Author: Isaak Judovič Asimov
Date: 1971-08-15 09:22:57+00:00
Keywords: Science Fiction
Description: In 1971 bracht Asimov zijn beste en tot nu toe ongebundeld gebleven verhalen bijeen in een kostbare omnibusuitgave: 'Nightfall and Other Stories' (Doubleday). Hieruit werden voor de bruna sf twee selecties geput, uitsluitend verhalen omvattend die nooit eerder in Nederlandse vertaling verschenen zijn. De eerste: 'Broedt daar een mens?', waarin behalve het titelverhaal verder nog zijn opgenomen: 'Gastvrouw', 'Wat als..', 'Sally' en 'L-Sluis'. Hoewel Asimov de laatste jaren voornamelijk als wetenschapsman op de voorgrond trad, is hij nog altijd de meest gelezen, de best verkochte sf-auteur.
Publisher: Bruna

bruna sience fiction 1

Isaac Asimov

Broedt daar een mens?

A.W. Bruna & Zoon Utrecht/Antwerpen

Inhoud

Gastvrouw

Broedt daar een mens?

Wat áls...

Sally

L-Sluis

Gastvrouw

Rose Smollett was blij met het nieuws dat ze te vertellen had. Ze voelde bijna iets van triomf. Ze trok haar handschoenen uit, zette haar hoed af en keerde zich met een stralende blik naar haar man.

Ze zei: 'Drake, hij komt bij ons in huis!'

Drake keek haar geërgerd aan. 'Je bent te laat voor het eten. Ik dacht dat je om zeven uur thuis zou zijn.'

'Ach, wat maakt dat nou uit? Ik heb onderweg iets gegeten. Maar Drake, we krijgen hem hier in huis!'

'Wie komt hier in huis? Waar heb je het in 's hemelsnaam over?'

'Over die dokter van Mars. Had je dan niet begrepen dat die hele conferentie van vandaag daarover ging? We hebben er de hele dag over gepraat. Ik heb nog nooit zoiets spannends meegemaakt!'

Drake Smollett zoog bedachtzaam aan zijn pijp, nam die uit zijn mond, staarde ernaar en keek toen pas naar zijn vrouw. 'Enige duidelijkheid lijkt me wel gewenst. Als je het hebt over die dokter van Mars, bedoel je dan die Marskramer waar jullie je op het instituut mee amuseren?'

'Ja, natuurlijk. Wie zou ik anders kunnen bedoelen?'

'En mag ik dan, godbetert, vragen wat je bedoelt als je zegt dat hij hier in huis komt?'

'Maar Drake, begrijp je dat dan niet?'

'Wat valt er aan te begrijpen? Misschien is dat instituut van jou in dat ding geïnteresseerd, maar ik bepaald niet. Wat hebben wij ermee te maken? Dit is een kwestie die het instituut aangaat, vind je zelf ook niet?'

'Maar lieve,' zei Rose geduldig, 'die Martiaan zou het prettig vinden bij gewone mensen te logeren, zonder officieel gedoe. Dan kan hij doen en laten wat hij wil. Ik kan me dat echt wel indenken.'

'Maar waarom moet dat speciaal in óns huis?'

'Omdat ons huis voor dat doel heel geschikt is, denk ik. Ze hebben me gevraagd of ik het goed vond. En om je de waarheid te zeggen,' voegde ze er wat stijfjes aan toe, 'beschouw ik dat als een grote eer.'

'Zeg, doe me een lol!' Drake haalde met een ongeduldig gebaar zijn vingers door zijn haar. 'Oké - we hebben een leuk, comfortabel ingericht flatje. Niet wat ik me als het paradijs op Aarde had voorgesteld, maar voor ons tweeën is het goed genoeg. Ik zie alleen niet in waar we de ruimte voor buitenaardse bezoekers vandaan moeten halen.'

Op Rose's gezicht tekende zich een ongeruste uitdrukking af. Ze zette haar bril af en borg hem op. 'Hij kan in het extra kamertje. Hij zal het zelf schoonhouden. Ik heb met hem gesproken en hij was heel aardig. Echt, alles wat we hoeven te doen, is ons een klein beetje aanpassen.'

Drake zei: 'Ja zeker, we hoeven ons alleen maar een beetje aan te passen! Die Martianen ademen cyanide. Ik neem aan dat we ons daar ook bij moeten aanpassen?'

'Hij draagt de cyanide bij zich in een cilindertje. Je zult er niets van merken.'

'En wat zal ik nog meer niet merken?'

'Niets. Ze zijn volslagen ongevaarlijk. Goeie hemel, ze eten zelfs vegetarisch.'

'En wat betekent dat? Moet hij bij wijze van diner een baal hooi hebben?'

Haar onderlip begon te trillen. 'Drake, je doet met opzet zo hatelijk! Op Aarde zijn ook een boel vegetariërs; die eten toch ook geen hooi?'

'En wij zelf? Eten wij wel vlees of zal hij dan denken dat we een stel kannibalen zijn? Ik ben niet van plan voor zijn plezier op sla te gaan leven - ik waarschuw je.'

'Je stelt je aan.'

Rose voelde zich hulpeloos. Ze was betrekkelijk laat in haar leven getrouwd. Ze had haar eigen carrière opgebouwd en had zich daar heel goed bij gevoeld. Ze was lectrice in de biologie aan het Jenkins Instituut voor Natuurwetenschappen en had meer dan twintig publicaties het licht doen zien. Kortom, haar leven was uitgestippeld: een oude vrijster met een wetenschappelijke carrière. En nu, op haar vijfendertigste, was ze nog altijd een beetje verbaasd dat ze al bijna een jaar getrouwd was.

Soms bezwaarde het haar wel een beetje, want nu en dan kwam ze tot de ontdekking dat ze niet het flauwste benul had hoe ze haar man moest aanpakken. Wat moest je als vrouw in 's hemelsnaam doen als het hoofd van het gezin een koppige bui had? Dat had ze nooit geleerd. Als vrouw met een onafhankelijke geest en een eigen carrière kon ze zichzelf niet zover krijgen de zaak met een grapje af te doen.

Ze keek hem strak aan en zei eenvoudig: 'Het betekent heel veel voor me.'

'Waarom?'

'Omdat ik hem van dichtbij kan bestuderen als hij een tijdje hier blijft, Drake. Er is maar heel weinig bekend over de psychologie en de biologie van de individuele Martiaan of van andere buitenaardse wezens. Natuurlijk weten we iets van hun sociologische omstandigheden en hun geschiedenis, maar dat is alles. Je moet toch kunnen inzien wat voor een kans hier ligt. Hij logeert hier; wij slaan hem gade, spreken met hem, observeren zijn gewoonten...'

'Niet geïnteresseerd.'

'O, Drake, ik begrijp je niet.'

'Je zult wel bedoelen dat ik me meestal niet op deze manier gedraag, nietwaar?'

'Inderdaad, dat bedoel ik.'

Drake zei een tijdlang niets. Hij leek zich in zichzelf te hebben teruggetrokken en staarde peinzend voor zich uit.

Eindelijk zei hij: 'Luister, door mijn eigen werk heb ik ook wel het een en ander over die Marskramers gehoord. Je zegt dat we over hun sociologie wel wat weten, maar niet over hun biologie. Natuurlijk. Dat komt doordat de Martianen het net zo min als wij leuk vinden om als een proefdier bestudeerd te worden. Ik heb gesproken met mensen van de veiligheidsdienst die de missies van Martianen naar de Aarde in de gaten hebben gehouden. Die missies blijven in de ruimten die aan hen zijn toegewezen en kunnen die alleen verlaten voor de allerbelangrijkste officiële aangelegenheden. Met Aardebewoners hebben ze niets te maken. Het is overduidelijk dat ze net zo'n afschuw van ons hebben als ik persoonlijk van hen.

Daarom begrijp ik gewoon niet waarom die Martiaan op het instituut anders zou zijn. In de eerste plaats lijkt het me al tegen alle regels dat hij hier alleen naar toe gekomen is - en als klap op de vuurpijl wil hij dan ook nog in het huis van een Aardebewoner logeren.'

Rose zei vermoeid: 'Dit is heel wat anders. Het verbaast me dat je dat niet kunt begrijpen, Drake. Hij is dokter. Hij is hier voor een medisch onderzoek en ik wil je wel toegeven dat hij het vermoedelijk verre van aangenaam vindt in het gezelschap van Aardebewoners te moeten leven. Hij zal ons wel verafschuwen. Maar toch moet hij het doen! Denk je soms dat menselijke doktoren het prettig vinden naar de tropen te gaan, of er een bijzonder genoegen in scheppen zich door besmette muskieten te laten steken?'

Drake zei op scherpe toon: 'Wat is dat voor een verhaal over muskieten? Wat hebben die er mee te maken?'

'Niets natuurlijk,' antwoordde Rose verwonderd. 'Dat was maar een terloopse opmerking. Ik dacht toevallig aan Reed en zijn onderzoekingen met betrekking tot de gele koorts.'

Drake haalde zijn schouders op. 'Nou, je gaat je gang maar.'

Even aarzelde Rose. 'Je bent er toch niet boos om, hè?' In haar eigen oren klonk haar vraag bijzonder kinderachtig.

'Nee.'

En dat, wist Rose, betekende dat hij wel degelijk boos was.

Rose bekeek zich kritisch in de spiegel. Ze was nooit mooi geweest en had zich daarbij al lang neergelegd; het kwam er niet meer op aan. En een wezen van Hawkin's Planeet zou zich er zeker niets van aantrekken. Waar ze zich wel zorgen over maakte, was de moeilijkheid dat ze gastvrouw moest spelen onder vreemde omstandigheden, waarbij ze tactvol moest optreden tegen een buitenaards wezen en tegelijkertijd tegen haar eigen man. Ze vroeg zich af wat het moeilijkst zou zijn.

Drake was die dag laat thuis; het eerste half uur zou hij nog niet komen opdagen. Rose was min of meer geneigd te geloven dat hij dat met opzet zo gearrangeerd had omdat hij geërgerd was en haar alleen met haar probleem wilde laten zitten. Ze was een beetje gebelgd.

Even voor twaalven had hij haar op het instituut gebeld en kortaf gevraagd: 'Wanneer breng je hem mee naar huis?'

Op ijzige toon had ze geantwoord: 'Over een uur of drie.'

'Goed. Hoe heet hij? Hoe heet hij op Hawkin, bedoel ik.'

'Waarom wil je dat weten?' Ze kon er niets aan doen dat haar woorden koel klonken.

'Laten we zeggen dat ik zelf een klein onderzoek instel. Per slot van rekening krijg ik dat ding in mijn huis.'

'O Drake, in 's hemelsnaam, kun je je werk hier niet buiten houden?'

Drake's stem klonk metaalachtig en onaangenaam. 'Waarom, Rose? Jij brengt je werk toch ook mee naar huis?'

Dat was natuurlijk waar, en ze gaf hem de inlichting die hij wenste.

Dit was de eerste keer in hun huwelijk dat er iets voorviel wat op ruzie leek, en terwijl ze daar zo voor de spiegel zat, vroeg ze zich af of ze niet moest proberen zijn kant van de zaak te zien. Tenslotte was ze met een politieman getrouwd. En natuurlijk was hij meer dan zo maar een politieman; hij behoorde tot de Wereldveiligheidsorganisatie.

Voor haar vrienden was het een verrassing geweest. Het feit dat ze trouwde, was de grootste verrassing, maar als ze dan toch had besloten te trouwen, waarom dan niet met een bioloog? Of, als ze van plan was geweest research in het veld te gaan doen, met een antropoloog, of misschien zelfs een chemicus; maar waarom uitgerekend met een politieman? Niemand had het precies zo geformuleerd, maar toen ze trouwde, werd er algemeen zo over gedacht.

Ze had zich daar toen tegen verzet en dat deed ze nog steeds. Een man kon trouwen met wie hij wilde, maar als een doctor in de filosofie van de vrouwelijke variëteit met een man wilde trouwen die het nooit verder gebracht had dan de middelbare school, voelde iedereen zich geschokt. Waarom? Wat hadden ze ermee te maken? Hij was knap op zijn manier, intelligent, en ze was met haar keus volkomen tevreden.

Maar hoeveel van dat zelfde snobisme sluimerde nog in haarzelf? Stelde ze zich niet voortdurend op het standpunt dat haar eigen werk - haar biologische onderzoeken - belangrijk was, terwijl zijn baantje iets was dat maar beter binnen de vier muren van zijn kantoortje in het oude UNO-gebouw aan de East River gehouden kon worden?

Ze sprong geagiteerd van haar stoel en besloot verder niet over deze dingen na te denken. Ze wilde per se geen ruzie met hem krijgen. En ze zou hem niets in de weg leggen. Ze had het nu eenmaal op zich genomen de Martiaan als logé te accepteren, maar verder zou ze Drake zijn gang laten gaan. Hij had al concessies genoeg gedaan.

Harg Tholan stond rustig in het midden van de kamer toen ze de trap afkwam. Hij zat niet, want daarvoor miste hij de anatomische mogelijkheden. Hij stond op twee paar ledematen die dicht bij elkaar geplaatst waren, terwijl een derde paar, volkomen anders van constructie, ontsprong aan een gedeelte van zijn lichaam dat overeenkwam met wat bij een menselijk wezen het bovenste deel van de borst zou zijn. Zijn huid was hard, glanzend en gerimpeld, en zijn gezicht deed denken aan een koeienkop. Toch was hij niet volslagen weerzinwekkend, en hij droeg een soort kleding over het onderste deel van zijn lichaam om de gevoeligheden van zijn menselijke gastheer en gastvrouw niet te kwetsen.

Hij zei: 'Mevrouw Smollett, ik ben niet in staat mijn dankbaarheid voor uw gastvrijheid in uw taal onder woorden te brengen,' en hij bukte zich zodat zijn voorste ledematen een ogenblik de grond raakten.

