kunnen nabootsen, dan zullen ingebouwde alarmsystemen ervoor zorgen dat die processen volgens bepaalde patronen blijven verlopen. De veiligheid zal wel nooit volmaakt zijn (wat is volmaakt?), maar zeker zo volledig als menselijkerwijs gesproken mogelijk is.

Deze gedachten speelden door mijn hoofd toen ik in 1940 zelf robotverhalen ging schrijven - maar een nieuw soort robotverhalen! En nooit, nooit zou ook maar één van mijn robots zo stompzinnig zijn om zich tegen zijn schepper te keren, alleen maar om weer eens tot vervelens toe de misdaad en straf van Faust te demonstreren.

Onzin! Mijn robots waren door technici ontworpen machines, geen pseudo-mensen, gecreëerd door godslasteraars. Het gedragspatroon van mijn robots verliep volgens de rationele lijnen die bestonden in hun ‘brein’ vanaf het moment dat ze waren geconstrueerd.

Ik moet wel toegeven dat ik, vooral in het begin, de robot voornamelijk een figuur vond om je vrolijk over te maken. Ik zag hem als een volmaakt schuldeloos wezen dat alleen maar dat soort werk kon doen waarvoor hij was ontworpen. Hij was niet in staat wie dan ook kwaad te doen, maar hij werd wel eens het slachtoffer van menselijke wezens die, lijdend aan ‘een Frankenstein-complex’ (zoals ik het in sommige verhalen noemde), met alle geweld de arme machines als dodelijke gevaarlijke wezens wensten te zien. Zoals in Robot AL-76 verdwaalt (1942).

[1] In de vertaling van Else Hoog verschenen onder de titel Het monster van Frankenstein (bruna fantasy en horror 22).

[2] De Faustiaanse rol die de wetenschap in de Eerste Wereldoorlog speelde werd tot onbetekenende proporties teruggebracht door haar rol in de Tweede Wereldoorlog en in de Koude Oorlog. De waterstofbom en de bacteriologische oorlogvoering maken aanvallen met gifgas tot niets anders dan wat ongerief.

1

De komst van de robots

Robot AL-76 verdwaalt

Met kleine oogjes zorgelijk turend door niet omrande brillenglazen stormde Jonathan Quell het kantoor van de directeur binnen.

‘Moet je nou eens kijken, chef!’ hijgde hij, terwijl hij een bundel papieren op het bureau neerkwakte.

Sam Tobe goochelde zijn sigaar van de ene mondhoek naar de andere, wierp een blik in de papieren en bracht een onthutste hand naar een ongeschoren wang. ‘Wel verdomme!’ riep hij uit. ‘Wat willen ze nou weer?’

‘Ze zeggen dat we ze vijf AL-robots hebben gestuurd,’ verklaarde Quell ten overvloede.

‘Het waren er zes,’ zei Tobe.

‘Natuurlijk waren het er zes! Maar ze hebben er maar vijf ontvangen. Kijk, hier zijn de serienummers. AL-76 ontbreekt.’

Tobes stoel viel met een klap achterover toen hij zijn zware lijf omhooghees en als de gesmeerde bliksem door de deur verdween.

Vijf uur later - nadat de fabriek van de montagehallen tot de vacuümkamers overhoop was gehaald en alle tweehonderd werknemers in een kruisverhoor het vuur na aan de schenen was gelegd - stuurde een transpirerende, verkreukelde Tobe een alarm aan de hoofdfabriek te Schenectady.

Ook op de hoofdfabriek vond er iets als een paniekexplosie plaats. Voor het eerst in de geschiedenis van de United States Robot & Mechanical Men, Corporation was er een robot ontsnapt. Niet dat de wet verbood dat een robot zich buiten het terrein van de daartoe bestemde fabrieken bevond. Wetten konden altijd worden aangepast. Nee, waar het om ging, was de verklaring van één van de onderzoekswiskundigen: ‘De robot werd gebouwd om een desintegrator op de maan te bedienen en zijn positronisch brein was geprogrammeerd voor een lunaire omgeving - let wel, uitsluitend voor een lunaire omgeving. Hier op aarde zal hij ik weet niet hoeveel zintuiglijke indrukken ontvangen waar hij hoegenaamd geen raad mee zal weten, omdat hij er niet voor geconstrueerd is. Geen mens kan voorspellen hoe hij daarop zal reageren. Geen mens!’ Toen de man was uitgesproken had hij met de rug van zijn hand het zweet van zijn voorhoofd gewist.

Binnen het uur was er een stratoplane op weg naar de fabriek in Virginia. De instructies lieten niets aan duidelijkheid te wensen over: ‘Zorg dat jullie die robot te pakken krijgen. En zo snel mogelijk!’

AL-76 was helemaal in de war! In feite was het in hoofdzaak verwarring waar zijn uiterst fijn positronisch brein door werd beheerst. Het was begonnen toen hij ontdekte dat hij zich in een volkomen vreemde omgeving bevond. Hoe het allemaal begonnen was, wist hij niet meer. Alles scheen in de war te zijn. De bodem was groen en overal om hem heen rezen bruine kolommen omhoog die aan de bovenkant ook groen waren. De hemel was blauw - terwijl die toch zwart had moeten zijn. Met de zon was niets aan de hand; die was rond, geel en heet - maar was het wel puimsteenpoeder, dat spul onder zijn voeten? Waar waren de enorme, steile kraterwanden?

Onder hem was alleen groen; boven hem alleen blauw. Ook de geluiden waren vreemd. Hij liep door stromend water dat tot aan zijn middel reikte. Het was blauw, koud en nat. Als hij mensen tegenkwam - wat zo nu en dan gebeurde - droegen zij geen van allen ruimtepakken die ze zouden moeten dragen, en als ze hem zagen, begonnen ze te schreeuwen en gingen ervandoor.

Eén van hen had zelfs een pistool op hem gericht. De kogel was vlak langs zijn hoofd gegaan, en ook die man had het op een lopen gezet. Toen hij eindelijk in de bossen, twee kilometer van het stadje Hannaford, bij het hutje van Randolph Payne belandde, had hij ik weet niet hoe lang rondgedwaald. Randolph Payne zelf zat met een pijp in de ene hand en een schroevendraaier in de andere hand geklemd, met het wrak van een stofzuiger tussen zijn knieën, op de drempel van zijn hut.

Payne neuriede. Hij was een geboren optimist - een echt zieltje-zonder-zorg - als hij maar in zijn hutje was. In Hannaford beschikte hij over een netter huis, maar dat huis werd in hoofdzaak in beslag genomen door zijn vrouw - iets waarover hij zich, als hij er was, grondig en onafgebroken ergerde.

Het gaf hem een gevoel van opluchting en vrijheid als hij zich in zijn ‘luxe hondenhok’ kon terugtrekken, waar hij vredig zijn pijp kon roken en waar hij zich kon wijden aan zijn hobby: het repareren van huishoudelijke apparaten.

Het was geen hobby om over naar huis te schrijven, maar soms bracht iemand hem een radio of een wekker en het geld dat hij ermee verdiende, was het enige geld dat niet onmiddellijk verdween in de grijpgrage handen van zijn wederhelft. Deze stofzuiger bijvoorbeeld zou hem op zijn minst een knaak opbrengen.

De gedachte hieraan deed hem in gezang losbarsten, maar toen hij zijn ogen opsloeg, brak het koude zweet hem uit. Het gezang kwam tot een abrupt einde en zijn ogen puilden uit zijn hoofd. Hij trachtte op te staan - de eerste pogingen tot een onverholen vlucht - maar zijn benen weigerden iedere medewerking.

AL-76 was intussen op zijn hurken naast hem gaan zitten. ‘Zeg eens, hoe komt het eigenlijk dat ze allemaal op de vlucht slaan?’ vroeg hij. Payne wist heel goed waarom iedereen ervandoor was gegaan, maar het gorgelende geluid dat aan zijn keel ontsnapte, bracht de boodschap niet over. Hij begon voorzichtig opzij te schuiven.

AL-76 ging op verontwaardigde toon verder: ‘Eéntje heeft er zelfs op me geschoten. Als-ie een millimeter lager gemikt had, zou-ie mijn schouderplaat geraakt hebben.’

‘Een of andere ggg-gek na… natuurlijk,’ stamelde Payne.

‘Misschien wel.’ De stem van de robot kreeg iets vertrouwelijks. ‘Luister, wat mankeert er eigenlijk aan alles?’

Payne keek haastig om zich heen. Hij verbaasde zich er een beetje over dat de robot, die er zo kolossaal en metaalachtig uitzag, zo’n opmerkelijk vriendelijk stemgeluid had en hij herinnerde zich dat robots mentaal niet in staat zijn menselijke wezens kwaad te doen.

Payne ontspande een beetje. ‘Er mankeert nergens iets aan.’

‘O nee?’ AL-76 keek hem beschuldigend aan. ‘Aan jou mankeert anders alles. Waar is je ruimtepak?’

‘Ik heb geen ruimtepak.’

‘Waarom ben je dan niet dood?’

Daar wist Payne niets op te zeggen. ‘Nou ja… ach.’

‘Zie je wel,’ riep de robot triomfantelijk uit. ‘Er is tóch iets aan het handje. Wáár is Mount Copernicus? Wáár is Maanbasis 17? En wáár is mijn desintegrator? Ik wil aan het werk.’

Hij scheen van streek te zijn en toen hij weer begon te praten trilde zijn stem. ‘Ik probeer al urenlang iemand te vinden die mij kan vertellen waar mijn desintegrator is, maar iedereen neemt de benen. Op het ogenblik ben ik waarschijnlijk een heel eind achter op het schema. De afdelingschef zal langzamerhand wel gloeiend de pest in hebben. Mooie situatie moet ik zeggen!’

Payne maakte zich langzaam los uit de verwarde kluwen van zijn gedachten. ‘Zeg eens, hoe noemen ze jou eigenlijk?’

‘Mijn serienummer is AL-76.’

‘Goed. Laten we zeggen "Al". Luister, Al, als je Maanbasis 17 zoekt, moet je op de maan zijn.’

AL-76 knikte ernstig. ‘Natuurlijk, maar ik heb ernaar gezocht en…’

‘Maanbasis 17 is op de maan. Dit is de maan niet.’

Nu leek de robot opnieuw in verwarring te raken.

Hij keek Payne even vragend aan en zei toen langzaam: ‘Wat bedoel je met dat dit de maan niet is? Als dit de maan niet is, waar zijn we dan wel? Geef daar eens antwoord op.’

Payne bracht een vreemd geluid voort en haalde diep adem.

‘Luister,’ zei hij en wees met zijn vinger naar de robot. ‘Luister…’ Maar op hetzelfde ogenblik schoot er een briljante gedachte door zijn hoofd. ‘Aaahhh!’ zei hij alleen maar.

AL-76 keek hem bestraffend aan. ‘Dat is geen antwoord. Als ik beleefd iets vraag, verwacht ik een beleefd antwoord.’

Payne luisterde al niet meer naar hem. Hij vond zichzelf geweldig. Natuurlijk. Alles was zo klaar als een klontje! Deze robot was voor de maan gebouwd en per ongeluk op aarde losgebroken. Natuurlijk was hij helemaal in de war; de gegevens die hij te verwerken kreeg, betekenden niets voor zijn op de maan ingestelde brein! Het enige dat hij moest doen was de robot aan het lijntje houden - aan het lijntje houden tot hij contact had opgenomen met de lui van de fabriek in Petersboro. Die robots waren een hoop geld waard. De goedkoopste kostten vijftigduizend dollar. Wat zei hij? Had hij niet horen vertellen dat sommige robots enkele miljoenen dollars kostten? Tjonge, jonge. Wat een beloning zou daar niet aan vastzitten!

De beloning! Iedere cent van die beloning zou alleen van hem zijn. Geen rooie rotcent, geen stuiver zou Miranda te pakken krijgen. Van haar leven niet!

Eindelijk zag hij kans overeind te komen. ‘Luister, Al,’ zei hij. ‘Jij en ik zijn voortaan kameraden. Vier handen op één buik. Kom op, makker, geef me de vijf!’

De robot kneep zachtjes in de hand die in zijn metalen klauw verdween. Helemaal begrijpen deed hij het niet. ‘Betekent dat dat je mij kunt vertellen waar ik Maanbasis 17 kan vinden?’

Payne aarzelde even. ‘Nee, nee, dat bedoel ik niet. Wat ik bedoel is dat ik je zo graag mag dat het leuk zou zijn als je een tijdje hier bleef!’

‘O nee. Dat kan niet. Ik moet aan het werk.’ De robot schudde zijn hoofd. ‘Hoe zou jij het vinden als de achterstand op je schema hoe langer hoe groter werd? Ik wil werken. Ik moet werken.’

Payne dacht verbitterd dat er over smaak niet viel te twisten. ‘Goed,’ zei hij. ‘Ik zie dat je een intelligent persoon bent en ik zal proberen je iets uit te leggen. Ik heb orders van je afdelingschef ontvangen om je hier een tijdje te houden. Tot hij je nodig heeft, om precies te zijn.’

‘Waarom dan wel?’ vroeg AL-76 wantrouwig.

‘Dat weet ik niet. Staatsgeheimen en zo.’ Payne prevelde een paar schietgebedjes dat de robot het allemaal zou slikken. Hij wist dat sommige robots heel slim waren, maar deze zag eruit als een van de oudere modellen.

Terwijl Payne met zijn schietgebedjes bezig was, dacht AL-76 na. Zijn brein, dat was ingesteld op het bedienen van een desintegrator op de maan, functioneerde niet op zijn best als het op abstract denken aankwam, maar de vreemde omgeving waarin hij zich bevond scheen hem iets te doen. De volgende vraag die hij stelde was zelfs sluw. ‘Hoe heet mijn afdelingschef dan?’ vroeg hij.

Payne slikte en dacht snel na. ‘Luister, Al,’ zei hij op gekwetste toon, ‘ik vind het flauw dat je me niet vertrouwt. Ik kan je zijn naam niet noemen. Je weet toch dat de bomen oren hebben!’

AL-76 keek onbewogen naar de bomen om hen heen. ‘Dat hebben ze niet,’ zei hij tenslotte.

‘Natuurlijk niet. Wat ik bedoel is dat er overal spionnen zijn.’

‘Spionnen?’

‘Ja. Je weet wel. Slechte mensen die Maanbasis 17 willen vernietigen.’

‘Waarom?’

‘Omdat ze slecht zijn. En jou willen ze ook vernietigen en daarom moet je een tijdje hier blijven waar ze je niet kunnen vinden.’

‘Maar ik moet een desintegrator hebben! Ik mag niet op mijn schema achter raken!’

‘Komt in orde. Komt in orde,’ beloofde Payne ernstig. ‘Morgen zullen ze je er een sturen. Echt, morgen!’

Zo zou hij zeeën van tijd hebben om de mensen van de fabriek te laten komen en om een flink stapeltje van die fijne groene honderddollarbiljetten te incasseren.

Maar AL-76 werd door al die verontrustende indrukken van de vreemde omgeving waarin hij zich bevond hoe langer hoe koppiger.

‘Nee,’ zei hij. ‘Ik wil nú een desinto hebben!’ Hij strekte stijfjes zijn ledematen en kwam met een ruk overeind. ‘Kom, ik ga verder zoeken,’ zei hij.

Payne haastte zich achter hem aan en greep hem bij een koude, harde elleboog. ‘Luister,’ piepte hij. ‘Je moet hier blijven…’

In het denkmechanisme van de robot begon iets te klikken. Al het vreemde om hem heen verenigde zich tot een balletje dat ontplofte en dat maakte dat zijn hersens op een eigenaardige manier efficiënter begonnen te werken. Hij draaide zich met een ruk in de richting van Payne. ‘Moet je luisteren,’ zei hij. ‘Weet je wat ik ga doen? Ik ga zelf een desinto bouwen. Hier!’

Payne weifelde even. ‘Ik geloof niet dat ik er een kan bouwen.’ Hij vroeg zich af of hij er iets aan gehad zou hebben als hij gedaan had alsof hij het wel zou kunnen.

‘Geeft niet.’ AL-76 voelde bijna hoe de positronische verbindingen van zijn brein nieuwe patronen vormden. ‘Ik ga er een bouwen,’ zei hij. Hij wierp een blik in het luxe hondenhok van Payne.

‘Je hebt ál het materiaal dat ik nodig heb,’ zei hij.

Randolph Payne keek naar de troep die in zijn hut lag opgestapeld: uit elkaar geplukte radio’s, een ijskast zonder deur, verroeste auto-onderdelen, een kapotte gasmeter, bossen verteerd snoer; alles bij elkaar een paar duizend kilo oud roest waarvoor iedere voddenman zijn neus zou ophalen.

‘O ja?’ vroeg hij zwakjes.

Twee uur later voltrokken zich bijna gelijktijdig twee gebeurtenissen. Om te beginnen ontving Sam Tobe van de Petersboro-afdeling van de United States Robot & Mechanical Men, Corporation een visifoontje van ene Randolph Payne uit Hannaford. Het ging over de verdwenen robot. Halverwege het gesprek verbrak Tobe met een woedende snauw de verbinding en gaf de visifoniste opdracht om, als de man het opnieuw mocht proberen, hem door te verbinden met de zesde assistent-secretaresse.

Tobes reactie was te begrijpen. Hoewel robot AL-76 volkomen verdwenen scheen, waren er de afgelopen week uit alle delen van de Verenigde Staten berichten over hem binnengekomen; soms meer dan tien per dag uit tien verschillende staten. Tobe was er doodziek van. Er zou zelfs sprake zijn van een regeringsenquête, en dat terwijl iedere vooraanstaand roboticus, iedere mathematische fysioloog zou durven zweren dat de robot volkomen onschadelijk was.

Gezien de toestand waarin hij zich bevond, was het dus niet vreemd dat het drie uur duurde voordat het tot hem doordrong dat Randolph Payne wist dat de robot Maanbasis 17 als bestemming had en dat zijn serienummer AL-76 was, terwijl de fabriek die details niet openbaar had gemaakt. Tobe dacht hier nog anderhalve minuut langer over na en kwam toen in actie.

Gedurende de drie uren tussen het visifoontje en het moment waarop Tobe in actie kwam, voltrok zich de tweede gebeurtenis. Randolph Payne, die het afbreken van zijn gesprek met Tobe terecht weet aan ongeloof, ging terug naar zijn hut, voorzien van een camera. Tegen een foto zouden ze niet veel kunnen inbrengen en hij zou wel belazerd zijn als hij die foto liet zien voordat zij met de poen over de brug waren gekomen!

AL-76 was intussen met zijn eigen zaken bezig. De helft van de inhoud van Paynes bergplaats lag verspreid over een oppervlakte van honderd vierkante meter. In het midden ervan hurkte de robot die maar wat scheen aan te rotzooien met radiolampen, stukken ijzer, snoer, enfin, noem maar op. Voor Payne, die plat op zijn buik lag en de camera op hem richtte om de foto van zijn leven te maken, toonde hij geen enkele belangstelling.

Het was op dit ogenblik dat Lemuel Oliver Cooper de hoek om kwam en als door ‘de bliksem getroffen bleef staan toen hij het hierboven beschreven tafereeltje zag. De reden van zijn komst was een kapot broodrooster dat zich de onaangename gewoonte had aangemeten met geweld volslagen ongeroosterde boterhammen de ruimte in te slingeren. De reden van zijn vertrek was veel duidelijker. Hij was op een luchtige, lenteachtige manier aan komen slenteren, maar hij verdween met een snelheid die elke trainer vol bewondering de wenkbrauwen zou hebben doen optrekken; een snelheid die nauwelijks was verminderd toen hij, minus hoed en broodrooster, het kantoor van sheriff Saunders kwam binnenrennen en met een klap tegen de muur opliep. Helpende handen hielpen hem overeind, maar het duurde wel een halve minuut voordat hij voldoende gekalmeerd was om weer normaal adem te halen.

Ze gaven hem whisky en toen hij eindelijk weer kon praten, klonk het ongeveer als volgt: ‘… monster… meer dan twee meter lang… schuur ligt uit mekaar… arme Rannie Payne… helemaal…’ en meer van dat soort uitspraken.

Later kwam er een meer samenhangend verhaal: hoe hij bij de schuur van Randolph Payne een groot, metalen monster had gezien dat misschien twee - ja, misschien wel drie of drieënhalve meter groot was… Payne zelf lag op zijn buik en was niet meer dan een bloederig lijk. Het monster was intussen begonnen met het vernielen van de schuur, maar toen het op hem, Lemuel Oliver Cooper, was afgekomen, had hij, Cooper, de benen genomen en was op het nippertje aan de dood ontsnapt.

Sheriff Saunders hees zijn koppel over zijn omvangrijke buik en zei: ‘Het is die machinekerel uit de fabriek van Petersboro. Je weet wel, waar we verleden zaterdag voor gewaarschuwd zijn. Luister Jake. Haal alle mannen uit Hannaford bij elkaar die kunnen schieten en speld ze het insigne van hulpsheriff op. Zorg dat ze zich hier om twaalf uur verzamelen. En luister, Jake, voordat je iets doet, loop je even bij de weduwe Payne binnen en breng je haar voorzichtig de droevige boodschap over. Begrepen?’

Er wordt beweerd dat Miranda Payne begon met het nakijken van de levensverzekeringspolis van haar man, toen zij de boodschap had vernomen, om daarna in het meest hartverscheurende geweeklaag uit te breken dat ooit uit de mond van een weduwe is vernomen.

Enkele uren later bekeek Randolph Payne - geheel onbewust van zijn afschuwelijke verwondingen en zijn dood - de negatieven van de foto’s die hij had genomen. Het was een serie foto’s van een ‘robot aan het werk’ die niets te wensen en evenmin iets aan de verbeeldingskracht overliet. De onderschriften hadden kunnen luiden: ‘Robot in gedachten verzonken, starend naar radiolamp’, ‘Robot, twee draden aan elkaar splitsend’, ‘Robot met schroevendraaier’.

Omdat er voorlopig niet meer te doen was dan het maken van een aantal afdrukken verliet hij de geïmproviseerde donkere kamer om buiten een pijp te roken en een praatje met AL-76 te maken, maar hij was er zich totaal niet van bewust dat de bossen om hem heen krioelden van zenuwachtige boeren, voorzien van allerhande antieke wapens en aangevoerd door de sheriff die in het bezit was van een draagbaar machinegeweer. Evenmin was Payne er zich van bewust dat op ditzelfde ogenblik Sam Tobe, vergezeld van een zestal robotici, met een snelheid van honderdzestig kilometer per uur over de weg stoof, alleen maar om de eer te hebben kennis met hem te maken.

Terwijl de zaken zich aldus toespitsten zuchtte Randolph Payne tevreden, schrapte een lucifer aan op zijn zitvlak en keek al zuigend aan zijn pijp geamuseerd naar AL-76. Het was hem al een tijd lang duidelijk dat AL-76 volslagen mesjogge was. Randolph Payne was een expert op het gebied van doe-het-zelf en had persoonlijk enkele dingen in elkaar geknutseld die het daglicht niet konden zien zonder gevaar op te leveren voor eventuele toeschouwers, maar nooit had hij iets gezien dat wat monsterachtigheid betrof ook maar kon wedijveren met het onding dat AL-76 in elkaar had getimmerd. Als Picasso lang genoeg had geleefd om dit mee te maken, was hij onmiddellijk uit de kunst gestapt.

Rustend op een massief ijzeren basis die een vage gelijkenis vertoonde met iets dat Payne eens aan een tweedehands tractor had zien zitten, rees in wilde kronkels een naamloze verschrikking omhoog uit een verbijsterende wildernis van draden, wielen en buizen. Het geheel eindigde in een sinister uitziende megafoon. Payne voelde de neiging in zich opkomen een blik in het megafoongedeelte te werpen, maar wist zich te bedwingen. Tenslotte had hij al eerder meegemaakt dat zelfs meer redelijk aandoende machines geheel onverwacht en met veel kracht waren geëxplodeerd.

‘Ha, die Al!’ zei hij dus maar.

De robot die op zijn buik had gelegen om een vliesdun metalen plaatje op zijn plaats te schuiven, keek op. ‘Wat is er, Payne?’

‘Wat is dit?’ Payne stelde de vraag alsof het ging om iets vies dat hem aan een stok werd voorgehouden.

‘Dit? Dit wordt een desinto. Het wordt een verbetering van het standaardmodel.’

Geen wonder dat ze het origineel in de grotten van de maan verstopten. Arme satelliet! Arme, dooie satelliet!

‘Denk je dat hij werkt?’ vroeg hij.

‘Natuurlijk werkt hij.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Ik heb hem toch zelf gemaakt! Nu nog één ding: een zaklantaarn. Heb je een zaklantaarn?’

‘Zal wel. Wacht even.’ Payne verdween in de schuur en kwam vrijwel onmiddellijk weer terug met een zaklantaarn.

De robot schroefde de dop eraf en ging aan het werk. Vijf minuten later was hij klaar. Hij deed een paar stappen achteruit. ‘Klaar is Kees! Ik kan aan het werk. Als je wilt mag je blijven kijken.’

Payne trachtte dit aanbod op zijn waarde te schatten. ‘Denk je dat het veilig is?’ vroeg hij.

‘Een kind kan de was doen.’

‘Zo.’ Payne glimlachte zuur en ging achter een dikke boom staan. ‘Ga je gang,’ zei hij. ‘Ik heb het grootste vertrouwen in je.’

AL-76 wees met een metalen vinger naar de hallucinatie van oud roest. ‘Kijk!’ zei hij…

De boeren van Hannaford County, Virginia, kwamen in de vorm van een langzaam nauwer wordende cirkel op Paynes huis af. Terwijl het bloed van hun heroïeke, koloniale voorouders, verborgen onder een dikke laag kippenvel, in hun aderen klopte, kropen ze van boom tot boom. Sheriff Saunders gaf instructies door. ‘Niet vuren vóór ik er bevel toe geef… en richt op de ogen.’

Jacob Linker, ‘linke Sjaak’ voor zijn vrienden, kroop naar Saunders.

‘Denk je dat die machineman hem gesmeerd is?’ Hij zag geen kans om de hoopvolle verwachting uit zijn stem te bannen.

‘Weet ik veel,’ bromde de sheriff. ‘Maar het lijkt me van niet. Anders waren we hem wel in de bossen tegengekomen.’

‘Ja, maar het is zo stil en we zijn vlak bij Paynes huis.’

Dit laatste was een overbodige opmerking. Sheriff Saunders had het gevoel of hij een bloemkool moest doorslikken. ‘Ga terug naar je plaats,’ zei hij. ‘En hou je vinger aan de trekker!’

Ze waren nu aan de zoom van het bos. Sheriff Saunders kneep zijn ogen dicht en keek om een boom heen. Daar hij niets zag, probeerde hij het opnieuw; ditmaal met open ogen.

Wat hij zag, was een reusachtige machineman die, zijn rug naar hem toegekeerd, over een berg troep van onzekere oorsprong gebogen stond. Wat hij miste was Payne, maar die stond een eind verderop en omklemde de boom waarachter hij zich verscholen had.

Sheriff Saunders deed een stap naar voren en richtte zijn machinegeweer. Juist toen hij het bevel tot vuren wilde geven, draaide de robot, die nog steeds met zijn brede, metalen rug naar hem toe stond, een knop om en riep met luide stem: ‘Kijk!’

Van wat er daarna precies gebeurde bestaan geen duidelijke beschrijvingen. In de dagen, maanden en jaren die volgden kon geen van de zeventig getuigen iets vertellen over de paar seconden die volgden op het ogenblik dat de sheriff zijn mond opendeed om het bevel tot vuren te geven. Als er vragen over werden gesteld, werden ze alleen maar lijkbleek en strompelden weg, maar in grote trekken kan de situatie als volgt worden gereconstrueerd.

Toen sheriff Saunders zijn mond opendeed, draaide AL-76 een knop om. De desinto deed het. Vijfenzeventig bomen, twee schuren, drie koeien en driekwart van de toppen van het Duckbill-gebergte werden één met de sneeuw van wijlen het afgelopen jaar.

De mond van sheriff Saunders bleef openstaan, maar er kwam geen geluid uit. En toen…

Toen klonk er een heftig geruis en door de ruimte schoot - met de hut van Payne als uitgangspunt - een aantal purperen strepen. Van de belegeraars was geen spoor meer te bekennen. Overal verspreid lagen wapens met inbegrip van het draagbare machinegeweer van de sheriff.

Verder lagen er ongeveer vijftig hoeden, een stuk of wat kapot geknauwde sigarenpeuken en nog een aantal zaken die in de algemene verwarring waren zoekgeraakt, maar van menselijke wezens was geen spoor meer te bekennen.

Behalve linke Sjaak kwam geen van de mannen die aan de klopjacht hadden meegedaan de eerste drie dagen boven water en zo kwam het dat hij het was die tijdens zijn vlucht werd onderschept door de zes mannen van de fabriek uit Petersboro die zich eveneens snel, maar in tegenovergestelde richting, bewogen.

Het was Sam Tobe die hem stopte - midden in zijn maag - zoals een keeper een bal stopt. Toen hij eindelijk op adem was gekomen, vroeg Tobe: ‘Waar is het huis van Randolph Payne?’

De ogen van linke Sjaak werden even iets minder glazig. ‘Moet je gaan in de richting waar ik vandaan kom, vader,’ zei hij en verdween daarna even snel als hij was gekomen. In ieder geval was er tussen de bomen in de verte een snel kleiner wordende vlek te zien, maar Sam Tobe had er niet op durven zweren.

Tot zover de mannen van de klopjacht, maar met Randolph Payne - wiens reacties van geheel andere aard waren - zijn we nog niet klaar.

Voor hem betekenden de vijf seconden die volgden op het omdraaien van de knop een totale blackout. Aanvankelijk had hij aan de voet van zijn boom door het struikgewas geloerd, maar toen hij weer bij zijn positieven kwam, bengelde hij aan een van de bovenste takken van die boom. Dezelfde impuls die de mannen van de klopjacht in horizontale richting had doen verdwijnen, had hem in verticale richting verdreven.

Op welke manier hij die vijftien meter van de grond naar de kruin had afgelegd - of hij was geklommen, gesprongen of gevlogen - zou voor altijd een raadsel blijven. Het kon hem trouwens ook niets schelen.

Wat hij wél wist was dat zijn eigendom was vernietigd door een robot die tijdelijk zijn gastvrijheid had genoten. Al zijn visioenen omtrent beloningen verdwenen als sneeuw voor de zon en werden vervangen door angstdromen over vijandige medeburgers, woedende lynchbenden, processen, beschuldigingen wegens moord en de dingen die Miranda Payne zou zeggen.

Hij begon schor en wild te schreeuwen. ‘Heedaar, robot! Trap dat ding onmiddellijk in elkaar, begrepen? Ik wil er niets mee te maken hebben, begrepen? Ik ken je niet. Ik heb je nooit ontmoet. Geen woord erover, hoor je me?’

Hij had nooit verwacht dat zijn woorden enige uitwerking zouden hebben. Het was niet meer dan een reflex geweest, maar wat hij niet wist was dat een robot ieder menselijk bevel moet gehoorzamen - behalve wanneer dat bevel een bedreiging voor een ander menselijk wezen inhoudt.

Het gevolg hiervan was dat AL-76 kalm en systematisch de desinto uit elkaar begon te halen. Juist toen hij de laatste resten onder zijn hiel in elkaar trapte, verschenen Sam Tobe en zijn mannen op het toneel.

Randolph Payne begreep dat de feitelijke eigenaars van de robot waren gearriveerd. Hij liet zich als een baksteen uit de boom vallen en verdween als een haas god-weet-waar-naar-toe. Voor de beloning voelde hij al lang niets meer.

Austin Wilde, robottechnisch ingenieur, wendde zich tot Sam Tobe.

‘Heb je iets uit die robot weten te krijgen?’

Tobe schudde ontkennend het hoofd. ‘Geen woord. Geen pest. Niets. Hij schijnt alles vergeten te hebben, maar als je het mij vraagt heeft iemand hem dat bevolen. Wat was dat voor rotzooi waarmee hij aan het knoeien was?’

‘O, alleen maar een berg oud roest. Maar volgens mij moet het een desinto geweest zijn. Als ik die vent die hem bevolen heeft om dat ding in elkaar te trappen ooit in mijn handen krijg, dan… Moet je kijken!’

Ze hadden gedeeltelijk de hellingen beklommen van wat eens het Duckbill-gebergte was geweest - om precies te zijn: tot het punt waar de toppen eraf waren geschoren. Wilde legde zijn hand op het volmaakt platte snijvlak dat zowel aarde als rots omvatte. ‘Wat je noemt een desinto!’ riep hij uit. ‘De berg is gewoon doormidden gesneden!’

‘Waarom denk je dat hij hem gebouwd heeft?’

Wilde haalde zijn schouders op. ‘Weet ik veel. Iets in zijn omgeving schijnt als impuls gewerkt te hebben; een reactie van zijn voor de maan geconditioneerd, positronisch brein. Eén kans op de miljard dat we die factor ooit weer ontdekken. Zo’n desinto krijgen we nooit weer.’

‘Geeft niet. Het voornaamste is dat we de robot terughebben.’

‘Dat kun jij makkelijk zeggen!’ Wildes stem was een en al teleurstelling. ‘Heb jij ooit iets te maken gehad met desinto’s op de maan? Die vréten gewoon energie en beginnen pas te werken als je de beschikking hebt over een potentieel van een miljoen volt. Ik heb die troep daarginds met de loep bekeken. Weet je welke energiebron ik erin heb gevonden?’

‘Nou, wat dan?’

‘Alleen dit. Hoe hij het geflikt heeft zullen we nooit te weten komen!’

Austin Wilde hield de energiebron omhoog waarmee AL-76 in een halve seconde een berg doormidden had gesneden: twee zaklantaarnbatterijen!

Hoewel het volgende verhaal minder nadrukkelijk humoristisch is worden de robots er nog niet helemaal au sérieux in genomen. Het verhaal is ontstaan uit een ander verhaal dat niet over robots ging en waarvan dit een soort vervolg is.

In 1941 verscheen ‘Not Final’, waarin ik aardse kolonisten op Ganymedes (de grootste satelliet van Jupiter) radiocontact liet maken met levende wezens op de planeet Jupiter. Deze wezens blijken bijzonder agressief te zijn en de aardbewoners vrezen het ergste als die bewoners van Jupiter er ooit in zullen slagen de sprong door de ruimte te maken.

Weliswaar is Jupiters zwaartekracht zo sterk en de atmosfeer zo dicht, dat ruimteschepen gebouwd van gewone materie er niet zouden kunnen landen, maar de mensen zijn erin geslaagd krachtvelden te ontwikkelen. Als de bewoners van Jupiter daar ook in zouden slagen, zouden ze onder dekking van ‘wanden’ van zuivere energie hun planeet kunnen verlaten.

Het was dus nodig een onderzoek in te stellen, maar geen enkel menselijk wezen zou een reis naar Jupiters onvoorstelbaar vijandige oppervlak overleven.

Robots, ontworpen door mensen, kunnen dit wel. Het was deze overweging die mij het verhaal Overwinning onopzettelijk (1942) deed schrijven.

Overwinning onopzettelijk

Het ruimteschip ‘lekte’ - zoals dat heet - ‘als een mandje’. En dat hoorde ook zo. Daar was het hele idee op gebaseerd.

Het gevolg hiervan was dat het tijdens de reis van Ganymedes naar Jupiter volgestouwd werd met het meest keiharde ruimtevacuüm dat je maar bedenken kunt, en daar er aan boord ook geen verwarmingsapparaten aanwezig waren, bezat dit ruimtevacuüm bovendien de normale temperatuur, dat wil zeggen: een onderdeel van een graad boven het absolute nulpunt.

Ook dit was een onderdeel van het plan. Onbelangrijke dingen zoals de afwezigheid van warmte en zuurstof bezorgden aan boord van dit ruimteschip niemand enige last.

Enkele duizenden kilometers boven het oppervlak begonnen de eerste sliertjes atmosfeer van de planeet Jupiter het ruimteschip binnen te dringen. De atmosfeer bestond vrijwel geheel uit waterstof, hoewel een nauwkeurige analyse ervan ook een spoortje helium aan het licht zou hebben gebracht. In ieder geval onthulde de meetapparatuur een voortdurende stijging van de druk.

Deze stijging bleef zich met steeds toenemende snelheid voortzetten, terwijl het ruimteschip om Jupiter heen omlaagspiraalde. De wijzers van de respectievelijke meters die ieder voor een steeds hoger wordende druk waren geconstrueerd, begonnen zich te bewegen tot zij een miljoen of meer atmosferen registreerden. De temperatuur die werd gemeten steeg langzaam en onregelmatig en bleef toen op ongeveer zeventig graden Celsius onder nul staan.

Tegen het eind van de reis ploegde het ruimteschip zich moeizaam een weg door een warnet van gasmoleculen die zo dicht op elkaar waren geperst dat het waterstofgas de dichtheid van een vloeistof vertoonde. Ammoniakdamp, opgestegen uit onvoorstelbaar uitgestrekte oceanen van de vloeistof met dezelfde naam, verzadigden de afschuwelijke dampkring. De wind die ongeveer zestienhonderd kilometer hoger was begonnen, bezat nu de snelheid van een orkaan.

Lang voordat het schip was geland op een eiland, ongeveer zevenmaal zo groot als Azië, was het duidelijk dat Jupiter niet wat je noemt een aangename planeet was.

De drie leden van de bemanning namen de zaak evenwel niet zo ernstig op, maar tenslotte waren ze ook niet bepaald menselijk te noemen.

Nee, het waren alle drie robots, op Aarde ontworpen voor de reis naar Jupiter. ‘Ziet er nogal troosteloos uit,’ zei ZZ-drie.

ZZ-twee kwam bij hem staan en keek naar het door de wind geteisterde landschap. ‘In de verte zie ik een aantal structuren die kennelijk kunstmatig zijn,’ zei hij. ‘Ik stel voor dat we wachten tot de bewoners naar ons toe komen.’

ZZ-een, die aan de andere kant van de cabine zat, luisterde en zweeg. Hij was als eerste van de drie gebouwd en half-experimenteel. Daarom sprak hij minder vaak dan zijn twee metgezellen.

Lang hoefden ze niet te wachten. Een vreemd uitziend luchtvaartuig vloog over hen heen, even later gevolgd door enkele andere. Weer even later verscheen er een rij voertuigen die zich strategisch opstelden en levende organismen begonnen uit te braken. Tezamen met deze organismen werd ook een aantal voorwerpen uitgeladen die mogelijk wapens waren. Sommige van deze voorwerpen werden door één enkele Jupiteriaan gedragen, maar er waren er ook die zich op eigen kracht schenen voort te bewegen. Het was mogelijk dat er Jupiterianen in verborgen waren.

De robots waren er niet zeker van.

‘Ze hebben ons omsingeld. Het meest voor de hand liggende vredesgebaar is dat we ons nu buiten vertonen. Akkoord?’ vroeg ZZ-drie.

Inderdaad, dat was zo. ZZ-een schoof de zware deur open - een deur die tussen haakjes noch dubbel, noch bijzonder luchtdicht was.

Hun verschijnen bracht opwinding teweeg bij de omsingelende Jupiterianen. Er werd wat geknutseld aan een aantal van de zwaardere voorwerpen die zij hadden meegebracht en ZZ-drie constateerde een temperatuurstijging in de buitenste laag van zijn beryllium-iridium-bronzen gestalte.

Hij keek ZZ-twee aan. ‘Voel jij het ook? Ik geloof dat ze een hittestraal op ons richten.’

De verbazing van ZZ-twee bevestigde zijn vermoeden. ‘Waarom?’

‘Er is geen twijfel aan. Kijk maar!’

Een van de stralen dwaalde om onbekende redenen even van zijn doel af en raakte een plas zuivere ammoniak die onmiddellijk begon te koken.

ZZ-drie richtte zich tot ZZ-een. ‘Noteer dit alsjeblieft, wil je?’

‘Natuurlijk.’

Dat was de taak die ZZ-een was toegewezen - een taak die bestond uit het toevoegen van gegevens aan de geheugenband die bij hem was ingebouwd. Tot dusver had hij van uur tot uur alle gegevens van de instrumenten geregistreerd. ‘Wat zal ik als mogelijke aanleiding van hun gedrag noteren? Onze menselijke meesters zullen er waarschijnlijk prijs op stellen dit te weten,’ vroeg hij opgewekt.

‘Onbekend. Of liever… geen duidelijke aanleiding. En wat de temperatuur betreft: ongeveer dertig graden Celsius.’

Twee deed ook een duit in het zakje. ‘Zullen we proberen contact met ze op te nemen?’

‘Alleen maar zonde van de tijd,’ zei Drie. ‘Er zijn waarschijnlijk niet meer dan een paar Jupiterianen die de radioklikcode kennen die tussen Ganymedes en Jupiter is gebruikt. Ze zullen een van hen moeten laten opdraven en als hij komt, zullen we gauw genoeg contact hebben. Laten we ze intussen in de gaten houden. Om je eerlijk de waarheid te zeggen, begrijp ik niet goed wat ze willen.’

Het zou nog wel enige tijd duren voordat ze dat begrepen. De hittestralen werden uitgedraaid en vervangen door andere instrumenten.

Er werd een aantal capsules voor de voeten van de robots geworpen. Ze ploften open en verspreidden een blauwe vloeistof die evenwel snel verdampte.

De afschuwelijke stormwind verdreef de dampen en als die dampen in de richting van de Jupiterianen werden gedreven stoven ze alle richtingen uit. Een van hen, die niet snel genoeg was, begon wild om zich heen te slaan, verslapte en bleef toen roerloos liggen.

ZZ-twee bukte zich en doopte zijn vinger in een van de plasjes.

‘Volgens mij is het zuurstof,’ zei hij.

‘Inderdaad,’ zei Drie. ‘Gevaarlijke zaak. Zuurstof schijnt giftig voor ze te zijn. Een van hen is eraan gestorven!’

Er volgde een pauze. Tenslotte zei ZZ-een, wiens eenvoud soms tot rake conclusies leidde, somber: ‘Het zou kunnen zijn dat deze vreemde wezens ons op een nogal kinderlijke manier proberen te vernietigen.’

Twee keek hem aan. ‘Weet je, Een, je zou wel eens gelijk kunnen hebben!’

Aan de pauze in de activiteiten van de Jupiterianen was nu een eind gekomen. Ditmaal kwamen ze met een nieuw apparaat op de proppen. Het was voorzien van een slanke antenne die recht omhoog wees in de schier ondoordringbare duisternis van de planeet. De antenne bleef strak en onbeweeglijk staan in de onvoorstelbaar krachtige wind en verraadde daardoor een zeer krachtige constructie. Aan de top ontsnapte een krakend geluid dat werd gevolgd door een flits die de dichte dampkring tot ver in de omtrek in een grijze mist veranderde.

‘Hoogspanning. En niet zo’n klein beetje ook!’ zei Drie. ‘Ik geloof dat je gelijk hebt, Een. Onze menselijke meesters hebben ons verteld dat deze wezens erop uit zijn de hele mensheid te vernietigen, en levende organismen die zo krankzinnig en misdadig zijn om dergelijke plannen tegen menselijke wezens te koesteren…’ - zijn stem trilde - ‘zullen er ook niet voor terugschrikken ons te vernietigen.’

‘Afschuwelijk om zulke verwrongen gedachten te koesteren,’ zei ZZ-een. ‘Arme stakkers!’

‘Inderdaad. Bedroevend,’ antwoordde Twee. ‘Kom, laten we weer aan boord gaan. Voorlopig hebben we genoeg gezien.’

Dat deden ze dan ook. Jupiter was een behoorlijk grote planeet en het zou misschien wel even duren voordat de Jupiterianen een radiocode-expert konden laten opdraven. Gelukkig vormde geduld voor robots geen probleem.

Om precies te zijn was Jupiter driemaal om zijn as gewenteld voordat de expert arriveerde. Het op- en ondergaan van de zon speelde hierbij geen rol, want de duisternis die heerst op de bodem van een tweeduizend kilometer diepe oceaan van vloeibaar gas, maakt dat er van enig onderscheid tussen dag en nacht geen sprake is. Overigens namen noch de Jupiterianen, noch de robots waar door middel van zichtbaar gereflecteerd licht, zodat ook dat niet ter zake deed.

Gedurende dit tijdsverloop van dertig uur zetten de Jupiterianen hun aanvallen voort met een meedogenloosheid en een geduld waarvan ZZ-een een groot aantal mentale notities maakte. Het schip werd met even veel krachten aangevallen als er uren verstreken. De robots keken nauwlettend toe en analyseerden de wapens die zij herkenden, maar er waren er heel wat die zij niet konden thuisbrengen.