Rose wist dat dat gebaar onder de wezens van Hawkin's Planeet dankbaarheid uitdrukte. Ze vond het prettig dat hij zo goed Engels sprak. De constructie van zijn mond, gecombineerd met het ontbreken van voortanden, gaf een fluitende klank aan zijn stem. Afgezien daarvan kon hij evengoed op Aarde geboren zijn, met zo weinig accent sprak hij.

Ze zei: 'Mijn man kan ieder moment thuiskomen en dan kunnen we aan tafel gaan.'

'Uw man?' Hij zweeg even en voegde er toen aan toe: 'O ja, natuurlijk.'

Ze ging er niet op in. Als er één bron van eindeloze misverstanden onder de vijf intelligente rassen van het universum, voor zover het onderzocht was, bestond, was dat wel het seksuele leven en de maatschappelijke gewoonten die ermee samen hingen. Het huwelijk bijvoorbeeld was alleen op Aarde bekend. De andere rassen konden verstandelijk ongeveer begrijpen wat het inhield, maar waren niet in staat het emotioneel aan te voelen.

Ze zei: 'Ik heb met het instituut over uw dieet overlegd. Ik hoop dat ik u niets voor zal zetten waar u niet tegen kunt.'

De Martiaan knipperde met zijn oogleden. Rose herinnerde zich dat dit een teken van geamuseerdheid was.

Hij zei: 'Eiwitten zijn eiwitten, mevrouw Smollett. De sporenelementen die ik nodig heb, maar in uw voedsel niet voorkomen, heb ik zelf bij me, zodat ik niets te kort zal komen.'

En eiwitten wáren nu eenmaal eiwitten. Rose wist dat het waar was. Eigenlijk was haar bezorgdheid over het dieet van dat wezen niets meer geweest dan een formele beleefdheid. Bij de ontdekking van leven op andere planeten was een van de belangwekkendste feiten geweest dat, hoewel leven kon bestaan op basis van andere voedingsstoffen dan eiwitten - zelfs op basis van andere elementen dan koolstof - de enige bekende denkende wezens zich met eiwitten voedden. Dit betekende dat ieder van de vijf vormen zich gedurende lange periodes op het voedsel van elk van de vier andere in stand kon houden.

Ze hoorde hoe Drake zijn sleutel in het slot stak, en verstarde.

Ze moest toegeven dat hij het er goed afbracht. Hij kwam zonder aarzelen de kamer binnen, stak zijn hand uit naar de Martiaan en zei: 'Goedenavond, dr. Tholan.'

De Martiaan stak zijn grote, nogal vreemd gevormde voorpoot uit en de twee gaven elkaar een hand of wat daarvoor door moest gaan. Rose had het al eerder meegemaakt en kende het vreemde gevoel van een Martiaanse hand in de hare. Het had ruw, warm en droog aangevoeld. Ze kon zich voorstellen dat haar eigen en Drake's hand voor een Martiaan koud en slijmerig moesten aanvoelen.

Bij de eerste ontmoeting had ze van de gelegenheid gebruik gemaakt om die vreemde hand te observeren. Het was een typisch voorbeeld van functionele evolutie. De anatomische ontwikkeling was heel anders dan die van een menselijke hand, maar toch was er een zekere overeenkomst. Er waren vier vingers, maar geen duim. Elke vinger had vijf aparte kogelgewrichten. Daardoor werd de flexibiliteit die door het gemis van de duim verloren was gegaan, hersteld, want de vingers hadden bijna de eigenschappen van tentakels. Wat voor haar als biologe nog interessanter was, was het feit dat elke vinger eindigde in een rudimentaire hoef, heel klein en voor de leek als zodanig niet herkenbaar, maar het was duidelijk dat die handen eens gediend hadden om op te lopen, net zoals menselijke handen eens gediend hadden om mee te klimmen.

Drake zei heel vriendelijk: 'Bevalt het u hier, meneer?'

De Martiaan antwoordde: 'Zeer zeker. Uw vrouw heeft alles bijzonder goed geregeld.'

'Wilt u misschien iets drinken?'

De Martiaan antwoordde niet, maar keek naar Rose met een uitdrukking op zijn gezicht die iets betekende wat Rose ongelukkigerwijs niet thuis kon brengen. Nerveus zei ze: 'Op Aarde bestaat de gewoonte vloeistoffen te drinken die met behulp van ethylalcohol wat pittiger gemaakt zijn. Wij vinden dat heel stimulerend.'

'O juist. In dat geval ben ik bang dat ik zal moeten weigeren. Ethylalcohol zou een heel onaangename uitwerking op mijn stofwisseling hebben.'

'Nou, dat geldt ook voor Aardebewoners, maar ik kan u begrijpen, dr. Tholan,' antwoordde Drake. 'Hebt u er bezwaar tegen dat ík een drankje neem?'

'Natuurlijk niet.'

Drake liep vlak langs Rose heen op weg naar het drankenkastje en ze verstond maar één enkel woord. Hij zei: 'God!', fluisterend, maar hij slaagde erin er zeventien uitroeptekens achter te plaatsen.

De Martiaan stónd aan tafel. Zijn vingers manipuleerden uitermate handig met het bestek. Rose probeerde niet naar hem te kijken, terwijl hij at. Zijn grote liploze mond spleet zijn gezicht op een alarmerende manier in tweeën, terwijl hij het voedsel naar binnen werkte, en bij het kauwen bewogen zijn grote kaken zich horizontaal heen en weer. Dat was alweer een bewijs voor het feit dat hij van hoefdieren afstamde. Rose betrapte zich er op dat ze zich afvroeg of hij in de stilte van zijn eigen kamer zijn voedsel zou herkauwen, en ze raakte in paniek bij de gedachte dat Drake op hetzelfde idee zou komen en walgend de tafel zou verlaten. Maar Drake nam het allemaal erg kalm op.

Hij zei: 'Ik veronderstel, dr. Tholan, dat die kleine cilinder die u bij zich draagt, cyanide bevat?'

Rose schrok op. Ze had die cilinder niet opgemerkt. Het was een gebogen metalen voorwerp, zoiets als een veldfles, dat plat tegen de huid van het wezen aanlag, half verborgen door de kleding. Maar Drake had nu eenmaal de ogen van een politieman.

De Martiaan voelde zich in het geheel niet uit het veld geslagen. 'Inderdaad, dat klopt,' zei hij, en zijn gehoefde vingers wezen op een dunne soepele slang die langs zijn lichaam liep, bijna niet te onderscheiden van zijn gelige huid, en die bij zijn mondhoek uitkwam. Rose voelde zich een beetje gechoqueerd, als bij het zien van een intiem kledingstuk.

Drake zei: 'En bevat die cilinder zuivere cyanide?'

De Martiaan knipperde geamuseerd met zijn oogleden. 'Ik hoop dat u niet denkt aan mogelijke gevaren voor Aardebewoners. Ik weet dat het gas voor u hoogst giftig is, en ik heb er niet veel van nodig. Het gas in de cilinder bevat vijf procent cyanide, de rest is zuurstof. Er ontsnapt niets, behalve wanneer ik aan het slangetje zuig, en dat hoef ik niet vaak te doen.'

'Juist. En moet u dat gas werkelijk hebben om in leven te blijven?'

Rose voelde iets van ontzetting. Zulke vragen stelde je nu eenmaal niet zo maar. Het viel onmogelijk te voorspellen waar de gevoeligheden van een vreemde psyche lagen. En Drake móest dit wel met opzet doen, want hij kon heel goed begrijpen dat hij het antwoord op dergelijke vragen net zo makkelijk van háár kon krijgen. Of gaf hij er de voorkeur aan ze niet aan haar te stellen?

De Martiaan leek niet in het minst verstoord. 'Bent u geen bioloog, meneer Smollett?'

'Nee, dr. Tholan.'

'Maar u hebt toch een nauwe verbintenis met mevrouw, dr. Smollett.'

Drake glimlachte. 'Ja, ik ben met mevrouw doctor getrouwd, maar toch ben ik geen bioloog; ik ben maar een klein ambtenaartje. De vrienden van mijn vrouw,' voegde hij er aan toe, 'noemen me een politieman.'

Rose beet zich op de lippen. In dit geval was het de Martiaan die een gevoelige plek in een vreemde psyche had geraakt. Op Mars bestond een streng kastesysteem en de mogelijkheden tot vermenging waren beperkt. Maar dat kon Drake niet weten.

De Martiaan keerde zich naar haar toe. 'Staat u mij toe, mevrouw Smollett, dat ik uw echtgenoot een paar dingen over onze biochemie vertel? Dat moet vervelend voor u zijn, omdat ik er van overtuigd ben dat u het allemaal al lang weet.'

Ze zei: 'Natuurlijk, gaat u alstublieft uw gang, dr. Tholan.'

Hij zei: 'Ziet u, meneer Smollett, het ademhalingsapparaat in uw lichaam en in dat van alle luchtademende wezens op Aarde wordt beheerst door bepaalde metaalbevattende enzymen, is me verteld. Het metaal is gewoonlijk ijzer, in sommige gevallen koper. Maar in beide gevallen zouden kleine hoeveelheden cyanide zich met de metalen verbinden en het ademsysteem van de Aardse levende cel verlammen. Ze zouden geen zuurstof meer kunnen opnemen en binnen een paar minuten sterven.

Het leven op mijn planeet is heel anders georganiseerd. In ons ademhalingssysteem komt geen ijzer of koper voor; in feite in het geheel geen metalen. Dat is ook de reden dat mijn bloed kleurloos is. Ons stelsel bevat bepaalde organische verbindingen die voor het leven essentieel zijn, en die verbindingen kunnen alleen intact blijven in een milieu dat een kleine hoeveelheid cyanide bevat. Ongetwijfeld heeft dit type eiwit zich in miljoenen jaren van evolutie ontwikkeld in een wereld waar een paar tienden van een procent waterstofcyanide in de atmosfeer voorkwam. De aanwezigheid er van wordt in stand gehouden door een biologische cyclus. Sommige van onze inheemse micro-organismen produceren het gas.'

'Uw uiteenzetting is heel duidelijk, dr. Tholan, en bijzonder interessant,' zei Drake. 'Wat gebeurt er als u het niet inademt? Is het dan met u afgelopen, zo maar?' Hij knipte met zijn vingers.

'Zo is het niet precies. Het gaat niet zo snel als wanneer u cyanide zou inademen. In mijn geval zou gebrek aan cyanide het effect hebben van een langzame verstikking. Soms gebeurt het in mijn wereld in slecht geventileerde vertrekken dat de cyanide geleidelijk verbruikt raakt en de minimaal noodzakelijke concentratie niet meer aanwezig is. De resultaten zijn bijzonder pijnlijk en moeilijk te behandelen.'

Rose moest het Drake nageven; hij leek werkelijk geïnteresseerd. En de vreemdeling leek het godzijdank niet erg te vinden op al die vragen te antwoorden.

De rest van het diner verliep zonder verdere bijzonderheden. Het was bijna plezierig.

Drake bleef gedurende de hele avond hetzelfde - vol belangstelling. Sterker nog - hij leek door het onderwerp bezeten. Hij overschaduwde haar volkomen, en ze was er blij om. Hij was degeen die het gesprek voortdurend leven inblies, en alleen door haar werk, door haar gespecialiseerde opleiding, kon ze hem bijbenen. Ze keek hem met een sombere blik aan en dacht: waarom is hij eigenlijk met me getrouwd?

Drake zat met zijn knieën over elkaar, krabde zich bedachtzaam de kin en bekeek de Martiaan nauwgezet. De Martiaan stond op zijn vier poten tegenover hem.

Drake zei: 'Ik vind het moeilijk aan u te denken als aan een dokter.'

De Martiaan knipperde met zijn oogleden. 'Ik begrijp wat u bedoelt,' zei hij. 'Ik vind het moeilijk aan u te denken als aan een politieman. In mijn wereld zijn politiemensen heel gespecialiseerd en makkelijk te onderscheiden.'

'O ja?' zei Drake droogjes, en veranderde van onderwerp. 'Ik heb begrepen dat u hier niet met vakantie bent.'

'Nee ik ben hier wel degelijk voor zaken, Ik ben van plan deze vreemde planeet die u Aarde noemt, te bestuderen, zoals ze voordien door niemand van mijn volk bestudeerd is.'

'Vreemd?' vroeg Drake. 'In welk opzicht?'

De Martiaan keek naar Rose. 'Weet hij iets af van de remmingsdood?'

Rose voelde zich opgelaten. 'Zijn werk is belangrijk,' zei ze. 'Ik ben bang dat mijn man weinig tijd heeft om naar alle details van mijn werk te luisteren.' Ze wist dat dat niet helemaal waar was, en voelde dat ze opnieuw het onderwerp was van een van die onbegrijpbare Martiaanse emoties.

Het buitenaardse wezen keerde zich weer naar Drake. 'Het verbaast me steeds opnieuw te merken hoe weinig jullie Aardse wezens van jullie eigen ongewone eigenschappen begrijpen. Kijk, er bestaan vijf intelligente rassen in het heelal. Die zijn onafhankelijk van elkaar tot ontwikkeling gekomen, maar hebben merkwaardigerwijs toch een aantal gemeenschappelijke kenmerken. Het is alsof op de lange duur intelligentie een zekere fysieke entourage nodig heeft om te kunnen gedijen. Dat is een kwestie die ik graag aan de filosofen overlaat. Maar ik hoef daar niet al te diep op in te gaan, want ik neem aan dat u er genoeg van afweet.

Als we nu de verschillen tussen de intelligenties nauwkeurig bestuderen, komen we keer op keer opnieuw tot de conclusie dat jullie, Aardebewoners, meer dan de anderen unieke eigenschappen bezitten. Alleen op Aarde bijvoorbeeld is het leven afhankelijk van metaalhoudende enzymen die voor het ademhalingssysteem onontbeerlijk zijn. Jullie zijn de enigen voor wie waterstofcyanide giftig is. Jullie zijn de enige vleeseters. Jullie levensvorm is de enige die niet afstamt van grazende dieren. En wat het interessantst is, jullie zijn de enige vorm van intelligent leven waarvan de groei bij het bereiken van de volledige ontwikkeling tot stilstand komt.'

Drake grinnikte tegen hem. Rose's hart begon heftig te kloppen. Die grijns was een van zijn aardigste dingen, en hij gebruikte die volkomen natuurlijk. Ze was niet geforceerd of vals. Hij paste zich aan bij de aanwezigheid van dit vreemde wezen. Hij gedroeg zich plezierig - en dat moest hij voor haar doen. Die gedachte beviel haar, en ze herhaalde hem bij zichzelf: hij deed het voor haar; hij was aardig tegen de Marsbewoner om haar een plezier te doen.

Drake zei, nog steeds met die vrolijke grijns op zijn gezicht: 'U ziet er niet zo groot uit, dr. Tholan, maar ik schat dat u twee centimeter langer bent dan ik, en dat betekent dat u éen meter vijfentachtig bent. Komt dat omdat u nog jong bent, of is het zo dat de anderen in uw wereld in het algemeen klein zijn?'

'Geen van tweeën,' zei de Martiaan. 'De snelheid waarmee wij groeien, vermindert met de jaren, waardoor het op mijn leeftijd vijftien jaar duurt om een paar centimeter te groeien, maar - en daar gaat het om - de groei stopt nooit helemaal. En het gevolg daarvan is natuurlijk dat we evenmin helemaal sterven.'

Drake's mond viel open van verbazing en zelfs Rose ging met een ruk recht overeind zitten. Dit was iets geheel nieuws, iets waarover, voor zover haar bekend, bij de paar expedities naar Mars niets bekend was geworden. Ze werd door een hevige opwinding bevangen, maar hield een uitroep in en liet Drake in haar plaats spreken.

Hij zei: 'Niet helemaal sterven? U wilt mij toch niet vertellen dat de mensen op Mars onsterfelijk zijn?'

'Geen enkel mens is werkelijk onsterfelijk. Als er geen andere manier was om te sterven, zouden er nog altijd ongelukken zijn, en bij gebrek daaraan de verveling. Slechts weinigen van ons leven langer dan een paar eeuwen, volgens uw tijdrekening. Toch is het onprettig om te bedenken dat de dood ons ongewild kan overvallen. Dat is voor ons een afschuwelijke gedachte. Zelfs op dit moment, nu ik er aan denk, hindert het mij dat ik tegen mijn wil en ondanks alle voorzorgen zou kunnen sterven.'

'Dat is iets waaraan wij volkomen gewend zijn,' zei Drake grimmig.

'Jullie, Aardebewoners, hebben met die gedachte leren leven; wij niet. En daarom maken we ons zorgen over het feit dat het aantal gevallen van remmingsdood de laatste jaren is gestegen.'

'U hebt nog niet uitgelegd,' zei Drake, 'wat remmingsdood precies is, maar ik geloof dat ik het wel kan raden. Is de remmingsdood een pathologische beëindiging van de groei?'

'Precies.'

'En hoelang duurt het voor de dood intreedt nadat de groei gestopt is?'

'Minder dan een jaar. Het is een slepende ziekte met een tragisch verloop, en absoluut ongeneeslijk.'

'En wat is de oorzaak?'

De Martiaan zweeg lange tijd alvorens te antwoorden, en zelfs toen was er iets gespannens en onrustigs in de manier waarop hij sprak. 'Meneer Smollett, we weten niets over de oorzaak van de ziekte.'

Drake knikte nadenkend. Rose volgde het gesprek alsof ze naar een tenniswedstrijd zat te kijken.

Drake zei: 'En waarom bent u naar de Aarde gekomen om die ziekte te bestuderen?'

'Omdat ook in dit geval de Aardebewoners een unieke positie innemen. Ze zijn de enige intelligente wezens die immuun zijn. De remmingsdood tast alle andere rassen aan. Weten uw biologen dat, mevrouw Smollett?'

Hij had zich plotseling tot haar gericht, en ze schrok er van. Ze zei: 'Nee, dat weten ze niet.'

'Dat verbaast me niet. Dit stukje informatie is het resultaat van een onderzoek dat nog maar kort geleden heeft plaatsgevonden. De remmingsdood wordt vaak verkeerd gediagnostiseerd en op andere planeten komt het veel minder voor. Eigenlijk is het een vreemde zaak, iets waar je een hele filosofie over zou kunnen opzetten, dat ze in mijn wereld, die het dichtst bij de Aarde ligt, het meest voorkomt, en steeds minder op planeten die verder weg liggen - dus het minst op Tempera, die het verst van de Aarde verwijderd is, terwijl de Aarde zelf immuun is. Ergens in de biochemie van de Aardebewoners ligt het geheim van die immuniteit verborgen. Wat zou het interessant zijn dat geheim te ontsluieren!'

Drake zei: 'Maar luister eens even, u kunt niet zeggen dat de Aarde immuun is. Zoals ik het zie, lijkt het erop dat wij er allemaal aan sterven. Alle Aardebewoners houden eens op met groeien en alle Aardebewoners sterven.'

'Helemaal niet. Aardebewoners kunnen nog zeventig jaar leven nadat de groei gestopt is. Dat is niet de remmingsdood zoals wij die kennen. Úw ziekte is er eerder een van onbelemmerde groei. Kanker noemt u dat. Maar genoeg - ik verveel u.'

Rose liet onmiddellijk een protest horen. Drake eveneens, zelfs nog heftiger, maar de Martiaan bracht het gesprek vastbesloten op een ander onderwerp. Toen voelde Rose voor het eerst iets van achterdocht, want Drake bleef Harg Tholan met woorden bestoken, voortdurend trachtend het gesprek terug te voeren op het eerdere onderwerp. Hij deed het niet rechtstreeks, niet onhandig, maar Rose kende hem en wist wat zijn bedoeling was. En wat kon zijn bedoeling anders zijn dan iets wat zijn beroep van hem eiste? En als een antwoord op haar gedachten stelde de Martiaan een vraag die in haar rondtolde als een gebarsten grammofoonplaat op een eeuwig draaiende platenspeler.

Hij vroeg: 'Zei u niet dat u politieman was?'

'Ja,' zei Drake kortaf.

'Dan zou ik u willen vragen of u iets voor mij zou kunnen doen. Sinds ik weet wat uw beroep is, heb ik u die vraag al de hele avond willen stellen, maar toch aarzel ik nog. Ik wil mijn gastheer en gastvrouw niet lastig vallen.'

'We zullen voor u doen wat we kunnen.'

'Ik ben bezeten van nieuwsgierigheid naar de manier waarop Aardebewoners leven; een nieuwsgierigheid die misschien door mijn landgenoten niet algemeen gedeeld wordt. Daarom vroeg ik me af of u mij in een van de politiebureaus op uw planeet zou kunnen rondleiden.'

'Ik behoor niet tot een afdeling van de politie op de manier die u zich misschien voorstelt,' zei Drake voorzichtig. 'Maar ik ben goed bekend op het hoofdbureau in New York. Ik kan het zonder moeite regelen. Morgen?'

'Dat zou me heel goed uitkomen. Zou ik een bezoek kunnen brengen aan de afdeling Vermiste Personen?'

'De wat?'

De Martiaan trok zijn vier stapoten dichter bij elkaar, alsof hij een zekere spanning voelde. 'Dat is een hobby van me, daar heb ik altijd een bijzondere belangstelling voor gehad. Ik heb begrepen dat u een speciale afdeling hebt die zich met niets anders bezighoudt dan het zoeken naar vermiste mannen.'

'En vrouwen en kinderen,' zei Drake. 'Maar waarom bent u daar zo in het bijzonder in geïnteresseerd?'

'Omdat u ook op dat punt een unieke positie inneemt. Op onze planeet bestaat een vermist persoon eenvoudig niet. Het mechanisme kan ik u natuurlijk niet uitleggen, maar de mensen van andere werelden zijn zich altijd van elkaars aanwezigheid bewust, speciaal als er een sterke emotionele band tussen hen bestaat. We weten altijd precies waar de ander zich bevindt, waar dat ook op de planeet mag zijn.'

Rose voelde de opwinding weer in zich opkomen. De wetenschappelijke expedities naar Mars hadden altijd de grootste moeite ondervonden om tot de emotionele mechanismen van de inwoners door te dringen, en hier was er een die zonder terughouding sprak, die bereid was uitleg te geven! Ze vergat haar zorgen over Drake en mengde zich in het gesprek. 'En voelt u zo'n aanwezigheid zelfs op dit moment? Op Aarde?'

De Martiaan zei: 'U bedoelt door de ruimte? Nee, helaas niet. Maar u kunt begrijpen hoe belangrijk het is. Alles wat op Aarde uniek is, moet met elkaar in verband gebracht worden. Als het ontbreken van dat gevoel verklaard kan worden, geldt dat misschien ook voor de immuniteit tegen de remmingsdood. Trouwens, ik vind het bijzonder vreemd dat een vorm van een intelligente maatschappij kan worden opgebouwd door mensen die het gevoel van gemeenschap niet kennen. Hoe weet een Aardebewoner bijvoorbeeld dat hij tot een subgroep behoort, tot een familie? Hoe weet u tweeën bijvoorbeeld dat er een werkelijke band tussen u bestaat?'

Rose betrapte zich erop dat ze knikte. Zo'n zintuig miste ze inderdaad!

Maar Drake glimlachte alleen maar. 'Daar hebben we onze eigen methoden voor. Voor ons is het even moeilijk u het begrip "liefde" uit te leggen als het voor u is ons de werking van dat speciale zintuig uit te leggen.'

'Dat wil ik wel aannemen. Maar wilt u me toch eens eerlijk vertellen, meneer Smollett - als uw vrouw deze kamer zou verlaten en een andere zou binnengaan zonder dat u het haar zag doen, zou u dan werkelijk niet weten waar ze zich bevond?'

'Dat zou ik inderdaad niet weten.'

'Verbazingwekkend,' zei de Martiaan. Hij aarzelde, en voegde er toen aan toe: 'En voelt u zich alstublieft niet beledigd door het feit dat ik het tevens afschuwwekkend vind.'

Nadat het licht in de slaapkamer was uitgedraaid, ging Rose nog drie maal naar de deur, opende die op een kier en gluurde de gang in. Ze merkte dat Drake naar haar keek. Het klonk cynisch geamuseerd toen hij eindelijk vroeg: 'Wat is er aan de hand?' Ze zei: 'Ik wil met je praten.'

'Ben je bang dat onze vriend je kan horen?'

Rose fluisterde. Ze kroop in bed en legde haar hoofd op zijn kussen zodat ze minder hard hoefde te praten. Ze zei: 'Waarom sprak je met dr. Tholan zo uitgebreid over de remmingsdood?'

'Ik interesseer me voor je werk, Rose. Dat heb je altijd gewild.'

'Ik zou het op prijs stellen als je je sarcasme achterwege liet.' Ze sprak bijna op heftige toon, zo heftig als ze fluisterend kon. 'Ik weet dat er iets is dat jou speciaal interesseert - en dat zal wel iets zijn dat de politie interesseert. Wat is het?'

'Ik zal het je morgen wel vertellen,' zei hij.

'Nee, nu.'

Hij stak zijn hand onder haar hoofd en tilde het van het kussen. Eén wilde seconde lang dacht ze dat hij haar een zoen wilde geven - haar zou kussen in een plotselinge opwelling zoals sommige mannen dat soms deden, of zoals ze zich kon voorstellen dat sommige mannen deden. Drake deed dat nooit, en hij deed het nu ook niet.

Hij hield haar alleen maar dicht tegen zich aan en fluisterde: 'Waarom stel je daar zo'n belang in?'

Zijn hand deed pijn aan haar nek; ze verstijfde en probeerde los te komen. Haar stem was nu meer dan een gefluister. 'Hou op, Drake.'

Hij zei: 'Ik wens geen vragen van jou en geen inmenging. Jij doet jouw werk, ik doe mijn werk.'

'Mijn werk mag door iedereen gezien worden.'

'En mijn werk niet,' antwoordde hij woedend, 'per definitie. Maar laat me je dit vertellen. Onze zespotige vriend is hier in huis met een zeer bepaald doel voor ogen. Dat ze jou als biologe de zorg voor hem opdragen is geen toeval. Wist je dat hij twee dagen geleden bij de organisatie naar me geïnformeerd heeft?'

'Je maakt een grapje.'

'Geloof dat maar niet. Er zit hier wat achter waarvan jij niets weet. Maar dat is mijn werk en ik wens er verder niet met je over te praten. Begrepen?'

'Nee, maar ik zal je verder niets vragen als je dat niet wilt.'

'Ga dan maar slapen.'

Ze lag op haar rug en de minuten kropen voorbij, daarna de kwartieren. Ze probeerde de stukjes van de puzzel in elkaar te passen. Maar zelfs met wat Drake haar verteld had, kon ze geen bepaald patroon ontdekken. Ze vroeg zich af wat Drake zou zeggen als hij wist dat ze van het gesprek van die avond een bandopname had gemaakt.

Eén beeld stond haar op dat moment helder voor de geest. Het leek haar te bespotten. De Martiaan had zich aan het eind van de lange avond naar haar toe gewend en had ernstig gezegd: 'Goedenacht, mevrouw Smollett. U bent een zeer charmante gastvrouw.'

Ze had het nauwelijks kunnen laten om te giechelen. Hoe kon hij haar een charmante gastvrouw noemen? Voor hem kon ze alleen maar een verschrikking zijn, een monstruositeit met te weinig ledematen en een veel te smal gezicht.

En toen, terwijl de Martiaan zijn volkomen zinloos compliment maakte, was Drake wit weggetrokken: één ogenblik had er in zijn ogen iets van angst gesmeuld.

Ze had nooit eerder meegemaakt dat Drake zich ergens angstig voor toonde, en het moment van pure paniek bleef haar bij totdat haar gedachten tenslotte door de slaap overspoeld werden.

Het was twaalf uur voor Rose de volgende dag achter haar bureau zat. Ze had met opzet gewacht tot Drake en de Martiaan vertrokken waren, omdat ze daarna pas de kleine bandrecorder, die ze de vorige avond achter Drake's stoel had verborgen, kon verwijderen. Oorspronkelijk was ze niet van plan voor hem te verzwijgen dat ze die daar geplaatst had. Maar hij was laat thuisgekomen, en ze kon er niets over zeggen in aanwezigheid van de Martiaan. En later waren de dingen natuurlijk heel anders gelopen...