Gelukkig hadden hun menselijke meesters het schip goed gebouwd. Vijftien jaar hadden ze voor het schip en de robots nodig gehad en de essentie van hun werk kon in twee woorden worden samengevat: brute kracht. De aanvallen hadden dan ook geen enkele uitwerking. Noch het ruimteschip, noch de robots schenen er enig nadeel van te ondervinden.

‘Ze worden, geloof ik, door hun eigen dampkring gehandicapt. Atoomwapens kunnen ze niet gebruiken. Dat zou een gat in die dikke soep van ze slaan en ze allemaal de lucht in laten vliegen,’ zei Drie.

‘Zware explosieven hebben ze ook niet gebruikt,’ zei Twee.

‘Maar goed ook trouwens, hoewel ze het ons daarmee wel een beetje lastig hadden kunnen maken.’

‘Dat is hier onmogelijk. Een explosie zonder gasuitzetting is ondenkbaar en in deze atmosfeer kan gas zich niet uitzetten.’

‘Ik hou van deze dampkring,’ mompelde Een.

Dit was heel normaal, want hij was ervoor ontworpen. De ZZ-robots waren de eerste door de United States Robot & Mechanical Men Corporation gebouwde robots die zelfs in de verste verte niet op mensen leken. Ze waren klein en vierkant, met een zwaartepunt dat minder dan dertig centimeter boven de grond was gelegen. Ze bezaten elk zes korte, dikke beentjes die tonnen konden verplaatsen, gebaseerd op een zwaartekracht die tweeënhalf maal zo groot was als op Aarde.

Hun reflexen waren vele malen sneller dan op Aarde en ze waren samengesteld uit een beryllium-iridium-bronslegering die bestand was tegen alle bekende metaal aantastende substanties en bovendien tegen destructieve middelen onder wat voor omstandigheden ook, met uitzondering van duizend-megatonbommen. Verdere beschrijvingen zijn overbodig; we kunnen volstaan met te zeggen dat ze onverwoestbaar waren.

De laatste uren van het wachten werden doorgebracht met discussies over het mogelijke voorkomen van de wezens van Jupiter. ZZ-een had al nota genomen van het feit dat ze sprieten bezaten en dat ze een radiaal-symmetrische gedaante hadden, maar verder was hij niet gekomen.

Twee en Drie deden hun best, maar konden er niets meer aan toevoegen. ‘Je kunt moeilijk iets beschrijven als je niet de beschikking hebt over een normatief uitgangspunt,’ zei Drie. ‘Deze wezens lijken in geen enkel opzicht op iets dat mij bekend is - ze liggen als het ware buiten de positronische paden van mijn brein. Het is alsof je gammastralen moet uitleggen aan een robot die niet voor de ontvangst van gammastralen is gebouwd.’

Het was op dat ogenblik dat de aanvallen buiten werden stopgezet. De robots richtten hun aandacht op wat er buiten gebeurde.

Een groep Jupiterianen naderde het ruimteschip. Ze deden dit op een vreemde, onsystematische manier en het was niet mogelijk om vast te stellen op welke wijze zij zich voortbewogen. Ook de wijze waarop zij hun sprieten gebruikten was onduidelijk. Soms leken ze te glijden; soms bewogen ze zich met grote snelheid voort. Misschien werden ze geholpen door de wind, want die hadden ze achter.

De robots gingen naar buiten en traden hen tegemoet. De Jupiterianen en zij waren tenslotte niet meer dan drie meter van elkaar gescheiden. Beide partijen bleven zwijgend en roerloos tegenover elkaar staan.

‘Ze schijnen ons te bekijken,’ zei Twee. ‘Hoe ze dat doen weet ik niet. Zien jullie fotosensitieve organen?’

‘Ik zou het niet weten,’ bromde Drie. ‘Ik kan er geen touw aan vastknopen.’

Bij de tegenpartij klonk plotseling een metaalachtig getik. ‘De radiocode!’ zei ZZ-een opgewekt. ‘Ze hebben de communicatie-expert meegebracht.’

Dat klopte. Het gecompliceerde punt-strepensysteem dat gedurende vijfentwintig jaar moeizaam was opgebouwd, werd eindelijk op korte afstand in praktijk gebracht.

De Jupiterianen waren achteruitgetreden, op een na. Hij nam het woord. ‘Waar komen jullie vandaan?’ seinde hij.

ZZ-drie, die als geestelijk het meest gevorderd gold, nam het woord als vertegenwoordiger van zijn groep.

‘Wij komen van Ganymedes, jullie satelliet.’

‘Wat willen jullie?’ vroeg de vertegenwoordiger van Jupiter.

‘Informatie. We zijn gekomen om jullie wereld te onderzoeken en om gegevens terug te brengen. Als we jullie medewerking hebben, dan…’

Klikgeluiden vielen hem in de rede. ‘Jullie moeten vernietigd worden.’

ZZ-drie zweeg even. ‘Ze nemen de houding aan die onze meesters voorspeld hebben. Hoogst merkwaardig!’ zei hij zachtjes tegen de anderen.

‘Waarom?’ was tenslotte het enige dat hij vroeg.

De vertegenwoordiger van Jupiter vond bepaalde vragen blijkbaar té aanstotelijk om te beantwoorden.

‘Als jullie binnen de tijd van één omwenteling verdwijnen, zullen we jullie sparen,’ zei hij. ‘Tot het ogenblik waarop wij uit onze wereld treden om het ongedierte van Ganymedes te vernietigen.’

‘Ik zou erop willen wijzen dat wij van Ganymedes en de binnenplaneten…’ begon Drie.

De zegsman van Jupiter viel hem in de rede. ‘Onze astronomie kent de zon en onze vier satellieten. Er bestaan geen binnenplaneten.’

‘Goed dan,’ zuchtte Drie. ‘Wij van Ganymedes koesteren geen plannen ten aanzien van Jupiter. Wij bieden jullie onze vriendschap aan. Vijfentwintig jaar hebben jullie een vrije communicatie onderhouden met de mensen van Ganymedes. Waarom zouden we nu plotseling oorlog gaan voeren?’

‘Vijfentwintig jaar lang dachten wij dat de bewoners van Ganymedes Jupiterianen waren. Toen we erachter kwamen dat ze dat niet waren en dat we ons hadden beziggehouden met een lagere diersoort, hebben we besloten stappen te ondernemen om deze smaad uit te wissen,’ sprak de zegsman koud. ‘Ongedierte moet worden uitgeroeid!’ voegde hij er langzaam en nadrukkelijk aan toe.

De Jupiterianen schenen de aftocht te blazen. Het gesprek was kennelijk ten einde.

De robots trokken zich terug aan boord van hun ruimteschip. ‘Het ziet er niet best uit,’ zei ZZ-twee. ‘Het is precies zoals onze meesters zeiden: een volledig uitgegroeid meerderwaardigheidscomplex, gecombineerd met een volslagen intolerantie ten aanzien van alles en iedereen die dit complex verstoort.’

‘De intolerantie,’ merkte Drie op, ‘is het natuurlijke gevolg van het complex. Jammer genoeg heeft de intolerantie ook nog een buitengewoon scherp kantje. Ze bezitten wapens en zijn wetenschappelijk vergevorderd.’

‘Het verbaast mij helemaal niet meer dat we speciale instructies hebben gekregen om Jupiteriaanse bevelen te negeren. Wat een afschuwelijke pseudo-superieure wezens!’ riep Twee uit. ‘Geen enkele menselijke meester zou ooit zo kunnen zijn!’ voegde hij er met robotachtige loyaliteit aan toe.

‘Je hebt gelijk, maar dat doet nu niets ter zake,’ zei Drie. ‘Feit is dat onze meesters in groot gevaar verkeren. Dit is een gigantische wereld en de Jupiterianen zijn, wat getalsterkte betreft, vér in de meerderheid. En dat geldt ook voor de middelen waarover zij beschikken. Die zijn honderd procent of meer groter dan die van alle menselijke wezens van het Ondermaanse Rijk. Als ze er ooit in slagen een krachtveld te ontwikkelen dat ze als de romp van een ruimteschip kunnen gebruiken - iets waarin onze meesters al geslaagd zijn - zullen ze het hele zonnestelsel naar hun hand kunnen zetten. De vraag is hoever ze daarin gevorderd zijn, over wat voor andere wapens ze beschikken, welke voorbereidingen ze hebben getroffen enzovoort. Onze taak bestaat uit het verzamelen van deze gegevens en het wordt tijd dat we ons beraden over de volgende stappen die we moeten ondernemen.’

‘Dat kan wel eens moeilijk worden,’ zei Twee. ‘Van de Jupiterianen hoeven we geen medewerking te verwachten.’

Drie dacht een ogenblik na. ‘Volgens mij hoeven we alleen maar af te wachten,’ zei hij tenslotte. ‘Ze hebben nu dertig uur lang zonder succes getracht ons te vernietigen. Niemand kan zeggen dat ze hun best niet hebben gedaan, maar een superioriteitscomplex brengt nu eenmaal met zich mee dat je je gezicht moet redden. Het ultimatum dat ons werd gesteld is er het bewijs van. Als ze ons hadden kunnen vernietigen, zouden ze ons nooit hebben laten gaan, maar als we niet weggaan, zullen zij het doen voorkomen of zij willen dat we hier blijven.’

De rest van de dag werd al wachtend doorgebracht. De aanvallen werden niet hervat. De robots bleven waar ze waren. De troef was goed gespeeld.

Op een gegeven ogenblik kwam de zegsman van de Jupiterianen weer te voorschijn.

Als de ZZ-modellen met een gevoel voor humor waren uitgerust, zouden ze zich geweldig geamuseerd hebben. Nu ervoeren ze niet meer dan een gevoel van diepe tevredenheid.

‘We hebben besloten dat jullie gedurende korte tijd hier mogen blijven, zodat jullie je er persoonlijk van zullen kunnen overtuigen hoe machtig wij zijn. Daarna kunnen jullie naar Ganymedes terugkeren om het andere ongedierte op de hoogte te stellen van het onzalige einde dat hun binnen één zonnewende wacht.’

ZZ-een noteerde in zijn geheugen dat een Jupiteriaans jaar gelijk is aan twaalf Aardse jaren.

‘Dank je,’ zei Drie achteloos. ‘Wil je ons nu meenemen naar de dichtstbijzijnde stad? Er zijn een heleboel dingen die we willen weten.’ Hij dacht even na. ‘En ons schip mag natuurlijk niet worden aangeraakt,’ voegde hij eraan toe.

Dit laatste had niets van een dreigement. ZZ-modellen zijn nooit agressief. Iedere neiging daartoe wordt zorgvuldig uit het ontwerp gebannen. Een onverstoorbaar goed humeur was essentieel voor hun veiligheid.

‘Die rotschuit van jullie interesseert ons niet. Geen enkele Jupiteriaan zal er een poot naar uitsteken. Jullie mogen met ons mee op voorwaarde dat jullie minstens drie meter van ons vandaan blijven. Zo niet, dan worden jullie onmiddellijk vernietigd.’

‘Wat een verbeelding!’ fluisterde Twee goedmoedig toen ze eenmaal op weg waren.

De stad bleek een haven te zijn, gelegen aan de oevers van een enorm ammoniakmeer. De stormwind zweepte de golven op en joeg, geholpen door de zwaartekracht, het schuim met grote kracht over het oppervlak. De haven zelf was groot noch opvallend, en uit alles bleek dat het grootste deel van het bouwwerk zich ondergronds bevond.

‘Hoeveel wezens wonen hier?’ vroeg Drie.

‘Tien miljoen. Het is maar een klein plaatsje,’ antwoordde de Jupiteriaan.

‘Juist. Heb je dat genoteerd, nummer Een?’

Nummer Een deed automatisch wat hem gevraagd werd en keek toen opnieuw gefascineerd naar het meer. Hij greep ZZ-drie bij de elleboog.

‘Denk je dat hier vissen zijn?’ vroeg hij.

‘Wat doet dat ertoe?’

‘Ik vind dat we dat moeten weten. Onze meesters hebben ons opgedragen zoveel mogelijk gegevens te verzamelen.’ Hij was de meest simpele van het drietal en vatte daarom bevelen zo letterlijk mogelijk op.

‘Laat Een maar gaan kijken als hij zin heeft,’ zei Twee.

‘Als hij zijn tijd niet verknoeit, heb ik er niets op tegen. We zijn hier niet voor de vissen gekomen, maar laat hem zijn gang maar gaan.’

ZZ-een ging er opgewonden vandoor, rende naar het strand en plonsde in het ammoniakmeer. De Jupiterianen keken aandachtig toe. Van de voorafgaande conversatie hadden ze natuurlijk geen woord begrepen.

‘Het is duidelijk dat een van jullie, uit wanhoop over onze grootheid, zijn leven heeft opgeofferd,’ zei de zegsman.

‘Hoe kom je erbij!’ zei Drie verbaasd. ‘Hij wil alleen maar onderzoeken of er zich levende organismen in het ammoniakmeer bevinden.’

‘Onze vriend is soms erg nieuwsgierig,’ voegde hij er verontschuldigend aan toe. ‘Hij is niet zo intelligent als wij en daarom laten we hem zijn gang maar gaan.’

Er volgde een lange stilte. ‘Hij zal verdrinken,’ zei de Jupiteriaan tenslotte.

‘O nee,’ zei Drie achteloos. ‘Verdrinken doen wij niet. Mogen we de stad in als hij terugkomt?’

Op hetzelfde moment spoot er - zo’n honderd meter van de oever - een fontein uit het meer omhoog. De vloeistof werd met geweld omhooggedreven en daarna door de wind als damp verspreid. Even later gebeurde dit weer en toen nog eens om vervolgens over te gaan in een schuimend spoor dat zich in de richting van de oever bewoog.

De twee robots keken verbaasd toe en uit de roerloze houding van de Jupiterianen bleek dat ook zij gefascineerd toekeken.

Plotseling verscheen het hoofd van ZZ-een boven het oppervlak. Langzaam bewoog hij zich naar de wallenkant, maar hij scheen door iets achterna te worden gezeten. Het was een gigantisch organisme dat slechts uit klauwen, kaken en scharen scheen te bestaan. Het was duidelijk dat het zich niet op eigen kracht voortbewoog, maar dat ZZ-een het achter zich aansleepte.

ZZ-een liep een beetje verlegen naar zijn kameraden toe en besloot op zijn Jupiteriaans het initiatief te nemen. ‘Het spijt me vreselijk, maar ik werd aangevallen. Ik verzamelde alleen maar wat gegevens. Ik hoop niet dat het een kostbaar exemplaar is.’

Hij kreeg niet onmiddellijk antwoord, want bij het zien van het monster waren de Jupiterianen in alle richtingen weggevlucht. Toen ze zagen dat het dier dood was, kwamen ze langzaam dichterbij. De dapperen onder hen begonnen in het karkas te prikken.

‘Ik hoop dat jullie onze vriend willen vergeven,’ zei ZZ-drie nederig. ‘Soms is hij een beetje onhandig. Het is absoluut niet onze bedoeling om enig Jupiteriaans wezen leed te berokkenen.’

‘Hij viel mij aan,’ zei Een. ‘Hij probeerde mij zomaar te bijten. Kijk maar!’ Hij liet een meterslange slagtand zien. ‘Hij brak af op mijn schouder. Ik gaf hem een klap om hem weg te jagen, maar die kwam iets te hard aan. Sorry!’

Toen de zegsman begon te praten klonk het codegeklik nogal nerveus. ‘Het is een wild dier dat zelden zo dicht bij de kust wordt aangetroffen, maar het meer is hier nogal diep.’

‘Als jullie het als voedsel kunnen gebruiken, dan willen we het met plezier…’

‘Nee, wij hebben geen hulp nodig van ongedier… van anderen. Eet het zelf maar op!’

ZZ-een tilde het monster op en smeet het terug in het meer. Hij deed het met één arm en blijkbaar zonder enige inspanning.

‘Bedankt voor het aanbod,’ zei Drie, ‘maar aan voedsel hebben we niets. We eten namelijk niet.’

Geëscorteerd door een paar honderd gewapende Jupiterianen daalden de robots af in de ondergrondse stad. Boven de grond had de nederzetting er klein en onaanzienlijk uitgezien, maar ondergronds had zij het aanzien van een reusachtige metropool. De robots werden in draadloos bestuurde, ondergrondse voertuigen gedreven en met enorme snelheid naar het centrum van de stad gebracht. De stad had een doorsnede van meer dan vijftig kilometer en strekte zich uit tot een diepte van minstens vijftien kilometer.

‘Als dit een voorbeeld is van Jupiteriaans kunnen, dan hebben we onze meesters niet veel goeds te rapporteren. Tenslotte zijn we op goed geluk geland op een enorme planeet, met één kans op de duizend dat we tegen een georganiseerd bevolkingscentrum zouden oplopen. En dit hier is, zoals de zegsman opmerkte, niet meer dan een soort provinciestad,’ zei ZZ-twee. Zijn stem klonk niet erg gelukkig.

‘Tien miljoen Jupiterianen,’ zei Drie afwezig. ‘De totale bevolking zal wel in de biljoenen lopen. Dat is erg hoog. Zelfs voor Jupiter. Waarschijnlijk beschikken ze over een volledig ontwikkelde stedelijke beschaving en dat betekent dat ze wetenschappelijk gezien een geweldig hoog peil moeten hebben bereikt. Als ze over krachtvelden beschikken, dan…’

Drie had geen nek, want in verband met de constructiesterkte was bij de ZZ-modellen het hoofd stevig op de tors vastgeklonken, terwijl de uiterst verfijnde, positronische hersens werden beschermd door drie afzonderlijke, centimeters dikke iridiumlagen, maar als hij wel een nek had gehad, had hij zeker meewarig met het hoofd geschud.

Ze stonden nu op een soort plein. Overal om hen heen zagen ze straten en gebouwen vol Jupiterianen die even nieuwsgierig waren als Aardbewoners onder gelijke omstandigheden geweest zouden zijn.

De code-expert kwam weer naar hen toe. ‘Ik moet mij weer terugtrekken. We zijn zelfs zover gegaan om logies voor jullie te verzorgen, maar daar hebben we alleen maar onszelf mee. Het gebouw zal moeten worden afgebroken. Hoe dan ook, jullie zullen er een tijdje in kunnen slapen.’

ZZ-drie maakte een geringschattend gebaar en seinde: ‘Dank je. Maar doen jullie geen moeite. We vinden het helemaal niet erg om hier te blijven. Als jullie willen rusten of slapen, ga dan gerust je gang. We wachten wel op jullie. Wij hebben geen slaap nodig,’ voegde hij er achteloos aan toe.

De Jupiteriaan zweeg. Als hij een gezicht gehad zou hebben, zou de uitdrukking ervan interessant geweest zijn. Hij ging weg. De robots bleven in het voertuig zitten, bewaakt door zwaar bewapende Jupiterianen die regelmatig werden afgelost.

Het duurde uren voordat de wachten de code-expert doorlieten. Hij was vergezeld van twee andere Jupiterianen die hij aan de robots voorstelde. ‘Dit zijn vertegenwoordigers van de centrale regering die zo goed zijn met jullie te willen praten.’

Een van hen scheen de code te kennen, want hij viel de expert scherp in de rede. ‘Kom uit die wagen, tuig. We willen jullie zien!’

De robots gaven hier maar al te graag gehoor aan. Drie en Twee sprongen rechts uit de auto. ZZ-een vloog er aan de linkerkant uit. ‘Vloog’ is het juiste woord, want hij vergat van het mechanisme gebruik te maken waarmee men een deel van de zijkant naar beneden kon laten zakken. Het gevolg was dat hij die zijkant plus twee wielen en een as met zich meenam. De wagen stortte in elkaar en ZZ-een bleef verlegen zwijgend naar de ruïne staren.

‘Het spijt me,’ seinde hij zachtjes. ‘Ik hoop niet dat het een dure wagen was.’

‘Onze vriend is soms een beetje onhandig!’ voegde ZZ-twee er verontschuldigend aan toe. Drie deed een vage poging om de wagen weer in elkaar te zetten.

ZZ-een deed opnieuw een poging om zich te excuseren. ‘Het materiaal van de wagen is een beetje zwak, weet je. Kijk maar!’ Hij raapte een stuk ijzersterk, centimeters dik plastic op en drukte er even tegen. Het stuk knapte onmiddellijk in tweeën. ‘Ik had er rekening mee moeten houden,’ zei hij.

‘Die wagen had toch vernietigd moeten worden,’ zei de regeringsvertegenwoordiger, zij het iets minder scherp. Hij zweeg even.

‘Luister, jullie ondingen! Wij Jupiterianen zijn niet nieuwsgierig, maar onze wetenschapsmensen willen feiten verzamelen.’

‘Dat kan ik me voorstellen!’ riep Drie opgewekt. ‘Wij ook!’

De Jupiteriaan negeerde hem. ‘Jullie bezitten geen massagevoelige organen. Hoe nemen jullie dingen waar?’

Drie bleek geïnteresseerd. ‘Bedoel je dat jullie massagevoelig zijn?’

‘Ik ben hier niet gekomen om brutale vragen te beantwoorden.’

‘Ik neem aan dat voorwerpen met een lage specifieke massa transparant voor jullie zijn - zelfs als er geen straling is.’ Hij richtte zich tot Twee. ‘Dat is de manier waarop ze zien. Hun atmosfeer is voor hen even transparant als de ruimte.’

De Jupiteriaan begon onmiddellijk te seinen. ‘Antwoord direct op mijn vraag of ik geef bevel om jullie te laten vernietigen!’

‘Wij zijn energiegevoelig, wezen van Jupiter. Wij kunnen ons instellen op iedere fase van de elektromagnetische schaal. Ons gezichtsvermogen is op dit moment ingesteld op radiogolven die wij zelf uitzenden en op korte afstand gebruiken we…’ Hij zweeg even en zei toen tegen Twee: ‘Er is geloof ik geen codewoord voor gammastralen, hè?’

‘Niet dat ik weet,’ antwoordde Twee.

Drie richtte opnieuw het woord tot de Jupiteriaan. ‘Op korte afstand maken we gebruik van straling waarvoor we geen codewoord hebben.’

‘Waarvan zijn jullie gemaakt?’ vroeg de Jupiteriaan.

‘Waarschijnlijk wil hij dat weten omdat hij met zijn massasensitiviteit niet in ons kan doordringen. Hoge densiteit, weet je. Zullen we het wel vertellen?’ fluisterde Twee.

‘Onze menselijke meesters hebben ons niet bevolen bepaalde dingen achter te houden,’ antwoordde Drie onzeker. ‘Wij bestaan voor het grootste deel uit iridium,’ seinde hij aan de Jupiteriaan. ‘En verder uit koper, tin, een beetje beryllium en nog wat andere materialen.’ De Jupiterianen traden terug en het merkwaardig kronkelen van verschillende delen van hun overigens volkomen onbeschrijflijke lichaam deed vermoeden dat ze opgewonden in gesprek waren. Zij maakten daarbij evenwel geen enkel geluid.

De regeringsvertegenwoordiger kwam weer naar hen toe. ‘Wezens van Ganymedes! We hebben besloten jullie een paar van onze fabrieken te laten zien, zodat jullie een indruk kunnen krijgen van onze geweldige prestaties. Daarna mogen jullie naar huis om wanhoop te zaaien tussen het onge… tussen de buitenaardse wezens.’

‘Noteer de psychologische reactie. Ze proberen nog steeds hun meerderwaardigheid aan ons op te dringen. Ze willen nog steeds hun gezicht redden,’ zei Drie tegen Twee. ‘We zullen de uitnodiging graag aannemen,’ seinde hij in code.

De drie robots zouden merken dat de vertoning goed was opgezet. De ‘demonstratie’ werd een tour, de tour een Grote Demonstratie. De Jupiterianen lieten alles zien, legden alles uit en beantwoordden grif alle vragen. ZZ-een noteerde honderden dingen in zijn geheugen.

Het oorlogspotentieel van de zogenaamde ‘kleine’ stad was vele malen groter dan dat van Ganymedes. Tien van deze stadjes zouden het oorlogspotentieel van het gehele Rijk overtreffen en toch vormden tien van zulke stadjes niet meer dan een fractie van het totaal.

Drie, die een por van Een kreeg, draaide zich om.

‘Als ze over krachtvelden beschikken, zijn onze menselijke meesters verloren.’

‘Ik ben bang dat je gelijk hebt. Waarom?’ vroeg ZZ-een ernstig.

‘Omdat ze ons de linkervleugel van de fabriek niet laten zien. Het kan zijn dat ze daar de krachtvelden ontwikkelen en dat zullen ze wel geheim willen houden. We moeten daar achter zien te komen. Het is het belangrijkste punt, weet je.’

Drie keek Een somber aan. ‘Misschien heb je wel gelijk. We mogen niets over het hoofd zien.’

Ze bevonden zich nu in een enorme staalfabriek en keken toe hoe per seconde dertig twintig meter lange, tegen ammoniak bestand zijnde silicoonstalen balken werden geproduceerd.

‘Wat gebeurt er in die vleugel daar?’ vroeg Drie achteloos.

De regeringsvertegenwoordiger vroeg het aan de fabrieksleiding en zei toen: ‘In die afdeling wordt enorme hitte tot ontwikkeling gebracht. Verschillende fabricageprocessen vereisen temperaturen waartegen levende wezens niet bestand zijn en deze kunnen dan ook alleen op afstand worden verricht.’

Hij leidde hen naar een schot waar de hitte gevoeld kon worden en wees op een kijkgat van transparant materiaal.

ZZ-een wierp een wantrouwige blik op de Jupiteriaan. ‘Vinden jullie goed dat ik er wat rondkijk? Ik ben erg geïnteresseerd.’

‘Hè, Een, wat ben je toch kinderachtig. Ze spreken de waarheid. Nou ja, goed dan. Ga je gang maar. Maar doe er niet te lang over.’

‘Je hebt geen idee van de hitte die daar heerst. Je zult sterven,’ zei de Jupiteriaan.

‘O nee,’ antwoordde Een achteloos. ‘Hitte doet ons niets.’

De Jupiterianen hielden opnieuw samenspraak en deze werd gevolgd door de gejaagde verwarring die ontstond tijdens de werkzaamheden die ten doel hadden de fabriek in staat van paraatheid te brengen voor deze ongewone noodtoestand. Er werden schermen van hitte-absorberend materiaal neergezet en daarna werd er een deur geopend die nog nooit in beweging was geweest terwijl de ovens aanstonden.

ZZ-een ging naar binnen en de deur werd achter hem gesloten. De Jupiterianen verdrongen elkaar voor de kijkgaten.

ZZ-een liep naar de dichtstbijzijnde oven en beklopte de buitenwand. Omdat de oven te klein was om erin te kunnen kijken hield hij hem schuin, zodat het vloeibare metaal tot aan de rand van de container stond. Hij keek er nieuwsgierig naar, doopte zijn hand erin en roerde erin. Daarna schudde hij de gloeiende druppeltjes metaal van zich af, veegde de rest af op een van zijn zes dijen, liep langs de rijen ovens en gaf tenslotte een teken dat hij er weer uit wilde.

Toen hij de deur uitkwam, hielden de Jupiterianen zich op een veilige afstand en bespoten hem met ammoniak. ZZ-een bleef al sissend en stomend staan tot hij weer op een draaglijke temperatuur was gebracht.

Zonder aandacht te schenken aan de ammoniakdouche zei hij: ‘Ze hebben de waarheid gezegd. Er zijn geen krachtvelden.’

‘Weet je…’ begon Drie, maar Een viel hem ongeduldig in de rede.

‘We hebben geen tijd meer te verliezen. We hebben opdracht om zoveel mogelijk gegevens te verzamelen en daar blijft het bij!’

Hij richtte zich opnieuw tot de Jupiteriaan en seinde botweg: ‘Heeft de wetenschap van Jupiter krachtvelden ontwikkeld of niet?’

De Jupiteriaanse afgevaardigde gaf niet onmiddellijk antwoord. ‘Krachtvelden?’ vroeg hij tenslotte. ‘Zo, dat is dus wat jullie het meest interesseert!’

‘Ja,’ antwoordde Een met nadruk.

De Jupiteriaan scheen plotseling meer zelfvertrouwen gekregen te hebben. Het tempo van zijn seinen werd aanmerkelijk hoger. ‘Kom mee, ongedierte!’

‘We zijn weer "ongedierte". Dat belooft niet veel goeds,’ zei Drie tegen Twee. Twee gaf somber te kennen dat hij het ermee eens was.

Ze werden nu naar de rand van de stad gebracht - een omgeving die men op Aarde de ‘buitenwijken’ genoemd zou hebben - en naar een gebouw dat vaag aan een universiteit deed denken. Er werd niets uitgelegd, maar ook niets gevraagd. De Jupiteriaanse afgevaardigde haastte zich voor hen uit en de robots waren ervan overtuigd dat weldra het ergste zou gebeuren.

Het was ZZ-een die bij een opening in een van de wanden bleef staan, terwijl de anderen doorliepen. ‘Wat is dit?’ vroeg hij.

In de kamer stonden smalle, lage banken waarop een aantal Jupiterianen zat die vreemde constructies bedienden. Sterke, centimeterslange elektromagneten vormden het voornaamste onderdeel.

‘Wat is dit?’ vroeg Een opnieuw.

De Jupiteriaan kwam naar hem toe. ‘Een biologisch laboratorium,’ zei hij ongeduldig. ‘Niets dat jullie kan interesseren.’

‘Maar wat doen ze dan?’

‘Ze bestuderen microscopisch kleine levensvormen. Heb je nooit eerder een microscoop gezien?’

‘Dat wel, maar niet van dit type,’ zei Drie. ‘Onze microscopen zijn gemaakt voor energiegevoelige organen en gebaseerd op het principe van teruggekaatste lichtgolven. Jullie microscopen zijn kennelijk gebaseerd op massaexpansie. Heel vernuftig, moet ik zeggen!’

‘Mag ik een van die micro-organismen eens bekijken?’ vroeg ZZ-een.

‘Wat heeft dat nu voor zin? Jullie zintuiglijke beperkingen zijn van dien aard dat jullie je niet van onze microscopen kunnen bedienen. Bovendien zullen we dan gedwongen zijn die organismen te vernietigen.’

‘Maar ik heb helemaal geen microscoop nodig!’ zei Een verbaasd. Hij liep naar de dichtstbijzijnde bank. De studenten verdrongen zich in een hoek van het lokaal. ZZ-een schoof een microscoop opzij en bestudeerde aandachtig het glazen plaatje. Hij leek verbaasd en pakte er nog een op… en nog een.

‘Het is toch de bedoeling dat ze leven, niet… ik bedoel die kleine wormpjes?’ vroeg hij.

‘Zeker,’ zei de Jupiteriaan.

‘Vreemd. Als ik naar ze kijk, sterven ze!’

‘We vergeten onze gammauitstraling!’ riep Drie uit. ‘Kom, laten we zorgen dat we hier wegkomen, anders gaan alle micro-organismen eraan!’

Hij richtte zich tot de Jupiteriaan. ‘Ik ben bang dat onze aanwezigheid fataal is voor de kleinere levensvormen. We kunnen beter weggaan. We hopen dat de exemplaren niet al te moeilijk te vervangen zijn. En nu we het er toch over hebben: jullie kunnen beter bij ons uit de buurt blijven. Het is niet onmogelijk dat onze straling jullie zal aantasten. Voel je je nog steeds goed?’

De Jupiteriaan hulde zich in een trots stilzwijgen, maar het viel op dat hij vanaf dat ogenblik een dubbel zo grote afstand tussen zichzelf en de robots bewaarde als hij tot dusver gedaan had.

Iedereen zweeg tot men in een grote ruimte kwam. In het midden ervan hingen vrij in de ruimte een aantal reusachtige metalen staven die kennelijk niet werden beïnvloed door de machtige Jupiteriaanse zwaartekracht.

De Jupiteriaan begon weer te seinen. ‘Hier zien jullie krachtvelden in hun volmaakte vorm, een hoogtepunt dat kortgeleden werd bereikt. Wat zeggen jullie daarvan?’

‘Dat ruimtevaart nu voor jullie tot de mogelijkheden behoort,’ zei Drie.

‘Inderdaad. Geen enkele vorm van metaal of plastic is in staat in onze atmosfeer een vacuüm in stand te houden, maar een krachtveld kan dat wel en zo’n krachtveldbel zal ons ruimtevaartschip zijn. Binnen een jaar zullen we over honderdduizenden van dergelijke bellen kunnen beschikken. Daarna zullen we op Ganymedes neerstrijken en het zich intelligent noemende ongedierte, dat zich daar heeft gevestigd en onze heerschappij over het universum betwist, vernietigen.’

‘De menselijke wezens op Ganymedes hebben nooit…’ sputterde Drie tegen.

‘Zwijg!’ gebood de regeringsvertegenwoordiger. ‘Ga terug en vertel hun wat jullie gezien hebben! Jullie eigen zwakke krachtvelden - zoals die waarmee jullie ruimteschip is uitgerust - zijn niet tegen de onze opgewassen, want ons kleinste schip zal honderdmaal groter en sterker zijn dan dat van jullie!’

‘Dan is er niets meer te doen. We zullen teruggaan en onze gegevens rapporteren. Breng ons maar terug naar ons schip. Maar even terzijde: er is iets dat jullie niet begrijpen. Natuurlijk beschikken de mensen van Ganymedes over krachtvelden, maar ons ruimtevaartuig maakt er geen gebruik van. We hebben ze niet nodig.’

De robot draaide zich om en wenkte zijn metgezellen.

Even heerste er een stilte. ‘Zullen we de zaak hier opblazen?’ vroeg ZZ-een mismoedig.

‘Dat heeft geen zin,’ zei Drie. ‘Ze hebben gewoon numeriek gezien al een overwicht. Binnen tien Aardse jaren worden onze meesters vernietigd. Tegen Jupiter kunnen we niet op. Zolang ze aan hun planeet gebonden zijn, zijn wij veilig. Maar nu… nu ze over krachtvelden beschikken… Het enige dat we kunnen doen, is onze gegevens doorgeven. Misschien kunnen onze meesters door het aanleggen van schuilplaatsen hun ondergang nog even uitstellen.’

De stad lag nu achter hen. Ze bevonden zich weer op de open vlakte bij het meer. Hun schip stak als een donkere vlek af tegen de horizon.

‘Zeiden de wezens van Ganymedes dat jullie niet van een krachtveld gebruik maken?’ vroeg de Jupiteriaanse afgevaardigde plotseling.

‘Wij hebben geen krachtveld nodig,’ antwoordde Drie onverschillig.

‘Hoe kan jullie schip dan het luchtledig van de ruimte verdragen? Hoe komt het dat het niet ontploft door de druk die er aan boord heerst?’ Hij wees met een voelspriet naar het zwerk, naar de atmosfeer van Jupiter die een druk op hen uitoefende van anderhalf miljoen kilo per vierkante centimeter.

‘O, dat is heel simpel,’ antwoordde Drie. ‘Ons schip is namelijk niet luchtdicht en daardoor is de druk binnen gelijk aan de druk buiten.’

‘Zelfs in de ruimte? Een luchtledig in jullie ruimtevaartuig? Je liegt!’

‘Onderzoekt u ons ruimtevaartuig maar. Het bezit geen krachtveld en het is niet luchtdicht. Wat is daar voor wonderlijks aan? We ademen immers niet en onze energie is ontleend aan atoomkracht. De aanwezigheid of afwezigheid van lucht laat ons koud en we voelen ons in een vacuüm volkomen op ons gemak.’

‘Maar het absolute nulpunt dan?’

‘Dat kan ons ook niet schelen. Wij zorgen voor onze eigen warmte. De temperatuur buiten interesseert ons niet.’ Drie zweeg even. ‘Kom, we bereiken het schip zonder jullie verdere hulp wel. Tot ziens. We geven de boodschap door. Totale oorlog!’

‘Wacht even,’ zei de Jupiteriaan. ‘Ik ben zo terug.’ Hij draaide zich om en liep weg in de richting van de stad.

De robots bleven verbaasd en zwijgend wachten.

Het duurde drie uur voordat hij gehaast terugkeerde. Eerst bleef hij op de gebruikelijke drie meter afstand van de robots staan, maar daarna begon hij op een vreemde, weifelende manier in hun richting te bewegen tot zijn grijze, rubberachtige huid hen bijna aanraakte. De radiocode klonk nu gedempt en bijna onderdanig.

‘Geachte heren, ik heb contact opgenomen met onze centrale regering. Men is nu op de hoogte van alle feiten en ik geef u de verzekering dat Jupiter alleen maar vrede wenst.’

‘Wat zegt u?’ vroeg Drie.

De Jupiteriaan sprak haastig verder. ‘Wij zijn bereid opnieuw contact met Ganymedes op te nemen en wij beloven u dat wij niet zullen trachten de sprong in de ruimte te wagen. Onze krachtvelden zullen alleen op Jupiter worden gebruikt.’

‘Maar…’ begon Drie.

‘Onze regering is bereid andere vertegenwoordigers van Ganymedes te ontvangen. Als de heren nu zouden willen zweren dat ook zij alleen maar vrede willen, dan…’

Er werd een schubbige voelspriet naar hen uitgestoken. Verdwaasd greep Drie het ding beet. Toen er nog meer werden uitgestoken volgden Een en Twee zijn voorbeeld.

‘Dan bestaat er nu eeuwige vrede tussen Jupiter en Ganymedes,’ sprak de Jupiteriaanse vertegenwoordiger plechtig.

Het ruimteschip, dat lekte als een zeef, bevond zich weer in de ruimte. Druk en temperatuur stonden weer op nul en de robots keken naar de enorme, maar snel kleiner wordende bol van Jupiter.

‘Ze schijnen het echt te menen,’ zei ZZ-twee, ‘maar begrijpen doe ik het niet.’

‘Volgens mij,’ zei ZZ-een, ‘zijn de Jupiterianen op het laatste ogenblik hun hersens gaan gebruiken en hebben ze beseft hoe verkeerd het is menselijke meesters kwaad te berokkenen. Dat is tenslotte normaal.’

ZZ-drie zuchtte. ‘Ach, volgens mij is het alleen maar een kwestie van psychologie. Die Jupiterianen hebben een meerderwaardigheidscomplex van heb ik jou daar. Toen ze inzagen dat ze ons niet konden vernietigen, bleef hun niets anders over dan hun figuur te redden. Alles wat ze hebben gedaan, alles wat ze ons hebben laten zien was in feite niet meer dan bluf.’

‘Dat begrijp ik,’ viel Twee hem in de rede, ‘maar…’

‘Maar het pakte anders uit,’ vervolgde Drie. ‘Het enige dat er gebeurde, was dat werd bewezen dat wij sterker waren dan zij, dat we niet verdronken, dat we niet hoefden te slapen, dat we geen eten nodig hadden, dat gesmolten metaal ons niet aantastte. Ja, dat onze aanwezigheid gevaar opleverde voor het leven op Jupiter. Hun laatste troef was het krachtveld en toen ze ontdekten dat wij geen krachtveld nodig hadden en dat we in het luchtledig en het absolute nulpunt konden blijven bestaan, klapten ze in elkaar.’ Hij zweeg even en voegde er toen filosofisch aan toe: ‘Als zo’n meerderwaardigheidscomplex in elkaar zakt blijft er niet veel meer over.’

De twee anderen dachten daarover na. ‘Toch begrijp ik het nog niet,’ zei Twee. ‘Wat kan het ze schelen wat wij kunnen of niet kunnen? Tenslotte zijn we alleen maar robots. Tegen ons hoeven ze niet te vechten.’

‘Dat is het nu juist,’ zei Drie zacht. ‘Dat heb ik pas ontdekt toen we Jupiter al verlaten hadden. Hebben jullie er wel aan gedacht dat wij volkomen vergeten hebben hen te vertellen dat wij alleen maar robots zijn?’

‘Ze hebben het ons nooit gevraagd,’ zei Een.

‘Juist! Dus dachten ze dat we menselijke wezens waren en dat alle andere wezens net zoals wij waren!’

Hij wierp opnieuw een blik op Jupiter. ‘Geen wonder dat ze er maar van afzagen!’ zei hij.

2

De wetten van de robotica

Noch robot AL-76, noch ZZ-drie vertegenwoordigen de essentie van mijn gedachten omtrent dit onderwerp. Om precies te zijn: mijn allereerste verhaal over robots was ‘Robbie’ dat in 1940 verscheen (onder de door de uitgever gekozen en mij onaangenaam in de oren klinkende titel ‘Strange Playfellow.’)

‘Robbie’ was een verhaal over een nogal primitieve robot, een robot die nog niet kon spreken. Hij was ontworpen om de rol van kindermeisje te vervullen en om dat zo goed mogelijk te doen. Hij was allesbehalve een bedreiging voor menselijke wezens en verlangde er helemaal niet naar om zijn scheppers te vernietigen of te overheersen. (Wil een auto vliegen? Wil een gloeilamp brieven tikken?)

Met acht andere verhalen werd ‘Robbie’ in 1950 uitgegeven onder de titel ‘I, Robot’. Na de gebruikelijke herdrukken en buitenlandse edities verdween het boek uit de roulatie. Daarna lieten enkele ondernemende heren van Doubleday & Company in 1963 een nieuwe editie verschijnen.

Mijn niet-Mephistophelische robots kunnen niet helemaal ‘origineel’ genoemd worden.

Vóór 1940 was er af en toe ook al sprake van dergelijke robots geweest en in de ‘Ilias’ vinden we al robots die zonder gevaar voor de mensen en voor redelijke doelstellingen zijn ontworpen. In de achttiende boek van dat epische gedicht bezoekt Thetis de smid-god Hephaistos teneinde bij hem een harnas voor haar zoon Achilles te bestellen. Hephaistos is mank en loopt moeilijk.

‘…leunend op een dikke stok hinkte hij naar buiten, gesteund door een paar meisjes. Deze meisjes waren van goud en leken in alle opzichten op levende meisjes. Ze bezaten hersens, konden spreken en hun spieren gebruiken, spinnen, weven en hun werk doen…

Kortom: die meisjes waren robots.

Hoewel ik dus niet de eerste was binnen de niet zo smalle marge van vijfentwintig honderd jaar, slaagde ik er toch in een voldoende consequente achtergrond voor mijn verhalen op te bouwen om mij zelf de naam te bezorgen van de schepper van het ‘moderne robotverhaal’.

Al schrijvende ontwikkelde ik mijn opvattingen omtrent het onderwerp. Mijn robots hadden hersenen van platina-iridium-spons en de axonen werden gevormd door de destructie en productie van positronen. (Nee, ik weet niet hoe dat werkt.) Het resultaat was dat mijn creaturen bekendheid kregen als ‘positronische robots’.

Het ontwerpen van deze positronische breinen vereiste een enorme en ingewikkelde nieuwe tak van de technologie die ik ‘robotica’ noemde. Dit woord leek mij even natuurlijk als mechanica. Tot mijn verbazing bleek het echter een kunstmatig woord te zijn dat in geen enkel woordenboek te vinden was.

Het belangrijkste van alles was het gebruik van de ‘Drie Wetten van de robotica’ die waren bedoeld het basispatroon van robothersenen onder woorden te brengen - een basispatroon waaraan alle andere dingen ondergeschikt waren. Deze wetten zijn:

Eerste Wet: Een robot mag een mens geen letsel toebrengen, noch, door niet in te grijpen, een mens letsel laten oplopen.

Tweede Wet: Een robot moet de door de mensen gegeven bevelen gehoorzamen, behalve wanneer die bevelen in strijd zijn met de Eerste Wet.

Derde Wet: Een robot moet zichzelf beschermen zolang of voorzover dat niet met de Eerste of de Tweede Wet in strijd is. Naar het schijnt zijn het deze ‘Wetten’ geweest (voor het eerst uiteengezet in ‘Runaround) die het wezen van de robotverhalen in de moderne sciencefiction het meest hebben veranderd. Het komt zelden meer voor dat het ‘keer-je-tegen-je-maker’-type in de sciencefiction de kop opsteekt, en wel om de eenvoudige reden dat zo iets een overtreding van de Eerste Wet zou zijn. Zonder deze wetten in feite aan te halen, beschouwt een aantal sciencefictionschrijvers deze wetten als iets vanzelfsprekends en zij verwachten hetzelfde van de lezer.

Het is zelfs zo dat men mij heeft verteld dat - als men zich mij in de toekomst ooit zal herinneren - dit zal zijn omdat ik deze drie wetten heb geformuleerd. Dit zit mij een beetje dwars, omdat ik mijzelf graag als een man van de wetenschap beschouw en het feit dat men zich mij misschien zal herinneren als de uitvinder van een niet-bestaande basis van een niet-bestaande wetenschap is een beetje pijnlijk. Toch is het niet onmogelijk dat wanneer de robotica ooit de graad van volmaaktheid bereikt die in mijn verhalen wordt beschreven, deze Drie Wetten werkelijkheid zullen worden. Als dat gebeurt zal ik een nogal ongebruikelijke (zij het, helaas, postume) zege hebben behaald.