Het plaatsen van de bandrecorder was een routineaangelegenheid geweest. De woorden en intonaties van de Martiaan moesten vastgelegd worden voor toekomstige intensieve bestudering door verscheidene specialisten op het instituut. En hij was verborgen opgesteld omdat de aanwezigheid van zo'n apparaat een zekere gedwongenheid teweegbrengt. Maar de tekst kon nu niet voor stafleden van het instituut worden afgedraaid. Die had nu een heel andere bestemming gekregen. Een nogal vervelende.

Ze zou Drake gaan bespioneren.

Ze raakte de recorder aan en vroeg zich vreemd genoeg af hoe Drake het er die dag zou afbrengen. Maatschappelijke omgang tussen representanten van de bewoonde werelden was zelfs nu nog niet zo normaal dat de aanwezigheid van een Martiaan in de straten van de stad geen volksoploop teweeg zou brengen. Maar Drake zou het wel redden, dat wist ze. Drake redde het altijd.

Ze luisterde opnieuw naar het gesprek van de vorige avond, waarbij ze de interessante gedeelten een paar maal terugdraaide. Ze was niet gelukkig met wat Drake haar verteld had. Waarom zou de Martiaan speciaal in hun tweeën belang stellen? Toch zou Drake niet tegen haar liegen. Ze zou zijn verhaal graag bij de Veiligheidsorganisatie gecontroleerd hebben, maar wist dat ze dat niet kon doen. Bovendien gaf die gedachte haar het gevoel niet loyaal te zijn; Drake zou beslist niet tegen haar liegen.

Maar aan de andere kant, waarom zou Harg Tholan niet naar hen geïnformeerd hebben? Hij kon wel naar de gezinnen van alle biologen van het instituut geïnformeerd hebben. Het zou niet meer dan natuurlijk zijn als hij geprobeerd had een familie te vinden waar hij het naar zijn eigen normen het prettigst zou vinden, wat die normen dan ook mochten zijn.

En als hij dat gedaan had - zelfs als hij alleen naar de Smolletts geïnformeerd had - waarom zou dat dan die grote verandering in Drake, van intense vijandigheid tot intense belangstelling, teweeggebracht hebben? Drake wist beslist dingen die hij voor zich hield. De hemel mocht weten hoeveel hij wist.

In gedachten overwoog ze de mogelijkheden van een interstellaire intrige. Zeker, tot nu toe waren er geen tekenen van vijandelijkheid of wrijving tussen de vijf bekende intelligente rassen die het heelal bevolkten. Tot nu toe waren de afstanden waardoor ze gescheiden werden, te groot voor een daadwerkelijke oorlog. Zelfs incidentele contacten waren vrijwel onmogelijk. En op economisch en politiek gebied bestonden geen conflictsituaties.

Maar dat was alleen maar haar idee en ze was geen lid van de Veiligheidsorganisatie. Als er een conflict bestónd, als er werkelijk gevaar wás, als er énige reden was om aan te nemen dat de missie van een Martiaan andere dan vreedzame bedoelingen had - zou Drake daarvan op de hoogte zijn.

Maar was Drake's positie in de hiërarchie van de Veiligheidsorganisatie hoog genoeg om zo maar de gevaren verbonden aan het bezoek van een Martiaanse dokter te kunnen weten? Ze had zijn positie nooit anders beschouwd dan als die van een ondergeschikt ambtenaartje; hij had nooit verteld dat hij iets meer was dan dat. Maar toch...

Zou hij misschien een veel hogere positie kunnen hebben?

Ze haalde haar schouders op bij die gedachte. Het deed haar denken aan spionageverhalen uit de twintigste eeuw en aan toneelstukken uit de tijd toen er nog zoiets als atoomgeheimen bestond.

De gedachte aan toneelstukken bracht haar tot een beslissing. In tegenstelling tot Drake was ze geen politieman, en ze wist niet hoe een echte politieman te werk zou gaan. Maar ze wist hoe dergelijke dingen in de ouderwetse toneelstukken gedaan werden.

Ze nam een stuk papier en trok met een snelle beweging een verticale streep over het midden. Boven de ene kolom schreef ze 'Harg Tholan', boven de andere 'Drake'. Onder 'Harg Tholan' schreef ze 'bonafide' en plaatste er bedachtzaam drie vraagtekens achter. Per slot van rekening: was hij eigenlijk wel arts, of was hij wat alleen maar kon worden beschreven als een interstellair agent? Welk bewijs had zelfs het instituut voor zijn beroep, behalve zijn eigen verklaringen? Had Drake hem daarom zo indringend ondervraagd over de remmingsdood? Had hij zich van tevoren over het onderwerp op de hoogte gesteld en geprobeerd de Martiaan op een fout te betrappen?

Een moment lang wist ze niet wat ze doen moest; toen sprong ze op, vouwde het papier op, stopte het in de zak van haar korte jasje en rende haar kantoor uit. Ze zei niets tegen de mensen die ze passeerde, terwijl ze het instituut verliet. Ze liet geen bericht achter bij de receptie waar ze te bereiken was of wanneer ze terug zou zijn.

De Academie voor Geneeskunde van de stad New York was in de laatste twintig jaar zowel verticaal als horizontaal uitgebreid. Alleen al de bibliotheek besloeg een hele vleugel van de derde verdieping. En ongetwijfeld zou het hele gebouw, hoe enorm het ook was, niet groot genoeg geweest zijn om alle boeken, brochures en tijdschriften in de oorspronkelijke gedrukte vorm in plaats van op microfilm overgebracht te kunnen bevatten. Rose wist dat er toch al over gepraat werd om alleen gedrukte werken van de laatste vijf jaar in plaats van de laatste tien jaar zoals nu het geval was, te bewaren.

Rose, als lid van de staf van de academie, had vrije toegang tot de bibliotheek. Ze haastte zich naar de afdeling die gewijd was aan buitenaardse geneeskunde en was blij dat ze daar niemand aantrof.

Misschien zou het verstandiger geweest zijn als ze de hulp van een bibliothecaris had ingeroepen, maar ze besloot daarvan af te zien. Hoe vager het spoor was dat ze achterliet, hoe minder kans ze liep dat Drake er achter zou komen wat ze in haar schild voerde.

En daarom liep ze nu, zonder hulp, langs de boekenplanken en las de titels. De boeken waren bijna allemaal in het Engels geschreven, hoewel sommige Duitse en Russische titels droegen. Ironisch genoeg was er niet één in buitenaardse karakters. Ergens in de bibliotheek was een ruimte die zulke originelen bevatte, maar die was alleen toegankelijk voor officiële vertalers.

Plotseling bleef ze staan. Ze had gevonden wat ze zocht.

Ze nam een zestal boeken van de plank en legde ze op een tafeltje. Ze zocht naar het lichtknopje en sloeg het eerste boek open. De titel was Studies over remming. Ze bladerde het door en vond de lijst van auteurs. Daarbij was ook Harg Tholan vermeld.

Eén voor éen zocht ze de vermelde referenties op en daarna zocht ze op de planken naar de vertalingen van de oorspronkelijke publikaties.

Ze bracht meer dan twee uur in de academie door. Toen ze klaar was, wist ze in elk geval het volgende: er bestond een Martiaanse dokter met de naam Harg Tholan, die een specialist was op het terrein van de remmingsdood. Hij was verbonden aan de Martiaanse researchorganisatie waarmee het instituut int correspondentie had gestaan. Het was natuurlijk mogelijk dat de Harg Tholan die zij kende, gewoon voorgaf een werkelijk bestaande dokter te zijn om zijn rol overtuigender te kunnen spelen, maar waarom zou dat nodig zijn?

Ze nam het stuk papier uit haar zak en op de plaats waar ze geschreven had 'bonafide' met drie vraagtekens, schreef ze nu in hoofdletters ja. Ze keerde terug naar het instituut en om vier uur zat ze weer achter haar bureau. Ze belde de centrale om te zeggen dat ze niet door telefoontjes gestoord wilde worden en draaide haar deur op slot.

In de kolom 'Harg Tholan' schreef ze nu twee vragen: 'Waarom kwam Harg Tholan alleen naar de Aarde?' Ze liet een flink stuk ruimte open. Toen: 'Waarom interesseert hij zich voor de afdeling Vermiste Personen?'

Natuurlijk, de Martiaan had gezegd dat die interesse verband hield met de remmingsdood. Uit wat ze op de academie gelezen had, was het duidelijk geworden dat de medische research op Mars voor het grootste deel op de remmingsdood gericht was. Die werd daar meer gevreesd dan kanker op Aarde. Als ze gedacht hadden dat de oplossing van het probleem op Aarde te vinden was, zouden de Martianen een volledige expeditie gezonden hebben. Kwam het voort uit wantrouwen en verdenkingen van hun kant dat ze maar éen onderzoeker gestuurd hadden?

Wat had Harg Tholan de vorige avond ook weer gezegd? De remmingsdood kwam het meest voor in zijn eigen wereld, die het dichtst bij de Aarde lag, en het minst op de planeet die het verst van de Aarde verwijderd was. Dat gevoegd bij het feit dat de Martiaan al had aangeduid en dat ze op de academie had kunnen verifiëren, dat de remmingsdood zich enorm verbreid had sinds er interstellair contact met de Aarde gemaakt was...

Langzaam, en tegen haar zin, kwam ze tot een conclusie. De Marsbewoners zouden tot de slotsom kunnen zijn gekomen dat de Aardebewoners, hoe dan ook, de oorzaak van de remmingsdood ontdekt hadden en die met opzet onder de vreemde volkeren van het heelal verbreidden, misschien met de bedoeling de alleenheerschappij te verkrijgen.

Bijna in paniek verwierp ze die conclusie. Dat kon niet; het was onmogelijk. In de eerste plaats zou de Aarde zoiets afschuwelijks niet doen. In de tweede plaats was zij er niet toe in staat.

Qua wetenschappelijke ontwikkeling waren de Martianen zeker de gelijken van de Aardebewoners. De remmingsdood bestond daar al duizenden jaren en de medische wetenschap had volkomen gefaald. De Aarde met haar lange-afstandsonderzoekingen van de biochemie op andere planeten kon er beslist niet in geslaagd zijn het probleem zo snel op te lossen. Voor zover zij wist, waren er in feite door Aardse biologen en artsen geen onderzoekingen van enige betekenis gedaan op het gebied van de Martiaanse pathologie.

Toch wees alles er op dat Harg Tholan vol wantrouwen gekomen en vol wantrouwen ontvangen was. Onder de vraag 'Waarom kwam Harg Tholan alleen naar de Aarde?' schreef ze het antwoord 'Op Mars gelooft men dat de Aarde de remmingsdood veroorzaakt.'

Maar wat was dan het verband met de afdeling Vermiste Personen? Ze dacht nu eenmaal langs wetenschappelijke lijnen, en daarom moesten de theorieën die ze ontwikkelde, volkomen juist zijn. Ze moesten kloppen met alle feiten, niet slechts met een paar feiten.

De afdeling Vermiste Personen! Als dat een vals spoor was, met de speciale bedoeling Drake te misleiden, was Harg Tholan op een domme manier te werk gegaan, omdat hij er over gesproken had binnen een uur nadat de remmingsdood ter sprake was gekomen.

Had hij dat gedaan met de bedoeling gelegenheid te krijgen Drake te bestuderen? En zo ja, waarom? Ging het hem misschien speciaal daar om? De Martiaan had inlichtingen over Drake ingewonnen voordat hij bij hen in huis kwam. Was hij gekomen omdat Drake een politieman was die toegang had tot de afdeling Vermiste Personen?

Maar waarom? Waarom?

Ze gaf het op en richtte haar aandacht op de kolom 'Drake'.

En daar verscheen vanzelf een vraag, niet in inkt op het papier, maar in even goed zichtbare letters in haar geest. Waarom is hij met me getrouwd? dacht Rose en ze sloeg haar handen voor haar ogen om het kille licht buiten te sluiten.

Ze hadden elkaar iets meer dan een jaar geleden bij toeval ontmoet, toen hij in het flatgebouw trok waar ze toen woonde. De beleefde groeten hadden langzamerhand plaats gemaakt voor vriendschappelijke gesprekken en die waren op hun beurt gevolgd door incidentele dinertjes in een naburig restaurant. Het was allemaal erg vriendschappelijk en normaal geweest, een opwindende nieuwe ervaring, en ze was verliefd geworden.

Toen hij haar gevraagd had met hem te trouwen, was ze blij geweest - en overrompeld. Tóen had ze er allerlei verklaringen voor gehad. Hij apprecieerde haar intelligentie en vriendelijkheid. Ze was een aardig meisje. Ze zou een goede vrouw voor hem zijn, een goede kameraad.

In al die verklaringen had ze half geloofd. Maar een half geloof was niet voldoende.

Niet dat ze op Drake als echtgenoot iets speciaals had aan te merken. Hij was altijd zorgzaam, vriendelijk en gedroeg zich altijd als een heer. Hun huwelijk werd niet gekenmerkt door gepassioneerde liefde, maar voldeed aan de wat verminderde emotionele behoeften van een vrouw van achter in de dertig. Ze was per slot van rekening geen negentien jaar meer. Wat kon ze verwachten?

Dat was het: ze was geen negentien meer. Ze was niet mooi of charmant of aantrekkelijk. Wat kon ze verwachten? Kon ze verwacht hebben dat Drake - knap en stoer, met een minieme belangstelling voor wetenschappelijke zaken, die in al de maanden van hun huwelijk nooit naar haar werk gevraagd had of had aangeboden zijn werk met haar te bespreken - verliefd op haar was geworden? Waarom was hij dan met haar getrouwd?

Maar op die vraag bestond geen antwoord, en het had niets te maken met hetgeen Rose nu probeerde te doen. Het was van ondergeschikt belang, hield ze zichzelf voor; een kinderlijke manier om onder de taak die ze zich had opgelegd, uit te komen. Ze gedroeg zich eigenlijk toch als een meisje van negentien, zonder dat dat door haar leeftijd gerechtvaardigd werd.

Ze merkte dat de punt van haar potlood gebroken was, en nam een ander. In de kolom 'Drake' schreef ze: 'Waarom wantrouwt hij Harg Tholan?' en daaronder tekende ze een pijl die naar de andere kolom wees.

Wat ze daar had geschreven, vormde al een afdoende verklaring. Als de Aarde de remmingsdood verspreidde, of als de Aarde wist dat zij van een dergelijke daad verdacht werd, zou zij zich uiteraard voorbereiden op represaillemaatregelen van de kant van de buitenaardsen. In feite zou dat neerkomen op de voorbereidingen voor de eerste interstellaire oorlog in de geschiedenis. Het was een passende, maar schrikaanjagende verklaring.

Nu bleef de tweede vraag over, de vraag waarop ze geen antwoord kon vinden. Ze schreef die langzaam op: 'Hoe is Drake's reactie op Tholan's woorden "U bent een zeer charmante gastvrouw" te verklaren?'

Ze trachtte zich het toneel weer voor de geest te halen. De Martiaan had het in alle onschuld gezegd, op een normale beleefde manier, en het had geleken of Drake bevroor toen hij het hoorde. Steeds opnieuw had ze die speciale passage in de bandopname beluisterd. Een Aardebewoner zou het op dezelfde oppervlakkige toon gezegd kunnen hebben bij het afscheid nemen na een cocktailparty. Maar de bandopname gaf de uitdrukking op Drake's gezicht niet weer; daarvoor moest ze op haar geheugen afgaan. In Drake's ogen waren de angst en de haat opgeflakkerd, en Drake was voor vrijwel niets bang. Wat was er om bang van te worden in de uitdrukking 'U bent een zeer charmante gastvrouw' dat hem zo van zijn stuk had gebracht? Jaloezie? Belachelijk. Het gevoel dat Tholan sarcastisch was? Misschien, maar niet waarschijnlijk. Ze was er zeker van dat Tholan het oprecht gemeend had.

Ze gaf het op en plaatste een groot vraagteken onder die tweede vraag. Er stonden er nu twee, een onder 'Harg Tholan' en een onder 'Drake'. Kon er verband bestaan tussen Tholan's belangstelling voor vermiste personen en Drake's reactie op een beleefdheidsfrase? Ze kon niets bedenken.

Ze legde haar hoofd op haar armen. Het werd donker in het kantoor en ze was erg moe. Een tijdje moest ze in dat vreemde grensgebied tussen waken en slapen verkeerd hebben, waarbij woorden en gedachten zich losmaken van het bewustzijn en in het wilde weg door de geest dwarrelen. Maar ze keerden altijd terug tot die ene uitdrukking 'u bent een zeer charmante gastvrouw'. Soms hoorde ze de woorden uitgesproken door Harg Tholan's beschaafde levenloze stem, soms op heftige toon door Drake. Als Drake ze zei, waren ze vervuld van liefde, een liefde die ze nooit in zijn stem had horen doorklinken. Ze vond het prettig ze hem te horen zeggen.

Ze dwong zich om wakker te worden. Het was nu volslagen donker in het kantoor, en ze stak de bureaulamp aan. Ze knipperde met haar ogen, fronste toen haar wenkbrauwen. In haar halfslaap moest een andere gedachte bij haar zijn opgekomen. Er was nog een andere uitdrukking geweest die Drake van zijn stuk gebracht had. Welke was dat? Haar voorhoofd rimpelde zich van het ingespannen nadenken. Het was niet de vorige avond gebeurd. Het kwam niet voor op de bandopname, dus het moest daarvoor geweest zijn. Maar het wilde haar niet te binnen schieten en ze kreeg een rusteloos gevoel.

Ze schrok toen ze op haar horloge keek. Het was bijna acht uur. Ze zouden thuis op haar zitten wachten.

Maar ze wilde niet naar huis. Ze wilde ze niet zien. Langzaam nam ze het papier, waarop ze haar gedachten van die middag had neergekrabbeld, scheurde het in snippers en liet die in de kleine atoomdestructor op haar bureau dwarrelen. Er flakkerde iets en ze waren verdwenen zonder dat er iets overbleef. Kon er van de gedachten die ze vertegenwoordigden, ook maar niets overblijven!

Het had allemaal geen zin. Ze moest naar huis.

Maar het bleek dat ze helemaal niet op haar zaten te wachten. Ze ontmoette ze, juist op het moment dat ze uit een helitaxi stapten, terwijl zijzelf uit de ondergrondse kwam. De chauffeur van de helitaxi keek zijn passagiers een ogenblik met wijd opengesperde ogen na, en verdween met zijn vehikel uit het gezicht. Als bij stilzwijgende afspraak zei geen van drieën een woord voordat ze binnen waren.

Rose zei op onverschillige toon: 'Ik hoop dat u een prettige dag hebt gehad, dr. Tholan.'

'Heel prettig. En naar mijn mening tevens een nuttige en fascinerende dag.'

'Hebt u gelegenheid gehad om wat te eten?' Hoewel Rose zelf niets gegeten had, voelde ze zich allesbehalve hongerig.

'Ja, inderdaad.'

Drake kwam tussenbeide. 'We hebben de lunch en het diner op kantoor laten komen. Belegde broodjes.' Zijn stem klonk vermoeid.

Rose zei: 'Dag Drake.' Het was de eerste keer dat ze het woord tot hem richtte.

Drake keek haar nauwelijks aan. 'Dag.'

De Martiaan zei: 'Uw tomaten vormen een zeer bijzonder soort groente. Op onze eigen planeet hebben we niets dat er qua smaak mee vergeleken kan worden. Ik geloof dat ik er wel twintig opgegeten heb, samen met een hele fles tomatenderivaat.'

'Ketchup,' verklaarde Drake kortaf.

Rose zei: 'En uw bezoek aan de afdeling Vermiste Personen, dr. Tholan? U zei dat u het nuttig had gevonden, heb ik begrepen?'

'Dat mag ik wel zeggen. Jazeker!'

Rose draaide zich om en schudde de kussens van de sofa op, terwijl ze zei: 'Hoe bedoelt u dat?'

'Ik vind het heel interessant dat verreweg de meeste van de vermiste personen mannen zijn. Vrouwen rapporteren vaak vermiste echtgenoten, maar het omgekeerde komt zeer zelden voor.'

Rose zei: 'Dat is niet zo vreemd, dr. Tholan. U begrijpt eenvoudig de economische verhoudingen op Aarde niet zo goed. Ziet u, op deze planeet is het gewoonlijk de man die het gezin als economische eenheid onderhoudt. Hij is degeen wiens werk in geld gehonoreerd wordt. De vrouw zorgt gewoonlijk voor het huishouden en de kinderen.'

'Maar dat geldt toch zeker niet in zijn algemeenheid!'

Drake interrumpeerde. 'Min of meer wel. Als u soms aan mijn vrouw denkt, zij is een goed voorbeeld van de minderheid van de vrouwen die in staat zijn in deze wereld op eigen benen te staan.'

Rose wierp hem een snelle blik toe. Bedoelde hij dat sarcastisch?

De Martiaan zei: 'Bedoelt u met wat u zojuist zei, mevrouw Smollett, dat vrouwen, die nu eenmaal afhankelijk zijn van hun echtgenoten, het minder geschikt achten om te verdwijnen?'

'Dat is zacht uitgedrukt,' zei Rose, 'maar daar komt het wel op neer.'

'En zou u zeggen dat de afdeling Vermiste Personen van New York een goed gemiddelde representeert van de situatie op de planeet in het algemeen?'

'Ja, dat denk ik wel.'

De Martiaan zei abrupt: 'En is er dan een economische verklaring voor het feit dat sinds de ontwikkeling van interstellaire reismogelijkheden het percentage vermiste jonge mannen er meer dan ooit tevoren uitspringt?'

Het was Drake die het antwoord gaf, en hij deed het niet op een vriendelijke manier. 'Goeie god, dat is helemaal geen mysterie. Tegenwoordig heeft een vluchteling de hele ruimte ter beschikking. Iedereen die zijn moeilijkheden wil ontlopen, hoeft alleen maar aan boord van de dichtstbijzijnde vrachtraket te stappen. Ze hebben altijd wel bemanning nodig, er worden geen vragen gesteld, en als de vluchteling werkelijk voorgoed wil verdwijnen, is het vrijwel onmogelijk hem op te sporen.'

'En het zijn bijna altijd jonge mannen die nog geen jaar getrouwd zijn.'

Rose schoot in de lach. Ze zei: 'Nou ja, dat is ook de periode waarin een man de meeste moeilijkheden lijkt te hebben. Als hij door dat eerste jaar heen komt, is er meestal geen noodzaak meer om te verdwijnen.'

Drake vond het kennelijk niet zo grappig. Het viel Rose opnieuw op dat hij er moe en ongelukkig uitzag. Waarom wilde hij de hele last beslist alleen torsen? Ze bedacht dat hij dat misschien wel moest.

De Martiaan zei plotseling: 'Zou ik u beledigen als ik mezelf voor een poosje uitschakelde?'

Rose zei: 'Natuurlijk niet. Ik hoop dat u zich vandaag niet al te zeer vermoeid hebt. U komt van een planeet waar de zwaartekracht groter is dan op Aarde, en daarom ben ik bang dat we al te gemakkelijk aannemen dat u een groter uithoudingsvermogen hebt dan wij.'

'O, ik ben niet lichamelijk vermoeid.' Hij wierp een snelle blik op haar benen en knipperde met zijn oogleden, een teken dat hij ergens pret over had. 'Weet u, ik verwacht altijd dat Aardebewoners op een gegeven moment naar voren of naar achteren zullen vallen, gezien hun povere uitrusting waar het benen betreft. U moet me niet kwalijk nemen als dat wat al te familiaar klinkt, maar u bracht me op de gedachte omdat u het over de geringere zwaartekracht op Aarde had. Op mijn planeet zouden twee benen gewoonweg onvoldoende zijn. Maar dat doet op dit moment niet ter zake. Ik heb alleen zoveel nieuwe en ongewone indrukken opgedaan dat ik er behoefte aan heb mezelf een tijdje uit te schakelen.'

Inwendig haalde Rose haar schouders op. Het was nu eenmaal niet anders, de verschillende rassen konden elkaar nooit helemaal benaderen. Voor zover uit de expedities naar Mars duidelijk was geworden, hadden Martianen de mogelijkheid hun geest los te maken van hun lichaam en voor een periode die kon oplopen tot Aardse dagen, in meditatie te verzinken. Martianen vonden dat prettig, soms zelfs noodzakelijk, hoewel geen Aardse sterveling werkelijk wist waar het toe diende.

Aan de andere kant was het een Aardebewoner nooit helemaal mogelijk geweest een Martiaan uit te leggen wat het begrip 'slaap' nu eigenlijk inhield. Wat door een Aardebewoner slaap of een droom genoemd wordt, zou door een Martiaan als een alarmerend teken van geestelijke aftakeling beschouwd worden.

Alweer iets waarin Aardebewoners een unieke positie innemen, dacht Rose met een gevoel van onbehagen.

De Martiaan liep met kleine pasjes achteruit, waarbij hij zich bukte zodat zijn voorste ledematen de grond raakten in een beleefd afscheidsgebaar. Drake knikte hem nors toe toen hij om de hoek van de gang verdween. Ze hoorden dat hij de deur van zijn kamer opende en sloot. Daarna was het stil.

Na een paar minuten, waarin de stilte als een ondoordringbaar gordijn tussen hen in hing, bewoog Drake zich onrustig op zijn stoel. Geschrokken zag Rose dat hij zich tot bloedens toe op de lippen had gebeten. Ze dacht: hij zit in moeilijkheden, hoe dan ook. Ik moet met hem praten. Dit gaat zo niet langer.

'Drake!' zei ze.

Drake leek haar vanuit de verte aan te kijken. Maar hij kwam terug tot de wereld en keek haar strak aan. 'Wat is er? Vind jij het ook welletjes voor vandaag?'

'Nee, ik begin pas. Je had het er gisteren over dat je vandaag met me zou praten. Ben je zover?'

'Sorry, ik begrijp je niet.'

'Gisteravond heb je gezegd dat je vandaag met me zou praten. Ik ben zover.'

Drake fronste zijn wenkbrauwen. Hij verborg zijn blik achter zijn oogleden en Rose voelde de kordaatheid uit zich wegzakken. Hij zei: 'Ik dacht dat we afgesproken hadden dat je me geen vragen zou stellen over mijn belangen in deze aangelegenheid.'

'Ik geloof dat het daar nu te laat voor is. Zo langzamerhand weet ik te veel van jouw belangen.'

'Wat bedoel je daarmee?' riep hij en sprong uit zijn stoel. Hij kreeg zichzelf weer in de hand, liep op haar toe, legde zijn handen op haar schouders en herhaalde op gematigder toon: 'Wat bedoel je?'

Rose keek neer op haar handen die lusteloos in haar schoot lagen. Geduldig verdroeg ze de pijnlijke druk van zijn vingers. Ze zei langzaam: 'Dr. Tholan denkt dat de Aarde opzettelijk de remmingsdood verspreidt. Daar gaat het om, is het niet?'

Ze wachtte. Langzaam verslapte zijn greep en hij stond voor haar met een verblufte en ongelukkige uitdrukking op zijn gezicht. 'Hoe kom je op dat idee?' zei hij.

'Het is de waarheid, niet?'

Op onnatuurlijke toon, snakkend naar adem, zei hij: 'Ik wil precies weten waarom je dat zei. Je moet met mij geen spelletje spelen, Rose. Het is er op of er onder.'

'En als ik het zeg, wil je dan één vraag beantwoorden?'

'Welke vraag?'

'Verspreidt de Aarde de ziekte opzettelijk, Drake?'

Drake maakte een hulpeloos gebaar. 'O, in 's hemelsnaam!'

Hij knielde voor haar neer. Hij nam haar handen in de zijne en ze kon voelen hoe ze trilden. Hij dwong zich tot een kalme geruststellende toon.