Mijn positronische robotverhalen omvatten twee groepen: de verhalen die dr. Susan Calvin betreffen en de verhalen waarbij dat niet het geval is. Deze laatste verhalen gaan vaak over Gregory Powell en Mike Donovan die voortdurend experimenteerden met robots en daarbij bijna even voortdurend in moeilijkheden raakten. In de Drie Wetten zit voldoende ruimte voor conflicten en onzekerheden. Tot het ontstaan van nieuwe verhalen en tot mijn grote opluchting bleek het altijd mogelijk nieuwe aspecten te verzinnen gebaseerd op het aantal woorden dat voor het formuleren van de Drie Wetten nodig was.

Vier verhalen uit ‘I, Robot’ gaan over Powell en Donovan. Na de voltooiing van het boek werd er weer een dergelijk verhaal gepubliceerd - om precies te zijn een verhaal dat uitsluitend over Donovan ging. Hierin probeerde ik weer eens geestig te zijn ten koste van mijn robots, maar ditmaal vertelde Donovan het verhaal en daarom ben ik er eigenlijk niet verantwoordelijk voor.

Eerste Wet dateert uit 1956.

Eerste Wet

Mike Donovan keek verveeld naar zijn lege bierglas en vond dat hij het nu allemaal lang genoeg had aangehoord. ‘Als we gaan praten over ongewone robots, dan kan ik jullie vertellen dat ik er een gekend heb die zich niet aan de Eerste Wet hield!’ zei hij luid.

Omdat dit onmogelijk was, hield iedereen zijn mond en keek Donovan aan.

Donovan had onmiddellijk spijt van zijn grote mond en probeerde op een ander onderwerp over te schakelen. ‘Gisteren heb ik een goeie gehoord,’ zei hij luchthartig. ‘Het ging over…’

MacFarlane, die naast Donovan zat, negeerde dit aanloopje.

‘Bedoel je dat jij een robot hebt meegemaakt die een menselijk wezen letsel heeft toegebracht?’ (Want dat betekende een overtreding van de Eerste Wet.)

‘Daar kwam het wel zo’n beetje op neer,’ zei Donovan. ‘Maar wat ik zeggen wilde… die bak over…’

‘Kom op, vertel op,’ beval MacFarlane. Een paar anderen zetten hun glas met een klap neer.

Donovan stak van wal. ‘Het gebeurde een jaar of tien geleden. Op Titan,’ zei hij. Hij dacht snel na. ‘Ja. In vijfentwintig. We hadden kort daarvoor een lading van drie robots van het nieuwste model ontvangen die waren ontworpen voor Titan. Het waren de eerste MA-modellen. We noemden ze Emma-een, twee en drie.’ Hij bestelde door met zijn vingers te knippen een nieuw glas bier en keek in gedachten verzonken de ober na. ‘Hoe was het ook weer?’

‘Ik zit al mijn halve leven in de robotbusiness, Mike, maar ik heb nog nooit van een MA-serie gehoord!’ zei MacFarlane.

‘Dat komt omdat ze de MA-serie toen onmiddellijk uit de productie hebben genomen - onmiddellijk nadat datgene was gebeurd wat ik jullie ga vertellen. Herinner je je dat ook niet?’

‘Nee.’

‘We zetten die robots onmiddellijk aan het werk,’ vervolgde Donovan haastig. ‘Je moet weten dat onze basis tachtig procent van Titans omwentelingstijd om Saturnus - gedurende het stormseizoen dus - stil lag. Tijdens die verschrikkelijke sneeuwstormen kon je de basis op geen honderd meter afstand zien. Bovendien raakte je de weg kwijt, want Titan heeft geen magnetisch veld en aan een kompas had je er dus niets.

Het voordeel van die MA-robots was dat ze waren uitgerust met vibrodetectors van een nieuw type waarmee ze vrijwel onder alle omstandigheden de basis konden terugvinden, dus de mijnwerkzaamheden konden gedurende de omwenteling onafgebroken doorgaan. Nee Mac, hou je mond. Die vibrodetectors zijn óók uit de productie genomen en daarom heb je daar ook nooit van gehoord.’ Donovan kuchte. ‘Militaire geheimhouding, weet je.

Gedurende het eerste stormseizoen liep alles op rolletjes, maar aan het begin van het rustige seizoen begon Emma-twee zich vreemd te gedragen. Ze verstopte zich in hoeken en gaten en moest daar dan uitgelokt worden. Tenslotte dwaalde ze van de basis af en kwam niet meer terug. We namen aan dat er een fout in het fabricageproces was geslopen en besloten het dan maar met de twee andere te doen.

Toch betekende dit dat we onbemand - of "onderberobot" - waren en tegen het eind van het kalme seizoen moest er iemand naar Kornsk. Ik gaf mij op als vrijwilliger - al moest ik dan zonder robot. Het zou een dag of twee duren voordat de stormen weer zouden opsteken en ik kon binnen vierentwintig uur terug zijn.

Op de terugweg - een kilometer of tien van de basis vandaan - begon het te waaien. Ik zette mijn luchtwagen aan de grond voordat de storm het ding aan stukken zou slaan en zette het op een lopen - met de zwakke zwaartekracht die daar heerste vormde de afstand geen probleem, maar de vraag was of ik de afstand in een rechte lijn zou kunnen afleggen. Zuurstof had ik genoeg en mijn verwarmingsapparaat functioneerde uitstekend, maar tien kilometer tegen een Titanstorm in…

Toen de sneeuwstormen alles in een griezelige schemering hulden, Saturnus praktisch onzichtbaar hadden gemaakt en de zon tot een miezerig fietslampje hadden gereduceerd, bleef ik als verstijfd tegen de wind in geleund staan. Vlak voor mij was er een kleine, donkere gestalte. Ik kon nauwelijks zien wat het was, maar ik wist het maar al te goed. Het was een windmormel, het enige wezen dat een storm op Titan kon overleven en het gevaarlijkste wezen dat je maar bedenken kunt. Ik wist dat mijn ruimtepak mij niet beschermen zou als het mij zou aanvallen. Ik zou pas op het allerlaatste ogenblik kunnen schieten, want als ik miste was ik er geweest.

Voorzichtig week ik een paar passen achteruit, maar de schaduw volgde mij en kwam steeds dichterbij. Ik bad een schietgebedje en richtte mijn blaster, toen er zich plotseling een grotere schaduw over mij heenboog. Ik slaakte een zucht van opluchting. Het was Emma-twee, de vermiste robot. Ik vergat wat er gebeurd was en waarom het gebeurd was en brulde: “Emma, schatje! Neem dat windmormel te grazen en breng me terug naar de basis!”

Emma keek mij aan alsof ze niets gehoord had en riep: “Niet schieten, meester! Niet schieten!”

“Pak het mormel, Emma!” schreeuwde ik. O ja, ze kreeg het te pakken. Ze schepte het op, maar ze liep hard door. Ik schreeuwde mezelf schor, maar Emma kwam niet terug en liet me achter om te creperen in de sneeuw!’

Donovan hulde zich in een kort maar veelbetekenend stilzwijgen. ‘Jullie kennen natuurlijk allemaal de Eerste Wet: een robot mag een menselijk wezen geen kwaad berokkenen, of toelaten dat een menselijk wezen gekwetst wordt door zijn nalatigheid, maar Emma ging ervandoor en liet me aan mijn lot over. Zij beging dus een overtreding!

Gelukkig haalde ik het. Een half uur later was de storm gaan liggen. Dat gebeurt wel eens. Ik rende als een haas naar de basis. De volgende dag begon het pas goed te stormen. Emma-twee arriveerde twee uur na mij in het kamp. Toen werd alles duidelijk en de MA-modellen werden onmiddellijk uit de circulatie genomen.’

‘En wat werd er dan wel duidelijk?’ vroeg MacFarlane.

In Donovans blik verscheen iets van vertedering en toen hij begon te praten, trilde zijn stem. ‘Dat windmormel was geen windmormel. Toen Emma-twee het mee terugbracht, noemden we het Emma-junior. Emma-twee moest het wel beschermen.

Wat betekent tenslotte de Eerste Wet vergeleken met de heilige band tussen moeder en kind?’

Een ander verhaal uit de periode na ‘I, Robot’ viel in zoverre op dat het het allereerste was waarin noch Susan Calvin, noch het Powell-Donovan-team voorkwam. Het was: Als we bij elkaar komen… (1957)

Het was ook nog op een andere manier een opvallend verhaal. Een paar jaar later werd me om toestemming gevraagd voor een herdruk en omdat ik wat dat betreft nogal makkelijk ben, zei ik: ‘Natuurlijk!’

Toen ik tenslotte het nummer van het tijdschrift ontving bleek het een typische vertegenwoordiger van het soort te zijn dat gaarne ontklede dames aan het publiek presenteert.

Ik ben de laatste die bezwaar maakt tegen vrouwelijk schoon in ontklede vorm, maar dit alles deed een vraag bij mij opkomen die nog steeds niet beantwoord is. Niet alleen heeft Als we bij elkaar komen… niets met seks te maken, maar er komt zelfs geen enkele vrouw in voor. Waarom heeft dat tijdschrift mijn verhaal dan opgenomen? Misschien vonden ze - althans dat maak ik mezelf wijs - dat het een goed verhaal was.

Misschien was het wel daarom. Dat hoop ik tenminste.

Als we bij elkaar komen…

Een eeuw lang had er een soort vrede geheerst en de mensen konden zich niet voorstellen dat het ooit anders had kunnen zijn. Bovendien zouden ze als ze erachter waren gekomen dat er inderdaad een oorlog op til was, niet weten hoe ze daarop zouden moeten reageren.

In ieder geval wist Elias Lynn, chef van het Bureau Robotzaken, ook niet precies wat hij moest doen toen hij erachter kwam. Het Bureau Robotzaken was gevestigd te Cheyenne - een gevolg van de eeuwenoude behoefte tot decentralisatie - en Lynn keek weifelend de jonge veiligheidsofficier aan die hem vanuit Washington het nieuws was komen brengen.

Elias Lynn was een grote, spraakzame man met ietwat uitpuilende, lichtblauwe ogen. De meeste mannen waren niet tegen deze blik bestand, maar de jonge veiligheidsofficier bleef er kalm onder.

Lynn besloot dat zijn eerste reactie er een van ongeloof moest zijn. Verdomme nog aan toe! Het was ook niet te geloven!

Hij leunde achteruit in zijn stoel. ‘Zijn de bronnen waaruit deze informatie afkomstig is betrouwbaar?’ vroeg hij.

De veiligheidsofficier die zichzelf had voorgesteld als Ralph G. Breckenridge en dit met identiteitspapieren had bevestigd, straalde in alles jeugd uit: volle lippen, dikke wangen waarop gemakkelijk een blos ontstond en onschuldige ogen. Zijn kleding verschilde van die in Cheyenne, maar klopte met het airconditioned klimaat van Washington waar - ondanks de decentralisatie - de veiligheidsdienst nog steeds gevestigd was.

Breckenridge bloosde. ‘Volkomen betrouwbaar,’ zei hij.

‘Jullie weten natuurlijk alles van ze, neem ik aan,’ zei Lynn, die geen kans zag zijn sarcasme te verbergen. Hij was zich er niet van bewust dat hij ergens de nadruk op had gelegd toen hij het over de vijand had gehad. Dat was nu eenmaal een cultureel gedragspatroon van zijn generatie en de generatie daarvoor. Niemand sprak ooit over het ‘Oosten’, de ‘Sovjets’, de ‘Roden’, of de ‘Russen’. Het was veel eenvoudiger om te praten over ‘wij’ en ‘zij’. Dat was trouwens ook veel exacter.

Reizigers hadden herhaaldelijk gerapporteerd dat ‘zij’ precies hetzelfde deden, maar dan omgekeerd: ‘wij’ waren ‘zij’ en ‘zij’ waren ‘wij’.

Trouwens, niemand besteedde nog enige aandacht aan dat soort dingen. Het ging allemaal nogal gemoedelijk toe. Men haatte elkaar zelfs niet meer. Nu was het alleen nog maar een spel met onuitgesproken regels dat met een soort fatsoen werd gespeeld. ‘Waarom zouden “zij” de situatie willen verstoren?’ vroeg Lynn onverwacht.

Hij stond op en bleef voor de wereldkaart staan die in twee lichtelijk in kleur verschillende gebieden was verdeeld: wij en zij.

De kaart was sinds een eeuw nauwelijks veranderd. Het verlies van Formosa en het winnen van Oost-Duitsland, zo’n tachtig jaar eerder, was de laatste territoriale ruil van enige betekenis geweest.

Er was nóg een verandering geweest, maar dat was - hoewel op zichzelf belangrijk genoeg - een kwestie van kleur geweest. Twee generaties eerder was ‘hun’ gebied dreigend bloedrood geweest en het ‘onze’ vlekkeloos wit. Nu waren de kleuren neutraal. Lynn had ‘hun’ kaarten gezien en ‘zij’ hielden zich daar ook aan.

‘Ik geloof nooit dat ze zoiets zullen doen,’ zei Lynn.

‘Ze hébben het al gedaan,’ zei Breckenridge en vervolgde: ‘En u kunt zich daar het beste bij neerleggen. Ik geef toe dat het niet prettig is als we bedenken dat ze ons ver voor zijn op het gebied van de robotica.’

Zijn ogen waren even onschuldig als voorheen, maar de scherpe kantjes van zijn woorden waren duidelijk genoeg. Lynn huiverde. Natuurlijk, daarom was hij als hoofd van het Bureau Robotzaken zo laat over de gebeurtenissen ingelicht en dan nog wel door een officier van de veiligheidsdienst! Hij werd door de regering niet helemaal meer voor vol aangezien. Als hij in het conflict tekort zou schieten, zou hij, politiek gezien, geen genade kunnen verwachten.

‘Zelfs als wat u zegt waar is, zijn zij ons niet ver voor. Wij zouden bijvoorbeeld humanoïde robots kunnen bouwen,’ zei Lynn vermoeid.

‘Hebben we dat dan wel eens gedaan?’

‘Ja. Indertijd. Een paar experimentele modellen.’

‘Dat hebben zij tien jaar geleden al gedaan. Zij liggen tien jaar op ons voor.’

Lynn was ongerust. Hij vroeg zich af of zijn ongelovigheid wat betreft de hele geschiedenis niet het gevolg was van gekwetste trots, angst voor zijn baantje en zijn reputatie en hij voelde zich gedwongen zich te verdedigen.

‘Luister eens, jongeman,’ zei hij. ‘Het evenwicht tussen hen en ons is nooit volmaakt geweest, dat weet je. In bepaalde opzichten lagen ze altijd op ons voor. In andere opzichten lagen wij daarentegen voor. Als zij op het ogenblik voor liggen op het gebied van de robotica, dan komt dat omdat zij daaraan meer aandacht hebben besteed dan wij. En dat betekent ook dat wij meer aandacht hebben besteed aan iets waaraan zij minder aandacht hebben besteed. Het zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat wij een voorsprong hebben op het gebied van krachtvelden of op het gebied van de hyperatomaire wetenschappen.’

Lynn was helemaal niet tevreden over zijn eigen verklaring dat het evenwicht tussen hen en zijzelf niet volmaakt was. Het klopte, maar het vormde ook de grootste bedreiging van de vrede. Het lot van de wereld hing af van een zo volmaakt mogelijke toestand van evenwicht. Als een van de schalen iets te ver…

Aan het begin van wat men de koude oorlog had genoemd, hadden beide partijen nucleaire wapens ontwikkeld en daardoor was een oorlog iets ondenkbaars geworden. Daarna was de competitie verschoven naar het gebied van de economie en de psychologie en daarin was sindsdien geen verandering meer gekomen, maar steeds was de drijfkracht aan weerszijden erop gericht het evenwicht te verbreken, iedere stoot te kunnen afweren, om stoten voor te bereiden die niet zouden kunnen worden afgeweerd - iets dat een oorlog weer mogelijk zou kunnen maken. Niet omdat beide zijden zo naar oorlog verlangden, maar omdat ze allebei bang waren dat de ander een dergelijke ontdekking het eerst zou doen.

Een eeuw lang waren ze aan elkaar gewaagd geweest en had er vrede geheerst. Als bijproducten van de intensieve research had men krachtvelden, zonne-energie, insectencontrole en robots geproduceerd en aan beide zijden was men begonnen met ‘mentalogie’, de biochemie en de biofysica van het denken. Beide zijden bezaten verkenningsposten op de Maan en op Mars en dank zij de onafgebroken wedijver was de ontwikkeling van de mensheid met reuzenschreden vooruitgegaan.

Het was zelfs aan beide zijden noodzakelijk geworden om zich menselijk en fatsoenlijk ten aanzien van elkaar te gedragen ten einde te voorkomen dat wreedheid en tirannie sympathie voor de andere partij in het leven zouden kunnen roepen.

Nee, het bestond niet dat het evenwicht was verbroken en dat er oorlog zou komen!

‘Ik wil een van mijn mensen hierover raadplegen. Ik wil zijn mening horen,’ zei Lynn.

‘Is hij betrouwbaar?’

Lynn wierp de jongeman een verachtelijke blik toe. ‘Lieve hemel, man, wie van het Bureau Robotzaken is door jullie niet tot op het bot getest en betrouwbaar verklaard? Ja, ik sta volkomen voor hem in. Als we een man als Humphrey Carl Laszlo niet kunnen vertrouwen, dan zullen we een aanval van hun kant nooit kunnen weerstaan. Wat we ook doen…’

‘Ik heb wel over die Laszlo horen spreken.’

‘Prachtig. En? Zijn er bezwaren tegen hem?’

‘Nee.’

‘Goed. Dan zal ik hem laten komen en dan kunnen we horen wat hij denkt van een eventuele robotinvasie van de Verenigde Staten.’

‘U schijnt de waarheid nog steeds niet onder ogen te willen zien,’ zei Breckenridge zacht. ‘Wat we hem zullen vragen is wat hij denkt over het feit dat deze invasie al aan de gang is.’

Laszlo was de kleinzoon van een Hongaar die door wat toen het ‘ijzeren gordijn’ werd genoemd naar het Westen was overgelopen en dat gaf hem het plezierige gevoel dat hij boven alle verdenking verheven was. Hij was een kalende, gezette man met een agressieve uitdrukking op zijn stompneuzige gezicht, maar hij had een zuiver Harvard-accent en drukte zich doorgaans beschaafd uit.

Alleen door zijn aanwezigheid voelde Lynn zich al een stuk beter.

‘Wat denk jij ervan?’ vroeg hij.

Er verscheen een boosaardige grijns op Laszlo’s gezicht. ‘Zij verder dan wij? Volslagen onmogelijk! Dat zou betekenen dat ze humanoïden hebben geproduceerd die tot op korte afstand niet van mensen te onderscheiden zijn. Dat zou betekenen dat ze ons ver voor zijn op het gebied van de robotmentalogie.’

‘U bent er persoonlijk bij betrokken,’ zei Breckenridge koel. ‘Als we uw beroepstrots even buiten beschouwing laten, waarom zou het dan onmogelijk zijn dat zij verder zijn dan wij?’

Laszlo haalde zijn schouders op. ‘Geloof me, ik ben goed op de hoogte van hun literatuur op het gebied van de robotica en ik weet vrij goed tot wat zij in staat zijn.’

‘U weet alleen maar wat zij willen dat u weet, bedoelt u,’ verbeterde Breckenridge hem. ‘Hebt u ooit de andere kant bezocht?’

‘Nee,’ antwoordde Laszlo kortaf.

‘En u, dr. Lynn?’

‘Ik ook niet,’ antwoordde Lynn.

‘Heeft enige roboticus de laatste vijfentwintig jaar de andere kant bezocht?’ Hij stelde deze vraag met de zekerheid van iemand die het antwoord al kent.

Secondelang heerste er een veelbetekenende stilte. Op Laszlo’s gezicht verscheen een uitdrukking van groeiende onrust. ‘Ze hebben al een hele tijd geen bijeenkomsten gehouden die betrekking hebben op robotproblemen,’ zei hij tenslotte.

‘Al vijfentwintig jaar niet,’ zei Breckenridge. ‘Zegt dat niet genoeg?’

‘Misschien,’ gaf Laszlo schoorvoetend toe, ‘maar er is iets anders dat mij dwarszit. Geen van hen is ooit op onze vergaderingen geweest. Althans niet dat ik me kan herinneren.’

‘Zijn ze ooit uitgenodigd?’ vroeg Breckenridge.

‘Natuurlijk,’ zei Lynn zorgelijk.

‘Hebben ze ooit uitnodigingen afgewezen om op andere wetenschappelijke bijeenkomsten aanwezig te zijn?’ vroeg Breckenridge.

‘Weet ik niet,’ antwoordde Laszlo, die nu op en neer door de kamer liep. ‘Weet jij dat, Lynn?’

‘Nee,’ zei Lynn.

‘Zou het niet kunnen dat zij niet gedwongen willen worden om dergelijke invitaties te beantwoorden? Of omdat ze bang waren dat een van hun mensen te veel zou loslaten?’ vroeg Breckenridge.

Inderdaad. Alles scheen erop te wijzen en Lynn kreeg het hopeloze gevoel dat het verhaal van de veiligheidsofficier wel eens op waarheid zou kunnen berusten. Waarom zouden er anders geen wederzijdse contacten geweest zijn? Sinds de dagen van Eisenhower en Chroesjtsjov hadden er wederzijds bevruchtende contacten bestaan en beide regeringen hadden er altijd op aangedrongen dat deze contacten zouden blijven voortbestaan. Zo weinig mogelijk vertellen en zoveel mogelijk van de ander te weten te komen, dat was de grondgedachte.

Maar alleen niet op het gebied van de robotica. Alleen op dat gebied niet!

Omdat de andere kant in het openbaar niets aan robotica had gedaan, hadden ze zich laten verleiden op hun lauweren te gaan rusten. Waarom hadden ze er niet aan gedacht dat het mogelijk, ja, waarschijnlijk was dat zij een troef achter de hand hielden?

‘Wat kunnen we doen?’ vroeg Laszlo onzeker. Het was duidelijk dat hij er ook zo over dacht.

‘Doen?’ herhaalde Lynn. Er waren op dit ogenblik tien humanoïde robots in de Verenigde Staten die ieder een deel van een TC-bom bij zich droegen!

TC! Total Conversion. Totale omzetting van materie in energie. Wat er op de zon gebeurde was niet bruikbaar meer als vergelijkingsmateriaal. TC reduceerde de zon tot een kaars!

Tien humanoïde robots die afzonderlijk volkomen ongevaarlijk waren, konden alleen door het feit dat zij samenkwamen het punt van de ‘kritische massa’ overschrijden en dan…

Lynn kwam moeizaam overeind uit zijn stoel. De donkere wallen onder zijn ogen, die zijn gezicht zo’n zorgelijke uitdrukking gaven, waren duidelijker dan ooit zichtbaar.

‘We zullen een manier moeten vinden om de robots van de mensen te kunnen onderscheiden en daarna de humanoïde robots eruit te pikken,’ zei hij.

‘Hoeveel tijd hebben we daarvoor?’ mompelde Laszlo.

‘Als ze eenmaal bij elkaar zijn hebben we nog hoogstens vijf minuten,’ blafte Lynn. ‘En wanneer dat zal zijn, weet ik niet!’

Breckenridge knikte. ‘Ik ben blij dat u met ons wilt samenwerken, meneer,’ zei hij. ‘Er is mij verzocht u te willen meenemen naar Washington.’

Lynn trok zijn wenkbrauwen op. ‘Goed,’ zei hij.

Hij vroeg zich af of ze hem, als hij langer geaarzeld zou hebben, zouden hebben overgeplaatst. Misschien hadden ze in Washington al een andere roboticus. Hij hoopte plotseling vurig dat dat het geval zou zijn.

Aanwezig waren: de assistent van de president, de minister van Wetenschappen, de minister van Veiligheid, Lynn zelf en Breckenridge. Ze zaten met zijn vijven om een tafel in een van de kelders van een ondergronds fort in de buurt van Washington.

De assistent van de president, Jeffreys, was een imposante figuur: knap van uiterlijk met grijs-wit haar, betrouwbaar en politiek onopvallend, zoals een assistent van de president behoort te zijn.

‘Volgens mij dienen er dus drie vragen beantwoord te worden,’ zei hij scherp. ‘Punt één: waar zullen de humanoïden elkaar ontmoeten? Punt twee: wanneer zullen zij dat doen? Punt drie: hoe kunnen we dat voorkomen?’

Minister van Wetenschappen Amberly beaamde dit heftig knikkend. Hij was een magere man met scherpe gelaatstrekken en het was duidelijk dat hij in een zeer geprikkelde stemming was.

‘Wat het tijdstip betreft waarop zij samen zullen komen,’ zei hij, langzaam met zijn vingers cirkels op de tafel trekkend, ‘volgens mij zal dat nog wel even duren.’

‘Waarom denkt u dat?’ vroeg Lynn bars.

‘Ze zijn op zijn minst al een maand in de Verenigde Staten - althans volgens de veiligheidsdienst.’

Lynn richtte zijn blik automatisch op Breckenridge, maar Macalaster van Veiligheid was hem voor. ‘Onze inlichtingen zijn betrouwbaar. Laat u door Breckenridges betrekkelijk jeugdige leeftijd niet misleiden, dr. Lynn. Hij werkt al tien jaar voor ons departement en is nu vierendertig jaar. Hij is bijna een jaar in Moskou geweest en zonder hem zouden we niets van het vreselijke gevaar dat ons bedreigt afweten. Van de meeste details zijn we op de hoogte.’

‘Dat geldt niet voor de belangrijkste details,’ zei Lynn.

Macalaster glimlachte ijzig. Iedereen kende zijn zware kin en zijn dicht bij elkaar staande ogen, maar dat was dan ook het enige dat men van hem kende. ‘We hebben allemaal zo onze menselijke beperkingen, dr. Lynn. Onze agent Breckenridge heeft een heleboel bereikt.’

Assistent van de president Jeffreys viel hem in de rede. ‘Laten we zeggen dat we nog wat tijd tot onze beschikking hebben. Als ze een onmiddellijke actie nodig hadden gevonden, zou het al gebeurd zijn. Ik denk dat ze op een bepaald tijdstip wachten. Als we de plaats wisten, zouden we de tijd ook wel te weten komen.

Als ze met de TC een bepaald doel voor ogen hebben, dan zullen ze iets op het oog hebben waarmee ze ons het meest kunnen treffen; een van onze grote steden bijvoorbeeld. Trouwens, een TC-bom heeft alleen maar zin bij grote steden. We hebben de keuze uit vier mogelijkheden: Washington als administratief centrum, New York als economisch centrum en Detroit en Pittsburgh als de belangrijkste industriële centra.’

‘Maar waarom New York?’ vroeg Amberley van Wetenschappen, misschien iets scherper dan hij bedoeld had. ‘Het economische leven is toch ook gedecentraliseerd?’

‘Het is een kwestie van moreel. Misschien willen ze onze drang tot verdediging ondermijnen; een overgave forceren door de angst die de eerste klap heeft veroorzaakt. Bovendien zou een aanval op het gebied van New York en omgeving het grootste verlies aan mensenlevens tot gevolg hebben…’

‘Vrij meedogenloos, zou ik zo zeggen,’ mompelde Lynn.

‘Dat ben ik met je eens,’ zei Macalaster, ‘maar ze zijn ertoe in staat, want ze zouden met één klap de overwinning behalen. Zouden wij niet…’

Jeffreys streek met zijn hand over zijn witte haar. ‘Laten we uitgaan van het ergste. Laten we aannemen dat op een bepaald tijdstip gedurende de winter de stad New York zal worden vernietigd; waarschijnlijk onmiddellijk na een zware sneeuwstorm, als het verkeer het ergst ontwricht is en de voedselsituatie in de randgebieden precair is. Hoe zouden we dat kunnen voorkomen?’

‘Het vinden van tien mannen in een menigte van tweehonderdtwintig miljoen mensen is het zoeken naar een afschuwelijk klein naaldje in een afschuwelijk grote hooiberg.’

Jeffreys schudde het hoofd. ‘Je bedoelt tien humanoïden tussen tweehonderdtwintig miljoen mensen!’

‘Maakt geen enkel verschil uit,’ zei Amberley van Wetenschappen. ‘Waarschijnlijk zijn ze niet van mensen te onderscheiden.’ Hij keek naar Lynn. Dat deden ze trouwens allemaal.

‘Wij in Cheyenne zouden er niet een kunnen maken die bij daglicht voor menselijk wezen zou kunnen doorgaan,’ zei Lynn somber.

‘Maar zij wel,’ zei Macalaster van Veiligheid. ‘En niet alleen wat het uiterlijk betreft. Dat weten we zeker. “Mentalogisch” zijn ze zo ver gevorderd dat ze het micro-elektrisch patroon van de menselijke hersenen kunnen aftappen en het kunnen invoeren in het positronische patroon van een robot.’

Er verscheen een verbaasde uitdrukking op het gezicht van Lynn. ‘Wilt u beweren dat zij in staat zijn om een kopie van een menselijk wezen te produceren - met inbegrip van persoonlijkheid en geheugen?’

‘Jawel.’

‘Ook van een bepaald menselijk wezen?’

‘Inderdaad.’

‘Blijkt dat ook uit het onderzoek van Breckenridge?’

‘Jawel. De bewijzen kunnen niet worden weerlegd.’

Lynn scheen even in gedachten verzonken. ‘Dat betekent dus dat er in de Verenigde Staten op het ogenblik tien mensen zijn die geen mensen maar humanoïden zijn, maar dat betekent ook dat de “originele” exemplaren tot hun beschikking stonden. Oosterlingen kunnen het niet geweest zijn, want die zouden te gemakkelijk te ontdekken zijn. Nee, het zijn Oost-Europeanen, maar hoe zijn die ons land binnengekomen? Het radarnet op de wereldgrenzen is volkomen waterdicht.’

‘Het kan,’ zei Macalaster van Veiligheid. ‘Er bestaan langs de grens bepaalde lekken waardoor zakenmensen, piloten en zelfs toeristen toegang tot de andere kant hebben. Ze worden natuurlijk in de gaten gehouden. Van weerskanten. Maar het is niet onmogelijk dat zij er tien hebben ontvoerd om te gebruiken als model voor de humanoïden. De robots kunnen dan in hun plaats zijn teruggestuurd. Daar wij zoiets niet verwachtten, kan het ons zijn ontgaan. Als het Amerikanen waren, kan het niet moeilijk voor hen zijn geweest om in dit land te komen. Allemaal erg simpel.’

‘En vrienden en familieleden? Zouden die het verschil dan niet hebben opgemerkt?’

‘We moeten aannemen van niet. U kunt mij geloven als ik zeg dat we aandachtig hebben nagegaan of er plotselinge aanvallen van geheugenverlies of veranderingen in de persoonlijkheidsstructuur zijn opgegeven. Duizenden van zulke gevallen zijn nauwkeurig onderzocht.’

Amberley van Wetenschappen staarde naar zijn vingertoppen. ‘Ik geloof dat we met gewone maatregelen niets zullen bereiken. Volgens mij moet de aanval vanuit het Bureau Robotzaken worden gedaan en ik ben afhankelijk van de chef van dat bureau.’

Alle blikken richtten zich afwachtend op Lynn.

Lynn voelde verbittering in zich opkomen. Het leek wel of de hele conferentie alleen daarom was belegd! Er was geen enkel voorstel naar voren gebracht dat al niet eerder was gedaan, daarvan was hij overtuigd. Geen enkele oplossing, geen enkele veelbelovende suggestie. Toch was het, hoe dan ook, rechtvaardig. Het was op het gebied van de robotica dat wij tekort waren geschoten. Lynn was niet zomaar meneer Lynn. Nee, Lynn was Lynn van Robotzaken en daarom droeg hij de grootste verantwoordelijkheid.

‘Ik zal doen wat ik kan,’ zei hij.

Hij bracht een slapeloze nacht door en toen hij de volgende ochtend een ontmoeting met de assistent van de president trachtte te arrangeren, voelde hij zich geestelijk en lichamelijk geradbraakt. Breckenridge was er ook en hoewel Lynn liever een gesprek onder vier ogen gehad zou hebben, aanvaardde hij de situatie zoals die was. Het was duidelijk dat Breckenridge enorm veel invloed bij de regering had verkregen als gevolg van zijn speurwerk. En waarom ook niet?

‘Ik heb sterk het gevoel dat we naar de pijpen van de vijand dansen,’ zei Lynn.

‘Hoezo?’

‘Ik ben er zeker van dat - hoe ongeduldig het publiek soms ook mag zijn - de regeringen ervan doordrongen zijn dat een evenwicht tussen de beide machten het voordeligst is. Bovendien is het uitsturen van tien humanoïden met één TC-bom een erg oppervlakkige manier om een eind aan dat evenwicht te maken.’

‘De destructie van vijftien tot twintig miljoen mensen kan nauwelijks iets “oppervlakkigs” worden genoemd.’

‘Je moet het zien uit het oogpunt van de politieke machtsverhoudingen. Het zou ons niet zodanig demoraliseren dat we ons zouden overgeven of ons zo’n klap toedienen dat wij ervan overtuigd zouden zijn dat we de strijd niet meer zouden kunnen winnen. Nee, we zouden alleen een uitzichtloze planetaire oorlog ingaan die beide partijen zo lang hebben weten te vermijden. Alles wat zij daarmee zouden bereiken is dat wij gedwongen zouden worden dóór te vechten minus één stad en dat is niet genoeg.’

‘En wat stelt u dan voor?’ vroeg Jeffreys kil. ‘Gelooft u soms dat zij geen tien humanoïden het land hebben binnengesmokkeld? Dat er geen TC-bom bestaat waarvan de onderdelen alleen maar bij elkaar gevoegd hoeven te worden?’

‘Ik geloof inderdaad dat die dingen hier zijn, maar volgens mij zijn ze er niet om zo’n waanzinnige midwinterbom te laten ontploffen.’

‘Zo. En waarom dan wel?’

‘Misschien is het bij elkaar komen van de humanoïden en de fysische destructie die daar het gevolg van zou zijn niet het ergste wat ons kan overkomen. Maar het feit dat ze hier überhaupt zijn! Met alle respect voor agent Breckenridge: misschien was het wel de bedoeling dat wij erachter zouden komen dat de humanoïden in ons midden zijn. Misschien willen ze ons alleen maar op stang jagen!’

‘Waarom?’

‘Vertelt u mij eens: welke maatregelen zijn er tegen de humanoïden genomen? Goed, ik neem aan dat de veiligheidsdienst alle gegevens heeft verzameld over iedereen die ooit over de grens is geweest of dicht genoeg bij de grens om ontvoerd te worden. Dat heeft Macalaster trouwens gisteren al ter sprake gebracht. Maar wat is er nog meer gedaan?’

‘Wij hebben in alle steden op sleutelposities kleine röntgenapparaten geïnstalleerd. In alle grote stadions bijvoorbeeld…’

‘Ook in concertzalen en kerken?’

‘We kunnen niet alles tegelijk doen. We moesten ergens beginnen.’

‘Zeker als we paniek willen voorkomen,’ zei Lynn. ‘Het publiek moet ten koste van alles onkundig blijven van het feit dat er op een onvoorspelbaar ogenblik een bepaalde stad met zijn menselijke inhoud zal ophouden te bestaan.’

‘Dat ligt nogal voor de hand, dunkt me. Waar wilt u heen?’

‘Ik bedoel dat nog een groot deel van onze nationale inspanning besteed zal worden met het zoeken naar - wat Amberley noemde - een klein naaldje in een enorm grote hooiberg. Wij zullen als waanzinnigen achter onze staart aanhollen, terwijl zij hun wetenschappelijk onderzoek zullen opvoeren tot een punt waar wij hen niet meer zullen kunnen inhalen; tot een punt waar wij ons zullen moeten overgeven zonder als tegenmaatregel ook maar met onze vingers te kunnen knippen. Bovendien zou ik erop willen wijzen dat het onvermijdelijk is dat er op den duur iets van onze maatregelen uitlekt en dat meer en meer mensen erachter zullen komen wat er aan de hand is. En wat dan? De paniek die zal ontstaan, zal ons meer schade berokkenen dan welke TC-bom ook.’

‘God, man. Wat wil je dan dat we doen?’ riep de assistent van de president geïrriteerd uit.

‘Niets,’ zei Lynn. ‘We moeten ze overbluffen. Gewoon dóórleven zoals we altijd gedaan hebben en erop gokken dat zij het evenwicht niet zullen willen verbreken ter wille van een voorsprong van één bom.’

‘Uitgesloten!’ zei Jeffreys. ‘Volkomen uitgesloten! Het lot van de meesten van ons ligt in mijn handen en werkeloos afwachten is iets dat ik niet kan opbrengen. Ik geef toe dat dingen zoals die röntgenapparaten in stadions niet meer dan oppervlakkige maatregelen zijn die niet veel zullen uitrichten, maar dat moest gebeuren om te voorkomen dat de mensen later zullen zeggen dat we de dingen op hun beloop hebben gelaten. Nee nee, onze tegenzet zal niet zonder uitwerking blijven.’

‘Hoezo dan?’

Jeffreys wierp een blik in de richting van Breckenridge. De jonge veiligheidsofficier die tot dusver alleen maar kalm en zwijgend had geluisterd naar wat de anderen te zeggen hadden, verbrak nu zijn stilzwijgen. ‘Het heeft weinig zin om over een eventuele verstoring van het evenwicht te praten als dat evenwicht in feite al verstoord is. Het doet er weinig toe of de bom tot ontploffing wordt gebracht of niet. Misschien zijn die humanoïden alleen maar een soort lokaas, bedoeld om ons af te leiden. Maar het blijft een feit dat wij wat de robotica betreft ongeveer een kwart eeuw bij hen achter liggen en dat zou wel eens fataal kunnen blijken te zijn. Ons enige antwoord is een onmiddellijke opvoering van ons robotprogramma en ons eerste probleem het vinden van de humanoïden. Noem het voor mijn part een oefening in robotica of het voorkomen van de dood van vijftien miljoen mannen, vrouwen en kinderen.’

Lynn schudde hulpeloos het hoofd. ‘Het kan niet. We zouden ze alleen maar de kaarten in handen spelen. Ze willen ons alleen maar in een doodlopende steeg lokken, zodat ze hun handen vrij zullen hebben om op alle fronten op te rukken.’

‘Dat is misschien uw mening,’ zei Jeffreys ongeduldig, ‘maar Breckenridge heeft de regering al op de hoogte gebracht van zijn plannen en de regering heeft er haar fiat aan gegeven. We beginnen met een conferentie waar alle takken van wetenschap bij vertegenwoordigd zullen zijn.’

‘Alle takken van wetenschap?’

‘We hebben de meest vooraanstaande bezoekers van alle takken der natuurwetenschap uitgenodigd om naar Cheyenne te komen. Op de agenda staat maar één belangrijk punt: welke vorderingen kunnen er op het gebied van de robotica gemaakt worden en daaronder valt de vraag: kunnen wij een opname-apparaat ontwerpen voor de elektromagnetische spanningen die in de hersenen optreden dat voldoende gevoelig is om het verschil te registreren tussen het protoplasma van het menselijke brein en het positronische humanoïdebrein.’

‘We hadden gehoopt dat u de leiding van deze conferentie op u zou willen nemen.’

‘Het is voor het eerst dat ik ervan hoor.’

‘Er was geen tijd om u eerder in te lichten. Wilt u de leiding op u nemen?’

Lynn glimlachte. Het was dus een kwestie van verantwoordelijkheid en die verantwoordelijkheid moest blijkbaar rusten op de schouders van Lynn van het Bureau Robotzaken. Toch had hij sterk het gevoel dat de werkelijke leiding in handen van Breckenridge zou liggen. Maar wat kon hij doen? ‘Ik zal de leiding van de conferentie op mij nemen,’ zei hij.

Breckenridge en Lynn reisden samen terug naar Cheyenne, waar Laszlo diezelfde avond nog wantrouwig Lynns opsomming van de komende gebeurtenissen aanhoorde.

‘Tijdens uw afwezigheid ben ik begonnen met het testen van vijf experimentele humanoïde modellen. Onze mensen werken twaalf uur per dag in drie ploegen die elkaar overlappen. Als we die conferentie moeten voorbereiden loopt alles uit de hand en dan zal dat werk moeten worden stopgezet.’

‘Alleen tijdelijk. Achteraf zal blijken dat we meer gewonnen dan verloren hebben.’

‘Alsof we iets zullen hebben aan dat stelletje astrofysici en geochemici!’

‘Ideeën van specialisten op andere gebieden zullen misschien van pas komen.’

‘Weet je dat wel zeker? Hoe kunnen we er in godsnaam achter komen of er een manier bestaat om hersengolven te registreren en, als dat kan, hoe zullen we dan onderscheid kunnen maken tussen het menselijke en het humanoïde patroon? Wie heeft dat programma eigenlijk bedacht?’

‘Ik,’ zei Breckenridge.

‘U? Bent u dan roboticus?’

‘Ik heb inderdaad robotica gestudeerd,’ antwoordde de veiligheidsofficier kalm.

‘Dat is niet helemaal hetzelfde.’

‘Ik heb inzage gehad in Russische verhandelingen omtrent robotologische problemen. Geheime gegevens die verder gaan dan alles wat we hier hebben.’

‘Schaakmat, Laszlo,’ zei Lynn triest.

‘Uitgaande van dat materiaal,’ vervolgde Breckenridge, ‘kwam ik tot de conclusie dat we de lijn zouden moeten volgen die ik heb voorgesteld. Het staat zo goed als vast dat het niet mogelijk is om een exacte positronische kopie te vervaardigen van een menselijk brein. Om te beginnen is het meest gecompliceerde positronische brein honderden malen minder gecompliceerd dan een menselijk brein. Bovendien is het niet in staat om de fijnere nuances op te vangen en dat kan misschien een uitgangspunt vormen waar we iets aan hebben.’

Laszlo kon niet verhelen dat hij onder de indruk was. Er verscheen een grimmige uitdrukking op Lynns gezicht. Goed, het was niet leuk dat Breckenridge en enkele honderden specialisten op andere gebieden zich er mee zouden bemoeien, maar het probleem zelf was interessant genoeg en dat was een troostrijke gedachte.

Hij had het plotseling door gekregen. Lynn merkte dat hij niets anders te doen had dan alleen op kantoor zitten. Hij had alleen in naam een leidende functie. In ieder geval had hij tijd genoeg om na te denken. De werkelijke leiding had Breckenridge. ‘Als we bij elkaar komen, kunnen wij ze verslaan,’ en er klonk vertrouwen in wat hij zei.

Als we bij elkaar komen…

Lynn kreeg de hele zaak zo onverwacht door dat iemand die hem op dat ogenblik geobserveerd had hem misschien tweemaal met zijn ogen zou hebben zien knipperen. Meer niet.

Hij deed wat hem te doen stond met een kalm soort objectiviteit, terwijl hij eigenlijk stapelgek had moeten worden. Hij zocht Breckenridge op in diens geïmproviseerde kantoor.

Breckenridge was alleen en fronste zijn wenkbrauwen. ‘Is er iets, meneer?’

‘O, nee,’ antwoordde Lynn. ‘Alles is in orde. Ik heb de staat van beleg afgekondigd.’

‘Wat zegt u?’

‘Als hoofd van de afdeling heb ik daar het recht toe als de situatie dat mijns inziens eist. Een van de voordelen van de decentralisatie.’

‘U moet dat bevel onmiddellijk intrekken!’ zei Breckenridge en deed een stap naar voren. ‘Als Washington dit te weten komt, bent u verloren!’

‘Dat ben ik toch al. Denkt u werkelijk dat ik niet in de gaten heb dat ze mij de rol willen laten spelen van de grootste schoft uit de geschiedenis van de Verenigde Staten? De man die hen het evenwicht liet verstoren? Ik heb niets te verliezen. Integendeel, misschien heb ik wel een heleboel te winnen.’

Hij begon een beetje verward te lachen. ‘Wat een prachtig doelwit zal het Bureau Robotzaken vormen, hè, Breckenridge? Niet meer dan een paar duizend man gedood door een TC-bom die in staat is in één microseconde tweehonderd vierkante kilometer in rook te laten opgaan. Maar vijfhonderd van hen zouden onze grootste geleerden zijn en wij zouden ons dan in de merkwaardige positie bevinden dat wij een oorlog zouden moeten voeren zonder hersens.’

‘Maar, Lynn, dat is toch uitgesloten! Hoe zouden die humanoïden onze veiligheidsmaatregelen kunnen doorbreken? Hoe zouden ze samen kunnen komen?’