Hij zei: 'Rose, liefje, luister goed. Je hebt een tijger bij zijn staart en je denkt dat je dat kunt gebruiken om mij te verleiden tot een woordenspelletje. Heus, ik vraag je niet veel. Ik wil alleen dat je me precies vertelt waarom je zei wat je daarnet zei.' Hij meende het volkomen ernstig.

'Ik ben vanmiddag naar de bibliotheek van de medische faculteit in New York geweest. Daar heb ik het een en ander nageslagen.'

'Maar waarom? Wat heeft je daartoe gebracht?'

'Je leek zo geïnteresseerd in de remmingsdood, dat was een van de redenen. En dr. Tholan maakte die opmerking over het feit dat het aantal gevallen is gestegen sinds de ruimtereizen en dat de ziekte het meest voorkomt op de planeet die zich het dichtst bij de Aarde bevindt.' Ze zweeg.

'En wat heb je gelezen?' drong hij aan. 'Wat heb je precies gelezen, Rose?'

Ze zei: 'Alles klopt met wat hij gezegd heeft. Het enige wat ik doen kon, was een oppervlakkige indruk proberen te krijgen van de richting waarin hun research de laatste twintig jaar gegaan is. Maar het lijkt me voor de hand te liggen dat de Marsbewoners de mogelijkheid overwegen dat de remmingsdood vanaf de Aarde verspreid wordt.'

'Zeggen ze dat met zoveel woorden?'

'Nee. Als dat zo is, heb ik het in elk geval niet gezien.' Ze staarde hem verwonderd aan. In een kwestie als deze zou de regering zich toch zeker op de hoogte hebben gesteld omtrent de Martiaanse research. Kalm vroeg ze: 'Weet je niets over de onderzoekingen die de Martianen gedaan hebben, Drake? De regering...'

'Laat dat nou maar rusten.' Drake ijsbeerde door de kamer en keerde zich in haar richting. Zijn ogen schitterden. Hij zei op een toon alsof hij zojuist een geweldige ontdekking gedaan had: 'Per slot van rekening ben jij een expert op dit gebied!'

Was ze dat? Ontdekte hij dat nu pas, nu hij haar nodig had? Haar neusvleugels trilden van verontwaardiging en ze zei kortaf: 'Ik ben biologe.'

Hij zei: 'Ja, dat weet ik, maar je hebt je gespecialiseerd in de studie van groeiprocessen. Heb je me niet op een keer verteld dat je je daarmee bezighield?'

'Zo zou je het kunnen stellen. Ik heb twintig artikelen gepubliceerd over de relatie tussen de moleculaire structuur van nucleïnezuren en de embryonale ontwikkeling. Dat werd betaald door de Stichting voor Kankeronderzoek.'

'Goed, goed. Dat had ik kunnen weten.' Hij kreeg kennelijk een nieuw, nog opwindender idee. 'Vertel me, Rose... luister, het spijt me dat ik daarnet mijn geduld verloor. Zou je zeggen dat je net zo goed als ieder van je vakgenoten in staat zou zijn te beoordelen in welke richting hun research zich beweegt als je er het nodige over las?'

'Dat zou ik wel denken. Ja.'

'Vertel me dan eens hoe ze denken dat de ziekte verspreid wordt. De details, bedoel ik.'

'Ja, kijk eens hier, nou verg je wel wat te veel van me. Ik heb een paar uur in de bibliotheek doorgebracht, dat is alles. Ik zou veel meer tijd nodig hebben om je vraag goed te kunnen beantwoorden.'

'Doe er dan tenminste een intelligente gooi naar. Je hebt er geen flauw idee van hoe belangrijk het is.'

Met twijfel in haar stem zei ze: 'Natuurlijk is Studies over remming een belangrijke verhandeling op dit gebied. Het bevat alle gegevens voor zover ze bekend zijn.'

'Ja. En is het van recente datum?'

'Het is van ongeveer een jaar geleden.'

'Staat er iets over zijn werk in?' Hij wees in de richting van Harg Tholan's slaapkamer.

'Meer dan over het werk van wie dan ook. Hij is een expert. Ik heb speciaal naar zijn artikelen gekeken.'

'En wat zijn zijn theorieën over de oorsprong van de ziekte? Probeer het je te herinneren, Rose.'

Ze schudde haar hoofd. 'Ik zou er op durven zweren dat hij de Aarde de schuld geeft, maar hij geeft toe dat ze niets weten over de manier waarop de ziekte zich verspreidt. Daar zou ik ook op durven zweren.'

Hij stond in gespannen houding tegenover haar. Zijn krachtige handen hingen tot vuisten gebald langs zijn zijden en hij was nauwelijks te verstaan. 'Het kan best zijn dat de hele kwestie zwaar wordt overdreven. Wie weet...'

Hij keerde zich abrupt om. 'En daar zal ik nu voor eens en voor altijd achter komen. Dank je voor je hulp, Rose.'

Ze liep hem achterna. 'Wat ga je doen?'

'Hem een paar vragen stellen.' Hij rommelde in de laden van zijn bureau. Hij nam er een naaldpistool uit.

Ze riep: 'Nee, Drake!' Hij schudde haar ruw af en liep de gang door naar de kamer van de Marsbewoner.

Drake smeet de deur open en ging naar binnen. Rose was vlak achter hem en probeerde nog steeds om hem tegen te houden, maar hij bleef staan en keek naar Harg Tholan.

De Martiaan stond bewegingloos, met starende ogen, zijn vier onderste ledematen zover mogelijk gespreid. Rose voelde zich beschaamd dat ze de kamer was binnengedrongen, alsof ze een geheime rite verstoord had. Maar Drake leek zich daar niets van aan te trekken; hij liep tot op een meter afstand van het wezen en bleef staan. Drake hield het naaldpistool nonchalant gericht op het midden van de borst van de Martiaan.

Drake zei: 'Hou je rustig. Hij zal zich langzaam bewust worden van mijn aanwezigheid.'

'Hoe weet je dat?'

Het antwoord was kortaf. 'Ik weet het. En verdwijn nu.'

Maar ze bewoog zich niet en Drake was te geabsorbeerd om verder aandacht aan haar te besteden.

Gedeelten van de huid van het gezicht van de Martiaan begonnen licht te trillen. Het was een weerzinwekkende aanblik en Rose probeerde er niet naar te kijken.

Drake zei plotseling: 'Zo is het wel genoeg, dr. Tholan. Schakel uw ledematen niet in. Uw zintuigen en stem zijn voldoende.'

De stem van de Martiaan was zwak. 'Maar dringt u bij me binnen terwijl ik uitgeschakeld ben?' Toen, krachtiger: 'En waarom bent u gewapend?'

Zijn hoofd bewoog langzaam op zijn verstarde romp. Hij had kennelijk Drake's advies om zijn ledematen niet in te schakelen, opgevolgd. Rose vroeg zich af hoe Drake wist dat zo'n gedeeltelijke inschakeling mogelijk was. Ze had het zelf niet geweten.

De Martiaan sprak opnieuw. 'Wat wilt u?'

En ditmaal antwoordde Drake. Hij zei: 'De antwoorden op zekere vragen.'

'Met een pistool in uw hand? U kunt moeilijk verwachten dat ik uw onwellevendheid op die manier zal honoreren.'

'Dat is niet het enige wat u zou doen. U zou er uw leven mee kunnen redden.'

'Gezien de omstandigheden zou me dat niet veel kunnen schelen. Het spijt me, meneer Smollett, dat men op Aarde zo slecht begrijpt welke verplichtingen men tegenover een gast heeft.'

'U bent mijn gast niet, dr. Tholan,' zei Drake 'U bent mijn huis onder valse voorwendsels binnengedrongen. Daar had u een reden voor, een plan dat u had opgesteld om mij voor uw eigen doeleinden te gebruiken. Ik heb er geen enkel bezwaar tegen de rollen om te draaien.'

'U kunt beter schieten. Dat spaart tijd.'

'Bent u er zo zeker van dat u geen vragen zult beantwoorden? Dat is op zichzelf al verdacht. Het lijkt er veel op dat u bepaalde antwoorden als belangrijker beschouwt dan uw leven.'

'Ik beschouw de principes van de beleefdheid als erg belangrijk. U, als Aardebewoner, begrijpt dat misschien niet.'

'Misschien niet. Maar ik, als Aardebewoner, begrijp één ding heel goed.' Drake had een snelle stap naar voren gedaan, sneller dan Rose kon protesteren, sneller dan de Martiaan zijn ledematen kon inschakelen. Toen hij terugsprong, hield hij de slang van Harg Tholan's cyanidecilinder in zijn hand. Aan de mondhoek van de Martiaan welde een druppel van een kleurloze vloeistof uit een wondje in de ruwe huid die als gevolg van het oxydatieproces langzaam in een bruin geleiachtig bolletje veranderde.

Drake gaf een ruk aan de slang en de cilinder raakte los. Hij drukte het ventiel in en het sissende geluid hield op.

'Ik geloof niet,' zei Drake, 'dat er genoeg ontsnapt is om ons in gevaar te kunnen brengen. Maar ik hoop dat u zich zult realiseren wat er nu met u gaat gebeuren als u de vragen die ik zal stellen, niet beantwoordt - en beantwoordt op een zodanige manier dat ik ervan overtuigd ben dat u de waarheid spreekt.'

'Geef me mijn cilinder terug,' zei de Martiaan langzaam. 'Zo niet, dan zal het noodzakelijk worden dat ik u aanval en dan zult u me moeten doden.'

Drake deed een stap terug. 'Geen sprake van. Val me maar aan, dan schiet ik uw benen onder u vandaan. U zult uw benen verliezen, alle vier als dat nodig mocht zijn, maar u zult nog steeds leven, op een bijzonder onaangename manier. U zult sterven aan cyanidegebrek. Een heel oncomfortabele manier om dood te gaan. Ik ben maar een Aardebewoner en kan niet begrijpen hoe erg het is, maar u wél, is het niet?'

De mond van de Martiaan hing open en iets geelgroens daar binnen bewoog zich. Rose dacht dat ze moest overgeven. Ze wilde gillen: geef hem zijn cilinder terug, Drake! Maar de woorden wilden niet over haar lippen komen. Ze kon niet eens haar hoofd afwenden.

Drake zei: 'Ik denk dat u ongeveer een uur hebt voor de resultaten onherroepelijk zijn. Spreek vlug, dr. Tholan, en u krijgt uw cilinder terug.'

'En daarna...' zei de Martiaan.

'Wat doet dat er voor u toe? Zelfs als ik u dan dood, zal dat een makkelijke dood zijn; u zult in elk geval niet aan cyanidegebrek sterven.'

Er leek iets uit de Martiaan weg te vloeien. Zijn stem kreeg een keelklank en de woorden waren bijna onverstaanbaar alsof hij de energie niet meer kon opbrengen om het Engels behoorlijk uit te spreken. Hij zei: 'Wat zijn uw vragen?' en terwijl hij dat zei, volgden zijn ogen de cilinder in Drake's hand.

Drake liet de cilinder opzettelijk, verlokkend, heen en weer zwaaien en de ogen van het wezen volgden hem...

Drake zei: 'Hoe luiden uw theorieën over de remmingsdood? Waarom bent u in werkelijkheid naar de Aarde gekomen? Waarom stelt u belang in de afdeling Vermiste Personen?'

Rose wachtte ademloos. Dat waren dezelfde vragen die zij ook had willen stellen. Misschien niet op deze manier, maar in Drake's beroep waren vriendelijkheid en menselijkheid ondergeschikt aan de noodzaak iets snel af te handelen.

Ze herhaalde dat een paar maal bij zichzelf in een poging het feit te verdoezelen dat ze een afschuw van Drake had voor de wijze waarop hij dr. Tholan behandelde.

De Martiaan zei: 'Als ik die vragen volledig zou willen beantwoorden, heb ik meer nodig dan het uur dat me nog rest. U hebt mij te schande gemaakt door me te dwingen onder druk te spreken. Op mijn eigen planeet zou u dat nooit gelukt zijn. Alleen hier, op deze weerzinwekkende planeet, kan ik gebrek hebben aan cyanide.'

'U verspilt uw uur, dr. Tholan.'

'Ik zou u vroeg of laat alles verteld hebben, meneer Smollett. Ik had uw hulp nodig. Daarom ben ik hier komen logeren.'

'U beantwoordt nog steeds mijn vragen niet.'

'Dat ga ik nu doen. Jarenlang heb ik naast mijn normale wetenschappelijke werk de lichaamscellen van mijn patiënten die besmet waren met de remmingsdood, onderzocht. Ik heb dat in het diepste geheim en zonder enige assistentie moeten doen, omdat de methoden die ik bij het onderzoek van de lichamen van mijn patiënten toepaste, door mijn volk niet op prijs gesteld worden. Aardebewoners zouden dezelfde bezwaren koesteren tegen vivisectie. Daardoor kon ik de verkregen resultaten niet aan mijn collega's meedelen voordat ik mijn theorieën hier op Aarde geverifieerd had.'

'Hoe luiden uw theorieën?' vroeg Drake. De koortsgloed straalde opnieuw uit zijn ogen.

'Naarmate mijn studies vorderden, werd het me steeds duidelijker dat het onderzoek naar de remmingsdood volkomen verkeerd was aangepakt. In lichamelijke zin was er geen oplossing voor het mysterie. De remmingsdood is een ziekte van de geest.'

Rose onderbrak hem. 'U wilt toch niet zeggen dat de ziekte psychosomatisch is, dr. Tholan?'

Een doorschijnend grijs vlies leek de ogen van de Martiaan te bedekken. Hij keek hen niet meer aan. Hij zei: 'Nee, mevrouw Smollett, de ziekte is niet psychosomatisch. Het is een echte ziekte van de geest; een geestelijke infectie. Mijn patiënten hadden een dubbele geest. Naast hun eigen geest bestonden bewijzen voor de aanwezigheid van een andere geest - een vreemde. Ik heb patiënten onderzocht die behoorden tot andere rassen dan het mijne, en bij hen vond ik hetzelfde. Kortom, er bestaan geen vijf vormen van intelligentie in het heelal, maar zes. En de zesde is parasitair.'