‘Dat doen ze al. En wij helpen hen daarbij. We geven hun zelfs het bevel ertoe. Onze wetenschappelijke onderzoekers bezoeken regelmatig de andere kant. Zij bezoeken hen regelmatig. Jijzelf merkte op hoe vreemd het was dat niemand van het Bureau Robotzaken dat ooit had gedaan. Welnu, tien robotici zijn nog bij hen, terwijl tien humanoïden op weg zijn naar Cheyenne.’

‘Een onzinnige veronderstelling.’

‘Integendeel, Breckenridge. Maar het zou nooit gelukt zijn, tenzij wij in de Verenigde Staten wisten dat er humanoïden in het land waren en daarna een conferentie zouden beleggen. Heel toevallig hè, dat jij degene was die ons daarvan op de hoogte bracht; dat jij het was die een topconferentie voorstelde; dat jij het was die de leiding nam; dat jij het was die precies wist wie er uitgenodigd moesten worden. Je hebt toch niet vergeten om die tien man uit te nodigen, hè?’

‘Dr. Lynn!’ riep Breckenridge verontwaardigd uit en maakte aanstalten om Lynn aan te vliegen.

‘Blijf staan!’ riep Lynn. ‘Ik heb een blaster in mijn hand. Nee, we wachten hier tot de geleerden arriveren. Eén voor één zullen we hen de röntgentest laten ondergaan. Eén voor één zullen we ze onderzoeken op radioactieve straling en als ze alle vijfhonderd de test hebben ondergaan en er niets is gevonden, zal ik mij gewonnen geven. Maar volgens mij zal het heel anders uitpakken. Ga zitten, Breckenridge!’

Ze gingen tegenover elkaar zitten.

‘En nu maar afwachten. Als ik moe wordt, zal Laszlo mij aflossen.’

Professor Manuelo Jiminez uit Buenos Aires explodeerde terwijl het strato-straalvliegtuig waarin hij zat zich twee kilometer boven de Amazone-vallei bevond. Het was een eenvoudige explosie, maar voldoende om het vliegtuig te vernietigen.

Dr. Herman Liebowits van MIT explodeerde in een monorail. Twintig mensen vonden de dood. Enkele honderden werden gewond.

Dr. Auguste Marin van het Institut Nucléonique van Montreal en verscheidene anderen stierven op een soortgelijke manier tijdens hun reis naar Cheyenne.

Laszlo rende het vertrek binnen. Bleek en stamelend vertelde hij het nieuws. Het was twee uur nadat Lynn met de blaster in de vuist geklemd tegenover Breckenridge was gaan zitten.

‘Ik dacht dat je gek was, chef, maar je had gelijk. Het waren humanoïden. Het kon niet anders!’ Hij richtte een blik vol haat op Breckenridge en vuurde. De nek van de veiligheidsofficier verdween en zijn tors smakte tegen de grond, samen met het hoofd dat wankelend in een hoek rolde.

‘Ik wist dit niet,’ kreunde Lynn. ‘Ik dacht dat hij alleen maar een verrader was, meer niet.’

Laszlo was stokstijf en met geopende mond blijven staan. ‘Natuurlijk. Hij heeft ze gewaarschuwd. Maar hoe zou hij dat gekund hebben als ze niet van een ingebouwde radio waren voorzien? Begrijp je het nu? Breckenridge was in Moskou. De echte Breckenridge is daar nog steeds. Lieve hemel! Ze waren dus met zijn elven!’

‘Waarom explodeerde hij dan niet?’ kreunde Laszlo.

‘Hij wilde blijven tot vaststond dat de anderen vernietigd waren. Mijn God! Wie weet hoe weinig seconden wij hem vóór zijn geweest!’

‘In ieder geval hebben we er één die we kunnen bestuderen,’ zei Laszlo.

Hij boog zich voorover en doopte zijn vingers in het kleverige vocht dat uit het gat boven de romp druppelde. Het was geen bloed. Het was supermachineolie.

3

Susan Calvin

De robotverhalen die mij ongetwijfeld het meest na aan het hart liggen, zijn de verhalen rondom dr. Susan Calvin, ‘robot-psychologe’ par excellence.

Een robotpsycholoog is geen robot die psycholoog is, maar een psycholoog die bovendien roboticus is. Het is een dubbelzinnig woord, maar ik ben er nu eenmaal aan gehecht.

Na verloop van tijd werd ik verliefd op dr. Calvin. Het was een onaantrekkelijk iemand, die meer gelijkenis vertoonde met de populaire conceptie van een robot dan welke van mijn positronische creaties ook - maar desondanks hield ik van haar.

Zij was de spil waaromheen de verhalen ‘I, Robot’ draaiden; en in vier van die verhalen speelde zij zelfs de hoofdrol.

Trouwens, nadat ‘I, Robot’ was verschenen (en ondanks het feit dat het boek een korte epiloog bevatte waarin in het kort de dood van dr. Calvin werd vermeld) kon ik het niet nalaten haar weer ten tonele te voeren en ik schreef vier nieuwe verhalen over haar.

In een van die verhalen wordt zij slechts terloops vermeld. Dit verhaal heet Succes verzekerd (1951).

Een interessant aspect van dit verhaal is het feit dat ik er een ongewone hoeveelheid brieven van lezers op ontving. Het waren bijna allemaal jongedames die bijna allemaal verlangend informeerden naar Tony - alsof ik zou weten waar hij te vinden zou zijn.

Succes verzekerd

Tony was lang, donker en knap en in het bezit van een indrukwekkende, patriciërsachtige uitdrukking die in iedere lijn van zijn gezicht gegrift stond. Claire Belmont keek naar hem door de kier van de deur met een uitdrukking die zowel afgrijzen als verslagenheid uitdrukte.

‘Ik kan het niet opbrengen, Larry. Ik kan hem niet in huis velen!’ zei ze. Ze zocht koortsachtig naar een manier om haar gevoelens nog duidelijker onder woorden te brengen, maar bracht het niet verder dan een herhaling.

‘Nee, ik kan het niet opbrengen!’

Larry Belmont keek zijn vrouw koeltjes aan en in zijn blik was bovendien een sprankje ongeduld te bespeuren. Claire haatte die blik, want hij weerspiegelde iets van haar eigen incompetentie.

‘We zitten er nu eenmaal aan vast, Claire,’ zei hij. ‘Bovendien is het de voorwaarde waarop de firma mij naar Washington stuurt en dat betekent waarschijnlijk promotie. Het is volkomen veilig. Wat heb je er eigenlijk tegen?’

Zij fronste hulpeloos haar wenkbrauwen. ‘Ik krijg er kippenvel van. Ik kan er gewoon niet tegen.’

‘Hij is net zo menselijk - althans bijna net zo menselijk als jij en ik. Kom, geen onzin. Laten we erheen gaan!’

Ze voelde hoe hij haar een duwtje gaf en even later stond ze huiverend in haar eigen woonkamer. Het was daar en keek haar aan op de koele, beleefd-schattende manier van iemand die zijn hospita voor de komende weken voor het eerst ontmoet. Dr. Susan Calvin was er ook, afwezig en met strakke mond voor zich uitstarend. Ze had de kille, verre blik van iemand die zo lang met machines heeft omgegaan, dat er iets van het metaal in zijn bloed is binnengedrongen.

‘Daaag!’ kakelde Claire, maar het klonk onpersoonlijk en gevoelloos.

Larry probeerde de situatie met overdreven opgewektheid te redden.

‘Kom, Claire. Laat me je even aan Tony voorstellen. Een fijne kerel! Tony, ouwe jongen, dit is mijn vrouw Claire.’ Larry legde zijn arm vriendschappelijk om Tony’s schouders, maar Tony reageerde er niet op en zijn gezicht was gespeend van iedere uitdrukking.

‘Hoe maakt u het, mevrouw Belmont?’

Claire schrok zich een ongeluk toen ze zijn stem hoorde. Het was een zware, warme stem die helemaal paste bij zijn haar en de huid van zijn gezicht.

‘O, u kunt praten!’ flapte zij eruit.

‘Hoezo? Dacht u dat ik dat niet zou kunnen?’

Claire kon alleen maar flauwtjes glimlachen. In feite had ze helemaal niet geweten wat ze kon verwachten. Ze keek opzij en liet hem toen langzaam weer binnen haar gezichtsveld komen. Zijn haar was zwart en glimmend - als gepolijst plastic. Zou het werkelijk uit afzonderlijke haren bestaan? En zijn olijfkleurige huid? Zou zijn huid zich voortzetten onder zijn vormelijke kleding?

Ze was volkomen beduusd en het kostte haar moeite om aandacht op te brengen voor de vlakke, gevoelloze stem van dr. Calvin.

‘Ik hoop dat u het belang van dit experiment inziet, mevrouw Belmont. Uw man vertelde mij dat hij u iets van de achtergronden ervan heeft verteld. Als hoofd van de psychologische afdeling van US Robot & Mechanical Men, Corporation zou ik er graag nog meer over vertellen.

Tony is een robot. Bij onze firma staat hij bekend als TN-3, maar hij luistert naar de naam Tony. Het is noch een mechanisch monstrum, noch een elektronische machine van het type dat wij een jaar of vijftig geleden, tijdens de tweede wereldoorlog, ontwierpen. Hij bezit een kunstmatig brein dat bijna even gecompliceerd is als het uwe. Dat brein is een soort telefonisch schakelbord, een immens schakelbord op atomaire schaal waardoor het mogelijk werd miljarden mogelijke verbindingen samen te persen tot een instrument dat in zijn schedel past.

Elk van onze modellen wordt voorzien van een apart brein en elk van deze breinen bevat een vooruit berekend aantal verbindingen waardoor elke robot de Engelse taal beheerst en bovendien in staat is om zijn werk naar behoren te vervullen.

Tot dusver heeft US Robot zich beperkt tot het ontwerpen van industriële modellen die gebruikt konden worden op plaatsen waar menselijke arbeid onpraktisch zou zijn: onder water en in zeer diepe mijnen bijvoorbeeld, maar nu willen wij ze ook in onze steden en in onze huizen te werk stellen. Om dit mogelijk te maken moeten we de doorsnee man en vrouw aan hen laten wennen. Ik neem aan dat u begrijpt dat u niets van hen te vrezen hebt.’

‘Heus, Claire, je hoeft nergens bang voor te zijn,’ viel Larry haar in de rede. ‘Mijn hand erop. Hij is niet in staat om wie dan ook kwaad te doen. Trouwens, je weet heel goed dat ik hem niet met jou alleen zou laten als ik daar niet zeker van was.’

Claire wierp een heimelijke blik op Tony en fluisterde: ‘Wat gebeurt er als ik hem kwaad maak?’

‘U hoeft niet te fluisteren,’ zei dr. Calvin kalm. ‘Hij kan niet boos op u worden. Ik zei al dat de verbindingen in zijn brein vooraf bepaald zijn. De belangrijkste verbinding is gebaseerd op de zogenaamde Eerste Wet en die wet komt in het kort hierop neer: Een robot mag een menselijk wezen geen kwaad berokkenen, of toelaten dat een menselijk wezen gekwetst wordt door zijn nalatigheid. Alle robots zijn zo geconstrueerd. Geen enkele robot kan worden gedwongen een mens letsel toe te brengen. Wij hebben u en Tony nodig voor een experiment, terwijl uw echtgenoot in Washington is om wettige, door de regering gesteunde experimenten voor te bereiden.’

‘Bedoelt u dat dit experiment onwettig is?’

Larry schraapte zijn keel. ‘Het is niet helemaal wettig, maar alles is in orde. Alleen mag hij het huis niet verlaten en niemand mag hem zien. Dat is alles… En Claire, ik zou liever bij je blijven, maar ik weet te veel van robots af. We hebben iemand nodig die geen enkele ervaring met ze heeft. Anders heeft het experiment geen waarde.’

‘Nou goed dan,’ mompelde Claire en vervolgde: ‘Maar wat doet-ie eigenlijk?’

‘Huishoudelijk werk,’ zei dr. Calvin kort. Zij stond op en het was Larry die haar naar de deur bracht.

Claire bleef een beetje besluiteloos achter. Ze ving een glimp van zichzelf op in de spiegel boven de schoorsteenmantel en wendde haastig haar blik af. Ze had schoon genoeg van haar kleine muizentoet en haar vale, van niet veel verbeeldingskracht getuigende kapsel. Plotseling werd ze er zich van bewust dat Tony naar haar keek en bijna had ze geglimlacht, maar op het laatste moment herinnerde ze zich dat hij niet meer dan een machine was.

Larry Belmont was op weg naar het vliegveld toen hij Gladys Claffern even zag. Ze was het soort vrouw die je altijd maar even scheen te kunnen zien… Volmaakt en met precisie geschapen; met zorg gekleed en veel te schitterend om te worden aangegaapt.

Het vage glimlachje dat aan haar verschijning voorafging en het vleugje parfum dat achterbleef als ze voorbij was, waren net een paar wenkende vingers. Larry kon het niet laten om te blijven staan; hij tikte aan zijn hoed en haastte zich verder.

Zoals altijd voelde hij een vage boosheid in zich opkomen. Waarom wilde Claire ook niet in die Claffern-kliek doordringen? Het zou zo goed van pas kunnen komen. Maar ach, wat had het ook voor zin!

Claire! De paar keer dat ze Gladys had ontmoet, had ze met haar mond vol tanden gestaan. Hij maakte zich geen illusies meer. Het experiment met Tony was zijn grote kans. Wat een grotere kans zou hij niet gehad hebben als iemand als Gladys er de leiding van had gehad!

Op de ochtend van de tweede dag werd Claire gewekt door een zachte klop op de deur van haar slaapkamer. Haar eerste neiging was om te protesteren, maar onmiddellijk daarna verstijfde ze. De eerste dag had ze Tony vermeden en als een ontmoeting onvermijdelijk was, had ze vaag geglimlacht en was ze op een zwijgend verontschuldigende manier langs hem heen gelopen.

‘Ben jij het, Tony?’

‘Ja, mevrouw Belmont. Mag ik binnenkomen?’

Ze moest wel ja gezegd hebben, want even later bleek hij geruisloos haar kamer te zijn binnengetreden. Zowel haar neus als haar ogen vestigden haar aandacht op het blad dat hij droeg. ‘Ontbijt?’ vroeg ze.

‘Alstublieft, mevrouw.’

Ze zou het niet hebben durven weigeren en daarom ging ze langzaam rechtop zitten en nam het in ontvangst. Russische eieren, toast met boter en koffie.

‘De suiker en de room heb ik er nog niet in gedaan,’ zei Tony. ‘Ik hoop te zijner tijd uw voorkeur op dit en andere gebieden te leren kennen.’

Claire nam een afwachtende houding aan.

‘Wilt u het ontbijt liever alleen nuttigen?’ vroeg Tony, die kaarsrecht naast haar bed was blijven staan.

‘Ja… dat wil zeggen: als je er geen bezwaar tegen hebt.’

‘Wilt u straks bij het aankleden geholpen worden?’

‘O lieve hemel nee!’ Ze klemde zich wanhopig vast aan de zoom van het laken en de koffie balanceerde op de rand van een catastrofe. Verstijfd bleef ze zo even zitten en zonk hulpeloos terug in de kussens toen de deur dicht werd gedaan en hij uit het gezicht was.

Met grote moeite slaagde ze erin haar ontbijt te nuttigen. Tenslotte was hij niet meer dan een machine, maar het zou minder eng zijn als dat duidelijker te zien was; of als de uitdrukking op zijn gezicht zou veranderen. Die uitdrukking bleef onveranderd, als gegrift op zijn gezicht staan en je wist niet wat er achter die donkere ogen en die gladde, olijfkleurige huid omging. Het koffiekopje rinkelde zachtjes op het schoteltje. Het was leeg en ze zette het neer. Ze keek ernaar en zag dat ze was vergeten om er suiker en room in te doen. En dat terwijl ze juist zo’n gloeiende hekel aan zwarte koffie had!

Nadat ze zich had aangekleed, liep ze zonder op of om te kijken naar de keuken. Tenslotte was het haar huis en hoewel ze niet pietepeuterig was, hield ze toch van een schone keuken. Hij had moeten wachten tot zij hem instructies had gegeven…

Toen ze binnenkwam zag ze een keuken die enkele minuten daarvoor brandschoon uit de fabriek leek aangekomen. Ze staarde verbaasd om zich heen, draaide zich om, liep bijna tegen Tony op en slaakte een gilletje.

‘Kan ik u ergens mee van dienst zijn?’ vroeg hij.

‘Luister Tony,’ zei ze, terwijl ze probeerde de scherpe kantjes aan haar stem te verzachten, ‘maak alsjeblieft geluid als je rondloopt. Ik wil niet het gevoel hebben dat je me besluipt… Heb je de keuken gebruikt?’

‘Inderdaad, mevrouw Belmont.’

‘Het ziet er niet naar uit.’

‘Ik heb daarna opgeruimd. Is dat niet gebruikelijk?’

Claire zette een paar verbaasde ogen op. Wat moest je daar nou op zeggen? Ze deed de deur van de oven open waar de potten en pannen in stonden, wierp een nietsziende blik op de metaalachtige glans van het interieur en zei met lichtelijk bevende stem: ‘Uitstekend gedaan, Tony!’

Als hij gestraald of geglimlacht had, als hij zijn mondhoeken maar een beetje had opgetrokken, zou ze hem een beetje sympathieker zijn gaan vinden, maar hij volhardde in de houding van een Engelse lord en zei alleen maar: ‘Dank u, mevrouw Belmont. Wilt u even meegaan naar de huiskamer?’

Ze ging met hem mee en het viel haar meteen op. ‘Heb je de meubels gewreven?’

‘Bent u tevreden, mevrouw Belmont?’

‘Maar wanneer heb je het dan gedaan? Gisteren niet.’

‘Vannacht natuurlijk.’

‘Heb je de hele nacht het licht aangehad?’

‘O nee, dat is niet nodig. Ik heb een ingebouwde ultraviolet installatie. Ik zie ultraviolet en slaap heb ik natuurlijk niet nodig.’

Maar waardering had hij wel nodig, besefte ze ineens. Hij wilde horen dat zijn werk haar beviel, maar dan kon ze op dat moment niet opbrengen. Het enige dat ze kon zeggen was: ‘Jullie betekenen het einde van het gewone huispersoneel.’

‘Als we van die sleur zijn verlost, zullen we veel belangrijker werk kunnen doen,’ antwoordde Tony. ‘Vergeet niet, mevrouw Belmont, dat dingen zoals ik gefabriceerd kunnen worden. Niets kan een brein zoals het uwe evenaren wat vindingrijkheid en creativiteit betreft.’

Hoewel zijn gelaatsuitdrukking niet veranderde, was er een ondertoon van eerbied en bewondering in zijn stem. Claire bloosde. ‘Mijn brein? Dat kun je van mij cadeau krijgen!’ mompelde ze.

Tony ging iets dichter bij haar staan. ‘U moet wel erg ongelukkig zijn om zoiets te zeggen. Kan ik misschien iets voor u doen?’ zei hij.

Claire begon bijna te lachen. Wat een belachelijke situatie: een automatische kleedjesklopper, vaatwasser, meubelpoetser, een soort manusje-van-alles, een machine die zijn diensten aanbood als trooster en vertrouwensman!

Desondanks barstte ze uit: ‘Als je het zo graag wilt weten: meneer Belmont vindt dat ik geen hersens heb en misschien heeft-ie wel gelijk ook!’

Huilen in zijn bijzijn wilde ze niet. Ze had het gevoel dat ze tegenover dit ding de eer van het menselijk ras moest ophouden. ‘Vooral de laatste tijd,’ zei ze. ‘Toen hij nog student was, was er niets aan de hand, maar ik schijn niet de vrouw van een beroemd man te kunnen spelen en dat is hij aan het worden; een beroemd, belangrijk man. Hij wil dat ik een volmaakte gastvrouw ben en dat ik hem help introduceren in de society, net als G… G… Gladys Claffern.’

Ze voelde dat ze een rooie neus had en draaide haar hoofd opzij.

Tony keek niet naar haar. Zijn blik dwaalde door de kamer. ‘Ik zou u kunnen helpen met het huishouden,’ zei hij.

‘Daar heb ik niets aan!’ zei ze fel. ‘Er ontbreekt iets aan dit huis. Wat weet ik niet. Ik kan het alleen maar gezellig maken maar het zal nooit een huis worden waarvan ze foto’s willen maken voor tijdschriften als Beter Wonen.’

‘Zou u dat willen?’

‘Wat heeft het voor zin om het te willen?’

Tony keek haar nu recht in de ogen. ‘Ik zou u daarbij kunnen helpen.’

‘Weet je dan iets van binnenhuisarchitectuur?’

‘Is dat iets wat een goede huisvrouw moet weten?’

‘O jazeker.’

‘Dan bezit ik de mogelijkheden om het te leren. Kunt u voor wat boeken over dat onderwerp zorgen?’

En toen begon het.

Claire probeerde haar hoed te beschermen tegen de losbandige aanvallen van de wind, die haar bovendien twee boeken trachtte te ontfutselen die zij uit de openbare leeszaal had gehaald.

Ze keek naar Tony, terwijl hij een van de boeken opensloeg. Het was de eerste maal dat zij zijn vingers gadesloeg terwijl hij het fijnere werk deed.

Ik begrijp niet hoe ze het voor elkaar krijgen, dacht ze, en greep Tony impulsief bij de hand. Tony’s hand bleef passief in de hare liggen.

‘Merkwaardig,’ zei ze. ‘Zelfs je vingernagels zien er normaal uit.’

‘Dat is met opzet gedaan,’ antwoordde Tony. ‘Mijn huid is van buigzaam plastic en mijn skelet is gemaakt van een licht metaalalliage. Vindt u dat grappig?’

‘O nee,’ zei ze blozend. ‘Ik schaam me er een beetje voor dat ik zo nieuwsgierig ben naar je binnenste. Tenslotte gaat het me niets aan en jij bent niet nieuwsgierig naar mij.’

‘Het patroon van mijn brein is niet geprogrammeerd met dat soort nieuwsgierigheid. Mijn handelingen zijn beperkt, weet u!’

In de stilte die daarop volgde voelde Claire iets in zich verstarren. Waarom vergat ze toch steeds dat hij alleen maar een machine was? Nu was hij het die haar daar steeds op moest wijzen. Had ze zo’n behoefte aan sympathie dat ze zelfs een robot als gelijke beschouwde - omdat hij aardig voor haar was?

Claire merkte dat Tony een beetje hulpeloos de boeken doorbladerde en er kwam iets van een superioriteitsgevoel bij haar boven. ‘Je kunt niet lezen, hè?’

Tony keek op en zei zonder een spoor van verwijt: ‘Ik bén aan het lezen, mevrouw Belmont.’

‘Maar…’ Ze maakte een vaag gebaar in de richting van het boek.

‘U denkt dat ik maar zo’n beetje blader, maar ik lees fotografisch.’

Het was avond en toen Claire eindelijk naar bed ging, zat Tony nog steeds in het donker - of wat daarvoor doorging volgens Claires beperkte gezichtsvermogen - te lezen.

De laatste gedachte die zich aan haar opdrong voordat ze haar bewustzijn liet wegdrijven, was nogal vreemd. Ze herinnerde zich opeens weer zijn handen: de aanraking ervan. Ze waren warm en zacht als die van een normaal menselijk wezen. Wat knap van de fabriek, dacht ze en viel rustig in slaap.

De daaropvolgende dagen ging ze regelmatig naar de bibliotheek. Het aantal zaken dat Tony wenste te bestuderen breidde zich voortdurend uit. Er waren boeken bij over kleuren en cosmetica, over stoffering en stijlen, over kunst en kostuumkunde. Tony draaide de ene bladzijde na de andere om en wat hij zag las hij en wat hij las nam hij op in zijn geheugen.

Vóór de week om was, stond hij erop dat ze haar haar door hem liet knippen, leerde hij haar een nieuwe manier om het te schikken, veranderde iets aan haar wenkbrauwen en raadde haar een soort poeder en lippenstift aan.

Trillend van de zenuwen verdroeg ze een half uur lang de fijngevoelige aanraking van zijn niet-menselijke vingers en keek toen in de spiegel.

‘Er is nog meer te doen,’ zei Tony, ‘vooral op het gebied van kleren. Wat vindt u ervan?’

Ze had niet geantwoord. Het duurde althans een hele tijd voordat ze daartoe in staat was en voor ze de identiteit van de vreemde vrouw in de spiegel in zich had opgenomen en de eerste verbazing over de schoonheid die ze waarnam had verwerkt. ‘Niet slecht, Tony,’ zei ze tenslotte met een door emotie verstikte stem. ‘Helemaal niet slecht!’

In haar brieven aan Larry repte ze er met geen woord over. Het moest een verrassing voor hem blijven. Plotseling besefte ze dat het niet alleen een verrassing was. Het zou ook een soort wraakoefening zijn.

‘Het wordt tijd om een aantal dingen te kopen, maar ik mag het huis niet verlaten. Als ik precies opschrijf wat we nodig hebben, kunt u er dan voor zorgen dat we het krijgen? We hebben gordijnen, meubelbekleding, behang, vloerbedekking, verf, kleren en nog een heleboel andere, kleinere dingen nodig.’

‘Al die dingen kun je toch niet zo maar krijgen,’ zei Claire weifelend.

‘Het meeste wel. Als u naar de stad gaat en als geld geen rol speelt.’

‘Maar Tony! Natuurlijk speelt geld wél een rol.’

‘Helemaal niet. Gaat u om te beginnen even langs bij United States Robot. Ik zal een briefje voor ze schrijven. Zegt u maar tegen dr. Calvin dat ik heb gezegd dat het een onderdeel van het experiment is.’

Vreemd genoeg was ze ditmaal niet zo bang voor dr. Calvin als op die eerste avond. Trouwens, met haar nieuwe gezicht en haar nieuwe hoed voelde ze zich een heel andere Claire.

De psychologe luisterde aandachtig naar wat ze te vertellen had, stelde een paar vragen en knikte. Even later wandelde Claire naar buiten met een blanco cheque op naam van United States Robot & Mechanical Men, Corporation.

Het is verbazingwekkend wat je allemaal met geld kunt doen. Met de inhoud van een warenhuis aan haar voeten bleek een uitspraak van een verkoopster niet langer een bevel uit den hoge te zijn en de opgetrokken wenkbrauw van de decorateur niet langer een uiting van goddelijke toorn. En toen een verkoper in een van de voornaamste haute couturewinkels in het zuiverste Fiftyseventh-Street Frans bleef volhouden dat hij het niet met haar keuze eens was, belde Claire Tony op en reikte vervolgens Monsieur de hoorn aan.

‘Als u er geen bezwaar tegen hebt, zou ik graag willen dat u met… eh… met mijn secretaris sprak,’ zei ze met een nerveus handgebaar.

De dikkerd nam met een arm elegant achter zijn rug gebogen de hoorn aan die hij vervolgens tussen duim en wijsvinger geklemd naar zijn oor bracht. ‘Ja,’ zei hij uit de hoogte. Er volgde een korte pauze, gevolgd door een tweede ‘ja’ en toen een veel langere pauze, een begin van een aarzelend protest dat in de kiem werd gesmoord, opnieuw een pauze, een zeer onderdanig ‘ja’ en het gesprek was ten einde.

‘Als mevrouw mij maar volgen wil,’ zei de dikkerd afwezig en op gekwetste toon, ‘dan zal ik zien wat ik voor haar doen kan.’

‘Een ogenblik,’ zei Claire en haastte zich opnieuw naar de telefoon.

‘Hallo Tony. Ik weet niet wat je gezegd hebt, maar het had zijn uitwerking. Dank je wel. Je bent een…’ Ze zocht naar het juiste woord en zei toen lacherig: ‘Je bent een schatje!’

Toen ze de telefoon neerlegde en zich omdraaide, stond ze oog in oog met Gladys Claffern; een lichtelijk geamuseerde en verbaasde Gladys Claffern die haar met een ietwat scheef hoofd aankeek. ‘Mevrouw Belmont?’

Het zelfvertrouwen van Claire zakte als een pudding in elkaar. Ze kon alleen maar knikken; dom knikken als een marionet.

Gladys glimlachte haar toe met nauwelijks verholen hoogmoed. ‘Ik wist niet dat je hier je inkopen deed?’ zei ze alsof dit de winkel afbreuk deed.

‘Meestal niet,’ zei Claire nederig.

‘Heb je iets aan je haar gedaan? Het ziet er… nogal vreemd uit. O, neem me niet kwalijk, maar heet je man niet Lawrence? Ik dacht van wel.’

Claire klemde haar tanden op elkaar, maar ze moest het uitleggen. Het moest. ‘Tony is een vriend van mijn man. Hij helpt mij met het uitzoeken van een aantal dingen.’

‘Dat begrijp ik. Hij schijnt het heel schattig te doen.’ Gladys liep glimlachend door en scheen alle warmte en vriendelijkheid van de wereld met zich mee te nemen.

Claire verzette zich er niet langer tegen dat ze bij Tony troost zocht. De laatste tien dagen hadden haar van haar scrupules genezen. Ze kon nu zelfs huilen en tieren in zijn bijzijn.

‘Ik ben een volslagen idioot ge… geweest,’ raasde ze, haar van tranen doordrenkte zakdoek in haar vingers geklemd. ‘Ze heeft nu eenmaal die uitwerking op me. Hoe ze het doet weet ik niet. Ik had haar een schop moeten geven. Ik had haar tegen de grond moeten slaan en haar moeten trappen.’

‘Kunt u een menselijk wezen zo erg haten?’ vroeg Tony zacht, verbaasd. ‘Dat deel van de menselijke geest is voor mij gesloten.’

‘Ach, het gaat niet om haar,’ kreunde Claire. ‘Het ligt natuurlijk aan mezelf. Ik wil wel, maar ik kan het gewoon niet.’

Tony’s stem klonk nu doordringend in haar oor. ‘U kunt het wel, mevrouw Belmont. U kunt het wel,’ fluisterde hij. ‘Wij hebben nog tien dagen en in die tijd wordt dit een heel ander huis. Hebben we dat niet afgesproken?’

‘En in welk opzicht zal dat mij helpen… tegen haar?’

‘Nodigt u haar uit. Nodigt u haar vrienden en kennissen uit. Doe het de avond voordat ik… voordat ik vertrek. Het kan een soort inwijdingsfeest zijn.’

‘Ze wil vast niet.’

‘Toch wel. Ze komt om u uit te lachen… en dat zal haar dan niet lukken!’

‘Geloof je dat werkelijk? O Tony, denk je dat het mogelijk is?’ Ze hield nu zijn twee handen in de hare. ‘Ach, maar wat voor zin heeft het allemaal?’ zei ze, terwijl ze haar gezicht afwendde. ‘Jij hebt het tenslotte allemaal gedaan en ik wil niet met andermans veren pronken.’

‘Er is geen mens die alles alleen kan doen,’ fluisterde Tony. ‘Het begrip daarvoor is bij mij ingebouwd. Wat u of wie dan ook van Gladys Claffern denkt is verkeerd. Zij pronkt alleen maar met de veren van haar geld en haar milieu. Dat vindt ze vanzelfsprekend. Waarom zou u dat doen? En bekijkt u het eens van deze kant, mevrouw Belmont. Ik ben gemaakt om te gehoorzamen, maar de mate waarin ik gehoorzaam wordt aan mezelf overgelaten. Ik kan bevelen met tegenzin of vrijuit opvolgen. U bent lief, vriendelijk en u hebt geen pretenties. Zoals u mevrouw Claffern beschrijft, blijkt zij dat niet te zijn en ik zou haar niet zo gehoorzamen als ik u gehoorzaam. En daarom bent u het en niet ik, mevrouw Belmont, die dit allemaal gedaan heeft.’

Hij trok zijn handen terug. Claire keek verbaasd naar het gezicht dat niemand ooit zou kunnen doorgronden en ze voelde zich op een heel nieuwe manier angstig worden.

Ze slikte een paar maal zenuwachtig en staarde naar haar handen waar ze de druk van zijn vingers nog op voelde. Ze had het zich niet verbeeld; voordat hij zijn handen terugtrok had hij heel zacht de hare gedrukt.

Nee!

Het had haar handen gedrukt. Het…

Ze rende naar de badkamer en begon haar handen te boenen. Blindelings en zonder zin.

De volgende dag voelde ze zich een beetje verlegen in zijn nabijheid. Ze hield hem nauwlettend in de gaten en wachtte af wat er zou gebeuren, maar een tijdlang gebeurde er niets.

Tony was aan het werk. Uit niets bleek dat hij moeilijkheden had met behangen of met het schilderen met sneldrogende verf. Zijn handen bewogen zonder de minste aarzeling, snel en trefzeker. Hij werkte de hele nacht door. Hij deed alles geruisloos, maar iedere ochtend was een avontuur. De dingen die hij gedaan had, waren niet te tellen, ’s Avonds waren er weer nieuwe dingen gebeurd en dan kwam er weer een nacht.

Eenmaal probeerde ze hem te helpen, maar haar menselijke onhandigheid maakte daar een einde aan. Hij was in de kamer ernaast en zij hing een schilderij op op de plaats die door zijn mathematische ogen was vastgesteld. Het kruisje was er. Het schilderij was er en er was ook nog dat gevoel van tegenzin tegen werkeloos toezien.

Maar ze was zenuwachtig; misschien mankeerde er iets aan het trapje. Het deed er niet toe. Ze voelde het ding wegglijden en slaakte een gil. De ladder viel zonder haar op de grond, want Tony was met bovenmenselijke snelheid onder haar geschoten. Zijn gezicht had geen uitdrukking, maar zijn stem was warm. ‘Hebt u zich bezeerd, mevrouw Belmont?’

Ze merkte dat haar hand zijn sluike haar een beetje in de war had gebracht en voor het eerst kon ze zelf vaststellen dat het inderdaad uit afzonderlijke haren bestond - mooie, zwarte haren.

En toen… plotseling, voelde ze zijn armen om haar heen; om haar schouders en haar benen; armen die haar stevig maar teder omklemden. Zij duwde hem weg en hoorde zichzelf een luide gil slaken. De rest van de dag bleef ze op haar kamer en vanaf dat moment sliep ze met een stoel onder de deurkruk van haar slaapkamer geklemd.

Ze had de uitnodigingen verstuurd en die werden - zoals Tony had voorspeld - geaccepteerd. Het was nu alleen nog maar wachten op de laatste avond.

Het kwam ook. Na de anderen en op de juiste plaats. Het huis was nauwelijks meer het hare. Ze liep voor het laatst alle kamers door. Alle kamers waren veranderd. Zelf droeg ze kleren die ze vroeger nooit zou hebben durven dragen… Als je ze aantrok was het net alsof je ook trots en zelfvertrouwen aantrok.

Voor de spiegel probeerde ze zich een uitdrukking van hooghartige geamuseerdheid aan te meten, maar het beeld in de spiegel lachte haar uit.

Wat zou Larry zeggen? Maar eigenlijk deed dat er niet meer toe. Opwindend zouden de dagen met hem niet worden. Nee, de opwinding vertrok samen met Tony. Vreemd was dat eigenlijk. Ze probeerde haar gevoelens van drie weken daarvóór opnieuw te beleven, maar dat mislukte volkomen.

De klok gilde acht uur met ademloze tussenpozen. Ze richtte zich tot Tony. ‘Ze zullen er nu gauw zijn, Tony. Je kunt beter naar de kelder gaan. We mogen niet laten merken…’

Ze keek hem aan en zei toen onzeker: ‘Tony?’ en toen nog eens, iets luider: ‘Tony! Tony!’

Maar zijn armen waren al om haar heen en zijn gezicht was vlak bij het hare…

‘Claire,’ zei de stem, ‘er zijn een heleboel dingen die ik niet kan begrijpen; en dit is er een van. Ik moet morgen weg, maar ik heb er geen zin in. Ik geloof dat er meer in mij is dan alleen maar het verlangen om je plezier te doen. Is dat niet vreemd?’ Zijn gezicht kwam nu nog dichter bij het hare. Zijn lippen waren warm, maar er zat geen adem achter - machines ademen niet. Bijna raakten zijn lippen de hare… en toen ging de bel. Even stribbelde ze tegen, toen was hij verdwenen. De bel ging doordringend en aanhoudend.

De gordijnen van de ramen aan de voorkant waren open. Een kwartier daarvóór waren ze nog dicht geweest. Daar was ze absoluut zeker van. Ze moesten het gezien hebben. Ze moesten alles gezien hebben.

Ze kwamen beleefd en met zijn allen tegelijk binnen - als een meute, klaar om te blaffen, speurende, priemende blikken in alle richtingen werpend. Ze moesten het gezien hebben, want waarom zou Gladys anders zo venijnig naar Larry geïnformeerd hebben? Claire nam een roekeloos uitdagende houding aan.

‘Hij is er niet. Ik denk dat hij morgen terugkomt. Nee, ik ben niet eenzaam geweest. Niet in het minst. Het was reuze opwindend.’

Ze lachte hen in hun gezicht uit. Waarom ook niet? Wat konden ze doen? Het was niet erg dat Larry misschien ter ore zou komen wat ze gezien hadden. Hij kende de waarheid.

Maar zij lachte niet. Ze zag het in de woede die Gladys’ ogen uitstraalden, in de valse klank van haar stem en in haar verlangen om niet te laat te vertrekken. Toen ze afscheid nam, hoorde ze een anoniem gefluister.

‘… nog nooit zoiets meegemaakt… zóóó knap…’

Nu wist ze waarom ze ze allemaal om haar vinger had kunnen winden. Laat ze maar kletsen, dacht ze. Laat ze maar knapper zijn dan Claire Belmont. Rijker… maar niemand heeft zo’n knappe minnaar!

Opnieuw besefte ze dat Tony maar een machine was. Ze kreeg er kippenvel van.

‘Ga weg. Laat me met rust,’ schreeuwde ze tegen de lege kamer en rende naar haar bed. Ze sliep slecht die nacht. De volgende ochtend, even voor zonsopgang, toen de straten nog leeg waren, stopte er een auto voor het huis en nam Tony mee.

Lawrence Belmont liep langs het kantoor van dr. Calvin en klopte, gedreven door een plotselinge ingeving, op de deur. De mathematicus Peter Bogert was bij haar, maar dat weerhield hem er niet van om te blijven.

‘Claire zegt dat US Robot alles betaald heeft wat er aan het huis is gedaan…’ zei hij.

‘Ja,’ zei dr. Calvin. ‘We hebben het geboekt als een belangrijk en noodzakelijk onderdeel van het experiment. In je nieuwe baan als deelgenoot van onze firma zul je dat huis wel kunnen betalen, neem ik aan.’

‘Nee, dat is niet wat me dwars zit. Nu Washington akkoord gaat met onze proefnemingen, kunnen we in de loop van volgend jaar ons eigen TN-model hebben.’ Hij draaide zich aarzelend om, maar bedacht zich.

‘Ja, meneer Belmont?’ vroeg dr. Calvin na een korte stilte.

‘Ik vraag me af…’ begon Larry. ‘Ik begrijp niet goed wat er gebeurd is. Claire… Ik bedoel… Ze is zo veranderd! Niet alleen uiterlijk - hoewel ik moet toegeven dat ze er ook in dat opzicht enorm op vooruit is gegaan…’ Hij begon nerveus te lachen. ‘Ik herken haar nauwelijks meer. Ik begrijp er niets van.’

‘Waarom zou u dat proberen? Bent u dan teleurgesteld?’

‘Integendeel. Maar ik vind het allemaal een beetje beangstigend, weet u!’

‘Ik zou me maar geen zorgen maken als ik u was. Uw vrouw heeft zich uitstekend weten te redden. Om u eerlijk de waarheid te zeggen had ik van dit experiment niet zulke bevredigende resultaten verwacht. We weten nu precies welke veranderingen er in de TN-modellen moeten worden aangebracht en dat is iets dat we geheel en al aan mevrouw Belmont te danken hebben. Als u het mij vraagt, dan geloof ik dat uw vrouw meer recht op promotie heeft dan u.’

Larry kromp hier zichtbaar van in elkaar. ‘Als het maar in de familie blijft,’ mompelde hij zonder veel overtuiging en verliet het kantoor.

Susan Calvin keek hem na. ‘Ik geloof dat hij op zijn teentjes is getrapt,’ zei ze. ‘Dat hoop ik althans… Heb je Tony’s rapport al gelezen, Peter?’

‘Grondig,’ antwoordde Bogert. ‘En moeten er veranderingen in het model worden aangebracht?’

‘O, dus jij vindt ook dat…’ zei dr. Calvin scherp. ‘Wat zijn jouw motieven?’

Bogert trok zijn wenkbrauwen op. ‘Motieven? Het lijkt me nogal duidelijk dat we geen robots kunnen loslaten die met hun mevrouwen willen vrijen. Vergeef me dat ik me nogal bot uitdruk.’

‘Vrijen, Peter? Ach, ga toch heen! Je begrijpt er niets van. Die machine moest de Eerste Wet gehoorzamen; hij kon niet toestaan dat een menselijk wezen kwaad werd berokkend en Claire Belmont was bezig zichzelf iets aan te doen vanwege haar minderwaardigheidscomplex. Vandaar dat hij haar het hof begon te maken. Welke vrouw zou het niet als een compliment opvatten dat zij de hartstocht heeft opgewekt van een machine - een kille, gevoelloze machine. Bovendien schoof hij met opzet de gordijnen open, zodat iedereen het kon zien en zodat iedereen haar zou benijden - zonder enig risico voor haar huwelijk. Ik vond het heel slim van Tony…’

‘Werkelijk? Wat maakt het voor verschil of hij het meende of niet, Susan? De gevolgen waren akelig genoeg. Lees het rapport er maar eens op na. Ze vermeed hem. Ze gilde toen hij haar omarmde. Ze sliep die nacht niet of nauwelijks en was volkomen hysterisch. Dat kunnen we echt niet hebben.’

‘Peter, je bent blind. Je bent zo blind als ik eerst was. Natuurlijk, het TN-model wordt herbouwd, maar om heel andere redenen. Héél andere redenen! Vreemd dat ik het in het begin ook niet begreep’ - ze staarde in gedachten verzonken voor zich uit - ‘maar misschien komt het door een tekort in mijzelf. Weet je, Peter, machines kunnen niet verliefd worden. Vrouwen wél. Zelfs als het uitzichtloos en verschrikkelijk is!’

Risico verscheen in 1955. Van mijn latere rohotverhalen houdt dit het meest verband met ‘I, Robot’, want het is een vervolg op ‘Little Lost Robot’, een van de verhalen uit dat boek. Het gaat over een andere robot en het behandelt een ander probleem, maar het heeft dezelfde achtergrond en het gaat over dezelfde soort mensen en hetzelfde researchplan.

Risico

Hyper Base had op deze dag gewacht. Verdeeld over de galerij van de uitkijkhal en gerangschikt volgens de strenge voorschriften en volgorde zoals vastgelegd in het protocol, bevond zich een groep officiële personen, geleerden, technici en anderen die gezamenlijk alleen onder het begrip ‘personeel’ konden worden ondergebracht. Naar gelang hun individuele temperament wachtten zij hoopvol, ongerust, ademloos, begerig of angstig op de bekroning van hun gezamenlijke inspanning.

De holle kern van de asteroïde, bekend onder de naam Hyper Base, was die dag het middelpunt van een bol van ijzeren veiligheid die zich vanuit het midden uitstrekte tot op een afstand van tienduizend kilometer. Ieder ruimteschip dat deze sfeer binnendrong zou vergaan. Geen enkel bericht kon het verlaten zonder onopgemerkt te blijven.

Honderd kilometer ervandaan voegde een kleine asteroïde zich keurig in de baan waarnaar hij een jaar eerder was gestuurd, een maan die in de meest volmaakte cirkel waartoe men in staat was geweest de asteroïde Hyper Base omringde. Het identiteitsnummer van deze kleine asteroïde was H937, maar iedereen op de basis noemde hem ‘Het’.

Op ‘Het’, onbemand nu aftelpunt nul naderde, bevond zich de Parsec, het enige schip in zijn soort dat ooit was gebouwd. Het was klaar om onbemand de reis in het ‘Onvoorstelbare’ te ondernemen.

Gerald Black, die als een van de knappe bollen op het gebied van de etherische ingenieurskunst op de voorste rij mocht zitten, kneep zijn grote, knokige handen in elkaar en wreef ze daarna schoon aan zijn besmeurde, witte overall. ‘Waarom ga je de generaal daar of Hare Hoogheid niet lastig vallen?’ zei hij zuur.