Rose zei: 'Maar dat is krankzinnig - onmogelijk! U móet zich vergissen, dr. Tholan.'

'Ik vergis me niet. Voor ik op Aarde kwam, heb ik die mogelijkheid overwogen. Maar mijn verblijf op het instituut en mijn onderzoek op de afdeling Vermiste Personen hebben me ervan overtuigd dat ik gelijk heb. Wat is er zo onmogelijk aan het idee van een parasitaire intelligentie? Intelligenties als deze laten geen sporen achter, er blijft niets van over - als het hun enige functie is zich te voeden met de geestelijke activiteiten van andere wezens. U kunt zich voorstellen dat een dergelijke parasiet in de loop van misschien miljoenen jaren alle fysieke eigenschappen behalve de strikt noodzakelijke verliest, net zoals onder uw eigen Aardse parasieten de lintworm al zijn functies behalve die van de voortplanting verloor. In het geval van de parasitaire intelligentie zouden alle fysieke vermogens tenslotte verloren gaan. Zij zou niets meer zijn dan zuivere geest die leeft van de geesten van anderen op een manier die wij niet kunnen begrijpen. En speciaal van de geesten van de Aardebewoners.'

Rose zei: 'Waarom speciaal Aardebewoners?'

Drake hield zich afzijdig, hij luisterde gespannen, maar stelde geen verdere vragen. Hij stelde zich er blijkbaar tevreden mee de Martiaan te laten uitspreken.

'Hebt u niet begrepen dat die zesde intelligentie van de Aarde stamt? De mensheid heeft er vanaf het begin mee geleefd, heeft zich er aan aangepast, is er zich niet van bewust. Daarom groeien de hogere soorten van de Aardse dieren, met inbegrip van de mens, niet verder na het bereiken van de geslachtsrijpheid en sterven ze tenslotte, wat een natuurlijke dood genoemd wordt. Dat is het resultaat van de parasitaire besmetting. Daarom slaapt u en droomt u, want dan voedt de parasitaire geest zich en dan bent u zich er misschien iets meer van bewust. Dat is ook de reden waarom van alle intelligenties alleen de Aardse geest zo labiel is. Waar elders in het heelal komen schizofrenie en dergelijke geestesziekten voor? Per slot van rekening moeten er zelfs nu nog hier en daar menselijke geesten voorkomen die zichtbaar door de parasiet zijn aangetast.

Hoe dan ook, deze parasitaire geesten waren in staat de ruimte te doorkruisen. Ze kennen geen fysieke belemmeringen. Ze konden tussen de sterren zweven in een staat die overeenkomt met een geestelijke winterslaap. Waarom de eersten dat deden, weet ik niet; waarschijnlijk zal nooit iemand dat te weten komen. Maar toen die eersten eenmaal de aanwezigheid van intelligenties op andere planeten ontdekt hadden, begon een kleine maar gestadige stroom parasitaire intelligenties zijn weg door de ruimte te zoeken. Wij, op de buitenste planeten, moeten een feestmaal voor ze betekend hebben, anders zouden ze niet zoveel moeite gedaan hebben ons te bereiken. Ik denk dat velen de reis niet overleefd hebben, maar voor degenen die het haalden, moet het de moeite waard geweest zijn.

Maar ziet u, wij van de buitenplaneten hadden miljoenen jaren niet met deze parasieten geleefd, zoals de mens en zijn voorouders. We hadden ons niet aan ze aangepast. Onze zwakkere groepen waren in honderden generaties niet weggeselecteerd waardoor alleen de resistenten zouden zijn overgebleven. Daarom kunnen Aardebewoners de infectie tientallen jaren met betrekkelijk weinig schade overleven, terwijl wij binnen een jaar sterven.'

'En is dat de reden dat de ziekte is toegenomen sinds de interstellaire reizen tussen de Aarde en de andere planeten begonnen zijn?'

'Ja.' Er viel een stilte, toen zei de Martiaan met een plotselinge opflikkering van energie: 'Geef me mijn cilinder terug. U hebt het antwoord dat u wilde.'

Drake zei op koele toon: 'Hoe staat het met de afdeling Vermiste Personen?' Hij liet de cilinder weer heen en weer bungelen, maar De Martiaan volgde de bewegingen niet meer. Het grauwe doorzichtige vlies over zijn ogen leek dikker geworden en Rose vroeg zich af of dat alleen een teken van vermoeidheid was of een gevolg van cyanidegebrek.

De Martiaan zei: 'Waar wij ons niet goed aanpassen aan de intelligentie die de mens infecteert, is die op zijn beurt ook niet aan ons aangepast. Ze kunnen zich met ons voeden - schijnen daar zelfs de voorkeur aan te geven -, maar ze kunnen zich niet voortplanten met ons als enige voedselbron. Daarom is de remmingsdood tussen onze mensen onderling niet besmettelijk.'

Rose keek hem met stijgende afschuw aan. 'Wat wilt u daarmee zeggen, dr. Tholan?'

'De Aardebewoner blijft de voornaamste gastheer voor de parasiet. Een Aardebewoner kan een van ons besmetten als hij tussen ons verblijft. Maar de parasiet moet, als hij zich eenmaal in een intelligentie van de buitenwereld bevindt, naar een Aardebewoner terugkeren als hij een kans wil hebben zich voort te planten. Voor de interstellaire reizen kon dat alleen gebeuren door de ruimte opnieuw te doorkruisen en daarom was de kans op infectie uiterst gering. Nu worden we steeds opnieuw geïnfecteerd doordat de parasieten naar de Aarde terugkeren en onze planeet weer bereiken via de geesten van Aardebewoners die door de ruimte reizen.'

Rose zei met een zwakke stem: 'En de vermiste personen ...'

'Zijn de tussengastheren. Natuurlijk ken ik het exacte proces niet precies. De mannelijke Aardse geest schijnt voor hun doeleinden het best geschikt te zijn. U zult zich herinneren dat ze me op het instituut verteld hebben dat de gemiddelde man drie jaar korter leeft dan de gemiddelde vrouw. Als de voortplanting eenmaal heeft plaatsgevonden, vertrekt de besmette man per ruimteschip naar de buitenplaneten. Hij verdwijnt.'

'Maar dat is onmogelijk,' hield Rose vol. 'Wat u zegt, betekent dat de parasitaire geest de handelingen van zijn gastheer kan beïnvloeden! Dat is niet mogelijk, want dan zouden wij Aardebewoners hun aanwezigheid bemerkt hebben.'

'Die beïnvloeding, mevrouw Smollett, kan heel onopvallend zijn, en kan bovendien slechts plaatsvinden gedurende de periode van de daadwerkelijke voortplanting. Ik wijs u op uw afdeling Vermiste Personen. Waarom verdwijnen er hoofdzakelijk jonge mannen? U hebt daarvoor een economische en psychologische verklaring, maar dat is niet voldoende. - Maar ik voel me nu erg ziek en kan niet lang meer spreken. Dit wil ik nog zeggen. In de geestelijke parasiet hebben uw volk en het mijne een gemeenschappelijke vijand. Als hij niet bestond, hoefden Aardebewoners evenmin als wij onvrijwillig te sterven. Ik dacht dat ik, als het onmogelijk zou blijken naar mijn eigen wereld terug te keren met de inlichtingen die ik verzameld heb, vanwege de ongebruikelijke methoden die ik daarbij gebruikt heb, de autoriteiten op Aarde zou hebben kunnen benaderen en hun hulp had kunnen inroepen bij het uitroeien van deze bedreiging. U kunt zich voorstellen hoe blij ik was toen ik ontdekte dat de echtgenoot van een van de biologen van het instituut verbonden was aan een van de belangrijkste veiligheidsorganen op Aarde. Natuurlijk stelde ik alles in het werk om bij u te kunnen logeren, zodat ik onder vier ogen met hem zou kunnen spreken, hem van de verschrikkelijke waarheid op de hoogte zou kunnen stellen en zijn positie zou kunnen gebruiken bij de aanval op de parasieten. Dat is nu natuurlijk onmogelijk geworden. Ik kan u dat niet kwalijk nemen. Van u, als Aardebewoners, kan niet verwacht worden dat u de psychologie van mijn volk begrijpt. Maar toch moet u het volgende begrijpen. Ik kan mij verder met geen van u beiden bezighouden. Ik zou zelfs niet langer op Aarde kunnen blijven.'

Drake zei: 'Dus u alleen, als enige van uw volk, kent deze theorie?'

'Ik alleen.'

Drake stak hem de cilinder toe. 'Uw cyanide, dr. Tholan.'

De Martiaan greep er gretig naar. Zijn soepele vingers manipuleerden met de uiterste nauwgezetheid met de slang en het ventiel. Binnen tien seconden had hij de apparatuur geïnstalleerd en inhaleerde het gas met diepe teugen. Zijn ogen werden helder.

Drake wachtte tot de Martiaan normaal ademde, richtte het naaldpistool zonder dat de uitdrukking op zijn gezicht veranderde, en vuurde. Rose gilde. De Martiaan bleef overeind. Zijn onderste ledematen konden het niet begeven, maar zijn hoofd waggelde heen en weer en de cyanideslang viel uit zijn mond. Opnieuw sloot Drake het ventiel, hij gooide de cilinder opzij en bekeek het dode wezen met een sombere blik. Er waren geen uiterlijke tekenen dat het gedood was. De patroon uit het naaldpistool, dunner dan de naald waaraan het wapen zijn naam ontleende, was met vernietigende uitwerking in de buikholte ontploft.

Rose rende, nog steeds gillend, de kamer uit. Drake ging haar achterna en greep haar bij de arm. Ze hoorde het harde kletsende geluid van zijn vlakke hand op haar gezicht zonder pijn te voelen en barstte in snikken uit.

Drake zei: 'Ik heb je gezegd dat je hier niets mee te maken had. Wat ben je nu van plan?'

Ze zei: 'Laat me gaan. Ik wil weg. Ik wil weg uit dit huis.'

'Omdat ik iets heb gedaan dat ik moest doen? Je hebt gehoord wat hij zei. Dacht je dat ik kon toestaan dat hij naar zijn wereld terugkeerde om die leugens te verspreiden? Ze zouden hem geloven. En wat dacht je dat er dan gebeurd zou zijn? Kun je je voorstellen wat een interplanetaire oorlog zou betekenen? Ze zouden denken dat ze ons allemaal moesten doden om de ziekte een halt toe te roepen.'

Ten koste van enorme inspanning wist Rose zich te beheersen. Ze keek Drake strak in de ogen en zei: 'Wat dr. Tholan zei, waren geen leugens en geen vergissingen, Drake.'

'Ach, kom, doe niet zo hysterisch. Je kunt beter gaan slapen.'

'Ik weet dat wat hij zegt, waar is, want de Veiligheidscommissie weet alles over die theorie, en weet dat het de waarheid is.'

'Waarom zeg je zoiets belachelijks?'

'Omdat je het zelf tot twee keer toe ongewild hebt toegegeven.'

Drake zei: 'Ga zitten.' Ze gehoorzaamde, en hij bleef staan en keek haar onderzoekend aan. 'Dus ik heb mezelf twee keer blootgegeven, hè? Je hebt een druk dagje speurwerk achter de rug, lieve. Er zijn bepaalde kanten aan je die je bijzonder goed weet te verbergen.' Hij ging zitten en sloeg zijn benen over elkaar.

Rose dacht dat ze inderdaad een drukke dag achter de rug had. Van de plaats waar ze zat, kon ze de elektrische klok aan de keukenmuur zien; het was meer dan twee uur na middernacht. Harg Tholan was hun huis vijfendertig uur geleden binnengekomen, en nu lag hij, vermoord, in de logeerkamer.

Drake zei: 'Nou, ga je me nog vertellen waar ik mijn twee fouten gemaakt heb?'

'Je trok wit weg toen Harg Tholan me een charmante gastvrouw noemde. Gastvrouw heeft namelijk een dubbele betekenis, Drake. Een gastheer of gastvrouw is iemand die een parasiet herbergt.'

'Dat is er een,' zei Drake. 'Wat was de tweede?'

'Dat was iets dat je deed voordat Harg Tholan hier kwam. Het heeft me uren gekost voordat ik me herinnerde wat het was. Kun jij het je herinneren, Drake? Je had het erover hoe onaangenaam het voor Martianen was om met Aardebewoners om te gaan, en ik zei dat Harg Tholan arts was en het wel doen móest. Ik vroeg je of je soms dacht dat menselijke doktoren het prettig vonden om naar de tropen te gaan of door besmette muskieten gestoken te worden. Weet je nog hoe je toen van streek raakte?'

Drake lachte. 'Ik had geen idee dat ik zo doorzichtig was. Muskieten fungeren als gastheren voor malaria en gele koorts-parasieten.' Hij zuchtte. 'Ik heb mijn best gedaan om je hier buiten te houden. Ik heb geprobeerd die Marskramer hier weg te houden. Ik heb het met dreigementen geprobeerd. Nu kan ik je alleen nog maar de waarheid vertellen. Ik moet wel, want alleen de waarheid - of de dood - kan je rustig houden. En ik wil je niet doden.'

Met grote angstogen kromp ze ineen in haar stoel.

Drake zei: 'De commissie kent de waarheid. Dat helpt ons niet veel. We doen alles wat we kunnen om te vermijden dat de andere werelden er achter komen.'

'Maar je kunt de waarheid niet eeuwig verbergen! Harg Tholan kwam erachter. Je hebt hem vermoord, maar een andere buitenaardse zal dezelfde ontdekking doen - dat zal steeds opnieuw gebeuren. Je kunt ze niet allemaal doden.'

'Dat weten wij ook wel,' gaf Drake toe. 'We hebben geen keus.'

'Waarom?' riep Rose uit. 'Harg Tholan heeft je de oplossing aan de hand gedaan. Hij doelde niet op een oorlog tussen de verschillende werelden. Hij stelde voor dat we ons met de andere intelligente rassen zouden verenigen om gezamenlijk de parasiet te vernietigen. En dat kunnen we! Als we ons samen met de anderen tot het uiterste inspannen...'