Nigel Ronson van Interplanetary Press wierp een snelle blik in de richting van generaal-majoor Richard Kallner en de onopvallende vrouw die naast hem zat en geheel in het niet verzonk bij de schittering van zijn gala-uniform. ‘Dat zou ik graag doen,’ zei hij, ‘maar ik interesseer me nu eenmaal voor nieuws.’

Ronson was een klein, dik mannetje met een eeuwig gemillimeterde kuif, een open kraag en een korte lange broek; een getrouwe imitatie van de journalisten die in tv-shows voorkomen. Desondanks was hij een bekwaam vakman.

Black was een gedrongen man en zijn donkere haar liet weinig ruimte over voor een voorhoofd, maar zijn geest was zo scherp als zijn vingers stomp waren. ‘Zij zorgen voor al het nieuws,’ zei hij.

‘Onzin,’ zei Ronson. ‘Onder al die gouden tressen zit geen lichaam. Als je hem uitkleedt vind je niets anders dan een transportband die bevelen naar beneden en verantwoordelijkheid naar boven verplaatst!’

Black kreeg aanvechting om te gaan grinniken, maar hij wist de neiging te onderdrukken. ‘En Madam Doctor?’ vroeg hij.

‘Dr. Susan Calvin van de US Robot & Mechanical Men, Corporation,’ sprak de verslaggever, ‘de vrouw met hyperruimte op de plaats waar haar hart hoort te zitten, de vrouw met vloeibaar helium in haar ogen. Ze zou dwars door de zon heengeschoten kunnen worden en er dan aan de andere kant uitkomen, gehuld in bevroren vlammen.’

Het kostte Black nu nog meer moeite om niet te grinniken.

‘Wat zou je denken van directeur Schloss?’ vroeg hij.

‘Die weet te veel,’ zei Ronson gewiekst. ‘Hij verdeelt zijn tijd tussen het aanwakkeren van de middelmatige intelligentie van zijn toehoorders en het afdempen van zijn eigen intelligentie uit angst dat hij zijn toehoorders daarmee zal verblinden en hij eindigt meestal met niets te zeggen.’

Ditmaal ontblootte Black zijn tanden. ‘Goed, en vertel me nu maar eens waarom je mij hebt uitgekozen.’

‘Rustig aan! Ik keek naar je en toen dacht ik: die man is te lelijk om dom te kunnen zijn en waarschijnlijk slim genoeg om te begrijpen dat hij flink wat publiciteit goed zal kunnen gebruiken.’

‘Herinner mij eraan dat ik je op een dag neersla,’ zei Black. ‘Wat wil je weten?’

De man van Interplanetary Press wees naar het midden van de hal. ‘Denk je dat dat ding daar het zal doen?’ vroeg hij.

Black keek ook naar beneden en voelde een vage rilling als de schrale nachtbries van Mars over zich heengaan.

Het midden van de hal was één reusachtig televisiescherm, verdeeld in twee stukken. De ene helft was een totaalbeeld van ‘Het’. Op zijn gespikkelde oppervlak stond de Parsec stil te glanzen in het zwakke zonlicht. De andere helft toonde de controlekamer van de Parsec. Er was geen levend wezen in te bekennen. In de stuurstoel zat een ding dat door zijn vage gelijkenis met een menselijk wezen niets anders dan een positronische robot kon zijn.

‘Fysisch gezien ongetwijfeld,’ zei Black. ‘De robot zal vertrekken en terugkomen. Grote ruimte nog aan toe! Niemand zal kunnen zeggen dat we daar niet in geslaagd zijn. Ik heb het allemaal persoonlijk meegemaakt, want ik ben hier gekomen twee weken nadat ik gepromoveerd was in de etherische fysica en afgezien van verlofdagen ben ik er onafgebroken bij geweest. Ik was hier al toen ze het eerste stukje ijzerdraad door de hyperruimte heen en terug naar een baan om Jupiter stuurden. Ik was er ook toen ze hetzelfde deden met witte muizen die jammer genoeg als gehakt terugkwamen.

We hadden daarna zes maanden nodig om een vlakke hyperruimte tot stand te brengen. We moesten vertragingen van tienduizendste seconden opheffen als we materie aan een hyperreis onderwierpen. Vanaf dat moment kwamen de muizen heel terug. Ik weet nog goed hoe we een week lang feest hebben gevierd omdat een van de muizen na zijn terugkomst nog ongeveer tien minuten bleef leven. Nu leven ze net zo lang als wij voor ze zorgen.’

‘Geweldig!’ zei Ronson.

Black keek hem van terzijde aan. ‘Ik zei: fysisch zal het wel lukken. De witte muizen die terugkwamen…’

‘Nou?’

‘… hebben geen geest meer. Zelfs geen heel kleine muizengeestjes. Ze willen niet eten en moeten kunstmatig gevoed worden. Ze willen niet meer paren. Ze willen niet meer lopen. Nee, ze zitten alleen maar. Meer doen ze niet. Op een gegeven moment namen we een chimpansee. Het was afgrijselijk! Hij leek te veel op een mens om dat te kunnen verdragen. Hij kwam terug als een klomp vlees die kruipbewegingen kon maken. Hij kon zijn ogen bewegen, maar meestal zat hij in zijn eigen uitwerpselen te janken. Iemand heeft hem op een dag doodgeschoten en daar waren we allemaal blij om. Luister, beste kerel. Niets dat ooit in de hyperruimte werd geschoten kwam ooit normaal terug.’

‘Mag dit gepubliceerd worden?’

‘Na het experiment misschien. Ze verwachten er erg veel van.’

Een van Blacks mondhoeken trok naar boven.

‘En u niet?’

‘Met een robot als piloot? Nee.’ Bijna automatisch dacht Black terug aan de tijd - enige jaren geleden - dat hij bijna verantwoordelijk was geweest voor het verloren gaan van een robot. Hij dacht aan de Nestor-robots die Hyper Base voorzagen van kennis en alle tekortkomingen van een perfectionist. Wat had het voor zin over robots te praten? Nee, hij had niets van een missionaris in zich!

Ronson verlengde het stilzwijgen door het stuk kauwgom in zijn mond door een nieuw stuk te vervangen. ‘Vertelt u mij nou niet dat u tegen robots bent. Ik heb altijd gehoord dat wetenschapsmensen juist de groep vormen die niet tegen robots zijn,’ zei hij tenslotte.

Black verloor zijn geduld. ‘Dat is waar,’ zei hij, ‘en dat is het hem nou juist. De techniek loopt tegenwoordig weg met robots. Iedere afdeling wil een robot hebben, anders voelt de betrokken ingenieur zich gepasseerd. In plaats van een deurveer nemen ze een robot met een verende arm. Dat is een ernstige zaak!’ siste hij verbeten in Ronsons oor, terwijl hij hem bij de arm greep.

Ronson zag kans zich los te rukken. ‘Hé, luister eens. Ik ben geen robot. Ik ben een mens. Een homo sapiens. U hebt net mijn arm gebroken. Is dat niet het bewijs?’

Nu Black eenmaal begonnen was, zou het meer dan een grapje vergen om hem van zijn à propos af te brengen. ‘Weet je wel hoeveel tijd we aan deze opzet verknoeid hebben? We hebben een volmaakte robot van het meest algemene type gebouwd en hem één bevel gegeven. Let wel: één bevel! Ik hoorde het bevel geven. Ik ken het uit mijn hoofd. Kort en krachtig: “Grijp de stang stevig vast. Trek hem naar je toe. Stevig. Blijf hem vasthouden totdat het instrumentenbord aantoont dat je tweemaal door de hyperruimte bent gegaan.”

En wat gaat er gebeuren? Op het moment van de lancering zal de robot de controlestang stevig beetgrijpen en naar zich toetrekken. Zijn handen zijn verwarmd tot lichaamstemperatuur. Zodra de stang in de juiste stand staat, brengt een bi-metaal schakelaar het contact tot stand en treedt het hyperveld in werking. Het doet er niet toe of er iets met zijn brein gebeurt tijdens zijn eerste reis door de hyperruimte. Het enige dat van hem verlangd wordt is dat hij een microseconde lang die stang vasthoudt. Daarna zal het schip terug zijn en het hyperveld worden uitgeschakeld. Er kan niets verkeerd gaan. Vervolgens zullen we zijn reacties bestuderen en kijken of er iets mis is gegaan.’

Ronson keek hem nietszeggend aan. ‘Lijkt me allemaal nogal te kloppen,’ zei hij.

‘O ja?’ zei Black bitter. ‘En wat zullen we van dat robotbrein te weten komen? Zijn brein is positronisch. Het onze bestaat uit cellen. Het zijne is van metaal. Het onze van eiwitten. Ze zijn niet met elkaar te vergelijken. En wat zullen ze doen? Aan de hand van hetgeen ze te weten zullen komen, of menen te weten te zullen komen, zullen ze mensen de hyperruimte in sturen! Arme stakkers! Luister, het is niet alleen een kwestie van sterven. Nee, het gaat om het feit dat je zonder geest terugkomt. Als je de chimpansee had gezien, zou je begrijpen wat ik bedoel. De dood is simpel en definitief. Dat andere is…’

‘Hebt u hier met iemand over gesproken?’ vroeg de verslaggever.

‘Ja. En ze zeiden precies hetzelfde als jij. Ze zeiden dat ik tegen robots was en daarmee was de kous af… Kijk maar eens naar Susan Calvin. Je kunt er zeker van zijn dat zij niet tegen robots is. Zij is helemaal van de Aarde gekomen om bij het experiment aanwezig te zijn. Als er een man in de stuurstoel had gezeten, zou ze zich die moeite niet getroost hebben. Ach, maar wat heeft het allemaal voor zin!’

‘Luister,’ zei Ronson, ‘daar houdt alles niet mee op. Er is nog meer.’

‘Meer wat?’

‘Meer problemen. U hebt alles verteld over die robot. Maar waarom hebben ze plotseling al die veiligheidsmaatregelen genomen?’

‘Hoezo?’

‘Kom nou! Plotseling mag ik geen berichten meer versturen. Plotseling mag er geen enkel ruimteschip meer in dit gebied komen. Wat is er aan de hand? Het publiek is al op de hoogte van de hyperruimte. Waarom al die geheimhouding?’

Black was nog steeds boos; boos op de robots, boos op Susan Calvin, boos over het feit dat hij in het verleden die kleine robot verloren had laten gaan. Nou, die irritante verslaggever zou aan zijn trekken komen! Laten we eens bekijken hoe hij erop reageert, zei hij tot zichzelf. ‘Wil je het echt weten?’ vroeg hij.

‘Nou reken maar!’

‘Goed dan. Tot dusver hebben we alleen maar een hyperruimte geactiveerd voor voorwerpen die één miljoen maal kleiner waren dan dit ruimteschip. Dat betekent dat de hyperruimte die zeer binnenkort geactiveerd zal worden een miljoen maal sterker is dan alles waar we tot dusver mee gewerkt hebben. We weten niet zeker wat daar de gevolgen van zullen zijn.’

‘Wat bedoelt u?’

‘Theoretisch zal het ruimteschip keurig in de buurt van Sirius terechtkomen en netjes worden teruggehaald, maar hoeveel ruimte zal er om de Parsec worden meegevoerd? Moeilijk te voorspellen. We weten veel te weinig van de hyperruimte af. Misschien neemt het ruimteschip de kleine asteroïde waarop het staat wel met zich mee en als wij ook maar de kleinste misrekening hebben gemaakt, is het niet onmogelijk dat we hem nooit meer hier naartoe zullen kunnen halen. Bovendien is het helemaal niet uitgesloten dat er nog meer ruimte dan de kleine asteroïde wordt meegevoerd.’

‘Hoeveel méér?’ vroeg Ronson.

‘Dat weten we niet. Het gaat hier om een statistische onzekerheidsfactor. Daarom mogen er geen schepen in de buurt komen. Daarom houden we de zaak geheim tot het experiment veilig is voltooid.’

Ronson slikte hoorbaar. ‘Stel je voor dat het zich uitstrekt tot Hyper Base!’

‘Die kans bestaat inderdaad,’ zei Black kalm. ‘Het is een kleine kans, want anders zou Schloss hier niet zijn, dat verzeker ik je. Maar de kans bestaat - mathematisch gezien.’

De verslaggever wierp een blik op zijn horloge. ‘Wanneer gebeurt het?’ vroeg hij.

‘Over ongeveer vijf minuten. Je bent zenuwachtig, hè?’

‘Nee,’ zei Ronson, maar hij ging zitten en stelde geen vragen meer.

Black boog zich over de balustrade. De laatste minuten ebden nu snel weg.

De robot had zich bewogen! Er voltrok zich een massale, voorwaarts gerichte beweging toen dat gebeurde en de lichten werden gedoofd om het tafereel beneden duidelijker zichtbaar te maken. Maar het was pas de eerste beweging geweest. De handen van de robot bewogen zich naar de stang.

Black wachtte op het beslissende ogenblik waarop de robot de stang naar zich toe zou trekken. Alle mogelijkheden verschenen gelijktijdig voor zijn geestesoog. Er zou een korte schittering optreden die het vertrek en de terugkeer door de hyperruimte zou aangeven. Hoewel het tijdsverschil bijzonder klein zou zijn, zouden het ogenblik van terugkeer en het ogenblik van vertrek toch niet volkomen samenvallen. Vandaar de flits. Die flits was er altijd.

Daarna zou misschien blijken dat de toestellen die het veld voor het enorme ruimteschip moesten effenen niet goed hadden gewerkt. Misschien zou de robot teruggebracht zijn tot een hoop afval. Het schip misschien ook wel.

Als daarentegen hun berekeningen niet helemaal juist waren geweest, zou het ruimteschip misschien nooit terugkeren. In het ergste geval zou Hyper Base worden meegevoerd en nooit terugkomen. Aan de andere kant was het mogelijk dat alles goed zou gaan. Na de flits zou het schip dan weer ongeschonden op zijn plaats staan en de robot zou met een onbeschadigd brein uit de stuurstoel klimmen en het teken geven dat de eerste reis van een door mensen gemaakt object buiten de aantrekkingskracht van de zon een succes was geweest.

De laatste minuut werd afgeteld.

De laatste seconde brak aan. De robot greep de stang en trok hem stevig naar zich toe.

Niets!

Geen flits. Niets!

De Parsec had de normale ruimte niet verlaten.

Generaal-majoor Kallner zette zijn pet af, veegde het zweet van zijn voorhoofd en onthulde daarmee een kaal hoofd dat hem tien jaar ouder zou hebben doen lijken als zijn gelaatsuitdrukking dat al niet gedaan had. Er was intussen al een uur verstreken na de mislukte lancering van de Parsec, maar er was nog niets gedaan.

‘Ik begrijp het niet. Ik begrijp het niet. Hoe kan dat nou?’

Dr. Mayer Schloss, als veertiger de ‘grand old man’ van de hyperruimtemathematica, zei moedeloos: ‘Ik kan u ervan verzekeren dat het theoretische uitgangspunt juist was. Het kan alleen een technische fout aan boord van het ruimteschip zijn.’ Hij had dit zeker al twintig maal gezegd.

‘Ik dacht dat alles getest was.’ Ook dat was al gezegd.

‘Dat is ook zo, meneer, maar toch…’

Ze zaten elkaar aan te staren in Kallners kantoor dat nu voor de rest van het personeel verboden terrein was. Schloss noch Kallner durfden de derde aanwezige aan te kijken.

Op Susan Calvins gezicht met haar dunne lippen en bleke wangen was geen enkele uitdrukking te bespeuren. ‘Troost u met de gedachte dat het zeer te betwijfelen valt dat het experiment iets van enige waarde opgeleverd zou hebben,’ zei ze koel.

‘Het is nu niet de tijd om oude koeien uit de sloot te halen,’ kreunde Schloss.

‘Dat doe ik niet. United States Robot & Mechanical Men, Corporation levert robots op bestelling aan iedere legale klant en voor ieder legaal doel, maar wij deelden u mee dat wij u niet konden garanderen dat wij in staat zouden zijn conclusies te trekken omtrent hetgeen er zou gebeuren met het menselijk brein aan de hand van feiten die zouden worden verkregen omtrent het positronisch brein. Op dit punt kwam er een eind aan onze verantwoordelijkheid.’

‘Grote ruimte nog aan toe,’ zei generaal Kallner, ‘laten we het daar nu niet over hebben!’

‘Wat konden we anders doen?’ mompelde Schloss. ‘Totdat we weten wat er met de geest gebeurt in de hyperruimte, kunnen we geen vorderingen maken. Een robot is tenslotte in staat tot een mathematische analyse. Het is een eerste stap en tot we proberen Hij staarde woest om zich heen. ‘Verdomme nog an toe… Het gaat helemaal niet om uw robot, dr. Calvin. We maken ons helemaal geen zorgen over hem of over zijn positronische brein…’ Zijn stem sloeg zowat over van ergernis.

De robopsychologe maande hem tot stilte. ‘Geen hysterie, beste man. Ik heb in mijn leven een groot aantal kritieke situaties meegemaakt en daarvan is er nooit een opgelost door hysterische uitvallen. Ik wil alleen antwoord op een paar vragen hebben.’

De dikke lippen van Schloss trilden en zijn diepliggende ogen leken in hun kassen te verdwijnen. ‘Hebt u een opleiding als etherisch ingenieur gehad?’ vroeg hij schor.

‘Dat doet hier niets ter zake. Ik sta aan het hoofd van de robopsychologische afdeling van de US Robot & Mechanical Men, Corporation. De robot die daar in de stuurstoel van de Parsec zit, is een van onze positronische robots. Zoals al onze robots wordt hij niet verkocht, alleen verhuurd. Ik heb recht op informatie over experimenten waarbij onze robots zijn betrokken.’

‘Praat met haar, Schloss,’ blafte generaal Kallner. ‘Ze is… ze is oké.’

Dr. Calvin richtte haar lichte ogen op de generaal die ook aanwezig was geweest tijdens het verloren gaan van de kleine robot en die daardoor waarschijnlijk had geleerd dat men haar niet moest onderschatten. (Schloss was toen met ziekteverlof geweest.)

‘Dank u, generaal,’ zei ze.

Schloss keek hulpeloos van de een naar de ander. ‘Wat wilt u dan weten?’ mompelde hij.

‘Mijn eerste vraag luidt: Als de robot geen probleem vormt, wat is dan wel uw probleem?’

‘Maar dat ligt toch voor de hand. Het ruimteschip heeft zich niet van zijn plaats bewogen. U bent toch niet blind? Dat hebt u toch ook wel gezien.’

‘Uiteraard. Maar wat ik niet begrijp is uw paniek over een zuiver mechanische kwestie. Dergelijke mislukkingen komen toch zeker wel meer voor?’

‘Het gaat om de kosten,’ mompelde de generaal. ‘Dat ruimteschip was verdomd duur. De subsidies van de Wereldraad…"

‘Maar het ruimteschip is er toch nog. Na een grondige inspectie zou de zaak toch verholpen kunnen worden. Zo verschrikkelijk moeilijk lijkt me dat niet.’

Schloss had zichzelf weten te vermannen. Hij had de uitdrukking van een man die zijn ziel met beide handen stevig heeft vastgegrepen en hard heen en weer heeft geschud. Er klonk nu zelfs iets van geduld in zijn stem. ‘Dr. Calvin, als ik spreek over een mechanische fout, dan bedoel ik zoiets als een verbinding die is geblokkeerd door een stofje of een spatje olie, of een transistor die tijdelijk is uitgeschakeld door plaatselijke verhitting. Er zijn tientallen, duizenden mogelijkheden en ieder van die oorzaken is mogelijk van zeer tijdelijke aard.’

‘U bedoelt dat de Parsec alsnog ieder ogenblik heen en weer door de hyperruimte kan flitsen.’

‘Precies. Begrijpt u nu wat ik bedoel?’

‘Niet helemaal. Is dat niet wat u juist wilt?’

Schloss maakte een gebaar alsof hij op het punt stond een vuist vol haar uit zijn hoofd te trekken. ‘U bent geen etherisch ingenieur,’ zei hij.

‘Is dat voor u een reden om niet verder te praten?’

‘Het schip was ingesteld om vanuit een vastgesteld punt de sprong te wagen naar een ander vastgesteld punt in de ruimte en daarna naar het eerstgenoemde punt terug te keren, rekening houdend met de beweging van het zonnestelsel. In het uur dat intussen is verstreken, neemt het zonnestelsel nu een andere plaats in ten opzichte van zijn eigen zwaartepunt. De oorspronkelijke parameters waarop het hyperveld was ingesteld, zijn nu niet meer toe te passen. De gewone wetten van de voortbeweging gelden niet voor de hyperruimte en het zou ons een week kosten om nieuwe parameters te berekenen.’

‘U bedoelt dat wanneer het schip nu in beweging zou komen, het zou terugkeren naar een punt waarvan de plaats niet te voorspellen is?’

‘Niet te voorspellen is?’ Schloss glimlachte smalend. ‘Zo zou je het kunnen uitdrukken. De Parsec kan net zo goed in het Andromedastelsel terechtkomen als in het middelpunt van de Zon. In ieder geval is het zo goed als zeker dat we het nooit meer terug zouden zien.’

Susan Calvin knikte. ‘De situatie is dus zo dat wanneer het schip zou verdwijnen - wat ieder moment kan gebeuren - er enkele miljarden dollars van het geld van de belastingbetaler voor eeuwig zouden verdwijnen - verknoeid zouden worden, zullen ze zeggen!’

Als iemand een scherpe naald in zijn achterste had gestoken, zou generaal Kallner niet anders gereageerd hebben.

‘Daarom zal het hypermechanisme van het ruimteschip moeten worden uitgeschakeld en wel zo snel mogelijk. Er zal iets moeten worden losgetrokken, losgemaakt of uitgedraaid.’ Ze sprak half en half tot zichzelf.

‘Zo eenvoudig is het niet,’ zei Schloss. ‘U bent geen etherisch ingenieur en daarom kan ik het u niet in details uitleggen, maar het is zoiets als het doorknippen van een hoogspanningsdraad met een tuinschaar. Het zou catastrofaal kunnen zijn. Nee, het zou catastrofaal zijn!’

‘Bedoelt u dat iedere poging om het mechanisme uit te schakelen tot gevolg zou hebben dat het ruimteschip in de hyperruimte geslingerd zou worden?’

‘Een willekeurige poging zou dat waarschijnlijk veroorzaken. Hyperkrachten worden niet beperkt door de snelheid van het licht. Waarschijnlijk zijn ze aan geen enkele beperking onderhevig en dat maakt de zaak zo moeilijk. De enige oplossing is het vinden van de oorzaak om vandaar uit de manier te vinden waarop het mechanisme kan worden uitgeschakeld.’

‘En hoe denkt u dat te kunnen doen, dr. Schloss?’

‘De enige oplossing, dunkt mij, is een van onze Nestor-robots…’

‘Onzin!’ viel Susan Calvin hem in de rede.

‘De Nestors zijn op de hoogte van de problemen van etherische krachten,’ zei Schloss ijzig. ‘Zij zullen een ideale…’

‘Uitgesloten! Zonder mijn toestemming kunt u geen gebruik maken van onze positronische robots. Die toestemming hebt u niet en u zult hem niet krijgen ook!’

‘En wat is het alternatief?’

‘U moet er een van uw ingenieurs naar toe sturen.’

Schloss schudde heftig met het hoofd. ‘Dat is onmogelijk. Daarvoor is het risico te groot. Als we én het schip én een man verliezen…’

‘Desondanks verbied ik u een Nestor of welke andere robot dan ook te gebruiken.’

‘Ik zal mij met de Aarde in verbinding stellen. Dit hele probleem moet op hoger niveau besproken worden,’ zei de generaal.

‘Dat zou ik nog niet doen, generaal. Het zou u overleveren aan de genade van de regering zonder dat u met een voorstel van uw kant zou komen. Ik ben ervan overtuigd dat dat niet zo goed voor u zou aflopen.’

‘Maar wat moeten we dan doen?’ De generaal was weer met zijn zakdoek in de weer.

‘Een man sturen. Een andere oplossing is niet mogelijk.’

Schloss zag lijkbleek. ‘Gemakkelijk genoeg gezegd. Maar wie?’

‘Daar heb ik over nagedacht. Wat denkt u van die jongeman die ik tijdens mijn laatste bezoek aan Hyper Base heb ontmoet - Black heette hij geloof ik.’

‘Dr. Gerald Black?’

‘Ja, ik meen van wel.’

‘Goed. Ik stel voor dat wij hem over een kwartier of zo hier laten komen. Intussen kan ik dan even zijn staat van dienst nakijken.’

Zij had ongemerkt het heft in handen genomen en Kallner noch Schloss voelde er iets voor haar die positie te betwisten.

Black had Susan Calvin alleen maar vanuit de verte gezien en geen moeite gedaan om de afstand te verkleinen. Nu hij bij haar was geroepen, keek hij haar met nauwelijks verholen tegenzin aan en schonk weinig of geen aandacht aan generaal Kallner en Schloss die achter haar stonden. Hij herinnerde zich de laatste keer dat hij tegenover haar stond. Hij was toen op het matje geroepen vanwege de verloren gegane robot.

Dr. Susan Calvin fixeerde hem met haar koele, grijze ogen. ‘Ik neem aan dat u op de hoogte bent van de situatie, dr. Black?’

‘Inderdaad,’ antwoordde Black.

‘Er moet iets gedaan worden. Het schip is te kostbaar om verloren te laten gaan. Bovendien zou een slechte pers het einde van het experiment betekenen.’

‘Daar heb ik ook aan gedacht.’ Black knikte.

‘Ik hoop dat u hebt begrepen dat het nodig is dat iemand zich aan boord van de Parsec begeeft om uit te vinden wat er aan de hand is en om het schip daarna te… te deactiveren.’

Er volgde een korte stilte. ‘Welke idioot zou dat willen doen?’ zei Black tenslotte schor.

Kallner trok zijn wenkbrauwen op en keek Schloss aan. Schloss beet op zijn lip en staarde voor zich uit.

‘De kans bestaat inderdaad dat het hyperveld per ongeluk in werking wordt gesteld, waardoor het schip onbereikbaar zal worden. Van de andere kant is het ook mogelijk dat het ergens in het zonnestelsel zal belanden. Als dit laatste het geval is, zullen er kosten noch moeite worden gespaard om man en schip te bergen.’

‘De idioot en het schip, bedoelt u.’

Dr. Susan Calvin ging daar niet op in. ‘Ik heb om generaal Kallners toestemming verzocht u deze taak te mogen opdragen. U bent degene die het zal doen.’

‘Luister dame. Ik stel mijzelf niet beschikbaar!’ klonk het kort.

‘Er bevinden zich op Hyperbasis nog geen twaalf mannen die voldoende kennis bezitten om ook maar enige kans te hebben deze zaak met succes te beëindigen. Van degenen die die kennis wel bezitten, heb ik u uitgekozen op grond van onze eerdere ontmoeting. Het begrip dat u voor deze zaak hebt…’

‘Luister. Ik stel mij niet beschikbaar!’

‘U hebt geen keus. Wilt u uw verantwoordelijkheid ontlopen?’

‘Mijn verantwoordelijkheid? Wie zegt dat het mijn verantwoordelijkheid is?’

‘U bent er het meest geschikt voor.’

‘Weet u wat het risico is?’

‘Ik geloof van wel,’ zei Susan Calvin.

‘Nee, dat weet u niet. U hebt die chimpansee nooit gezien! Luister, toen ik het had over "de idioot en het schip", deed ik dat niet zo maar. Nee, het was een feit. Ik zou mijn leven willen inzetten als het nodig was. Niet dat ik dat prettig zou vinden, maar ik zou het er op wagen. Maar het risico nemen om te worden gereduceerd tot een idioot, om veroordeeld te worden tot levenslange imbeciliteit is iets dat ik er niet voor over heb.’

Susan Calvin keek aandachtig naar het transpirerende gezicht van de jonge ingenieur.

‘Stuur dan een van je robots, een van die NS-2 modellen,’ schreeuwde Black.

In de ogen van de psychologe verscheen een ijskoude glans. ‘Dat heeft dr. Schloss al voorgesteld, maar de NS-robots zijn door ons aan jullie verhuurd, niet verkocht. Ze kosten per stuk miljoenen dollars. Ik vertegenwoordig de maatschappij en ik heb besloten dat ze té duur zijn om in een zaak als deze te worden ingezet.’

Black hief zijn handen op en balde zijn vuisten voor zijn borst alsof hij ze met geweld in bedwang wilde houden. ‘U bedoelt dat… dat u mij stuurt omdat u mij beter kunt missen dan een robot!’

‘Daar komt het ongeveer op neer.’

‘Dr. Calvin, u kunt wat mij betreft naar de hel lopen!’

‘Luister, dr. Black, generaal Kallner hier zal bevestigen dat het hier om een bevel gaat. Als ik het goed begrijp staat u hier onder militair bevel en als u een bevel niet gehoorzaamt, zult u voor de krijgsraad moeten verschijnen. In een geval als dit betekent dat dat men u naar een gevangenis op Mercurius zal sturen. Over de hel gesproken! Als u, van de andere kant, het bevel opvolgt zou dat wel eens bijzonder belangrijk voor uw carrière kunnen zijn.’

Black staarde haar woest en met bloeddoorlopen ogen aan.

‘Geef deze man vijf minuten om zich te beraden, generaal Kallner, en zorg dan dat hij over een schip kan beschikken,’ zei Susan Calvin. Twee bewakers leidden Black de kamer uit.

Gerald Black had het ijskoud en zijn ledematen bewogen alsof ze niet bij hem hoorden. Het was alsof hij zichzelf als van een veilige afstand observeerde.

Hij kon het nog steeds niet helemaal geloven. Hij had plotseling het hoofd gebogen en gezegd dat hij zou gaan. Waarom in vredesnaam?

Hij had zichzelf nooit als het type van de held beschouwd. Maar waarom dan? Misschien ten dele door het dreigement van de gevangenis op Mercurius; misschien ook wel omdat hij geen lafaard wilde zijn in de ogen van hen die hem kenden - de dieper liggende soort lafheid die achter de meeste vormen van dapperheid steekt. Nee, misschien was het wel iets anders.

Ronson van Interplanetary Press had Black, toen hij op weg was naar het schip dat hem naar de Parsec zou brengen, aan zijn arm getrokken.

‘Wat wil je?’ had Black gevraagd.

‘Luister,’ had Ronson gestameld. ‘Als je terugkomt wil ik een exclusief interview van je. Ik zal je elk bedrag betalen dat je maar vraagt… ik…’

Black gaf hem een duw, zodat hij tegen de grond sloeg en liep door.

Het schip had twee man aan boord. Ze zeiden geen woord en hun blikken gleden over, onder en langs hem heen. Black vond het best. Ze zaten net zo in hun rats als hij en ze stuurden het schip naar de Parsec zoals een kater zijn eerste hond benadert. Hij zou het wel alleen opknappen.

Er was een gezicht dat steeds voor zijn geest bleef zweven: het onbewogen gezicht van Susan Calvin toen hij aan boord was gegaan.

Hij staarde in de duisternis. Hyper Base was al verzwolgen door de ruimte…

Susan Calvin! Dr. Susan Calvin! Robopsychologe Susan Calvin! De robot die zich uitgaf voor een vrouw!

Wat zouden haar Drie Wetten zijn, vroeg hij zich af. Eerste Wet: Gij zult uw robot beschermen, met hart en ziel. Tweede Wet: Gij zult de belangen van US Robot & Mechanical Men, Corporation beschermen voor zover dit niet indruist tegen de Eerste Wet. Derde Wet: Gij zult eventueel belangstelling opbrengen voor een mens mits dit niet indruist tegen de Eerste en Tweede Wet.

Zou ze ooit jong zijn geweest? vroeg hij zich ziedend van woede af. Zou ze ooit echt gevoel hebben kunnen opbrengen? Grote ruimte nog aan toe! Kon hij maar iets doen. Kon hij die uitdrukking van ijskoude onverschilligheid maar van haar gezicht krijgen.

Ja, dat zou hij! Bij de sterren, dat zou hij. Als hij hier doorheen kwam zonder tot een debiel gereduceerd te zijn, dan zou hij haar wel krijgen, met haar fabriek en die hele smerige troep robots erbij! Het was eerder deze gedachte dan de angst voor de gevangenis of het verlies van prestige die hem voortdreef. Het was deze gedachte die hem alle vrees deed verliezen. Bijna.

Een van de piloten mompelde iets tegen hem zonder hem aan te kijken. ‘U kunt er hier uit. We zijn er nu ongeveer een halve kilometer boven.’

‘En jullie?’ vroeg Black verbitterd.

‘Strikte bevelen om het niet te doen. De trillingen veroorzaakt door de landing…’

‘En de trillingen veroorzaakt door mijn landing dan?’

‘Ik heb mijn orders,’ zei de piloot.

Black zweeg, maar klom in zijn ruimtepak. Hij wachtte tot de binnenste sluis openging. Een gereedschapstas werd stevig aan het metaal van het ruimtepak om zijn rechterdij gelast. Op het moment dat hij in de sluis stapte begonnen de koptelefoons te ratelen. ‘Veel geluk, doctor.’

Het duurde even voordat hij zich realiseerde dat de boodschap afkomstig was van de twee mannen. Ze hadden hun haast om weg te komen even opzijgezet om hem dat mee te delen. Dat was tenminste nog iets!

‘Dank je wel,’ antwoordde Black stuntelig, half wrevelig.

Even later tuimelde hij door de ruimte. Hij zag de Parsec tussen zijn benen door en als hij op het juiste moment wachtte kon hij de condensbaan van de laterale straalmotoren zien van het ruimteschip dat hem hier naartoe had gebracht. Hij was alleen in de ruimte!

Zou hij er iets van merken als er wat misging? dacht hij. Zou hij zijn bewustzijn voelen wegebben; het licht van zijn verstand en zijn denken voelen uitdoven?

Of zou het snel gebeuren als de flits van een mes?

In beide gevallen…

Zou iemand zich ooit zo alleen hebben gevoeld?

De herinnering aan de chimpansee, sidderend van onvoorstelbare angst, met lege ogen voor zich uit starend, lag nog vers in zijn geheugen…

De asteroïde lag nu een meter of zeven onder hem. Hij gleed volkomen gelijkmatig door de ruimte. Behalve wat was meegevoerd door menselijke wezens had eonenlang geen korreltje zand het oppervlak beroerd. Op de volslagen verlatenheid van ‘Het’ had een klein gruiskorreltje, een spatje vuil in de olie waarin een of ander onderdeel was gebaad, het lanceren van de Parsec verhinderd. Misschien was er maar een kleine trilling nodig, een kleine tremor veroorzaakt door het botsen van massa tegen massa, om dat deeltje te bevrijden, in zijn juiste baan te brengen en dan… dan zou het hyperveld geactiveerd worden en zich openen als een onvoorstelbare, opbloeiende roos.

Zijn lichaam zou nu contact met ‘Het’ maken. Hij trok zijn knieën op om een ‘zachte’ landing te maken. Hij wilde de asteroïde niet aanraken. De gedachte eraan bezorgde hem kippenvel. ‘Het’ kwam nu dichter en dichter bij.

NU!

Er gebeurde niets!

Black ervoer alleen de blijvende aanraking met de asteroïde en het griezelige gevoel van de langzaam toenemende druk die het gevolg was van een massa van tweehonderddertig pond (hijzelf plus zijn ruimtepak), volledig inert maar zonder gewicht van enige betekenis.

Black opende langzaam zijn ogen en keek naar de sterren. De zon was een gloeiende knikker waarvan de schittering werd gedimd door het polariserende effect van zijn helm. De sterren waren gedimd, maar ze stonden gerangschikt volgens het bekende patroon. Hij bevond zich nog steeds in het zonnestelsel. Hij kon nu zelfs Hyper Base zien: een vage, kleine sikkel.

De stem die plotseling in zijn oren klonk deed hem verstijven. Het was Schloss. ‘We hebben u in het vizier, dr. Black. U bent niet alleen!’

Onder andere omstandigheden zou Black hierom hebben moeten lachen, nu zei hij alleen maar: ‘Laat me met rust. U leidt me alleen maar af!’

Er volgde een korte pauze. ‘Als u af en toe rapport uitbrengt, zal dat misschien de spanning verminderen,’ vervolgde Schloss quasi opgewekt.

‘Als ik terugkom zal ik alles rapporteren. Niet eerder.’ Hij zei het verbitterd; en verbitterd bewogen zijn met metaal beklede vingers zich over het toetsenbord op zijn borst en verbraken de communicatie. Ze konden praten tot ze een ons zouden wegen. Hij had zijn eigen plannen. Als hij hier ooit normaal uit kwam, zou het zijn beurt zijn! Uiterst voorzichtig kwam hij overeind. Hij zwaaide een beetje heen en weer toen onwillekeurige spierbewegingen, die het gevolg waren van de bijna totaal ontbrekende zwaartekracht en de corrigerende acties van zijn evenwichtsorganen, hem nu eens deze en dan weer de andere kant optrokken. Op Hyper Base was een pseudo-zwaartekrachtsveld om de bewoners op de grond te houden.

De zon was achter een steile rots verdwenen en de sterren wentelden rond in overeenstemming met de omwenteling van de asteroïde die één uur bedroeg.

Vanaf het punt waar hij zich bevond kon hij de Parsec zien.

Langzaam, bijna op zijn tenen, liep hij er naar toe. (Trillingen! Vooral geen trillingen veroorzaken!)

Voordat hij het besefte was hij bij het schip.

Hij bevond zich voor de eerste handgrepen die naar de eerste sluis leidden, en bleef staan.

Het ruimteschip zag er volkomen normaal uit. Zo leek het althans, maar hij zag de ring van zwarte knoppen op een derde van de hoogte en de tweede ring op twee derde van de totale hoogte. Misschien stonden ze op het punt om de polen te worden van het hyperveld.

Een belachelijk verlangen om zijn hand uit te steken en ze te strelen kwam in hem op. Het was een van die irrationele impulsen, zoiets als de gedachte: Als ik eens sprong, als je je bovenop een hoog gebouw bevond.

Black haalde diep adem en voelde hoe het zweet hem uitbrak toen hij de vingers van zijn handen spreidde en op de wand van het schip legde.

Niets!

Hij pakte de onderste handgreep beet en hees zichzelf voorzichtig naar boven. Had hij maar even veel ervaring als de constructeurs die zonder zwaartekracht moesten werken! Je moest net genoeg druk uitoefenen om de toestand van inertie op te heffen en je vervolgens stilhouden. Een halve seconde te lang en je botste tegen de wand aan.

Hij klom langzaam naar boven, hand over hand, en met zijn heupen zwaaiend als hij met zijn armen naar boven reikte.

Na een tiental handgrepen aarzelden zijn vingers boven het contact dat de buitenste sluis zou openen.

Dit zou de eerste maal zijn dat hij van de energie van het ruimteschip gebruik zou maken. Hij dacht aan het bedradingsschema en aan de energiedistributie. Als hij het contact zou indrukken zou er energie onttrokken worden aan de microbatterij en zou het massieve blok metaal dat de buitensluis vormde worden opengetrokken.

Nou?

Ach, wat had het allemaal voor zin? Zolang hij niet wist wat er mis was, hoe kon hij dan het effect van het energiegebruik voorspellen? Hij zuchtte en drukte het contact in.

Zachtjes, volkomen geruisloos schoof er een segment van het ruimteschip open. Black wierp een laatste blik op de bevriende sterrenstelsels (zij waren niet veranderd) en stapte door de zwak verlichte opening. Ook hier bleef hij even staan en dacht na. Als de binnensluis werd geopend zou de luchtdruk in het schip iets omlaaggaan en het zou enkele seconden duren voordat de apparatuur het verschil zou hebben opgeheven.

Nou?

De achterste Bosch-plaat was gevoelig voor druk, om maar iets te noemen. Maar hopelijk niet zó gevoelig…

Hij zuchtte opnieuw en raakte het contact aan. De binnensluis ging open. Black stapte de stuurcabine van de Parsec binnen. Vreemd genoeg was het eerste dat hij zag het visioscherm. Het stond aan en was bezaaid met sterren. Hij dwong zichzelf ernaar te kijken.

Niets!

Hij zag Cassiopeia. De sterrenstelsels zagen er normaal uit en hij was in de Parsec. Hij had het gevoel dat het ergste voorbij was en dat gaf hem wat meer zelfvertrouwen.

Er heerste een soort bovennatuurlijke stilte in en om de Parsec. Black was tijdens zijn leven in heel wat schepen geweest, maar dan waren er altijd tekenen van leven geweest; al was het maar het geschuifel van voetstappen in een kajuit of een dekjongen die neuriede. Hier scheen zelfs het geluid van zijn eigen hart verstild.

De robot in de stuurstoel zat met zijn rug naar hem toegekeerd.

Niets wees erop dat hij er zich bewust van was dat iemand het schip had betreden.

Black ontblootte zijn tanden en snauwde: ‘Laat die stang los! Sta op!’

Zijn stem klonk als het gerommel van de donder.

De luchttrillingen die hij had veroorzaakt! Maar de sterren op het visioscherm bleven onveranderd.

De robot bewoog zich natuurlijk niet. Hij was niet in staat om gevoelens te registreren. Hij kon zelfs niet reageren volgens de Eerste Wet. Hij scheen bevroren in het oneindige midden dat de eerste stap tot een onmiddellijke handeling had moeten zijn.

Hij herinnerde zich de bevelen die hem gegeven waren. Deze bevelen konden op geen enkele wijze worden misverstaan: ‘Grijp de stang stevig vast. Trek hem stevig naar je toe. Stevig! Blijf hem vasthouden totdat het instrumentenbord aantoont dat je tweemaal door de hyperruimte bent geweest.’

Hij was zelfs niet éénmaal door de hyperruimte geweest!

Voorzichtig bewoog hij zich in de richting van de robot. Hij zat met de stang stevig tussen zijn knieën geklemd. Dat betekende dat de trekker zich bijna op zijn plaats bevond. De temperatuur van zijn metalen handen zou zijn vingers dan door middel van het thermocouplaire principe net voldoende doen krommen om contact te maken. Black wierp automatisch een blik op de thermometer op het instrumentenbord. De temperatuur was 37 graden, precies wat hij moest zijn.

Mooie boel! Ik ben alleen met dat ding en ik kan niets doen, dacht hij.

Het liefst zou hij het ding met een koevoet te lijf zijn gegaan. De gedachte schonk hem voldoening. Hij zag de blik van afgrijzen op het gezicht van Susan Calvin voor zich (als er ooit iets van afgrijzen op dat ijzige gezicht zou verschijnen, dan was dat het!). Als alle positronische robots was ook deze gefabriceerd door en het eigendom van US Robot.

Na zich even verkwikt te hebben met deze imaginaire wraakoefening, vermande hij zich en keek om zich heen.

Tenslotte had hij tot dusver nog niets bereikt.

Langzaam ontdeed hij zich van zijn ruimtepak en legde het voorzichtig op het rek. Behoedzaam liep hij van de ene ruimte naar de andere, bestudeerde het oppervlak van de grote hyperatoommotor, inspecteerde kabels en verbindingen.

Hij raakte niets aan. Er was een tiental mogelijkheden om het hyperveld te deactiveren. Elke mogelijkheid zou desastreuze gevolgen kunnen hebben, tenzij hij ongeveer wist waar de fout zat en zijn handelingen daarop baseerde.

Toen hij bij het instrumentenbord terug was, begon hij tegen de brede rug van de robot te schreeuwen. ‘Vertel jij me dan wat er aan de hand is!’

Hij voelde een neiging in zich opkomen de machines in het wilde weg onder handen te nemen en er een streep onder te zetten, een neiging die hij met geweld moest onderdrukken. Hij zou de juiste aanpak te weten komen - al kostte het hem een week!

Hij draaide zich langzaam om en dacht na. Ieder onderdeel van het schip was op Hyper Base uitvoerig getest. Het was bijna ondenkbaar dat er iets mis zou gaan. Er was geen ding aan boord dat…

Ach, natuurlijk! De robot! De robot was getest door US Robot.

Wat zei men altijd? Een robot kan het altijd beter!

Het werd als iets vanzelfsprekends aangenomen en was gedeeltelijk het gevolg van de reclamecampagne van deze maatschappij. Zij waren in staat om iets beter te doen dan een mens. Niet ‘even goed als’. Nee, beter.

Terwijl Black daar zo naar de robot stond te kijken en nadacht verscheen er een uitdrukking van verbazing en hoop op zijn gezicht. Hij begon om de robot heen te cirkelen en staarde naar de armen die de stang vasthielden. Ze zouden dat blijven doen tot het schip óf zou ontploffen óf tot en met de energiebron verbruikt zou zijn.

‘Ik durf erom te wedden!’ hijgde hij.

Hij deed een stap opzij en dacht diep na. ‘Dat moet het zijn,’ zei hij. Hij draaide de radio aan die op Hyper Base was ingesteld. ‘Hé Schloss,’ blafte hij in de microfoon.

Schloss gaf prompt antwoord. ‘Grote ruimte nog aan toe, Black…"

‘Laat maar. Geen kletspraatjes alsjeblieft. Ik wil alleen maar weten of jullie kijken.’

‘Natuurlijk. We kijken allemaal. Luister…’

Maar Black zette de radio af, grinnikte naar de televisiecamera en koos een deel van het hyperveldmechanisme uit dat in het beeld lag. Hoeveel mensen er toekeken wist hij niet. Misschien alleen Kallner, Schloss en Susan Calvin. Misschien het voltallige personeel. In ieder geval zou hij ze iets te zien geven dat de moeite waard was.

Het zou schakeldoos A3 worden die zich in een nis in de wand bevond en bedekt was met een glad paneel. Black deed een greep in zijn instrumententas, begon het paneel te verwijderen, richtte daarna zijn aandacht op de schakeldoos, verdrong zijn laatste restje angst en maakte met zijn schroevendraaier op drie plaatsen contact met de wand. Het handvat van de schroevendraaier werd warm van de in en uitstromende energie en het deksel van de schakeldoos liet los.

Black wierp snel een blik op het visioscherm. De sterren waren normaal en hijzelf voelde zich ook normaal. Dat was het laatste beetje aanmoediging dat hij nodig had. Hij tilde zijn voet op en trapte in het uiterst fijne mechanisme. Er klonk glasgerinkel en uit de schakeldoos rolden enkele druppeltjes kwikzilver…

Black hijgde. Hij zette opnieuw de radio aan. ‘Nog altijd daar, Schloss?’

‘Jawel, maar…’

‘Dan meld ik dat het hyperveld aan boord van de Parsec is uitgeschakeld. Kom me maar halen.’

Gerald Black voelde zich evenmin een held als op het moment dat hij was vertrokken, maar het bleek dat de anderen er anders over dachten. De mannen die hem naar de Parsec hadden gebracht kwamen hem nu ook afhalen. Ditmaal landden ze. Toen ze bij hem waren klopten ze hem op zijn schouder.

Op Hyper Base stond een menigte personeel hem op te wachten. Black werd toegejuicht. Hij wuifde en grinnikte zoals te doen gebruikelijk is, maar voelde innerlijk niets van triomf. Nee, dat bewaarde hij voor later. Als hij met Susan Calvin geconfronteerd werd.

Voordat hij van boord ging bleef hij even staan en keek of hij haar ergens zag, maar ze was er niet. Kallner was er - geheel en al de oude en met een eigenwijze uitdrukking van goedkeuring op zijn gezicht.

Mayer Schloss grinnikte zenuwachtig en Ronson van Interplanetary Press wuifde hem opgewonden toe. Susan Calvin was nergens te bekennen.

Hij wuifde Kallner en Schloss opzij. ‘Ik ga me eerst wassen en wat eten,’ zei hij.

Hij wist dat hij zich - althans voorlopig - het een en ander zou kunnen permitteren.

De veiligheidspolitie maakte ruimte vrij om hem door te laten. Hij nam een douche en at in afzondering - een afzondering die hij zichzelf had opgelegd. Daarna belde hij Ronson van Interplanetary Press en wisselde enkele woorden met hem. Het was allemaal veel beter gegaan dan hij verwacht had.

Tenslotte belde hij het kantoor van de generaal en beval dat er een conferentie zou moeten worden gehouden. Ja, ‘beval’, want daar kwam het op neer. Generaal Kallner had bijna ‘Jawel, meneer’ gezegd.

Ze waren weer bij elkaar: Gerald Black, Kallner, Schloss - ja, ook Susan Calvin. Maar ditmaal was het Black die de lakens uitdeelde. Hoewel de robopsychologe even onbewogen als altijd leek, scheen ze de situatie te aanvaarden.

Dr. Schloss beet op zijn nagels. ‘We zijn u allemaal dankbaar voor uw succes en de door u betoonde moed,’ zei hij voorzichtig en na even geaarzeld te hebben vervolgde hij: ‘Maar het kapottrappen van die schakeldoos was niet verstandig.’

‘Dat was het wel,’ zei Black. ‘Weet u, ik wist (dat was klap nummer één) toen al wat er aan de hand was.’

Schloss kwam overeind. ‘O ja, bent u daar zeker van?’

‘Gaat u er zelf maar heen. Het is er nu veilig. Ik zal u wel zeggen wat u er moet zoeken.’

Schloss ging langzaam weer zitten. Generaal Kallner was enthousiast.

‘Dat is goed nieuws,’ zei hij.

‘Inderdaad,’ zei Black. Hij richtte zijn blik op Susan Calvin. Zij zweeg.

Black genoot van zijn gevoel van macht. Hij deelde nu klap nummer twee uit. ‘Het was de robot. Hoort u dat, dr. Calvin?’

Susan Calvin nam voor het eerst het woord. ‘Ja, ik hoor het. Om u de waarheid te zeggen had ik al aan die mogelijkheid gedacht. Het was het enige aan boord dat niet op Hyper Base was getest.’

Black voelde zich even uit het veld geslagen. ‘Daar hebt u het helemaal niet over gehad,’ zei hij.

‘Ik ben geen expert op dat gebied van de etherica - zoals dr. Schloss een paar maal heeft gemeend te moeten opmerken,’ antwoordde ze. ‘Het was niet meer dan een vermoeden en ik wilde u niet bevooroordelen.’

‘Goed,’ zei Black, ‘maar weet u ook waarom het fout ging?’

‘Nee.’

‘Omdat hij beter in elkaar zat dan een mens. Dat was het. Vreemd, vindt u niet? United States Robot maakt robots die beter dan mensen zijn, niet waar?’

Hij probeerde haar nu met woorden te raken, maar ze ging er niet op in. ‘Beste dr. Black, ik ben niet verantwoordelijk voor de slogans van onze reclameafdeling,’ was alles wat ze zei.

Black voelde zich opnieuw uit het veld geslagen. Het was geen vrouw die je gemakkelijk om je vinger kon winden, die dr. Calvin!

‘Jullie hebben een robot gebouwd die een mens moest vervangen. Hij moest de stang naar zich toetrekken en de hitte van zijn handen zou ervoor zorgen dat er contact gemaakt werd. Eenvoudiger kon het niet.’

‘Eenvoudiger kan het niet, dr. Black.’

‘En als die robot niet beter was geweest dan een mens, zou deze operatie geslaagd zijn. Jammer genoeg vond United States Robot het nodig om er een te maken die beter was dan een mens. De robot werd opgedragen de stang stevig naar zich toe te trekken. Stevig. Dit laatste woord werd herhaald en benadrukt. De robot deed wat hem was opgedragen. Hij trok de stang stevig naar zich toe. Alleen was er één ding waarmee geen rekening was gehouden: dat hij tientallen malen sterker was dan de man voor wie de stang ontworpen was.’

‘Wilt u beweren dat…’

‘Wat ik wil zeggen, is dat hij de stang krom trok. Net genoeg om de trekker op een andere plaats te brengen. Toen zijn vingers zich kromden, sloten zij zich niet om de trekker heen!’ Hij grinnikte. ‘Het gaat hier niet om het falen van een bepaalde robot, dr. Calvin. Het gaat om het falen van het hele robotprincipe. Wat er gebeurd is, was daar een demonstratie van.’

‘Kom kom, dr. Black,’ zei Susan Calvin ijzig. ‘Wat u zegt, berust op de logica van een missionaris. De robot was niet alleen uitgerust met kracht, maar ook met begrip. Als uw mensen kwantitatieve termen hadden gebruikt in plaats van het belachelijke bijvoeglijke naamwoord "stevig", dan zou dit niet gebeurd zijn.’

‘U beweert dus dat de gebreken van een robot moeten worden opgevangen door de vindingrijkheid en de intelligentie van een mens. Ik kan u verzekeren dat de mensen op Aarde het in die zin zullen opvatten en dat zij United States Robot daarvoor verantwoordelijk zullen stellen!’

‘Alles wat er gebeurd is staat onder strenge geheimhouding, Black,’ zei generaal Kallner die zijn gezag scheen te hebben teruggevonden.

‘Uw theorie is nog niet bevestigd,’ zei Schloss. ‘Hij moet nog onderzocht worden. Misschien blijkt dan dat het de robot niet was.’

‘Ja, daar zult u wel voor zorgen. Ik vraag mij evenwel af of de mensen een belanghebbende partij zullen willen geloven. Er is trouwens nog iets dat ik wilde zeggen.’ Dit was klap nummer drie. ‘Ik neem mijn ontslag. Ik schei ermee uit.’

‘Waarom?’ vroeg Susan Calvin.

‘Omdat ik - zoals u zei - een missionaris ben,’ antwoordde Black glimlachend. ‘Ik heb een missie te vervullen. Ik voel me verplicht de mensen op Aarde te vertellen dat het ogenblik is aangebroken waarop robots hoger worden geschat dan mensen. Het is nu mogelijk om een mensenleven in gevaar te brengen, omdat het bestaan van een robot op het spel staat. Ik vind dat de mensen dat moeten weten. Er zijn al heel wat mensen die bezwaren tegen robots hebben. United States Robot is er nog niet in geslaagd om het gebruik van robots op Aarde legaal te maken. Wat ik te vertellen heb, zal dat voor eens en voor altijd onmogelijk maken en u, dr. Calvin, u en uw robots zullen uit het Zonnestelsel geveegd worden!’

Hij klapte uit de school en stelde haar daardoor in staat om zich tegen hem te wapenen, maar hij had naar dit moment toegeleefd en zou het voor geen geld ter wereld hebben willen missen.

‘We zullen je geen toestemming geven om je terug te trekken, Black. Ook niet om…’ zei Kallner.

‘Wie zal mij kunnen tegenhouden, generaal? Hebt u niet gehoord dat ik een held ben? Moeder Aarde doet veel voor haar helden. Dat heeft ze altijd gedaan. Ze zullen naar mij luisteren en alles geloven wat ik zeg en ze zullen het niet prettig vinden als ik word dwarsgezeten. Zeker niet zolang ik nog een versgebakken held ben. Ik heb al met Ronson van Interplanetary Press gesproken en hem gezegd dat ik groot nieuws voor hem heb - nieuws dat alle regeringsleden en belangrijke wetenschapsmensen in hun pluche stoelen zal doen trillen. Wat blijft u dan nog over behalve mij te laten doodschieten? Trouwens, dat zou het alleen nog erger voor u maken.’

Zijn wraak was volmaakt. Hij had hen met geen woord gespaard en stond op om te vertrekken.

‘Eén ogenblik, dr. Black,’ zei Susan Calvin. Haar stem klonk gebiedend.

Black draaide zich om als een schooljongen die de stem van de juffrouw hoort, maar corrigeerde de situatie door spottend te vragen: ‘Hebt u soms nog iets te verklaren?’

‘Helemaal niet,’ zei ze stijfjes. ‘Dat hebt u voor mij gedaan. Op een uitstekende manier, moet ik zeggen. Ik koos u, omdat ik wist dat u het zou begrijpen, hoewel ik dacht dat u het vlugger begrepen zou hebben. Ik had al eerder contact met u gehad. Ik wist dat u een hekel aan robots had en dat u omtrent hen geen enkele illusie koesterde. Uit uw staat van dienst die ik las voordat men u liet roepen, bleek dat u tegen het hele “robot-door-de-ruimte-project” gekant was. Uw meerderen vonden dit een bezwaar, maar ik vond het een voordeel.’

‘Waar hebt u het over, dr. Calvin, als ik vragen mag?’

‘Ik bedoel dat u de enige was die begreep waarom er voor deze onderneming geen robot gebruikt mocht worden. Hoe zei u het ook alweer? Dat de gebreken van een robot moeten worden opgevangen door de vindingrijkheid en de intelligentie van een mens. Juist, jongeman. Dat is het precies. Robots zijn niet vindingrijk. Hun geest is eindig en kan tot de laatste decimaal berekend worden en dat is in feite waar mijn werk op neerkomt. Wanneer je een robot een bevel geeft - een nauwkeurig omschreven bevel - kan hij zijn fouten niet verbeteren zonder verdere bevelen. Is dat niet de inhoud van uw bericht omtrent de robot aan boord van het ruimteschip? Als wij zelf de fout niet kennen, kunnen we dus onmogelijk een robot opdragen die fout op te sporen, omdat we hem geen nauwkeurig omschreven bevelen kunnen geven. “Zoek uit wat er verkeerd is”, is een bevel dat niet aan een robot gegeven kan worden; alleen aan een mens. Het menselijk brein is - voorlopig althans - niet te becijferen.’

Black viel neer op een stoel en keek Susan Calvin verslagen aan. Hij kon hier niets tegenin brengen. Erger nog, hij had het gevoel dat hij verslagen was.

‘Waarom hebt u mij dit niet eerder verteld?’ vroeg hij. ‘Vóór mijn vertrek naar de Parsec.’

‘Dat had ik kunnen doen,’ gaf dr. Calvin toe, ‘maar ik zag dat het eventuele verlies van uw verstand u een overigens normale angst inboezemde. De enige manier om u over te halen was u wijs te maken dat ik meer bezorgd was over het welzijn van de robot dan over uw welzijn. Dat, dacht ik, zal hem kwaad maken en kwaadheid kan onder bepaalde omstandigheden een zeer positieve emotie zijn, dr. Black. Op zijn minst gezegd is een boos man nooit zo bang als hij anders zou zijn. Het ziet ernaar uit dat ik gelijk heb gehad.’ Ze legde haar handen ontspannen in haar schoot en voelde zich meer aan een glimlach toe dan ze ooit in haar leven geweest was.

‘Wel verdomme,’ zei Black.

‘Als ik u een raad mag geven: gaat u nu weer aan het werk. Accepteert u uw status als held en geef uw vriend de verslaggever het grote nieuws dat u hem beloofd hebt.’

Black knikte. Langzaam en vol tegenzin.

Schloss keek opgelucht. Kallner liet een rij tanden zien. Ze gaven hem een hand. Zolang Susan aan het woord was geweest, hadden ze gezwegen en dat deden ze nu ook. Black schudde die handen met enige reserve. ‘Ik geloof dat ze beter uw aandeel kunnen publiceren, dr. Calvin,’ zei hij.

‘Kom, kom, jongeman,’ zei Susan Calvin ijzig. ‘Het was niet meer dan mijn werk.’

Lenny, verschenen in 1958, werd geschreven onder vreemde omstandigheden. Soms word ik, tegen mijn nadrukkelijk uitgesproken wens in, gedwongen met vakantie te gaan. Hoewel mijn vrouw een schat is, meegaand van aard, is zij soms volkomen doof voor mijn bewering dat vakantie - door de afwezigheid van mijn schrijfmachine - mijn zenuwen zwaar op de proef stelt.

‘Neem je schrijfmachine dan mee,’ zei ze kalm.

Dat deed ik en iedere ochtend nam in het ding een paar uur mee naar het grasveld van ons hotel, zette het neer op een wankel tafeltje dat gebukt ging onder de last van stapels papier met stenen erop en ging aan het werk.

Er ging geen ochtend voorbij of er kwam iemand naar mij toe en vroeg wat ik aan het doen was. Ik legde het dan uit en als ze eindelijk begrepen dat ik aan het werk was, deden ze nauwelijks moeite hun vijandigheid te verbergen. Het praatje deed dan ook de ronde dat ik een gevaarlijk extremist was, bezig met het ondermijnen van de ‘Grote Amerikaanse Vakantie’. Toch slaagde ik erin mijn werk af te maken, maar ik moet zeggen dat mijn zolderkamer er nooit zo sympathiek heeft uitgezien als op het moment dat ik hem weer terugzag.

Het duurde een tijdje voor ik weer aan het werk kon komen. Eerst moesten alle wanden gekust worden.

Lenny

US Robot & Mechanical Men, Corporation zat met een probleem. Het probleem betrof mensen.

Peter Bogert, leidend mathematicus, was op weg naar de vergadering toen hij researchleider Alfred Lanning tegenkwam. Lanning trok zijn kwaadaardige, witte wenkbrauwen op en staarde over de balustrade in de computerkamer. Op de vloer beneden keek een groepje mensen van beiderlei kunne en verschillende leeftijden nieuwsgierig om zich heen terwijl een gids een lezing gaf over robot-computerwerk.

‘De computer die u hier ziet,’ zei hij, ‘is de grootste van zijn soort in de wereld. Hij bevat vijf miljoen driehonderdduizend cryotrons en hij kan simultaan meer dan honderdduizend berekeningen uitvoeren. Dit is dan ook de machine die United States Robot in staat stelt de positronische breinen van zijn nieuwe modellen te berekenen.

De machine wordt gevoed met gegevens die in deze band zijn geponst met een toestel dat veel lijkt op een gecompliceerde schrijf- of zetmachine - behalve dan dat er geen letters maar concepties worden gevormd. Ideeën worden gereduceerd tot logische symbolen die op hun beurt weer worden vertaald in een perforatiepatroon.

Deze computer kan in minder dan een uur tijd onze wetenschappelijke medewerkers voorzien van het ontwerp voor een brein dat alle noodzakelijke positronische paden omvat die een robot nodig heeft

‘Aha, Peter,’ zei Lanning die nu pas opkeek.

Bogert bracht zijn beide handen naar zijn hoofd om zijn volmaakt gladde en glanzend zwarte haar glad te strijken. ‘Ik krijg niet de indruk dat je het hier erg mee eens bent, Alfred,’ zei hij. Lanning gromde. Die rondleidingen waren tamelijk kort geleden ingesteld en bedoeld om een tweeledige functie te vervullen. Aan de ene kant zouden ze de mensen confronteren met robots en hen hun bijna instinctieve vrees ervoor helpen overwinnen. In de tweede plaats zouden deze rondleidingen sommige mensen ertoe kunnen brengen hun leven te gaan wijden aan de robotica. Althans dat was de theorie.

‘Dat weet je heel goed,’ zei Lanning. ‘Eens in de week wordt ons werk in de war gestuurd. Er gaan heel wat manuren door verloren.’

‘Is het aantal sollicitaties dan niet gestegen?’

‘O, een beetje, maar het betreft in hoofdzaak categorieën waar weinig vraag naar is. Wat we nodig hebben is researchpersoneel. Dat weet je. Het vervelende feit dat robots op aarde verboden zijn, maakt dat robotica niet erg populair is.’

‘Dat verdomde Frankensteincomplex toch!’ zei Bogert, opzettelijk een geliefde uitspraak van een ander imiterend.

Deze steek ontging Lanning. ‘Ik zou er langzamerhand aan gewend moeten zijn, maar dat zal wel nooit lukken. Je zou kunnen denken dat ieder menselijk wezen op aarde nu wel weet dat de Drie Wetten een waterdicht veiligheidssysteem vormen en dat robots dus beslist ongevaarlijk zijn. Kijk eens naar dit zootje. Moet je dat nou eens zien!’ zei hij, een boosaardige blik naar beneden werpend. ‘De meesten komen alleen naar de fabricagehal vanwege de sensatie. Daarna gaan ze naar de ruimte waarin het MEC-model staat opgesteld - verdomme nog aan toe, Peter, dat ding kan niets anders zeggen dan “Prettig om kennis met u te maken”, twee stappen naar voren doen, een hand geven en weer twee stappen achteruit doen! En wat doen ze? Ze deinzen achteruit en de moeders pakken snel hun kinderen op. Hoe denk je dat we ooit hersenwerk van deze idioten kunnen verwachten?’

Bogert moest hem het antwoord schuldig blijven. Samen staarden ze naar de rij bezoekers die op het punt stond de computerafdeling te verlaten en de assemblagehal voor positronische breinen te betreden. Daarna gingen ze weg. Wie ze niet hadden opgemerkt, was Mortimer W. Jacobson, zestien jaar oud, die, om eerlijk te zijn, niets kwaads in de zin had.

Je kon zelfs niet zeggen dat het Mortimers schuld was. De dag van de week waarop de rondleidingen werden gehouden was alle personeelsleden bekend en alle toestellen die de bezoekers passeerden werden dan uitgeschakeld of op slot gedaan. Tenslotte was het onredelijk van menselijke wezens te verwachten dat ze de verleiding zouden kunnen weerstaan om van knoppen, sleutels en hendels af te blijven. Bovendien had de gids opdracht toe te zien dat er in dat opzicht geen overtredingen zouden worden begaan.

Hoe dan ook, op een gegeven ogenblik, toen de gids zich al in het andere vertrek bevond, was Mortimer de laatste van de rij. Hij liep langs het toetsenbord van de machine waarmee de gegevens voor de computer werden geponst. Hij wist natuurlijk niet dat de computer op dat moment werd gevoed met gegevens over een nieuw model, want omdat hij een brave jongen was, zou hij er dan met zijn vingers zijn afgebleven.

Snel drukte hij in het wilde weg een aantal toetsen in. Hij had niet in de gaten dat er geruisloos een stukje tape uit de machine te voorschijn kwam.

Hetzelfde gold voor de technicus die na zijn terugkeer doorging met het programmeren van de computer. Wat Mortimer betreft: nooit zou hij te weten komen wat hij had veroorzaakt.

Het nieuwe LNE-model was ontworpen voor het delven van boron in de asteroïdenzone. Als gevolg van het feit dat boron het voornaamste bestanddeel vormde van de proton-microbatterijen die de energiebron vormden van ruimteschepen en mede door het feit dat het op Aarde hoe langer hoe zeldzamer werd, steeg het jaarlijks in waarde.

Natuurkundig gezien betekende het dat de LNE-robots moesten worden uitgerust met ogen die gevoelig waren voor de lijnen die voorkwamen in de spectroscopische analyse van boronerts. Bovendien moesten ze ledematen bezitten die het meest geschikt waren voor het verwerken van erts tot eindproduct, maar het belangrijkste probleem - zoals altijd - was het brein.

Het eerste LNE-positronische brein was nu gereed. Het was een prototype en zou als zodanig aan de collectie van andere prototypes van United States Robot worden toegevoegd. Na uitvoerig getest te zijn zou het in productie worden gebracht om te worden verhuurd (nooit verkocht) aan ontginningsmaatschappijen.

Het LNE-prototype was nu compleet. Lang, recht, opgepoetst, zag hij er niet veel anders uit dan andere, niet-gespecialiseerde robots.

De leidende technicus die de aanwijzingen volgde die waren neergelegd in het Handboek der robotica, ging naar hem toe en zei: ‘Hoe gaat het met u?’ en volgens de regels zou dan het antwoord luiden: ‘Dank u. Ik ben klaar om met mijn werkzaamheden te beginnen. Ik hoop dat het u ook goed gaat,’ of iets dergelijks.

Deze eerste gedachtewisseling had op zichzelf geen ander doel dan het vaststellen dat de robot horen kon en in staat zou zijn een routinevraag te beantwoorden op een manier die in overeenstemming was met wat men van een dergelijke robot kon verwachten.

Daarna kon men beginnen met meer ingewikkelde zaken: het testen van de wetten en de wisselwerking tussen deze wetten en de gespecialiseerde kennis van ieder afzonderlijk model.

De technicus vroeg dus: ‘Hoe gaat het met u?’ maar raakte onmiddellijk in de war door de klank van de stem van de robot - een klank die anders was dan hij ooit gehoord had (en op dat gebied had hij toch heel wat gehoord). Het klonk als een laag gestemd harmonium. Hij was er zo verbaasd over dat het een tijdje duurde voordat het tot hem doordrong dat de hemelse geluiden lettergrepen waren.

‘Da, da, da, goe.’

De robot stond nog steeds rechtop, maar zijn rechterarm ging naar boven en even later stak hij zijn vinger in zijn mond.

De technicus staarde de robot vol afgrijzen aan, zette het op een lopen en vluchtte een kamer binnen. Nadat hij snel de deur achter zich dicht had gedaan, greep hij de telefoon en belde dr. Susan Calvin op.

Dr. Susan Calvin was in feite ’s werelds enige robopsychologe. Na een kort onderzoek van het LNE-prototype verzocht ze om een kopie van het computerprogramma van het positronische brein en van de op de band vastgelegde instructies waarop het eerstgenoemde was gebaseerd. Na deze enige tijd bestudeerd te hebben liet ze Bogert bij zich komen.

Haar grijze haar was strak naar achteren gekamd, haar koude gezicht met de sterke, verticale lijnen, benadrukt door de horizontale streep van haar bleke lippen, keek Bogert strak en streng aan. ‘Wat heeft dit te betekenen, Peter?’

Bogert wierp een blik op de gegevens die zij met groeiende verbazing aanwees. ‘Lieve hemel, Susan. Hoe kan dat nou?’

‘Dat zou ik ook zeggen. Hoe is dit in vredesnaam bij de instructies gekomen?’

De technicus die de leiding had werd erbij geroepen. Hij zwoer dat hij er niet verantwoordelijk voor was, maar kon er ook geen verklaring voor geven. Bovendien bleek het geen fout van de computer te zijn.

‘Dit positronische brein is niet meer te redden,’ zei Susan Calvin in gedachten verzonken. ‘Er zijn zoveel van de hogere functies uitgeschakeld door zinloze instructies dat het resultaat veel weg heeft van een menselijke baby.’

Bogert keek verbaasd en Susan Calvin nam opnieuw een ijzige houding aan. ‘We doen alles wat mogelijk is om een robot mentaal zoveel mogelijk op een mens te doen lijken. Als de volwassen elementen eruit worden geschrapt, blijft er mentaal gesproken niet meer over dan een zuigeling. Waarom kijk je zo verbaasd, Peter?’

Het LNE-prototype gaf geen blijk iets te begrijpen van wat er om hem heen gebeurde, maar ging plotseling op zijn hurken zitten en begon uitgebreid zijn voeten te inspecteren.

Bogert keek naar hem. ‘Wat zonde dat we hem uit elkaar zullen moeten halen. Zo’n prachtexemplaar! Wat een werkstuk!’

‘Uit elkaar zullen moeten halen?’ vroeg de robopsychologe.

‘Natuurlijk, Susan. Wat hebben we aan dit ding? Lieve hemel, kun je je iets zinlozers voorstellen dan een robot die geen enkele werkzaamheid kan verrichten? Je wilt toch niet zeggen dat jij vindt dat hij dat wel kan, hoop ik?’

‘Nee, natuurlijk niet.’

‘Nou dan?’

‘Ik wil nog meer proeven met hem nemen,’ zei Susan koppig.

Bogert keek haar ongeduldig aan en haalde zijn schouders op. Als er bij US Robot iemand was met wie het geen zin had te redetwisten, dan was het Susan Calvin wel. Robots waren het enige waar ze van hield en het leek wel of haar lange omgang met deze mechanismen haar van iedere menselijkheid had beroofd.

‘Ach, laat maar,’ mompelde hij voor zich uit. ‘Wil je mij laten weten wanneer je klaar bent?’ voegde hij er luider en haastig aan toe.

‘Dat zal ik doen,’ antwoordde ze. ‘Kom Lenny!’

(LNE! dacht Bogert. Natuurlijk, dat wordt Lenny!)

Susan Calvin stak haar hand uit, maar de robot bleef er alleen maar naar zitten staren. Susan greep hem voorzichtig bij de hand en Lenny stond zonder moeite op. (De mechanische coördinatie deed het gelukkig nog best.) Samen liepen ze de kamer uit. De robot was minstens vijftig centimeter groter dan de vrouw. Er waren vele ogen die hen nieuwsgierig volgden.

Een van de muren van Susan Calvins laboratorium, de muur die grensde aan haar privékantoor, was bedekt met een sterk vergrote reproductie van een positronenbaankaart. Susan had hem een maand lang intensief bestudeerd. Zij was daar nu ook mee bezig en volgde met aandacht de gangen van het labyrint. Lenny zat achter haar op de grond, zijn benen spreidend en sluitend, zinloze klanken uitstotend met een stem die zo mooi was dat niemand naar de onzin kon luisteren zonder erdoor te worden meegesleept.

Susan Calvin keerde zich om en richtte zich tot de robot. ‘Lenny… Lenny…’

Zij herhaalde geduldig zijn naam tot hij opkeek en een vragend geluidje uitstootte. Op haar gezicht verscheen iets van een vluchtige glimlach. Het kostte steeds minder moeite om de aandacht van de robot te trekken.

‘Til je hand eens op, Lenny. Hand op, Lenny. Hand… op.’

Terwijl ze dit zei, tilde ze haar eigen hand op. Steeds maar weer opnieuw. Steeds maar weer opnieuw.

Lenny volgde de beweging met zijn ogen. Op-neer. Op-neer. Daarna maakte hij een vage beweging met zijn eigen hand en zei: ‘Uuuu… uuuu.’

‘Heel goed, Lenny,’ zei Susan Calvin ernstig. ‘Probeer het nog eens. Hand-op. Hand-op…’

Ze werd onderbroken door een stem afkomstig uit haar kantoor. ‘Susan?’

Susan Calvins mond verstrakte. ‘Wat is er, Alfred?’

De researchleider kwam binnen, keek naar de kaart aan de muur en naar de robot. ‘Nog steeds bezig?’

‘Ik ben aan het werk, ja.’

‘Weet je, Susan…’ Hij haalde een sigaar te voorschijn, keek ernaar en maakte aanstalten om het puntje eraf te bijten, maar hij ving de blik van strenge afkeuring op die op het gezicht van de vrouw was verschenen. De sigaar werd weggestopt. ‘Weet je, Susan…’ begon hij opnieuw, ‘het LNE-model is in productie en…’

‘Dat heb ik gehoord. Is er iets dat daar verband mee houdt dat je wilt weten?’

‘Nee… eh… nee. Ik bedoel alleen maar dat het feit dat het model in productie is, het werken aan dit verknoeide exemplaar overbodig maakt. Kunnen we hem niet beter afbreken?’

‘Je bedoelt dat ik mijn kostbare tijd zit te verknoeien. Laat ik je geruststellen, mijn tijd wordt niet verknoeid. Ik ben aan het werk met deze robot.’

‘Maar dat werk is zinloos.’

‘Ik zou de beoordeling daarvan maar aan mij overlaten, Alfred.’

Haar stem klonk dreigend en Lanning vond het verstandiger om een andere draai aan het gesprek te geven. ‘Wil je mij dan vertellen wat de zin ervan is? Wat ben je op dit ogenblik bijvoorbeeld aan het doen?’

‘Ik probeer hem op commando zijn hand te laten optillen. Bovendien probeer ik hem het geluid van dat commando te laten imiteren.’

‘Eee. Uuu,’ zei Lenny alsof het zijn trefwoord was en tilde aarzelend zijn hand op.

Lanning schudde het hoofd. ‘Die stem is werkelijk verbazingwekkend mooi. Hoe komt dat?’

‘Dat weet ik niet. Hij heeft een normale zender en zou normaal moeten kunnen spreken. Daar ben ik zeker van. Maar hij doet het niet. Wat er met zijn stem gebeurt, is het gevolg van iets dat in het positronische patroon gebeurt en daarvan heb ik de plaats nog niet kunnen bepalen.’

‘Nou, probeer dat dan. Een stem als de zijne zou ons wel eens van pas kunnen komen!’

‘O, dus er zit toch wel iets nuttigs in mijn werk?’

Lanning haalde verlegen zijn schouders op. ‘O, het is maar van ondergeschikt belang.’

‘Jammer dat je de belangrijke dingen over het hoofd ziet,’ zei Susan scherp, ‘maar dat kan ik niet helpen. Wil je mij en Lenny nu alleen laten? Ik wil doorgaan met mijn werk.’

In Bogerts kantoor kwam Lanning eindelijk aan zijn sigaar toe. ‘Die vrouw wordt met de dag vreemder,’ zei hij zuur.

Bogert begreep volkomen wat hij bedoelde. Bij United States Robot & Mechanical Men was er maar één ‘die vrouw’. ‘Is ze nog steeds in de weer met die robot… met die Lenny van haar?’

‘Ja. En ze probeert hem te leren praten, God help me!’

Bogert haalde zijn schouders op. ‘Allemaal een kwestie van personeelstekort. Als we nog meer robopsychologen hadden, zouden we Susan met pensioen kunnen sturen. Tussen haakjes, ik neem aan dat de directievergadering die voor morgen op de agenda staat te maken heeft met het personeelsprobleem?’

Lanning knikte en bekeek zijn sigaar alsof hij hem niet lekker vond. ‘Ja, maar het gaat om de kwaliteit, niet de kwantiteit. We hebben de lonen verhoogd tot er een stroom sollicitanten kwam opdagen - dat wil zeggen: mensen die in hoofdzaak in het geld geïnteresseerd waren, maar waar het om gaat is het aantrekken van mensen die geïnteresseerd zijn in robotica - zoals Susan Calvin bijvoorbeeld.’

‘Lieve hemel. Niet zoals zij!’

‘Nou ja, misschien niet precies op dezelfde manier als zij, maar je zult moeten toegeven dat ze deze wetenschap volkomen toegewijd is. Het lijkt wel of het de enige interesse in haar leven is.’

‘Vertel mij wat! Dat is nou juist wat haar zo ondraaglijk maakt!’

Lanning knikte. Hij was vergeten hoe vaak hij Susan Calvin niet graag had willen ontslaan. Hij was ook vergeten hoe vaak zij de firma miljoenen dollars had bespaard. Ze was in alle opzichten een onmisbare vrouw en ze zou dat blijven tot haar dood of… tot het ogenblik dat ze erin zouden slagen andere mannen en vrouwen van haar kaliber te vinden die geïnteresseerd waren in robotresearch.

‘Ik denk dat we op de rondleidingen zullen moeten bezuinigen,’ zei hij.

Peter haalde zijn schouders op. ‘Als jij dat nodig vindt. Maar nu in alle ernst: wat doen we met Susan? Ze kan wel tot in alle eeuwigheid met die Lenny doorgaan. Je weet hoe ze is als ze denkt dat ze een interessant probleem op het spoor is.’

‘Wat kunnen we doen?’ zei Lanning. ‘Als we te veel laten merken dat we willen dat ze ermee ophoudt, zal ze zich er uit vrouwelijke koppigheid hoe langer hoe meer in vastbijten. Als je het mij vraagt kunnen we helemaal niets doen.’

De donkere mathematicus glimlachte. ‘Vrouwelijk, zei je?’

‘Nou ja,’ bromde Lanning, ‘in ieder geval doet het niemand kwaad.’

Wat dat betreft - om over andere dingen maar te zwijgen - had hij het helemaal bij het verkeerde eind.

Een noodsignaal roept in een groot bedrijf altijd veel spanning op. Zo’n signaal had in de geschiedenis van US Robot een keer of tien geklonken, en wel voor brand, overstroming en oproer. Toch had het in al die jaren voor één ding nooit geklonken: ‘Robot op hol.’ Niemand verwachtte trouwens dat dit ooit zou gebeuren. De regering had op het instellen ervan aangedrongen. (‘Dat verdomde Frankensteincomplex,’ mompelde Lanning tijdens de zeldzame ogenblikken dat hij eraan dacht.)

Maar nu klonk het schrille geluid van de sirene met een onderbreking van tien seconden. Noch tot de arbeiders, noch tot de directie drong de betekenis van het geluid onmiddellijk door. Enkele ogenblikken daarna evenwel stroomde een menigte gewapende wachten en eerstehulppersoneel naar de aangegeven gevarensector en US Robot werd stil gelegd.

Charles Randow, computertechnicus, werd met een gebroken arm naar het ziekenhuis gebracht. Verdere schade was er niet veroorzaakt.

‘Maar de morele schade is niet te overzien,’ brulde Lanning.

Susan Calvin hoorde hem met moordende kalmte aan. ‘Je laat Lenny met rust, hoor je? Je laat hem met rust, begrepen?’

‘Maar Susan! Dat ding heeft de Eerste Wet overtreden! Het heeft een menselijk wezen letsel toegebracht. Weet je dan niet wat de Eerste Wet is?’

‘Je laat Lenny met rust.’

‘In vredesnaam, Susan, moet ik nu gaan uitleggen wat de Eerste Wet is? Een robot mag een menselijk wezen geen kwaad berokkenen, of toelaten dat een menselijk wezen gekwetst wordt door zijn nalatigheid. Onze hele positie hangt af van het feit dat deze Eerste Wet bij de vervaardiging van alle typen robots streng wordt gehandhaafd. Als het publiek hoort - en dat zal zeker gebeuren - dat er een uitzondering is gemaakt - zelfs al gebeurde dat maar één keer - zullen we misschien gedwongen worden om te sluiten. Onze enige redding is dat we aankondigen dat de betrokken robot onmiddellijk vernietigd werd in de hoop het publiek daardoor te overtuigen dat het nooit meer zal voorkomen.’

‘Ik wil precies weten wat er gebeurd is,’ zei Susan Calvin. ‘Ik was er niet bij toen het gebeurde en ik wil weten wat die Randow zonder mijn toestemming in mijn laboratorium deed!’

‘Wat er gebeurde is dit: die robot van jou gaf Randow een klap en Randow, die idioot, drukte de knop van het noodsignaal in. De klap van jouw robot bezorgde hem een gebroken arm. Waar het op neerkomt is dat bij jouw Lenny de Eerste Wet ontbreekt. Hij moet vernietigd worden!’

‘Het zit hem niet in de Eerste Wet. Ik heb zijn breinpatroon onderzocht. Ik weet het.’

‘Hoe kan hij dan een mens geslagen hebben?’ Uit wanhoop werd hij sarcastisch. ‘Vraag het Lenny zelf maar. Je zult hem intussen wel hebben leren praten.’

Susans gezicht werd vuurrood. ‘Ik wil liever het slachtoffer ondervragen,’ zei ze. ‘En tijdens mijn afwezigheid moet mijn kantoor met Lenny erin hermetisch worden afgesloten, Alfred. Niemand mag bij hem in de buurt komen. Als hem tijdens mijn afwezigheid ook maar iets overkomt, ben ik hier de langste tijd geweest, dat verzeker ik je!’

‘Als hij inderdaad de Eerste Wet geschonden heeft, zul je dan instemmen met zijn vernietiging?’

‘Ja,’ zei Susan Calvin. ‘Want ik weet dat hij dat niet gedaan heeft.’

Charles Randow lag met zijn arm in het gips in bed, maar waar hij het meest last van had was een shock, veroorzaakt in die paar minuten toen hij Lenny op zich af had zien komen, zijn positronisch brein vervuld van moordgedachten. Geen enkel menselijk wezen had tot dusver redenen gehad de robots te vrezen. Het was een unieke gebeurtenis geweest.

Susan Calvin en Alfred Lanning stonden naast zijn bed; Peter Bogert had zich even later bij hen gevoegd. De dokter en verpleegsters werden de deur uit gestuurd.

‘Vertel me nu eens wat er gebeurd is?’ vroeg Susan.

Randow schrok. ‘Dat ding sloeg me op mijn arm. Hij zat me achterna,’ mompelde hij.

‘Maar wat gebeurde daarvóór?’ zei Susan. ‘Wat deed je zonder mijn toestemming in mijn laboratorium?’

De jonge technicus slikte en zijn adamsappel wipte op en neer in zijn magere hals. Hij had hoge jukbeenderen en zag er abnormaal bleek uit. ‘Iedereen wist van die robot af. Er werd gewed of hij kon praten of niet. Er waren erbij die zeiden… eh… dat u zelfs een paal zou kunnen leren praten…’

‘Ik neem aan dat dat als een compliment was bedoeld,’ zei Susan ijzig. ‘Wat had jij daarmee te maken?’

‘Ik moest bij u binnendringen om voor eens en altijd vast te stellen of hij kon praten of niet, weet u. We pikten de sleutel van uw laboratorium. Ik wachtte tot u weg was en drong bij u naar binnen. We lootten erom wie het zou doen. Het lot viel op mij.’

‘En toen?’

Er volgde een lange pauze. Susan bleef hem onafgebroken aankijken.

‘Ik probeerde hem bang te maken, zodat hij iets zou zeggen,’ zei hij tenslotte.

‘En hoe deed je dat?’

‘Ik deed alsof ik hem een stomp wilde geven.’

‘En hij weerde die stomp af?’

‘Hij sloeg me!’

‘Goed. Dat is alles,’ zei Susan en tegen Lanning en Bogert: ‘Gaat u mee, heren?’

Bij de deur draaide ze zich om en richtte zich opnieuw tot Randow. ‘Wat die weddenschap aangaat: Lenny kan uitstekend spreken. Enkele woorden althans.’

Iedereen zweeg tot ze weer op Susans kantoor waren. De wanden waren bedekt met boeken. Sommige ervan had zij zelf geschreven. De sfeer was karakteristiek voor haar koude, precieze persoonlijkheid. Er was maar één stoel, waarop ze zelf plaats nam. Lanning en Bogert bleven dus staan.

‘Lenny heeft zich alleen maar verdedigd. Daarmee gehoorzaamde hij aan de Derde Wet: Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen.’

’Voor zover,’ zei Lanning nadrukkelijk, ’voor zover die bescherming met in strijd is met de Eerste of de Tweede Wet! Je moet de zin afmaken! Lenny had niet het recht zich te verdedigen op een manier die een mens letsel zou toebrengen, hoe klein dan ook.’

‘Dat heeft hij niet gedaan. Niet met opzet althans,’ repliceerde Susan Calvin. ‘Vergeet niet dat hij een rudimentair brein bezit. Hij kon niet weten hoe sterk hij was of hoe zwak de man was die tegenover hem stond. Toen hij de klap afweerde wist hij niet dat hij die arm zou breken. In menselijke termen gesproken: iemand die het verschil tussen goed en kwaad niet kent, kan niet verantwoordelijk worden gesteld voor zijn daden.’

‘Kom kom, Susan. We geven niemand de schuld,’ zei Bogert kalmerend. ‘We begrijpen heel goed dat Lenny te vergelijken is met een baby. Maar doet het publiek dat ook? Dat is het probleem. Zullen ze niet eisen dat US Robot wordt opgeheven?’

‘Integendeel. Als je de hersens van een vlo had, Peter, zou je begrijpen dat dit een kans is waarop US Robot zit te wachten; dat hiermee al zijn problemen zullen worden opgelost.’

Lanning trok zijn witte wenkbrauwen naar beneden. ‘Wat voor problemen, Susan?’ vroeg hij.

‘Is ons grootste probleem niet het op peil houden van het personeel?’

‘Inderdaad.’

‘En wat bieden jullie onze toekomstige onderzoekers? Opwinding? Nieuwe ontdekkingen? De kick van het doordringen in het onbekende? Nee. Jullie bieden hun alleen maar een hoger salaris en de zekerheid dat er zich geen problemen zullen voordoen.’

‘Hoe bedoel je: geen problemen?’ zei Bogert.

‘Zijn er dan problemen?’ zei Susan. ‘Wat voor soort robots brengen wij op de markt? Volledig afgeronde robots die berekend zijn voor hun taak. Een complete industrie verschaft ons wat we nodig hebben; een computerontwerp, een brein, machines die de robot fabriceren. En dat is het dan. Daarmee is alles gezegd. Luister, Peter, een tijdje geleden vroeg je me welk nut Lenny nog had. Wat voor nut heeft een robot die geen enkele arbeid kan verrichten? vroeg je. Nu vraag ik jou: wat voor nut heeft een robot die maar één bepaald soort werk kan verrichten? Het begint en het eindigt allemaal op dezelfde plaats. De LNE-robots delven boron. Goed. Maar als ze beryllium moeten delven zijn ze waardeloos. Als er vorderingen worden gemaakt op het gebied van de boron-exploitatie worden ze waardeloos.’

‘Wil je dan dat we veelzijdige robots gaan maken?’ vroeg Lanning verbaasd.

‘Waarom niet?’ vroeg de robopsychologe. ‘Waarom niet? Ik kreeg van jullie een robot met een volkomen gehandicapt brein. Ik heb hem dingen kunnen leren en jij, Alfred, vroeg me wat voor zin dat had. Wat Lenny zelf betreft waarschijnlijk weinig, want hij zal nooit verder komen dan een kind van een jaar of vijf - gerekend volgens menselijke normen althans. Maar in algemene termen zoals: wat kunnen wij robots leren? Heel veel zou ik zeggen. Ik heb geleerd hoe je bepaalde paden in het brein met elkaar kunt verbinden. Verdere research zal aantonen wat de beste technieken zijn om dat tot stand te brengen.’

‘En?’

‘Laten we aannemen dat jullie begonnen zijn met een positronisch brein waarin alle essentiële paden nauwkeurig waren uitgestippeld, maar de secundaire paden niet. Stel dat jullie daarna de secundaire paden ontwierpen. Jullie zouden dan standaardrobots kunnen fabriceren bedoeld voor instructie; robots die ontworpen zouden kunnen worden voor een bepaalde werkzaamheid om daarna te kunnen worden overgeschakeld op ander werk. Robots zouden dan even vindingrijk als mensen kunnen worden. Robots zouden dan kunnen leren!’

De twee mannen staarden haar verbaasd aan.

‘Jullie begrijpen het nog steeds niet, hè?’ zei Susan ongeduldig.

‘Ik begrijp wat je bedoelt,’ zei Lanning.

‘Begrijpen jullie dan niet dat we met een volkomen nieuw onderzoeksgebied met volkomen nieuwe technieken die ontwikkeld moeten worden en een volkomen nieuw gebied dat ontgonnen moet worden, jonge mensen zullen kunnen aantrekken? Probeer het maar.’

‘Mag ik er misschien op wijzen dat dit gevaarlijk is?’ zei Bogert. ‘Als we beginnen met onwetende robots zoals Lenny, dan betekent dat dat we nooit zeker zullen weten of ze zich aan de Eerste Wet houden - zoals bij Lenny het geval was.’

‘Juist. Maak dat bekend!’

‘Maak dat bekend?’

‘Natuurlijk. Maak het gevaar dat daaraan verbonden is bekend. Leg uit dat je een nieuw onderzoekslaboratorium op de Maan wilt oprichten als de bevolking van de Aarde niet toestaat dat het op Aarde gebeurt, maar wijs de sollicitanten vooral op de gevaren die daaraan verbonden zullen zijn.’

‘Waarom in ’s hemelsnaam?’ vroeg Lanning.

‘Omdat het gevaar altijd mensen aantrekt. Zijn er soms aan nucleaire technologie, aan de ruimtevaart geen gevaren verbonden? Heeft het volledige gebrek aan risico’s jullie dan resultaten opgeleverd? Probeer iets anders; iets dat op andere gebieden resultaten heeft opgeleverd.’

Achter de deur die toegang gaf tot Susans laboratorium klonk het geluid van Lenny.

Susan brak onmiddellijk haar betoog af en luisterde. ‘Excuseer me,’ zei ze. ‘Ik geloof dat Lenny me roept.’

‘Kan hij je dan roepen?’ vroeg Lanning.

‘Ik zei toch dat ik erin geslaagd was hem een paar woorden te leren,’ zei Susan een beetje opgewonden. ‘Als jullie op mij willen wachten…’

Ze keken haar na en zwegen enkele ogenblikken.

‘Denk je dat er wat in zit?’ vroeg Lanning tenslotte.

‘Het is mogelijk,’ antwoordde Bogert. ‘In ieder geval kunnen we het op de directievergadering ter sprake brengen en kijken hoe ze erop reageren. We zitten toch al in de boot. Een robot heeft een mens letsel toegebracht; een feit dat nu wel algemeen bekend zal zijn. Toch vertrouw ik haar niet helemaal.’

‘Hoezo niet?’

‘Zelfs als dat wat ze vertelde volkomen waar is, is het van haar kant alleen maar een kwestie van rationaliseren. Zij wil haar robot houden. Als we haar zouden dwingen (de mathematicus moest hier ondanks zichzelf om glimlachen) om ervan af te zien, zou ze beweren dat ze ermee door zou gaan om de opvoedingsmethodes van de robots te onderzoeken, maar ik geloof dat ze een andere taak voor Lenny heeft. Een nogal unieke taak die vooral Susan bijzonder goed zou liggen.’

‘Ik begrijp niet goed waar je heen wilt.’

‘Heb je dan niet gehoord wat Lenny zojuist riep?’ vroeg Bogert.

‘Eh… nee. Ik kon het niet goed…’ begon Lanning, toen de deur van het laboratorium plotseling openging. De beide mannen zwegen.

Susan Calvin keek onzeker om zich heen. ‘Heeft een van jullie soms gezien… Ik weet zeker dat het hier moet liggen… O ja. Daar is het.’

Ze liep naar de boekenkast. Ze raapte iets op dat bestond uit metaalgaas in de vorm van sneeuwvlokjes. Erbinnenin zaten verschillende stukjes metaal.

Terwijl ze het opraapte, begonnen de stukjes metaal te rinkelen en veroorzaakten samen een plezierig geluid. Het was een soort robotversie van een rammelaar.

Toen Susan de deur uitging, hoorden ze opnieuw Lenny’s stem. Ditmaal verstond Lanning duidelijk de woorden die Susan Lenny geleerd had. Het waren verrukkelijke orgeltonen: ‘Mammie, kom eens. Mammie, kom eens hier!’

In het laboratorium klonken de haastige voetstappen van Susan Calvin die zich spoedde naar de enige soort baby die ze ooit zou bezitten of lief zou kunnen hebben.

Het langste verhaal waarin Susan Calvin voorkomt, verscheen in 1957. Het heeft maar een haar gescheeld of het zou nooit geschreven zijn.

Horace Gold, toenmalig redacteur van ‘Galaxy’, belde me op en vroeg of ik een verhaal voor hem wilde schrijven. Zo iets geeft je altijd een gevoel van trots, en wie mij dat gevoel geeft, krijgt alles van me gedaan.

Hoe het ook zij, ik moest hem tot mijn spijt vertellen dat ik op dat moment geen verhaal voor hem kon schrijven. Ik zat toen tot over mijn oren in het correctiewerk.

‘Kun je het niet door iemand anders laten doen?’ vroeg hij.

‘Natuurlijk niet!’ zei ik vol heilige verontwaardiging. ‘Zo iets kun je toch niet aan iemand anders toevertrouwen.’

Na dit gezegd te hebben, liep ik de trap op naar mijn geliefde zolderkamer, de drukproeven onder de arm geklemd, maar tussen de onderste en de bovenste trede kreeg ik een idee. Ik legde de drukproeven naast me neer en begon als een razende te schrijven. Zo ontstond Galeislaaf.

Van alle Susan Calvin-verhalen vind ik dit het leukste. Waarom weet ik niet, maar waarom zou een auteur geen irrationele sympathieën en antipathieën mogen hebben?

Galeislaaf

De United States Robot & Mechanical Men, Corporation, die als gedaagde was opgeroepen, had genoeg invloed gehad om er een zaak achter gesloten deuren en zonder jury van te maken. De Northeastern Universiteit had niet veel tegenstand geboden. De vertrouwensmannen wisten precies hoe het publiek zou reageren als het om wangedrag van robots ging, hoe vaag dat begrip ook geworden was. Bovendien hadden ze een duidelijk omlijnd beeld voor ogen hoe een anti-robotrel in een anti-wetenschapsrel kon veranderen - en dat nog wel zonder voorafgaande waarschuwing.

De regering, in dit geval vertegenwoordigd door rechter Harlow Shane, deed haar best om de zaak zo spoedig mogelijk in de doofpot te stoppen. Zowel US Robot als de directie van de universiteit waren nare mensen om als vijanden te hebben.

‘Daar er geen pers, publiek of jury aanwezig is, heren, stel ik voor dat we alle plichtplegingen achterwege laten en ter zake komen,’ zei rechter Shane.

Hij glimlachte strak toen hij dit zei. Misschien had hij er weinig vertrouwen in dat men er gehoor aan zou geven en hij trok zijn toga op om gemakkelijker te kunnen zitten. Hij had een plezierig, blozend gezicht. Zijn kin was rond en zacht, zijn neus breed, zijn ogen waren licht van kleur en stonden ver uit elkaar. Kortom, het bezat niet veel rechterlijke waardigheid en Shane was zich daarvan bewust.

Barnabas H. Goodfellow, professor in de natuurkunde aan de Northeastern Universiteit, werd het eerst beëdigd en hij deed dat op een manier die een eind maakte aan alles wat zijn naam voorstelde.

Na de gebruikelijke aanvangszetten schoof de aanklager zijn handen diep in zijn zakken en zei: ‘Wanneer en hoe werd u voor het eerst attent gemaakt op de affaire rond robot EZ-27?’

Op professor Goodfellows kleine, hoekige gezicht verscheen een verontruste uitdrukking, maar dat maakte het nauwelijks vriendelijker dan het daarvoor was geweest. ‘Ik heb met dr. Lanning, directeur van de researchafdeling van United States Robot inderdaad wetenschappelijk en ook enig sociaal contact gehad. Ik stond er, toen hij mij enige vreemde voorstellen deed - het was verleden jaar mei - nog vrij tolerant tegenover.’

‘U bedoelt ten aanzien van die kwestie 2033?’

‘Inderdaad.’

‘Neemt u mij niet kwalijk dat ik u in de rede ben gevallen. Gaat u door.’

De professor knikte ijzig en sprak verder.

Professor Goodfellow bekeek de robot met een zeker gevoel van onbehagen. Hij was de opslagplaats in de kelder binnengebracht in een kist. Dat was op voorschrift van de Aarde. Hij had geweten dat het zou gebeuren en het was dus niet omdat hij er niet op was voorbereid. Vanaf het ogenblik dat hij op drie maart door dr. Lanning was opgebeld, was hij langzamerhand door de knieën gegaan en het gevolg ervan was dat hij nu van aangezicht tot aangezicht stond met een robot.

Zo op armlengte afstand zag het ding er ongewoon groot uit. Dr. Lanning bekeek zijn robot aandachtig. Hij wilde zich ervan overtuigen dat hij tijdens het transport niet beschadigd was. Daarna richtte hij zich met zijn woeste, witte wenkbrauwen en zijn witte manen tot de professor. ‘Dit is robot EZ-27, de eerste van zijn model die tot de beschikking van het publiek staat,’ zei hij. ‘Dit is professor Goodfellow, Easy.’

Easy, die de proporties van een volwassen man bezat, was ruim twee meter lang en een van de belangrijkste publiciteitsstunts van United States Robot.

Zowel dit laatste als het feit dat hij over een gepatenteerd positronisch brein beschikte, had hun het monopolie op het gebied van robots en een vrijwel volledig monopolie op het gebied van computers verschaft.

De twee mannen die de robot uit zijn kist hadden gehaald, waren nu weggegaan en de professor keek van Lanning naar de robot en van de robot naar Lanning. ‘Hij lijkt me ongevaarlijk,’ zei hij. Overtuigend klonk het niet.

‘Ongevaarlijker dan ik,’ zei Lanning. ‘Ik zou er misschien onder bepaalde omstandigheden toe te krijgen zijn u een klap te geven. Easy zal dat nooit doen. Ik neem aan dat u op de hoogte bent van de Drie Wetten van de robotica.’

‘Natuurlijk,’ zei Goodfellow.

‘Ze worden bij de robots ingebouwd. De Eerste en belangrijkste Wet garandeert de veiligheid van de mens.’ Hij zweeg even en wreef over zijn wang. ‘Het is iets waar we de hele wereld graag van zouden overtuigen.’

‘Ja, maar hij ziet er nogal formidabel uit, als ik het zo mag uitdrukken.’

‘Dat geef ik toe. Maar wat hij ook mag schijnen, nuttig is hij zeker.’

‘Ik begrijp niet goed op welke manier. Onze gesprekken hebben wat dat betreft niet veel opheldering gebracht. Hoe dan ook, ik heb beloofd het voorwerp te bekijken en hier ben ik dan.’

‘We zullen meer doen dan hem bekijken, professor. Hebt u een boek bij u?’

‘Ja.’

‘Mag ik het even zien?’

Zonder zijn blik van de metalen menselijke gestalte te laten afdwalen, boog hij zich voorover en haalde een boek uit de tas die aan zijn voeten stond.

Lanning nam het aan en keek naar de titel: De chemie van elektrolytische oplossingen. ‘Dat zal wel gaan, professor. U hebt dit op goed geluk uitgekozen. Ik heb u dus niet bij uw keuze beïnvloed. Klopt dat?’

‘Ja.’

Lanning overhandigde het boek aan robot EZ-27.

De professor ging met een schok rechtop zitten. ‘Nee, nee, dat is een kostbaar werk!’

Lanning trok zijn wenkbrauwen op. Ze leken op beijzeld kokoshaar. ‘Het is niet de bedoeling dat Easy het boek doormidden scheurt om zijn kracht te demonstreren. Hij kan even voorzichtig met een boek omgaan als u en ik. Ga je gang, Easy.’

‘Dank u, meneer,’ zei Easy. Hij boog zijn metalen tors in de richting van de professor. ‘Met uw goedvinden, professor Goodfellow.’

De professor zette een paar grote ogen op. ‘Ja… eh… natuurlijk.’

Met langzame maar zekere bewegingen van zijn metalen vingers sloeg Easy de bladzijden om; eerst naar de linker, dan naar de rechter bladzijde kijkend. De kracht die er van hem uitging scheen de grote kamer en de twee menselijke toeschouwers aanmerkelijk in omvang te reduceren.

‘Het licht is hier niet best,’ mompelde Goodfellow.

‘Ruim voldoende.’

‘Maar wat doet hij dan?’ vroeg de professor op iets scherpere toon.

‘Geduld, meneer.’

Eindelijk was de laatste pagina omgeslagen. ‘Nou, Easy?’ vroeg Lanning.

‘Het is een bijzonder accuraat boek en er is weinig op aan te merken. Alleen is op bladzijde 27 het woord "positief" gespeld als "poisitief". De komma op de zesde regel van pagina 32 is overbodig, terwijl er op de dertiende regel van pagina 54 een ontbreekt. Het plusteken in de formule XIV-2 op pagina 337 moet een minteken zijn, tenminste als hij wil aansluiten op de voorafgaande formules…’

‘Wacht even!’ riep de professor uit. ‘Wat doet hij nou?’

‘Wat hij doet?’ vroeg Lanning plotseling geïrriteerd. ‘Man! Hij heeft het al gedaan. Hij heeft het boek gecorrigeerd.’

‘Gecorrigeerd?’

‘Ja. In de korte tijd die hij nodig had om het boek te lezen, heeft hij alle spelfouten, alle stijl- en grammaticale fouten genoteerd. Bovendien zal hij de inhoud van het boek nooit meer vergeten.’

De mond van de professor stond nu wijd open van verbazing. Hij stond op en begon door de kamer te lopen. Tenslotte ging hij met zijn armen voor zijn borst gevouwen voor de robot en Lanning staan. ‘Bedoelt u dat deze robot corrector is?’

‘Onder andere,’ knikte Lanning.

‘Maar waarom laat u dat aan mij zien?’

‘Omdat u de universiteit er misschien van kunt overtuigen dat ze er daar een zouden kunnen gebruiken,’ zei Lanning geduldig.

Er verscheen een zure, ongelovige trek op het gezicht van de professor. ‘Maar dat is belachelijk!’

‘Waarom?’

‘De universiteit zou een dergelijke, halve ton wegende corrector nooit kunnen betalen.’

‘Corrigeren is niet het enige dat hij kan. Hij kan samenvattingen maken, op een accurate manier formulieren invullen, examenuitslagen memoreren…’

‘Waardeloos!’

‘Helemaal niet,’ zei Lanning. ‘Dat zal ik u straks bewijzen. Misschien kunnen we de zaak rustiger op uw kantoor bespreken, als u daar geen bezwaar tegen hebt.’

‘Nee, natuurlijk niet.’ De professor maakte al aanstalten om te vertrekken. ‘Maar de robot… de robot kunnen we niet meenemen. Luister, dr. Lanning. U zult de robot weer moeten laten inpakken.’

‘Daar is tijd genoeg voor. We kunnen Easy hier laten.’

‘Onbewaakt?’

‘Waarom niet? Hij weet dat hij hier moet blijven. Professor Goodfellow, het wordt tijd dat u begrijpt dat een robot veel meer te vertrouwen is dan een menselijk wezen…’

‘Ja, maar ik ben verantwoordelijk voor eventuele schade…’

‘Er zal geen schade worden aangericht. Daar sta ik borg voor. Bovendien is het nu na kantoortijd. Voor morgenochtend verwacht u hier niemand meer, neem ik aan. De vrachtwagen en de twee mannen wachten buiten. United States Robot neemt alle verantwoordelijkheid op zich. Er zal niets gebeuren. Laten we zeggen dat dit een demonstratie van de betrouwbaarheid van een robot is.’

De professor liet zich verleiden om de kelder te verlaten, maar toen ze vijf verdiepingen hoger in zijn kantoor waren, leek hij nog steeds niet op zijn gemak. Met een witte zakdoek veegde hij het zweet van zijn voorhoofd. ‘U weet dat het op Aarde verboden is robots te gebruiken,’ zei hij.

‘Die wetten, beste professor, zijn niet zo eenvoudig. Robots mogen niet worden gebruikt op de openbare weg. Ze mogen niet worden gebruikt op privéterreinen of in gebouwen, behalve dan binnen bepaalde beperkingen die meestal ook onder de verboden vallen. Voor de universiteit wordt een uitzondering gemaakt. Als de robot in een bepaalde ruimte en voor een bepaald doel wordt gebruikt en men zich aan de verdere bepalingen houdt en als de mensen die de kamer betreden zich daar ook aan houden, blijven we binnen de perken van de wet.’

‘Maar ál die drukte om correctiewerk te doen!’

‘Het aantal mogelijke toepassingen is vrijwel onbeperkt, professor. Robotarbeid heeft zich tot dusver beperkt tot lichamelijk sleurwerk, maar bestaat er ook niet zoiets als geestelijk sleurwerk? Als een hoogleraar, die tot het hoogste creatieve werk in staat is, twee weken moet besteden aan het corrigeren van zijn eigen werk en ik kan u een robot leveren die dat in dertig minuten klaarspeelt, vindt u dat dan waardeloos?’

‘Ja, maar de prijs…’

‘Over de prijs hoeft u zich niet ongerust te maken. Een EZ-27 is namelijk niet te koop. De universiteit kan een EZ-27 huren voor duizend dollar per jaar. Dat is aanmerkelijk minder dan de prijs van één microgolfrecorder.’

Goodfellow keek verbluft. Lanning maakte gebruik van de situatie. ‘Het enige dat ik van u vraag, is dat u het voordraagt bij de mensen die de beslissingen nemen. Als ze meer willen weten, zal ik hun dat graag vertellen.’

‘Nou ja,’ zei Goodfellow aarzelend. ‘Ik zou het volgende week tijdens de Senaatsvergadering ter sprake kunnen brengen. Of het enig resultaat zal opleveren kan ik u niet beloven.’

‘Natuurlijk niet. Dat begrijp ik,’ zei Lanning.

De verdediger was een klein, dik mannetje dat erg gewichtig deed, maar dat accentueerde alleen maar zijn onderkinnen. ‘U ging er nogal grif op in, niet waar?’ zei hij toen professor Goodfellow was uitgesproken.

‘Misschien wou ik wel van hem af zien te komen. Misschien beloofde ik het hem daarom wel.’

‘Om na uw vertrek de hele zaak naast u neer te leggen?’

‘Nou ja…’

‘Toch hebt u de kwestie voorgelegd aan de Senaatscommissie.’

‘Inderdaad.’

‘Dan moet u dus akkoord zijn gegaan met de voorstellen van dr. Lanning.’

‘Ik heb alleen de normale weg bewandeld.’

‘U was toen veel minder beducht voor robots dan u op het ogenblik schijnt te zijn.’

‘Ja… eh… dat wil zeggen…’

‘Bovendien scheen u er toen geen bezwaar tegen te hebben een robot onbewaakt achter te laten.’

‘Dr. Lanning verzekerde mij dat…’

‘U zou daar toch niet op zijn ingegaan als u ook maar vermoedde dat de robot gevaarlijk kon zijn?’

‘Ik had toen het volste vertrouwen in…’ begon de professor ijzig.

‘Dank u. Dat is voldoende,’ viel de verdediger hem in de rede. Professor Goodfellow stond niet weinig verstoord van zijn stoel op.

Rechter Shane boog zich voorover. ‘Daar ik geen roboticus ben, zou ik graag willen weten wat die Drie Wetten van de robotica zijn. Zou dr. Lanning zo vriendelijk willen zijn deze ten behoeve van het hof te citeren?’

Dr. Lanning keek verbaasd en stootte bijna zijn hoofd tegen dat van de grijze vrouw die naast hem zat. Hij stond op en de grijze vrouw keek hem uitdrukkingloos aan. ‘Zeker, edelachtbare,’ zei Lanning. Hij aarzelde alsof hij op het punt stond een uitvoerig betoog te houden en zei toen met heldere stem:

‘Eerste Wet: Een robot mag een menselijk wezen geen kwaad berokkenen, of toelaten dat een menselijk wezen gekwetst wordt door zijn nalatigheid.

Tweede Wet: Een robot moet de bevelen opvolgen, die hem door menselijke wezens gegeven worden, behalve als die bevelen in strijd zijn met de Eerste Wet.

Derde Wet: Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen, voor zover dat niet in strijd is met de Eerste of de Tweede Wet.’

‘Dank u,’ zei de rechter die snel een paar notities had gemaakt. ‘Als ik het goed begrijp zijn deze Wetten bij alle robots ingebouwd.’

‘Bij alle robots. Iedere roboticus zal dat kunnen bevestigen.’

‘Ook bij robot EZ-27?’

‘Jawel, edelachtbare.’

‘Men zal u waarschijnlijk verzoeken dit onder ede te willen herhalen.’

‘Dat zal ik graag doen, edelachtbare.’

Lanning ging weer zitten.

Dr. Susan Calvin, de grijsharige vrouw die naast Lanning zat, keek haar superieur zonder veel genegenheid aan, maar genegenheid was iets dat ze voor niemand scheen te kunnen opbrengen.

‘Klopte het wat Goodfellow zei, Alfred?’

‘In grote trekken wel,’ mompelde Lanning. ‘Hij was toen helemaal niet zo bezorgd over die robot en wilde graag zaken doen toen hij hoorde wat het kostte, maar over het algemeen gesproken heeft hij de zaak niet vertekend.’

‘Misschien was het verstandiger geweest een hogere prijs te noemen,’ zei Susan Calvin.

‘We wilden Easy graag verhuren.’

‘Dat weet ik. Misschien waren we er een beetje ál te tuk op. Ze zullen het doen voorkomen alsof we bijbedoelingen hadden.’

Lanning keek geïrriteerd. ‘Dat hadden we ook. Dat heb ik toegegeven voor de Senaatscommissie.’

‘Ze kunnen het doen voorkomen dat er achter de bijbedoelingen die we hebben toegegeven nog andere bijbedoelingen zaten.’

Scott Robertson, zoon van de stichter van US Robot en nog steeds een van de voornaamste aandeelhouders, boog zich naar Lanning. ‘Waarom laat je Easy niet aan het woord? Dan weten we tenminste waar we aan toe zijn!’ fluisterde hij.

‘U weet toch dat hij er niet over kan praten, meneer Robertson!’

‘Dwing hem er dan toe. U, dr. Calvin, u bent robopsychologe. Dwingt u hem ertoe.’

‘Meneer Robertson,’ antwoordde Susan Calvin koeltjes, ‘als ik robopsychologe ben, laat mij dan de beslissingen nemen. Mijn robot zal niets doen dat nadelig voor hem is of dat ten koste gaat van hemzelf.’

Robertson trok zijn wenkbrauwen op en zou iets gezegd hebben als rechter Shane niet op een beleefde manier met zijn voorzittershamer had getikt.

Francis J. Hart, hoofd van de Engelse faculteit, was nu aan de beurt om te getuigen. Hij was een met veel zorg geklede, gezette man met slierten haar die keurig op zijn kale, roze hoofd waren geplakt. Hij ging met zijn handen netjes in zijn schoot gevouwen in het getuigenbankje zitten en produceerde af en toe een glimlachje.

‘Mijn eerste kennismaking met de affaire rond robot EZ-27 vond plaats tijdens een zitting van de Senaatscommissie. Tijdens deze zitting bracht professor Goodfellow het onderwerp ter sprake. Daarna, op de tiende april van het vorig jaar, organiseerden we een speciale vergadering over dit onderwerp. Ik was toen voorzitter.’

‘Bestaan er notulen van deze vergadering?’

‘Eh… nee. Het was een nogal ongewone vergadering.’ Hart glimlachte.

‘Wat deed zich tijdens deze vergadering voor?’

Francis J. Hart had zich als voorzitter van deze vergadering allesbehalve op zijn gemak gevoeld. Dit gold ook voor de andere leden van de vergadering. Alleen dr. Lanning leek volkomen ontspannen. Zijn lange, magere gestalte, gekroond door een witte kuif, herinnerde Hart aan portretten van Andrew Jackson.

Midden op de tafel lagen voorbeelden van het werk dat door de robot was verricht. Professor Minott hield een grafische voorstelling in zijn hand die door Easy was vervaardigd. Zijn gezicht drukte een en al goedkeuring uit.

Hart schraapte zijn keel. ‘Het is wel duidelijk dat de robot bepaalde routinewerkzaamheden met voldoende bekwaamheid kan uitvoeren. Dit bijvoorbeeld heb ik, voordat ik hier naar toe ging, nagekeken en ik moet zeggen dat er bijzonder weinig op aan te merken is.’

Hij pakte een bedrukt vel papier op dat ongeveer driemaal zo lang was als een doorsnee bladzijde. Het was een drukproef. In beide marges waren netjes correctietekens aangebracht. Hier en daar was een woord geschrapt en in de marge vervangen door een ander woord. Dit was zo keurig gedaan dat het evengoed gedrukt had kunnen zijn. Sommige correcties waren in blauw uitgevoerd om aan te tonen dat de oorspronkelijke fout bij de auteur lag. De in rood uitgevoerde correcties duidden op fouten van de zetter.

‘In feite is er heel weinig op aan te merken,’ zei Lanning. ‘Of liever gezegd: er is helemaal niets op aan te merken. Ik ben ervan overtuigd dat het werk volmaakt is uitgevoerd, dr. Hart, maar als het om het corrigeren van feiten gaat - feiten zoals die in het oorspronkelijke manuscript worden gesteld - dan moet ik zeggen dat de robot daartoe niet in staat is.

Dit laatste geven wij dan ook toe, maar in bepaalde gevallen heeft de robot de volgorde van de woorden verbeterd en ik neem aan dat wij allen voldoende op de hoogte zijn met de structuur van de Engelse taal om de juistheid van die correcties te beamen.

Easy’s positronische brein,’ vervolgde Lanning met een brede glimlach, ‘is gevoed met de inhoud van alle standaardwerken over dit onderwerp. Ik ben ervan overtuigd dat u wat dat betreft nergens een fout zult kunnen ontdekken.’

Professor Minott keek op van de grafische voorstelling die hij nog steeds in zijn hand hield. ‘Met het oog op de te verwachten moeilijkheden op het gebied van public relations vraag ik me af of wij een robot nodig hebben. U zult toch moeten toegeven, dr. Lanning, dat de wetenschap der automatisering een peil heeft bereikt dat het uw firma mogelijk maakt een machine te ontwerpen, een normale computer zoals die door het publiek wordt geaccepteerd, die drukproeven zou kunnen corrigeren.’

‘Inderdaad, dat zouden we kunnen,’ antwoordde Lanning stijfjes, ‘maar in dat geval zouden de drukproeven eerst moeten worden vertaald in symbolen of op zijn minst moeten worden overgebracht op de band. Ook de correcties zouden als symbolen te voorschijn komen en u zou personeel nodig hebben om woorden in symbolen en symbolen in woorden te vertalen. Bovendien zou een dergelijke computer geen andere werkzaamheden kunnen verrichten. Een grafische voorstelling zoals u op het ogenblik in uw hand houdt, zou hij niet kunnen maken.’

Minott bromde alleen maar wat.

‘Het keurmerk van de positronische robot is zijn veelzijdigheid. Hij is in staat een groot aantal werkzaamheden te verrichten. Hij is gebouwd als een mens en kan alle machines en al het gereedschap door mensen ontworpen bedienen of hanteren. Hij kan met u en u kunt met hem praten. In zekere zin kunt u zelfs met hem van gedachten wisselen,’ vervolgde Lanning.

‘Als we allemaal met hem van gedachten zouden wisselen en met hem zouden praten, zou hij dan niet in de war raken? Hij zal wel niet in staat zijn een onbeperkt aantal gegevens in zich op te nemen,’ zei Goodfellow.

‘Inderdaad, dat kan hij niet, maar bij normaal gebruik kan hij vijf jaar mee. Hij weet dan dat hij aan een “hersenspoeling” toe is en deze wordt dan door onze firma gratis verricht.’

‘Firma?’

‘Ja. De firma behoudt zich het recht voor de robot buiten zijn gewone werkzaamheden om een servicebeurt te geven. Daarom verhuren we ze alleen maar. Wat zijn gewone functies betreft kan iedereen hem leren bedienen. Op andere gebieden kan hij alleen door een expert worden bediend en daar zorgen wij dan voor. Zo zou ieder van u een EZ-robot in beperkte mate een hersenspoeling kunnen geven door hem te vertellen dat hij dit of dat moet vergeten, maar het is vrijwel zeker dat het bevel daartoe zodanig geformuleerd zou worden dat hij net iets te veel of te weinig zou vergeten. Wij zouden dat onmiddellijk merken omdat wij bepaalde beveiligingen bij hem hebben ingebouwd. Bij gewone werkzaamheden is dat evenwel overbodig en vormt het daarom geen probleem…’

Hart betastte zijn schedel als om zich ervan te verzekeren dat de haarslierten er nog netjes overheen geplakt lagen. ‘U doet uw best om ons uw machine te leveren, maar u vraagt er een belachelijk lage prijs voor: duizend dollar. Doet u dat soms omdat u hoopt dat andere universiteiten ons voorbeeld zullen volgen, maar dan tegen een voordeliger bedrag?’

‘Dat is een gerechtvaardigde hoop die wij inderdaad koesteren,’ zei Lanning.

‘Maar zelfs dan zou het aantal machines dat u zou kunnen leveren, beperkt zijn. Ik betwijfel of zoiets rendabel zou zijn.’

Lanning liet zijn ellebogen op de tafel rusten en boog zich voorover. ‘Laat ik open kaart met u spelen, heren. Behalve in zeer bijzondere gevallen mogen robots op Aarde niet gebruikt worden. Voor een deel is dat een gevolg van het vooroordeel dat men tegen robots koestert. US Robot is een bijzonder succesvolle onderneming - niet alleen op buitenaards gebied en op het gebied van de ruimtevaart, maar ook op de computermarkt. Wij streven evenwel niet naar winst. Wij zijn er bovendien vast van overtuigd dat het gebruik van robots op Aarde het leven voor iedereen zal veraangenamen - zelfs wanneer het in het begin enige economische ontwrichting zou veroorzaken.

De vakbonden zijn natuurlijk tegen ons, maar van de grote universiteiten mogen we toch medewerking verwachten.

Onze robot Easy kan u van veel sleurwerk verlossen - als u hem het werk van een “galeislaaf” laat verrichten, om het zo maar eens uit te drukken. Andere universiteiten en instituten zullen uw voorbeeld volgen en misschien zal het vooroordeel bij het publiek dan langzaam verdwijnen.’

‘Heden Northeastern Universiteit, morgen de hele wereld,’ mompelde Minott.

‘Ze zaten te springen om Easy voor een bedrag van duizend dollar per jaar te huren. Professor Minott zei dat hij nog nooit zo’n mooi werkstukje had gezien als die grafische voorstelling en Hart gaf volmondig toe dat de correctie feilloos was,’ fluisterde Lanning boos tegen Susan Calvin.

De verticale lijnen in het gezicht van Susan Calvin verzachtten zich niet. ‘Je had meer moeten vragen dan ze betalen konden, Alfred,’ zei ze. ‘Dan waren ze gaan afdingen.’

‘Misschien,’ bromde Lanning.

De aanklager was met professor Hart nog niet helemaal klaar. ‘Hebt u na het vertrek van dr. Lanning in verband met robot EZ-27 een stemming gehouden?’ vroeg hij.

‘Ja.’

‘En wat was het resultaat?’

‘De meerderheid was voor aanschaf.’

‘Wat heeft volgens u deze stemming beïnvloed?’

De verdediging maakte tegen deze vraag onmiddellijk bezwaar. De aanklager formuleerde de vraag nu anders. ‘Wat heeft u persoonlijk bij het stemmen beïnvloed? U hebt “voor” gestemd, is het niet?’

‘Inderdaad, ik stemde vóór. Dit kwam in hoofdzaak omdat ik onder de indruk was gekomen van Lannings opvattingen dat het onze plicht als intellectuelen was de robotica in staat te stellen de mensheid te helpen bij de oplossing van haar problemen.’

‘Met andere woorden: u werd door Lanning overgehaald.’

‘Het is zijn vak. Hij deed het op onberispelijke wijze.’

‘Uw getuige.’

De verdediger liep naar de getuigenbank en keek professor Hart enkele ogenblikken zwijgend aan. ‘Waren u en uw collega’s er niet bijzonder op gebrand robot EZ-27 in dienst te nemen?’

‘Wij waren van mening dat hij heel nuttig voor ons zou kunnen zijn.’

‘Als hij in staat zou zijn het gewenste werk te doen. Als ik het goed begrijp, hebt u op de dag van de vergadering het oorspronkelijke werk van de robot met bijzondere aandacht bestudeerd?’

‘Inderdaad. De machine is gespecialiseerd in de Engelse taal en omdat ik dat onder andere ook ben, leek het mij niet meer dan vanzelfsprekend dat ik degene zou zijn die zijn werk zou onderzoeken.’

‘Goed. Werd er tijdens de vergadering iets vertoond dat niet geheel aan de verwachtingen beantwoordde? Al het materiaal is hier aanwezig. Is er iets bij dat u als zodanig kunt aanwijzen?’

‘Nou ja… eh…’

‘Ik stel u een eenvoudige vraag. Was er iets bij dat niet aan de verwachtingen beantwoordde? U was degene die het materiaal bestudeerde.’

‘Nee, er was niets bij dat niet aan de verwachtingen beantwoordde,’ antwoordde de professor met gefronste wenkbrauwen.

‘Ik heb hier ook enkele voorbeelden van het werk dat de robot tijdens de veertien maanden dat hij in dienst was van de Northeastern Universiteit heeft verricht. Wilt u zo goed zijn deze te bestuderen en mij te vertellen of er iets bij is waarop u iets zou kunnen aanmerken?’

‘Maar toen hij een vergissing beging…’ snauwde Hart.

‘Ik verzoek u mijn vraag te willen beantwoorden!’ schreeuwde de verdediger. ‘Mankeerde er iets aan dat materiaal?’

Hart bekeek aandachtig ieder voorbeeld afzonderlijk. ‘Nee. Niets,’ zei hij tenslotte.

‘Is er, afgezien van de zaak die nu ter sprake wordt gebracht, ooit door EZ-27 een vergissing begaan?’

‘Nee.’

De verdediger schraapte zijn keel als om daarmee aan te geven dat dit aspect van de zaak was afgehandeld. ‘En nu wat betreft de stemming die werd gehouden of robot EZ-27 al dan niet gehuurd zou worden,’ vervolgde hij. ‘U zei dat de meerderheid ervoor was. Wat was het juiste resultaat van die stemming?’

‘Zover ik mij kan herinneren: dertien tegen één.’

‘Dertien stemmen vóór en één tegen? Dat is wel iets anders dan een meerderheid, zou ik zeggen!’

‘Nee meneer! In de Engelse taal betekent het woord "meerderheid" meer dan de helft.’

‘Praktisch gesproken was iedereen er dus voor?’

‘De meerderheid was ervoor!’

De verdediger begon nu een andere tactiek te volgen. ‘En wie was dan die alleenstaande tegenstemmer?’ vroeg hij.

Er verscheen een bezorgde uitdrukking op het gezicht van dr. Hart. ‘Professor Simon Ninheimer,’ zei hij.

De verdediger simuleerde verbazing. ‘Professor Ninheimer? Het hoofd van de sociologische faculteit?’

‘Jawel meneer.’

‘De eiser?’

‘Jawel meneer.’

De verdediger spitste zijn lippen. ‘Met andere woorden: de man die zevenhonderdvijftigduizend dollar schadevergoeding eist van mijn cliënt, de United States Robot & Mechanical Men, Corporation, was de enige die vanaf het begin heeft geprotesteerd tegen het in gebruik nemen van de robot - terwijl alle andere leden van de senaat ervan overtuigd waren dat het een goed idee was?’

‘Het was zijn goed recht om tegen te stemmen.’

‘Tijdens uw beschrijving van de vergadering hebt u eventuele opmerkingen van de professor niet ter sprake gebracht. Heeft hij toen iets gezegd?’

‘Ik geloof van wel.’

‘Wat bedoelt u?’

‘Nou ja… hij heeft inderdaad gesproken.’

‘Zei hij waarom hij bezwaren had tegen de aanschaf van de robot?’

‘Ja.’

‘Sprak hij op heftige toon?’

‘Hij was woedend.’

‘Hoe lang kent u professor Ninheimer, als ik vragen mag?’

‘Ongeveer twaalf jaar.’

‘Kende u hem goed?’

‘Ik zou zeggen… ja.’

‘Zou u - hem kennende - zeggen dat hij het soort man was om bezwaren tegen het in gebruik nemen van de robot te blijven koesteren omdat het feit dat hij had tegengestemd…’

De ondervraging werd door de aanklager met een heftig gebaar afgebroken. Rechter Shane verdaagde de zitting tot na de lunch.

Robertson kauwde op zijn sandwich. Door het verlies van driekwart miljoen dollar zou het bedrijf niet ten onder gaan, maar het zou de firma ook geen goed doen. Bovendien was hij zich ervan bewust dat er - gezien vanuit het oogpunt van public relations - op de lange duur nog veel meer schade geleden zou worden.

‘Waarom al dat gedoe over de manier waarop Easy op de universiteit terecht is gekomen? Wat hopen ze daarmee te bereiken?’ zei hij zuur.

‘Een rechtzitting is zoiets als een spelletje schaak, meneer Robertson,’ zei de verdediger. ‘Degene die wint is meestal hij die de meeste zetten vooruit kan zien en mijn vriend de aanklager is geen beginneling. Hij probeert te voorvoelen wat de verdediging van plan is. Ze rekenen er waarschijnlijk op dat wij zullen aantonen dat Easy de overtreding niet begaan kan hebben op grond van de Drie Wetten.’

‘Nou en?’ antwoordde Robertson. ‘Daarop berust inderdaad onze verdediging. En een volkomen waterdichte verdediging, zou ik zeggen.’

‘Voor een robotkundig ingenieur, ja, maar niet noodzakelijkerwijs voor een rechter. Ze zullen het zo proberen te draaien dat EZ-27 geen gewone robot was; dat hij de eerste van zijn type was die het publiek werd aangeboden. Het was een experimenteel model waarmee in de praktijk geëxperimenteerd moest worden en de universiteit leek daarvoor de meest geschikte plaats. Daardoor werden ook de lage prijs en de inspanning die dr. Lanning zich getroostte om de robot geplaatst te krijgen aannemelijk. De aanklager zal dan van het standpunt uitgaan dat de noodzaak van een praktisch experimenteel stadium in feite betekende dat EZ-27 een mislukking was. Begrijpt u nu wat er aan de hand is?’

‘Maar EZ-27 was een volmaakt exemplaar. De zevenentwintigste van de serie,’ zei Robertson.

‘Dat is nou juist het ergste,’ zei de verdediger somber. ‘Wat mankeerde er dan aan de eerste zesentwintig? Waarom zou er aan de zevenentwintigste niet iets mankeren?’

‘Er was niets aan de hand met de eerste zesentwintig behalve dan dat ze te eenvoudig geconstrueerd waren voor hun taak. Maar de Drie Wetten waren bij alle modellen ingebouwd. Dat geldt voor alle robots - hoe onvolmaakt ze ook mogen zijn!’

‘Dat heeft dr. Lanning me uitgelegd, meneer Robertson, en ik ben bereid hem op zijn woord te geloven. Of de rechter dat zal doen, is een andere zaak. Wij moeten een uitspraak verwachten van een eerlijk man die evenwel geen roboticus is, niets van robots afweet en daarom op een dwaalspoor gebracht kan worden.’

‘Wilde Easy maar praten!’ gromde Robertson.

De verdediger haalde zijn schouders op. ‘Een robot kan niet als getuige worden opgeroepen.’

‘Ja, maar dan zouden we tenminste een paar feiten te weten komen. Hoe kon hij in vredesnaam zoiets doen?’

Susan Calvin veerde overeind. Een lichte blos kleurde haar wangen en er klonk zelfs iets van warmte in haar stem. ‘We weten waarom. Het werd Easy bevolen! Ik heb het aan de raad uitgelegd en ik zal het jullie nu ook uitleggen.’

‘Wie heeft het hem bevolen?’ vroeg Robertson stomverbaasd. (Niemand vertelde hem ooit iets, dacht hij verbitterd.)

‘De eiser,’ zei dr. Calvin.

‘Waarom in vredesnaam?’

‘Dat weten we nog niet. Misschien alleen maar om ons een proces te kunnen aandoen of om aan het geld te komen.’ Haar ogen hadden een boosaardige glans toen ze dat zei.

‘Maar waarom zegt Easy dat dan niet?’

‘Dat is duidelijk. Hij kreeg het bevel om zijn mond te houden.’

‘Duidelijk?’ vroeg Robertson.

‘Voor mij wel. Robopsychologie is mijn vak. Als Easy niet direct op de vraag wil antwoorden, zal hij om de kern van de zaak heen blijven draaien. Door zijn toenemende aarzeling om vragen te beantwoorden, door het meten van de “lege plekken” en de intensiteit van de tegenkrachten die zijn opgetreden, is het mogelijk met wetenschappelijke nauwkeurigheid vast te stellen dat zijn moeilijkheden zijn ontstaan door het bevel dat hem werd gegeven om niet te spreken. Met andere woorden: hem werd gezegd dat hij - als hij zou spreken - een mens letsel zou toebrengen en dat menselijke wezen is waarschijnlijk professor Ninheimer, de “eiser”, die door de robot als een mens wordt beschouwd.’

‘Waarom legt u hem dan niet uit dat hij door te zwijgen US Robot schade berokkent?’ vroeg Robertson.

‘Omdat US Robot geen menselijk wezen is en omdat de Eerste Wet van de robotica een naamloze vennootschap niet als een menselijk wezen beschouwt. Het zou bovendien gevaarlijk zijn om het eenmaal gegeven bevel door een tegenbevel op te heffen. Het minst gevaarlijk zou zijn dit door degene te laten doen die het oorspronkelijke bevel heeft gegeven, want de motiveringen van de robot om te zwijgen staan in directe relatie tot degene die hem het zwijgen oplegde. Iedere andere oplossing…’ Zij schudde haar hoofd en bijna leek het of ze zich opwond. ‘Ik wil niet dat de robot wordt beschadigd!’

‘Het komt mij voor dat we alleen maar hoeven te bewijzen dat Easy niet in staat was om datgene te doen waarvan hij wordt beschuldigd,’ viel Lanning haar kalmerend in de rede. ‘En dat kunnen we,’ voegde hij eraan toe.

‘Inderdaad,’ zei de verdediger geïrriteerd. ‘U kunt dat. De enige getuigen die verklaringen kunnen afleggen omtrent Easy’s toestand zijn mensen die in dienst zijn bij US Robot en geen enkele rechter zal aannemen dat zulke getuigen onbevooroordeeld zijn!’

‘Ze kunnen de getuigenverklaring van experts toch niet naast zich neerleggen?’

‘Wel door een weigering om zich erdoor te laten overtuigen. Dat is het recht van de rechter. Tegenover het alternatief dat een man als professor Ninheimer zijn reputatie te grabbel zou hebben gegooid - zelfs ter wille van een behoorlijke som gelds - zullen de technische argumenten van jullie experts nooit kunnen opwegen. Tenslotte is de rechter ook maar een mens. Als hij moet kiezen tussen een man die iets volslagen onwaarschijnlijks doet en een robot die iets even onwaarschijnlijks doet, dan lijkt het mij voor de hand liggend dat hij een beslissing neemt ten gunste van de man.’

‘Ieder mens is in staat tot de meest onwaarschijnlijke dingen,’ zei Lanning. ‘De menselijke geest is zo gecompliceerd dat wij niet weten wat daarin onmogelijk is. Van een robot weten wij dat wel.’

‘Nou, ik hoop dat u de rechter daarvan kunt overtuigen,’ zei de verdediger moedeloos.

‘We zullen zien. Het is goed om te weten met welke moeilijkheden wij geconfronteerd zullen worden. Laten we niet al te pessimistisch zijn. Ik heb ook geprobeerd een paar zetten van het schaakspel vooruit te zien,’ voegde hij eraan toe. Hij knikte statig in de richting van de robopsychologe en vervolgde: ‘Met behulp van deze dierbare dame.’

Lanning keek hen beurtelings aan. ‘Wat bedoelen jullie, verdomme?’ zei hij, maar de zaalwachter kwam binnen en kondigde aan dat de zitting zou worden voortgezet.

Zij namen hun plaats in en keken naar de man die de oorzaak van alle ellende was.

Simon Ninheimer had een vlaskleurige kuif en een gezicht dat langs een kromme neus spits toeliep in een puntige kin. Hij had de gewoonte voor het uitspreken van belangrijke woorden even te aarzelen en dat maakte hem zo onverdraaglijk als een perfectionist maar zijn kan. Als hij zei: ‘De zon gaat op in… eh… het oosten,’ kon men er zeker van zijn dat hij rekening had gehouden met de mogelijkheid dat de zon ook wel eens in het westen zou kunnen opgaan.

‘Was u tegen het in dienst nemen van de robot door de universiteit?’ vroeg de aanklager.

‘Inderdaad, meneer.’

‘Waarom?’

‘Ik had het gevoel dat wij niet voldoende op de hoogte waren van… de ware… eh… motieven van United States Robot. Ik wantrouwde het feit dat zij er zo op gebrand waren een robot aan ons te leveren.’

‘Had u het gevoel dat de robot in staat was het werk te doen waartoe hij volgens de firma was geprogrammeerd?’

‘Ik weet dat hij dat niet was.’

‘Kunt u dat nader toelichten?’

Simon Ninheimer had acht jaar nodig gehad om zijn boek Sociale spanningen bij ruimtereizen en hun oplossing te voltooien. Ninheimers neiging tot exactheid beperkte zich niet tot zijn manier van praten, en een onderwerp als sociologie, dat van nature geen vastomlijnde begrippen hanteert, hield hem tot het uiterste bezig. Zelfs bij het doornemen van de drukproeven werd hij geplaagd door het gevoel onvolledig te zijn geweest. Als hij naar de gedrukte vellen papier keek, voelde hij de neiging in zich opkomen de zinnen uit elkaar te halen en alles opnieuw te formuleren.

Jim Baker, die spoedig benoemd zou worden tot lector in de sociologie, zag Ninheimer drie dagen nadat deze de drukproeven van de uitgever had ontvangen afwezig naar een stapeltje papieren staren. Er waren drie exemplaren van de drukproeven: één voor Ninheimer zelf, één voor Baker en een derde exemplaar dat zowel door Ninheimer als door Baker gecorrigeerd zou worden, nadat men gezamenlijk tot een oplossing van bepaalde problemen was gekomen. Ze hadden deze procedure al drie jaar toegepast en tot dusver was alles goed gegaan.

‘Ik heb het eerste hoofdstuk doorgewerkt. Er staan een paar schitterende drukfouten in,’ zei de jonge Baker.

‘Dat is met eerste hoofdstukken altijd het geval,’ antwoordde Ninheimer afwezig.

‘Hebt u zin om het nu door te nemen?’

Ninheimer keek Baker ernstig aan. ‘Ik heb nog niets aan de drukproeven gedaan, Jim. Ik geloof niet dat het nodig is.’

‘Niet nodig is?’ zei Baker verward.

‘Ik ben van plan het aan de machine over te dragen. Tenslotte hebben we hem aangenomen als… eh… corrector. Ze hebben een werkplan voor hem uitgewerkt.’

‘De machine? U bedoelt Easy?’

‘Dat is geloof ik de kinderachtige naam die ze hem gegeven hebben.’

‘Maar dr. Ninheimer! Ik dacht dat u daar niets mee te maken wilde hebben!’

‘Ik schijn de enige geweest te zijn. Misschien is het beter dat ook ik van de geboden voordelen gebruik maak.’

‘O, nou, dan is het corrigeren van het eerste hoofdstuk alleen maar verloren tijd geweest,’ zei Baker op gekwetste toon.

‘Nee, nee. We zullen het resultaat van de machine met het jouwe vergelijken.’

‘Goed. Als u dat wilt, maar…’

‘Ja?’

‘Ik geloof niet dat er iets op Easy’s werk zal zijn aan te merken. Men zegt dat hij zich nooit vergist.’

‘Nou, dat zal dan wel zo zijn,’ antwoordde Ninheimer droog.

Vier dagen later bracht Baker hem opnieuw het eerste hoofdstuk. Het kwam kersvers uit het speciale vertrek dat voor Easy en zijn uitrusting was ingericht.

Baker was één en al enthousiasme. ‘Moet u horen, dr. Ninheimer. Hij heeft niet alleen alles ontdekt wat ik had ontdekt. Nee. Hij heeft nog een tiental fouten ontdekt die mij waren ontgaan. En dat in tien minuten tijds!’

Ninheimer keek naar het vel papier met de keurig gedrukte correctietekens in de marge. ‘Het is niet zo compleet als jij en ik het gemaakt zouden hebben. Wij zouden bijvoorbeeld een citaat uit Suzuki’s boek over het neurologische effect van subaardse zwaartekrachten hebben ingevoegd.’

‘U bedoelt zijn verhandeling in de Sociological Review.’

‘Natuurlijk.’

‘Ach, u kunt niet het onmogelijke van Easy verlangen. Wij kunnen niet verwachten dat hij onze literatuur doorneemt.’

‘Dat begrijp ik. Om je de waarheid te zeggen, heb ik dat citaat hier klaarliggen. Ik zal naar de machine gaan en ervoor zorgen dat hij voortaan ook rekening houdt met in te lassen citaten.’

‘Misschien kan hij dat al.’

‘Ik wil het zeker weten.’

Om Easy te benaderen moest Ninheimer een afspraak maken. Meer tijd dan een kwartier - en dan alleen laat op de avond - scheen niet beschikbaar te zijn. Toch bleek een kwartier voldoende. Robot EZ-27 snapte onmiddellijk waar het over ging.

Toen hij voor het eerst oog in oog met de robot stond, voelde Ninheimer zich alles behalve op zijn gemak. Bijna automatisch - alsof hij zich tegenover een menselijk wezen bevond - vroeg hij: ‘Heb je plezier in je werk?’

‘Jawel professor,’ antwoordde Easy ernstig. De fotocellen die zijn ogen vormden, straalden zoals gewoonlijk een dieprode gloed uit.

‘Weet je wie ik ben?’

‘Het feit dat u mij het extra materiaal brengt dat in de tekst moet worden ingevoegd, maakt het mij duidelijk dat u de auteur bent. De naam van de auteur staat bovendien boven de drukproeven vermeld.’

‘Juist, ja. Het blijkt dat je… eh… gevolgtrekkingen kunt maken. Vertel me eens…’ Hij kon zich niet weerhouden de vraag te stellen. ‘Wat denk je tot dusver van het boek?’

‘Het is prettig om aan te werken,’ antwoordde Easy.

‘Prettig? Dat is een vreemde uitdrukking voor een… eh… mechanisme zonder emoties. Men heeft mij verteld dat je geen emoties kent.’

‘De woorden in uw boek zijn in overeenstemming met het patroon van mijn brein,’ zei Easy. ‘Zij veroorzaken weinig of geen contraspanningen. In mijn brein bestaan bepaalde knooppunten die mij nopen het woord "prettig" te gebruiken. De emotionele inhoud van dat woord is niet meer dan een toevalligheid.’

‘O juist… Waarom vind je het boek prettig?’

‘Omdat het over menselijke wezens gaat, professor, en niet over anorganische stoffen of mathematische symbolen. Uw boek is een poging om menselijke wezens te begrijpen en het geluk van de mensheid te bevorderen.’

‘En omdat jij dat ook probeert te doen is mijn boek in overeenstemming met het patroon van je brein?’

‘Inderdaad, professor.’

De vijftien minuten waren om. Ninheimer liet Easy alleen en ging naar de universiteitsbibliotheek die op het punt stond om gesloten te worden. Hij liet hem lang genoeg openblijven om een boek over robotica te vinden en nam het mee naar huis. Afgezien van enkele toevoegingen gingen alle drukproeven onmiddellijk naar Easy en van Easy naar de drukker. Ninheimer bemoeide zich er nauwelijks meer mee - later helemaal niet meer.

‘Ik krijg soms bijna het gevoel dat ik overbodig geworden ben,’ zei Baker.

‘Het zou je het gevoel moeten geven dat je nu de tijd hebt om met een nieuw project te beginnen,’ zei Ninheimer, zonder van zijn werk op te kijken.

‘Ik kan er maar niet aan wennen. Ik blijf me ongerust maken over die drukproeven. Helemaal ten onrechte, dat weet ik.’

‘Inderdaad.’

‘Laatst kreeg ik een paar bladzijden in handen voordat Easy ze naar de drukker zond en…’

‘Wat?’ Hij sloeg het blad dat hij had zitten lezen met een klap dicht. ‘Je wilt toch niet zeggen dat je de machine hebt gestoord bij zijn werk?’

‘Even maar. Alles was in orde. O ja. Hij had één woord veranderd. U had het woord “misdadig” gebruikt; hij veranderde dat in “roekeloos”, omdat hij vond dat dat meer in overeenstemming was met de rest van de tekst.’

Ninheimer dacht na. ‘Wat denk jij daarvan?’

‘Dat weet u. Ik was het met hem eens en heb het laten staan.’

‘Als ik de machine gebruik, dan wil ik hem ten volle benutten. Als ik hem gebruik en jij gaat daarna zijn werk controleren - terwijl het er juist om gaat dat de robot controle overbodig moet maken - heb ik er niets aan. Begrijp je dat?’

‘Jawel, dr. Ninheimer,’ antwoordde Baker deemoedig.

Op 8 mei ontving Ninheimer, voordat het op de markt verscheen, een exemplaar van Social Tensions. Hij keek het vluchtig door, sloeg bladzijden om en las hier en daar een passage. Daarna legde hij het boek opzij.

Later vertelde hij dat hij de hele zaak vergeten was. Hij had er acht jaar aan gewerkt, maar er waren nu andere dingen die hem bezighielden. Hij vergat zelfs de universiteit een exemplaar aan te bieden.

Baker, die hard aan het werk was en die de professor zoveel mogelijk ontweek sinds hij op zijn nummer was gezet, ontving evenmin een exemplaar.

De zestiende juni kwam er verandering in de situatie. Ninheimer werd opgebeld. Verbaasd keek hij naar het gezicht op het scherm van de visiofoon.

‘Speidell! Ben je in de stad?’

‘Nee, meneer. Ik ben in Cleveland.’ Speidells stem trilde van emotie.

‘Waarom bel je mij dan op?’

‘Omdat ik uw boek heb gelezen. Professor Ninheimer, u bent toch hoop ik niet gek geworden?’

Ninheimer verstijfde. ‘Hoezo? Is er… eh… iets niet in orde?’

‘Niet in orde? Kijkt u maar eens op bladzijde 562. Wat bezielt u om mijn werk op die manier te interpreteren? In welk gedeelte van het door u geciteerde gedeelte van mijn werk heb ik ooit beweerd dat er niet zoiets als een criminele persoonlijkheid bestaat en dat de ware misdadigers diegenen zijn die de wet handhaven? Luistert u maar…’

‘Wacht even. Wacht even!’ riep Ninheimer die koortsachtig de genoemde bladzijde probeerde te vinden. ‘Wacht even… God!’

‘Nou en?’

‘Luister, Speidell, ik begrijp niet hoe dit gebeurd kan zijn. Dit heb ik nooit geschreven.’

‘Ja, maar het staat er toch maar! Maar dat is nog niet eens het ergste. Kijkt u maar eens op bladzijde 690. Wat denkt u dat Ipatiev zal doen als hij leest wat u over zijn ontdekkingen hebt geschreven? Mijn God, Ninheimer, het boek staat letterlijk vol met dat soort dingen. Ik weet niet wat u van plan bent, maar er is maar één oplossing: zorgt u ervoor dat het boek nooit op de markt komt en als ik u was, zou ik maar alvast beginnen met het voorbereiden van verontschuldigingen voor de eerstvolgende vergadering!’

‘Speidell, luister toch naar me!’

Maar Speidell had met zoveel kracht de hoorn neergekwakt dat het scherm nog vijftien seconden bleef nagloeien.

Ninheimer had toen het boek ter hand genomen en bepaalde passages onderstreept met rode inkt.

Toen hij Easy daarna voor het eerst weer ontmoette, had hij zich vrij goed weten te beheersen, maar zijn gezicht was bleek. Hij overhandigde Easy het boek. ‘Wil je zo goed zijn de onderstreepte passages op de bladzijden 562, 631, 644 en 690 te lezen?’

Easy was er in een paar seconden mee klaar. ‘Jawel, professor?’

‘Dit stond niet in de oorspronkelijke drukproeven!’

‘Dat is zo.’

‘Heb jij die veranderingen aangebracht?’

‘Jawel, meneer.’

‘Waarom?’

‘De passages die u noemt waren bijzonder oncomplimenteus voor bepaalde groepen mensen. Ik voelde me genoodzaakt bepaalde woorden te wijzigen omdat ik niet wilde dat ze gekwetst zouden worden.’

‘Waar haalde je de moed vandaan om zoiets te doen?’

‘Professor, de Eerste Wet staat mij niet toe menselijke wezens te kwetsen of menselijke wezens leed te berokkenen door niet in te grijpen. Gezien uw grote bekendheid in sociologische kringen en de belangstelling waarmee uw boek door een groot aantal geleerden zal worden ontvangen, zou een aantal mensen bijzonder benadeeld worden.’

‘Maar ik dan? Wat denk je dat mij zal gebeuren?’

‘Als je moet kiezen tussen twee kwade zaken, kies je de minst kwade.’

Trillend van woede strompelde Ninheimer de deur uit. ‘Eén ding stond voor hem vast. US Robot zou hier verantwoording voor moeten afleggen!

De spanning in de rechtszaal steeg toen de aanklager de nadruk op dit punt begon te leggen.

‘Robot EZ-27 bracht u dus op de hoogte van zijn motieven die volgens hem waren gebaseerd op de Eerste Wet?’

‘Inderdaad meneer.’

‘Wat betekent dat hij geen andere keus had.’

‘Jawel meneer.’

‘Hieruit blijkt dus dat US Robot een robot had ontworpen die zo nodig boeken kon herschrijven volgens zijn eigen opvattingen. Daar staat tegenover dat hij werd aangeboden als een eenvoudig corrector. Klopt dat?’

De verdediging kwam hiertegen onmiddellijk in opstand, wijzend op het feit dat men een besluit verlangde omtrent een onderwerp waar de gedaagde geen verstand van had, maar de woorden van de aanklager hadden hun indruk al gemaakt. De verdediger verzocht om een korte schorsing voordat men met het kruisverhoor zou beginnen, een legale technische zet die hem vijf minuten tijd bezorgde.

Hij boog zich naar Susan Calvin. ‘Zou het mogelijk zijn, dr. Calvin, dat professor Ninheimer de waarheid spreekt en dat Easy’s gedrag was gebaseerd op de Eerste Wet?’

Susan Calvin beet op haar lip. ‘Nee, dat is onmogelijk,’ zei ze. ‘Het laatste deel van Ninheimers getuigenis is gewoon meineed. Easy is niet zodanig geconstrueerd dat hij abstract gestelde zaken in een diepgaand sociologisch betoog kan beoordelen volgens de Eerste Wet. Hij zou nooit kunnen beoordelen of een bepaald gedeelte uit een boek bepaalde mensen al dan niet zou kwetsen. Zijn brein is voor een dergelijke taak niet berekend.’

‘Dat zal wel niet aan een leek zijn uit te leggen,’ zei de verdediger somber.

‘Nee,’ gaf Calvin toe. ‘Dit te bewijzen zou uiterst ingewikkeld zijn. We moeten ons aan onze persoonlijke tactiek houden: bewijzen dat Ninheimer liegt. Niets dat hij tot dusver heeft beweerd, noodzaakt ons daar verandering in te brengen.’

‘Goed, dr. Calvin,’ zei de verdediger. ‘We zullen de oorspronkelijke tactiek blijven volgen.’

De rechter liet zijn voorzittershamer op zijn bureau neerkomen en dr. Ninheimer nam opnieuw in de getuigenbank plaats. Hij glimlachte fijntjes als iemand die zich volkomen zeker van zijn zaak voelt en die zich verheugt op het pareren van de zinloze aanvallen van zijn tegenstanders.

De verdediger begon kalm aan. ‘Dr. Ninheimer, wilt u beweren dat u volkomen onkundig was omtrent de veranderingen die waren aangebracht tot op het moment dat u door dr. Speidell werd opgebeld?’

‘Inderdaad, meneer.’

‘Hebt u de drukproeven, nadat ze door robot EZ-27 waren gecorrigeerd, nooit meer nagekeken?’

‘Aanvankelijk nog wel, maar later leek mij dat overbodig. Ik had vertrouwen in de beweringen van US Robot. Die belachelijke veranderingen werden door de robot in het laatste gedeelte van het boek aangebracht, toen hij, naar ik aanneem, voldoende van sociologie afwist om…’

‘Uw veronderstellingen doen niet ter zake!’ zei de verdediger. ‘Als ik het goed begrijp, heeft dr. Baker daarna tenminste eenmaal de drukproeven gezien. Kunt u zich nog herinneren dat u dat gezegd hebt?’

‘Jawel meneer. Hij vertelde mij dat hij een bladzijde had gezien waarop de robot een verandering had aangebracht.’

Opnieuw viel de verdediger hem in de rede. ‘Vindt u het niet vreemd, meneer, dat u, na een jaar lang een vijandige houding ten aanzien van het voorstel om de robot in dienst te nemen te hebben aangenomen, en nadat u tegen het voorstel had gestemd, plotseling besloot om uw boek, uw “magnus opus”, aan de robot toe te vertrouwen?’

‘Helemaal niet. Ik was van mening dat, nu de machine er toch was, ik er maar gebruik van moest maken.’

‘En u had plotseling zo’n vertrouwen in de robot dat u zelfs niet de moeite nam zijn werk te vergelijken met uw eigen exemplaar?’

‘Ik zei al dat ik was beïnvloed door de publiciteit van US Robot.’

‘Zo overtuigd dat toen uw collega dr. Baker u op bepaalde veranderingen door de robot aangebracht attent maakte, u het niet nodig vond daaraan iets te doen, maar wel om Baker te berispen!’

‘Ik heb hem niet berispt. Ik wilde alleen niet dat hij… eh… zijn tijd verknoeide. Dat dacht ik toen tenminste. Ik zag toen nog niet het belang in van de verandering die was aangebracht en…’

‘U was bijzonder boos op dr. Baker.’

‘Nee meneer. Niet boos.’

‘U hebt hem zelfs geen kopie van het boek aangeboden!’

‘Dat was gewoon een kwestie van vergeetachtigheid. Dat geldt ook ten aanzien van de universiteitsbibliotheek.’ Ninheimer glimlachte sluw. ‘Professoren staan bekend om hun verstrooidheid, weet u.’

‘Vindt u het vreemd dat na een arbeid die bijna een jaar had geduurd en waarin volmaakt werk werd geleverd, robot EZ-27 plotseling verkeerde dingen ging doen? En dat nog wel in een boek dat was geschreven door iemand die hem altijd vijandig gezind was geweest?’

‘Mijn boek was het enige werk van formaat met de mensheid als onderwerp dat de robot ooit onder ogen had gekregen. Op een gegeven ogenblik namen de Drie Wetten van de robotica het heft in handen.’

‘Ik heb verscheidene malen de indruk gekregen, dr. Ninheimer, dat u wenst door te gaan voor een expert op het gebied van robotzaken. Het schijnt dat u zich voor robots bent gaan interesseren en boeken over dit onderwerp uit de bibliotheek hebt gehaald. Dat laatste hebt u onder ede verklaard, niet waar?’

‘Slechts één boek, meneer. Het was niet meer dan… eh… gewone nieuwsgierigheid.’

‘En dat boek stelde u in de gelegenheid een verklaring te vinden voor het feit dat de robot veranderingen in uw boek had aangebracht?’

‘Jawel, meneer.’

‘Dat kwam dan goed uit. Maar gelooft u niet dat uw interesse in robots het gevolg was van uw verlangen om de robot voor uw eigen doeleinden in te schakelen?’

‘Nee meneer!’ Ninheimer werd vuurrood van kwaadheid.

De verdediger verhief zijn stem. ‘Bent u er zeker van dat de zogenoemde passages niet gelijk waren aan de oorspronkelijke tekst?’

De socioloog kwam half overeind. ‘Dat is… eh… onzin! Ik ben in het bezit van de drukproeven…’

Het kostte hem moeite om te spreken. De aanklager stond op en viel hem kalm in de rede. ‘Met uw goedvinden zou ik als bewijsmateriaal graag de drukproeven laten zien die dr. Ninheimer aan robot EZ-27 heeft gegeven en die hij op zijn beurt naar de uitgever stuurde, edelachtbare. Als mijn geachte collega het goedvindt en ermee akkoord gaat dat de zitting wordt geschorst, kunnen de twee drukproeven met elkaar worden vergeleken.’

De verdediger maakte een ongeduldig gebaar met zijn hand. ‘Dat hoeft niet. Mijn geachte collega mag de beide drukproeven laten zien wanneer hij wil. Ik ben er zeker van dat dan zal blijken dat de verschillen, zoals door de eiser gesteld, aan het licht zullen komen. Wat ik echter wel zou willen weten is of hij ook in het bezit is van de drukproeven die dr. Baker in zijn bezit had.’

‘De drukproeven van dr. Baker?’ Ninheimer trok zijn wenkbrauwen op. Hij scheen niet helemaal meester van zichzelf te zijn.

‘Jawel, professor! De drukproeven van dr. Baker. U hebt onder ede verklaard dat dr. Baker een afzonderlijk stel drukproeven bezat. Als u plotseling aan geheugenverlies bent gaan lijden, kan ik uw verklaring laten voorlezen. Of komt het misschien omdat - zoals u zei - professoren vaak aan verstrooidheid lijden?’

‘Ik herinner mij die drukproeven. Ze werden overbodig toen dit werk in handen van de correctiemachine werd gegeven…’

‘En daarom hebt u ze verbrand?’

‘Nee. Ik gooide ze in de prullenmand.’

‘Verbranden. Weggooien. Dat komt op hetzelfde neer. Waar het om gaat is dat u ze kwijt wilde.’

‘Er is niets tegen het…’ begon Ninheimer.

‘O nee? Is daar niets tegen?’ zei de verdediger met luide stem. ‘Nee, daar is niets tegen, behalve het feit dat nu een belangrijk exemplaar niet meer vergeleken kan worden met een ander exemplaar en dat daarom nu niet meer kan worden nagegaan of u dat exemplaar niet hebt vervangen door een door u veranderd exemplaar, zodat de robot gedwongen werd om…’

De aanklager viel hem woedend in de rede.

‘Mag ik vragen of u over bewijzen beschikt om deze merkwaardige uitspraken te staven?’ vroeg rechter Shane.

‘Geen directe bewijzen, edelachtbare,’ zei de verdediger kalm. ‘Toch zou ik er graag op willen wijzen dat de plotselinge bekering van de eiser en zijn daaropvolgende belangstelling voor de robotica, zijn weigering om daarna de drukproeven na te kijken, gecombineerd met het feit dat ook niemand anders dat meer mocht doen en het feit dat hij het boek, nadat het gepubliceerd werd, aan niemand liet zien… dat dit alles er duidelijk op wijst…’

‘Dit is niet de plaats voor allerlei esoterische gissingen,’ viel rechter Shane hem ongeduldig in de rede. ‘Het is niet de eiser die hier terechtstaat. Bovendien bent u zijn aanklager niet. Ik kan de manier waarop u hem aanvalt dan ook niet toestaan en u er alleen op wijzen dat de wanhoop die eraan ten grondslag ligt uw positie alleen maar kan verzwakken. Als u legaal verantwoorde vragen te stellen hebt, kunt u met uw kruisverhoor doorgaan!’

‘Ik heb geen verdere vragen meer te stellen, edelachtbare.’

‘Wat hebt u daar nu in vredesnaam aan?’ fluisterde Robertson. ‘U hebt alleen maar de rechter tegen u in het harnas gejaagd!’

‘Misschien,’ antwoordde de verdediger, ‘maar Ninheimer is flink van zijn stuk geraakt. Wacht maar tot morgen!’

Susan Calvin knikte ernstig.

De volgende dag bevestigde dr. Baker de belangrijkste punten van Ninheimers verklaringen. Speidell en Ipatiev werden opgeroepen en vertelden in de meest geëmotioneerde bewoordingen hoe geschokt zij waren geweest door bepaalde passages in het boek van dr. Ninheimer. Zij gaven bovendien te kennen dat dr. Ninheimers wetenschappelijke reputatie er ernstig door geschaad was. Zowel de drukproeven als kopieën van het boek werden als bewijsmateriaal voorgelegd.

De verdediger hield die dag geen kruisverhoor meer en de zitting werd verdaagd tot de volgende dag.

De verdediger deed zijn eerste zet aan het begin van de tweede dag. Hij vroeg de rechter toestemming robot EZ-27 als toeschouwer aanwezig te laten zijn.

De aanklager maakte daar onmiddellijk bezwaar tegen. ‘Dit is onwettig. Een robot mag op geen enkele manier in het openbaar gebruikt worden!’

‘In deze rechtszitting worden alleen zij toegelaten die in een onmiddellijk verband met deze zaak staan.’

‘Een grote machine, waarvan het onvoorspelbare gedrag bekend staat, zou mijn cliënt en getuigen wel eens kunnen verontrusten en deze hele zaak in de war kunnen sturen!’

De rechter scheen geneigd het hiermee eens te zijn. Hij richtte zich tot de verdediger. ‘Wilt u uw verzoek nader verklaren?’ vroeg hij geïrriteerd.

‘Het is onze bedoeling te demonstreren dat robot EZ-27 op geen enkele manier, en wel door de wijze waarop hij geconstrueerd is, zich zou hebben gedragen zoals gezegd is. Het is noodzakelijk dat dit wordt gedemonstreerd,’ zei de verdediger.

‘Ik zie daar de noodzaak niet van in, edelachtbare. Demonstraties die worden geleid door mensen die in dienst zijn van US Robot kunnen van weinig waarde zijn, gezien het feit dat deze firma de gedaagde is,’ sprak de aanklager.

‘Edelachtbare, het is aan u en niet aan de aanklager om te bepalen welk bewijsmateriaal van belang is,’ sprak de verdediger.

Rechter Shane kon dit beroep op zijn bevoorrechte positie niet weerstaan. ‘U hebt gelijk. Desalniettemin zal de aanwezigheid van een robot in deze rechtszaal bepaalde wettelijke problemen oproepen.’

‘Uiteraard, edelachtbare. Er zal rekening moeten worden gehouden met de wet, maar als de robot niet aanwezig is, zullen wij niet in staat zijn onze verdediging naar behoren uit te voeren.’

Rechter Shane dacht even na. ‘En het transportprobleem?’ vroeg hij.

‘Dat is een probleem waarvoor US Robot zich herhaaldelijk geplaatst heeft gezien. Buiten staat een vrachtwagen, vervaardigd volgens de wetten die gelden voor het transport van robots. In deze vrachtwagen bevindt zich robot EZ-27, bewaakt door twee man.’

‘U schijnt er wel vrij zeker van te zijn dat gunstig over uw verzoek beschikt zal worden,’ zei rechter Shane tamelijk geïrriteerd.

‘Nee, edelachtbare. Mocht u besluiten afwijzend over mijn verzoek te beschikken, dan zal de vrachtwagen onverwijld worden teruggestuurd.’

Rechter Shane knikte. ‘Het verzoek van de verdediger wordt ingewilligd.’

De kist werd op een grote vorkheftruck de rechtszaal binnengereden. Er viel een doodse stilte.

Toen de verpakking was verwijderd, stak Susan Calvin haar hand uit. ‘Kom maar, Easy,’ zei ze.

De robot keek haar aan en stak een lange, metalen arm uit. Hij was minstens zeventig centimeter groter dan zij, maar volgde haar zo gedwee als een kind. Iemand begon nerveus te giechelen, maar hield daar onmiddellijk mee op toen dr. Calvin hem een strenge blik toewierp. Easy ging voorzichtig in een grote stoel zitten die door de parketwacht voor hem was neergezet. De stoel kraakte, maar hield het.

‘Indien nodig, edelachtbare, zullen wij bewijzen dat dit inderdaad Robot EZ-27 is, de robot die in dienst was van de Northeastern Universiteit gedurende de periode waarvan sprake is,’ zei de verdediger.

‘Uitstekend,’ zei rechter Shane. ‘Dat zal inderdaad nodig zijn. Ik zou persoonlijk niet weten hoe de ene robot van de andere kan worden onderscheiden.’

‘En nu zou ik graag de eerste getuige laten voorkomen,’ zei de verdediger. ‘Professor Ninheimer, wilt u zo goed zijn?’

‘Wat zegt u?’ vroeg rechter Shane verbaasd. ‘Wilt u de eiser als getuige laten optreden?’

‘Jawel, edelachtbare.’

‘Ik hoop dat u begrijpt dat u dan aan grotere beperkingen gebonden zult zijn dan wanneer u een getuige van de tegenpartij aan een kruisverhoor zou onderwerpen.’

‘Mijn enige doel is het onthullen van de waarheid, edelachtbare,’ zei de verdediger rustig. ‘Ik wilde hem alleen maar een paar beleefde vragen stellen.’

‘Nou, dat moet dan maar,’ zei rechter Shane weifelend. ‘Gaat uw gang.’

Ninheimer nam in de getuigenbank plaats en werd eraan herinnerd dat hij nog steeds onder ede stond. Hij maakte een nog nerveuzere indruk dan de dag daarvoor. Ja, hij keek zelfs angstig om zich heen. De verdediger daarentegen keek hem bijzonder welwillend aan.

‘Dr. Ninheimer, u eist een bedrag van zevenhonderdvijftigduizend dollar van mijn cliënt, nietwaar?’

‘Dat is inderdaad het… eh… bedrag.’

‘Dat is een heleboel geld, professor.’

‘Ik heb zeer veel schade geleden.’

‘Maar toch zeker niet voor een dergelijk bedrag, professor Ninheimer. Het gaat hier tenslotte om enkele passages in een boek. Misschien waren het zeer ongelukkige passages, maar het komt wel meer voor dat er boeken verschijnen waarin fouten voorkomen.’

Ninheimers neusvleugels begonnen te trillen. ‘Meneer! Dit boek vormde de climax van mijn wetenschappelijke carrière. En wat gebeurt er? Het wekt de indruk dat ik een wetenschappelijke knoeier ben, een verdraaier van de gezichtspunten van mijn geëerde collega’s en medewerkers, een aanhanger van… eh… verouderde opvattingen. Mijn reputatie als man van de wetenschap is volkomen naar de maan! Nooit zal ik meer met opgeheven hoofd een vergadering van geleerden kunnen betreden - geheel afgezien van de uitslag van dit proces. Aan mijn carrière, waaraan ik mijn hele leven heb gewijd, is een eind gekomen. Het doel van het leven, ja… eh… de zin van mijn leven is totaal vernietigd!’

De verdediger had niet geprobeerd hem in de rede te vallen, maar staarde afwezig naar zijn vingertoppen. ‘Maar professor Ninheimer!’ zei hij tenslotte. ‘U kunt op uw leeftijd toch niet verwachten dat u, laten we zeggen de rest van uw leven honderdvijftigduizend dollar zult verdienen en toch verwacht u een bedrag dat vijfmaal zo groot is!’

‘Wat ik wilde zeggen is dat het niet om de rest van mijn leven gaat,’ vervolgde Ninheimer nog meer geëmotioneerd dan tevoren. ‘Ik zal God weet hoeveel generaties lang door sociologen worden beschouwd als een… eh… volslagen idioot of een maniak. Mijn werkelijke prestaties zullen begraven of genegeerd worden - niet alleen tot de dag van mijn overlijden, maar tot in alle eeuwigheid. Er zullen altijd mensen zijn die niet zullen willen geloven dat het een robot was die veranderingen in mijn boek heeft aangebracht…’

Het was op dit moment dat de robot zich uit zijn stoel verhief. Susan Calvin maakte geen aanstalten om het te verhinderen. Ze bleef zitten en staarde recht voor zich uit. De verdediger zuchtte.

Easy’s melodieuze stem kwam duidelijk over. ‘Ik wil graag iedereen duidelijk maken dat ik inderdaad bepaalde passages heb ingevoerd in de drukproeven die niet in overeenstemming leken met de oorspronkelijke inhoud…’

Zelfs de aanklager was zo beduusd door de aanblik van een robot van twee meter die de rechtbank toesprak dat hij vergat te interrumperen. Toen hij eindelijk tot bezinning kwam, was het te laat.

Ninheimer was met een vertrokken gezicht uit zijn stoel opgerezen. ‘Verdomme! Je hebt bevel gekregen om je mond te houden over…’

Half verstikt wist hij zichzelf te vermannen. Easy zweeg eveneens. De aanklager was nu ook opgestaan en eiste een schorsing.

Rechter Shane sloeg wanhopig met zijn voorzittershamer op de tafel. ‘Stilte! Stilte! Misschien bestaat er alle reden om de zaak te schorsen, maar ik eis van dr. Ninheimer dat hij de zin afmaakt waarmee hij is begonnen. Ik heb hem duidelijk horen zeggen dat de robot bevel had gekregen om ergens zijn mond over te houden. In uw vorige verklaringen was er nergens sprake van een dergelijk bevel, professor!’

Ninheimer keek de rechter sprakeloos aan.

‘Hebt u robot EZ-27 bevel gegeven iets te verzwijgen of niet?’

‘Edelachtbare…’ begon Ninheimer schor, maar kon niet verder praten.

De stem van de rechter klonk scherp. ‘Hebt u bevel gegeven de bedoelde passage in te voegen en de robot daarna bevel gegeven er zijn mond over te houden?’

De aanklager maakte hier opgewonden bezwaar tegen, maar hij werd in de rede gevallen door Ninheimer. ‘Ach, wat doet het er ook nog toe! Ja! Ja! Dat heb ik gedaan!’ riep hij en liep naar de uitgang. Daar werd hij tegengehouden door de parketwacht en ging hij met het hoofd in de handen op een van de laatste banken zitten.

‘Het is duidelijk dat robot EZ-27 hier als een soort truc naar toe is gebracht. Afgezien van het feit dat deze truc een dwaling van het recht heeft weten te voorkomen, zal ik de verdediger veroordelen wegens ongehoorzaamheid aan de rechtbank. Het is boven alle twijfel verheven dat de eiser een voor mij totaal onbegrijpelijke misdaad heeft begaan die geleid heeft tot zijn eigen ondergang.’

Dr. Susan Calvin liet zich aandienen bij dr. Ninheimer in diens flat in University Hall. De jonge ingenieur die haar er met zijn wagen naar toe had gebracht, bood aan met haar mee naar boven te gaan, maar ze keek hem spottend aan. ‘Dacht je soms dat hij me zal aanvallen? Wacht hier maar op me.’

Ninheimer was alles behalve in de stemming om wie dan ook aan te vallen. Hij was bezig met het pakken van zijn koffers, hopend dat hij zou kunnen verdwijnen voordat de negatieve uitslag van het proces openbaar zou zijn gemaakt.

Hij keek Susan Calvin op een vreemde, uitdagende manier aan. ‘Komt u me soms waarschuwen dat er een tegenproces tegen mij zal worden aangespannen? Als dat zo is, halen jullie er toch niets uit. Ik heb geen baan, geen geld en geen toekomst meer. Ik kan zelfs de kosten van het proces niet betalen.’

‘Als u soms sympathie zoekt,’ zei Susan ijzig, ‘hoeft u die van mij niet te verwachten. Het is allemaal uw eigen schuld. Tegen u zal evenwel geen proces worden aangespannen. Wij zullen zelfs ons best doen te voorkomen dat u de gevangenis indraait wegens meineed. Wraakzuchtig zijn we niet.’

‘O, dat is dus de reden waarom ik niet in verzekerde bewaring ben gesteld! Ik begreep het al niet,’ antwoordde Ninheimer nijdig. ‘Maar één ding begrijp ik niet!’ voegde hij eraan toe. ‘Waarom bent u verbitterd? U hebt toch uw zin gekregen?’

‘Gedeeltelijk,’ antwoordde Susan. ‘De universiteit zal Easy in dienst houden tegen een aanmerkelijk hogere huur. Bovendien zal de publiciteit die door de rechtszitting is veroorzaakt verscheidene plaatsingen mogelijk maken zonder dat de kans bestaat dat zich opnieuw moeilijkheden voordoen.’

‘Waarom bent u dan naar mij toegekomen?’

‘Omdat ik nog niet alles heb bereikt wat ik wilde. Ik wil weten waarom u zo’n hekel aan robots hebt. Zelfs als u deze zaak gewonnen zou hebben, zou uw reputatie geruïneerd zijn. Het geld dat u ontvangen zou hebben zou daar niets aan veranderd hebben!’

‘Bent u ook geïnteresseerd in het menselijk brein, dr. Calvin?’ vroeg Ninheimer ijzig.

‘Voor zover de reacties daarvan het welzijn van de robots aangaan, ja,’ antwoordde dr. Calvin. ‘En daarom heb ik dan ook psychologie gestudeerd.’

‘Voldoende om mij voor de gek te houden!’

‘Dat was niet zo moeilijk,’ zei Susan zonder spot in haar stem. ‘Het moeilijke was het zo te doen dat Easy er niet onder zou lijden.’

‘Net iets voor u om minder bezorgd over een mens dan over een robot te zijn.’ Hij keek met verachting op haar neer.

Het liet haar onbewogen. ‘Dat lijkt maar zo, dr. Ninheimer. Alleen door bezorgd te zijn over robots kun je werkelijk bezorgd zijn over het lot van de mens van de eenentwintigste eeuw. Als u roboticus zou zijn, zou u begrijpen wat ik bedoel.’

‘Ik weet voldoende van robotica af om het niet te willen zijn!’

‘Pardon, u hebt er één boek over gelezen! Dat betekent dat u er niets van afweet. Misschien hebt u eruit gelezen dat je een robot een heleboel kunt opdragen, zelfs om een boek te vervalsen, als het maar op de juiste manier gebeurt. U wist ook dat het niet mogelijk is om een robot te bevelen alles te vergeten, zonder het risico te lopen dat het ontdekt wordt en daarom kreeg hij het bevel om helemaal zijn mond te houden. U dacht dat dat veilig zou zijn, maar u vergiste zich.’

‘Bent u dan door zijn stilzwijgen achter de waarheid gekomen?’

‘Dr. Ninheimer, u bent een amateur en daarom hebt u de sporen van uw daad niet helemaal kunnen uitwissen.’

‘Heeft deze discussie enige zin?’

‘Voor mij wel,’ antwoordde Susan Calvin. ‘Ik wil u namelijk laten begrijpen hoe verkeerd u onze robot beoordeeld hebt. U bracht Easy tot zwijgen door hem te vertellen dat u uw baan zou verliezen als hij zijn mond voorbij zou praten. Dit veroorzaakte een neiging tot zwijgen in hem - een neiging die sterk genoeg bleek tegen aanvallen, maar als we erop hadden gestaan dat hij zou spreken, zouden wij zijn hersens hebben beschadigd. Tijdens uw getuigenverklaring hebt u zelf tegenkrachten in hem opgeroepen. U zei namelijk dat door het feit dat de mensen zouden denken dat niet een robot, maar ú de omstreden passages in het boek had geschreven, u veel en veel meer dan alleen maar uw betrekking zou verliezen. Nee, u zou uw reputatie, uw zelfrespect, uw levensdoel verliezen. Nee, ze zouden u zelfs na uw dood vergeten. Dit alles bouwde een sterke tegenkracht in Easy op en daarom verbrak hij het bevel om te zwijgen…’

‘Mijn God,’ zei Ninheimer en wendde zijn blik af.

Susan Calvin was onverbiddelijk. ‘Begrijpt u wel waarom hij heeft gesproken? Niet om u aan te klagen. Nee, om u te verdedigen, te beschermen! Het kan mathematisch worden aangetoond dat hij op het punt stond de schuld op zich te nemen voor uw misdaad, om te ontkennen dat u er ook maar iets mee te maken had. Hij kon niet anders en wel omdat hij moest gehoorzamen aan de Eerste Wet. Hij stond op het punt te gaan liegen, zichzelf leed te berokkenen. Dat alles was van minder belang dan de schade die u zou worden aangedaan. Als u werkelijk iets van robots of van robotica had begrepen, had u hem aan het woord gelaten, maar ik wist dat u hem niet begreep en dat heb ik de verdediger duidelijk kunnen maken. U was ervan overtuigd dat de robot zou reageren als een menselijk wezen en zichzelf ten koste van u zou verdedigen, maar door uw eigen dramatische uitval hebt u uzelf vernietigd…’

‘Ik hoop dat die robot u vandaag of morgen de nek omdraait!’ zei Ninheimer nijdig.

‘Stelt u zich niet zo aan!’ zei Susan. ‘Kom, legt u mij nu eens uit waarom u het allemaal gedaan hebt.’

Er verscheen een verwrongen, humorloze grijns op Ninheimers gezicht. ‘U wilt dat ik mijn geest bloot leg om uw intellectuele nieuwsgierigheid te bevredigen. In ruil daarvoor zal ik dan niet vervolgd worden, niet waar?’

‘U kunt het formuleren zoals u wilt,’ zei Susan op effen toon, ‘maar legt u het mij nu maar uit!’

‘Zeker opdat u later beter gewapend zult zijn tegen anti-robot-acties?’

‘Inderdaad.’

‘Laat ik u eens wat vertellen,’ zei Ninheimer. ‘Volgens mij bent u niet in staat menselijke motiveringen te begrijpen. En weet u waarom niet? Omdat u zelf een machine bent - verpakt in een menselijke huid!’

Hij haalde met moeite adem, maar er klonk geen aarzeling in zijn stem en hij deed ook geen moeite meer om zich exact uit te drukken.

‘Al meer dan tweehonderdvijftig jaar lang vervangt de machine de mens na eerst het handwerk verdrongen te hebben. Aardewerk rolt uit vormen en persen. Kunstwerken zijn vervangen door prullen die aan de lopende band worden vervaardigd. Noem dat voor mijn part “vooruitgang”. De kunstenaar moet zich beperken tot abstracties, tot het uitbeelden van ideeën. De machine doet de rest.

Denkt u dat de pottenbakker tevreden is met uitsluitend geestelijke creaties? Denkt u dat hij de aanraking met de klei niet mist, het groeien van de vorm onder zijn handen - het samenwerken van de hand én de geest. Gelooft u niet dat het groeien van de vorm niet als een “feedback” werkt en daardoor de vormconceptie kan veranderen en verbeteren?’

‘U bent geen pottenbakker,’ zei Susan Calvin.

‘Ik ben een creatief kunstenaar! Ik ontwerp en bouw artikelen en boeken. Dat is meer dan het in juiste volgorde rangschikken van gedachten en woorden. Als dat alles was, zou niemand er plezier aan beleven.

Een boek moet vorm krijgen in de handen van de schrijver. Je moet letterlijk zien hoe de hoofdstukken zich ontwikkelen en groeien; zien hoe ze beginnen af te wijken van de oorspronkelijke conceptie. Er bestaat zoiets als het lezen van drukproeven en het verbeteren van bepaalde woorden en zinnen.

In ieder stadium van het spel ontstaan er honderden contactpunten tussen iemand en zijn werk en dat contact is prettig en vergoedt iemand, meer dan wat ook, het werk dat hij aan zijn schepping moet besteden. Uw robot neemt ons dat allemaal af!’

‘Dat doet een schrijfmachine ook. En een drukpers. Bent u soms voor het met de hand kopiëren en illustreren van manuscripten?’

‘Schrijfmachines en drukpersen hebben ons iets ontnomen, maar uw robots ontnemen ons alles. Uw robots corrigeren nu onze drukproeven en vroeg of laat zullen ze het schrijven van ons overnemen, het opzoeken van bronnen, het nalezen en selecteren van passages, ja, misschien zelfs het vormen van conclusies uit bestaande gegevens. En wat blijft er dan voor ons geleerden over? Niet meer dan één ding: het bedenken van de bevelen die aan robots moeten worden gegeven. Ik wil de wereld van de toekomst dit besparen en dat was mij meer waard dan mijn reputatie. Ja, dat was de reden waarom ik koste wat kost US Robot wilde vernietigen!’

‘Het stond van tevoren vast dat het zou mislukken,’ zei Susan.

‘Ik heb in ieder geval mijn best gedaan,’ antwoordde Ninheimer.

Susan Calvin draaide zich om en liep weg. Ze deed haar best om ieder gevoel van sympathie voor deze gebroken man te onderdrukken. Ze slaagde er maar gedeeltelijk in.

Table of Contents

- Inhoud

- Over ‘robots’ en robots

- 1 De komst van de robots

- Robot AL-76 verdwaalt

- Overwinning onopzettelijk

- 2 De wetten van de robotica

- Eerste Wet

- Als we bij elkaar komen…

- 3 Susan Calvin

- Succes verzekerd
- Risico
- Lenny
- Galeislaaf