'Bedoel je dat we hem konden vertrouwen? Sprak hij namens zijn regering of namens de andere rassen?'

'Kunnen we het ons permitteren risico's te lopen door zijn aanbod te weigeren?'

Drake zei: 'Je begrijpt het niet.' Hij nam een van haar koude passieve handen in de zijne. Hij ging verder: 'Het mag vreemd lijken als ik probeer jou iets over je eigen specialiteit te vertellen, maar ik wil dat je me aanhoort. Harg Tholan had gelijk. De mens en zijn voorgangers hebben een ontelbaar aantal eeuwen met deze parasitaire intelligentie geleefd, in ieder geval veel langer dan we Homo sapiens zijn. In die periode hebben we ons er niet alleen aan aangepast, we zijn er tevens afhankelijk van geworden. Het is geen geval van parasitisme meer. Het
is een kwestie van wederzijdse samenwerking. Jullie biologen hebben er een naam voor.'

Ze trok met een ruk haar hand terug. 'Waar heb je het over? Symbiose?'

'Precies. Wij hebben zelf ook een ziekte, als je je dat kunt herinneren. Een tegenovergestelde ziekte; één waarbij onbelemmerde groei optreedt. We hebben die al eens ter sprake gebracht in contrast met de remmingsdood. Nou, en wat is de oorzaak van kanker? Hoelang hebben biologen, fysiologen, biochemici en alle anderen naar de oplossing van dat raadsel gezocht? En hoeveel resultaat hebben ze geboekt? Waarom? Kun je die vraag nu zelf beantwoorden?'

Langzaam zei ze: 'Nee, dat kan ik niet. Waar heb je het in godsnaam over?'

'Het is allemaal goed en wel om te zeggen dat als we de parasiet konden vernietigen, dat we dan onbeperkt zouden kunnen groeien en voortleven; of tenminste tot we er genoeg van kregen te groot te worden of te lang te leven, en ons zelf op een zindelijke manier elimineerden. Maar hoeveel miljoenen jaren is het geleden dat het menselijk lichaam onbeperkt kon groeien? Kan het dat nog? Is de chemische huishouding van het lichaam daaraan aangepast? Heeft het genoeg van die dingen, weet ik veel hoe ze heten?'

'Enzymen,' vulde Rose fluisterend aan.

'Juist, enzymen. Het is onmogelijk. Als om welke reden ook de parasitaire geest, zoals Harg Tholan het noemt, het menselijk lichaam verlaat of wanneer de relatie ervan met de menselijke geest verstoord wordt, treedt groei op, maar niet op een ordelijke wijze. Wij noemen die vorm van groei kanker. En daar heb je het. Er is geen methode om van de parasiet af te komen. We zijn er tot in eeuwigheid mee verbonden. Om van hun remmingsdood af te komen, moeten de buitenaardsen eerst alle gewervelden op aarde uitroeien. Er is voor hen geen andere oplossing, en dus moeten we voorkomen dat ze achter de waarheid komen. Heb je dat begrepen?'

Haar mond was kurkdroog; het was moeilijk om de woorden over haar lippen te krijgen. 'Ik begrijp het, Drake.' Ze merkte dat er druppeltjes op zijn voorhoofd parelden die langs zijn wangen omlaag liepen. 'En nu moet je zien dat je het het uit huis krijgt.'

'Het is midden in de nacht en het lukt me wel om het lichaam ongezien uit het gebouw te krijgen. Daarna...' Hij draaide zich naar haar toe. 'Ik weet niet wanneer ik terugkom.'

'Ik begrijp het, Drake,' herhaalde ze.

Harg Tholan was zwaar. Drake moest hem door de flat slepen. Rose keerde zich walgend af. Ze bedekte haar ogen tot ze hoorde dat de voordeur in het slot viel. 'Ik begrijp het, Drake,' fluisterde ze bij zichzelf.

Het was drie uur in de nacht. Bijna een uur was voorbijgegaan sinds ze de voordeur in het slot had horen vallen achter Drake met zijn last. Ze wist niet waar hij heengegaan was, wat hij van plan was...

Ze zat als verdoofd in haar stoel. Ze had geen slaap; ze had geen behoefte zich te bewegen. Haar gedachten draaiden in een kringetje rond om datgene wat ze wist en niet wilde weten.

Parasitaire geesten! Was het alleen maar een samenloop van omstandigheden of een vreemde overlevering, een lang verborgen traditie of een vorm van inzicht wortelend in een grijs verleden, die de mythe van de menselijke oorsprong levend hield? Ze dacht bij zichzelf dat er in het begin twee intelligenties op Aarde bestaan hadden. Er waren twee mensen in de Hof van Eden en ook de slang, die 'listiger was dan alle dieren des velds'. De slang besmette de mens en verloor als gevolg daarvan zijn ledematen. Hij had ze niet meer nodig. En als gevolg van die infectie werd de mens uit de tuin van het eeuwige leven verbannen. De Dood was de wereld binnengetreden.

Maar ondanks al haar inspanningen werd de cirkel van haar gedachten wijder waardoor Drake er in werd opgenomen. Ze probeerde de gedachte te verbannen en hij kwam terug; ze telde tot duizend, ze noemde alle voorwerpen binnen haar gezichtsveld bij naam, ze riep: 'Nee, nee, nee' en de gedachte kwam terug. Er viel niet aan te ontkomen.

Drake had tegen haar gelogen. Het was een aannemelijk verhaal geweest. De meeste mensen had hij er zand mee in de ogen kunnen strooien; maar Drake was nu eenmaal geen bioloog. Kanker kon niet, zoals Drake gezegd had, een ziekte zijn die het gevolg was van het verloren vermogen tot onbeperkte groei. Ook kinderen die nog niet volgroeid waren, konden kanker krijgen; zelfs in embryonaal weefsel kwam kanker voor. Vissen, die net als buitenaardsen groeiden zolang ze leefden, konden eraan lijden. Kanker tastte planten aan die geen geest bezaten waarop geparasiteerd kon worden. Kanker had niets te maken met de aanwezigheid of afwezigheid van normale groeiprocessen; het was de universele ziekte van het leven, waarvoor géén weefsel van welk veelcellig organisme dan ook immuun was.

Hij had niet hoeven liegen. Hij had zich door een sentimentele zwakheid niet hebben hoeven laten verleiden de noodzaak haar op die manier te doden, te ontlopen. Ze zou de zaak op het instituut aanhangig maken. De parasiet kón bedwongen worden. De afwezigheid er van zou géén kanker veroorzaken. Maar wie zou haar geloven?

Ze bedekte haar ogen met haar handen. De jonge mannen die verdwenen, waren meestal nog geen jaar getrouwd. Hoe het voortplantingsproces van de parasitaire intelligenties ook plaatsvond, het moest samengaan met nauwe associatie met een andere parasiet - het soort nauwe associatie dat alleen mogelijk was als de respectieve gastheer en gastvrouw een even nauwe persoonlijke band hadden. Zoals in het geval van pas getrouwde mensen.

Ze voelde hoe haar gedachten langzaam werden uitgeschakeld. Ze zouden bij haar komen. Ze zouden zeggen: 'Waar is Harg Tholan?' en ze zou antwoorden: 'Bij mijn man.' Maar ze zouden zeggen: 'Waar is uw man?' want hij zou ook verdwenen zijn. Hij had haar niet meer nodig. Hij zou nooit terugkeren. Ze zouden hem nooit vinden, want hij zou ergens in de ruimte zijn. Ze zou ze allebei, Drake Smollett en Harg Tholan, opgeven bij de afdeling Vermiste Personen.

Ze wilde huilen, maar ze kon niet; haar ogen bleven pijnlijk droog.

En toen giechelde ze en ze kon niet ophouden. Het was zo grappig. Ze had naar de antwoorden op zoveel vragen gezocht en ze allemaal gevonden. Ze had zelfs het antwoord gevonden op de vraag waarvan ze dacht dat hij met de kwestie niets te maken had.

Ze was er eindelijk achter gekomen waarom Drake met haar getrouwd was.

Broedt daar een mens?

Brigadier Mankiewicz telefoneerde en hij vond het allesbehalve leuk. De conversatie aan de andere kant had veel weg van het ratelen van een machinegeweer.

Hij zei: 'Dat klopt! Hij kwam hier binnen en zei: "Gooi me in een cel, want ik wil mezelf van kant maken." '

'... Dat kan ik niet helpen. Dat is precies wat hij gezegd heeft. Ja, in mijn oren klinkt het ook krankzinnig.

'... Kijk nou eens, meneer, die vent klopt precies met uw beschrijving. U vraagt me om inlichtingen en die geef ik u.

'... Ja, hij heeft zo'n litteken op zijn rechterwang en hij zei dat hij John Smith heette. Hij zei niet dat hij dokter zus of zo was.

'... Ja, natuurlijk is dat een kletsverhaal. Niemand heet John Smith. Tenminste niet op een politiebureau.

'... Hij zit nu in een cel.

'... Ja, dat bedoel ik.

'... Wegens verzet tegen de politie; wegens mishandeling; en wegens het opgeven van een valse naam. Dat zijn drie aanklachten.

'... Het kan me niet schelen wie hij is.

'... Oké. Ik blijf aan de lijn.'

Hij keek op naar agent Brown en legde zijn hand over het mondstuk van de telefoon. Het was een hand als een ham waarin de hoorn bijna helemaal verdween. Onder het gele melkboerenhondehaar was zijn grove gezicht rood aangelopen.

Hij zei: 'Rotzooi! Niks dan beroerdigheid op een wijkbureau. Ik doe nog liever iedere dag straatdienst.'

'Wie is er aan de telefoon?' vroeg Brown. Hij was net binnengekomen en eigenlijk kon het hem geen bal schelen. Hij vond ook dat Mankiewicz als dorpsdiender een beter figuur zou slaan.

'Oak Ridge, het atoomcentrum. Buiten de stad. Grant heet de kerel. Hoofd van de weet-ik-wat-logische afdeling, en nou probeert hij iemand anders te pakken te krijgen tegen vijfenzeventig cent per minuut... Hallo!'

Mankiewicz legde de hoorn tegen zijn andere oor en probeerde zich te beheersen.

'Luister goed,' zei hij, 'ik zal het hele verhaal nog eens doen. Ik wil dat u precies weet hoe het gegaan is, en als het u niet bevalt, stuurt u maar iemand hierheen. Die knul wil geen advocaat. Hij zegt dat hij alleen maar in de bak wil zitten, en man, voor mij gaat hij zijn gang maar.

'Ja, wilt u nou even luisteren? Hij komt hier gisteren binnen, loopt recht op me af en zegt: "Agent, wilt u me opsluiten, want ik wil zelfmoord plegen." Dus ik zeg: "Nou meneer, dat spijt me dan. Ik zou het niet doen als ik u was, want u zult er de rest van uw leven spijt van hebben."

'... Nee, ik bén serieus. Ik vertel u alleen maar wat ik gezegd heb. Ik zeg niet dat het nou zo verdomd grappig was, maar ik heb hier mijn eigen sores, als u begrijpt wat ik bedoel. Of denkt u soms dat ik niks beters te doen heb dan naar halve garen te luisteren die hier komen binnenwandelen en ...

'... Ja, laat u me nou uitvertellen of niet? Ik zei: "Ik kan u niet in een cel slingeren omdat u zich van kant wilt maken. Dat is geen misdaad." En toen zei hij: "Maar ik wil niet sterven." Dus zei ik: "Kijk eens hier, knaap, maak nou maar dat je weg komt." Ik bedoel maar, als een vent zelfmoord wil plegen, mij best, en als hij dat niet wil, mij ook best, maar hij moet niet op mijn schouder komen uithuilen.

'... Ja, ja, ik gá verder. Dus zei hij tegen me: "Als ik een misdrijf pleeg, wilt u me dan in een cel zetten?" Ik zei: "Als u gepakt wordt en iemand een aanklacht indient en u geen geld hebt om op borgtocht vrijgelaten te worden, doen we dat. En bliksem nou maar op." En toen nam hij de inktpot van mijn schrijftafel en voor ik hem kon tegenhouden keerde hij die om op mijn vloeiblad.

'... Ja, dat klopt! Waarom denkt u dat die aanklacht zo luidt? De inkt liep over mijn broek.

'... Ja, mishandeling ook. Ik stormde op hem af om hem een beetje tot bezinning te brengen en toen trapte hij me tegen mijn schenen en gaf me een dreun op mijn oog.

'... Nee, ik verzin niks. Wilt u soms hier komen, dan kunt u mijn gezicht bekijken.

'... Hij komt een dezer dagen voor. Donderdag misschien.

'... Drie maanden is het minste wat hij krijgt, tenzij de zenuwpil anders beslist. Ik voor mij ben van mening dat hij in het gekkenhuis thuishoort.

'... Officieel heet hij John Smith. Dat is de enige naam die hij op wil geven.

'... Nee meneer, hij wordt niet losgelaten voordat het recht zijn loop gehad heeft.

'... Goed, man, dat moet je doen als je er zin in hebt. Ik doe alleen mijn werk.'

Hij smeet de telefoon neer, keek er woedend naar, nam hem toen weer op en draaide een nummer. Hij zei: 'Gianetti?' kreeg antwoord en begon te praten.

'Wat is de A E C? Ik heb een of andere vent aan de bel gehad die zegt...

'... Nee, ik maak geen geintje, idioot. Als ik een geintje maak, zal ik je van tevoren wel waarschuwen. Wat is dat voor een afkorting, zei je?'

Hij luisterde, zei 'bedankt' met een heel wat kalmer stem en hing op.

Hij was een beetje bleek geworden. 'Die tweede vent was het hoofd van de commissie voor atoomenergie,' zei hij tegen Brown. 'Ze moeten me van Oak Ridge naar Washington hebben doorverbonden.'

Brown stond traag op. 'Misschien zit de F B I achter die vent van John Smith aan. Misschien is hij zo'n geleerde.' Hij was in een filosofische bui. 'Ze moesten die atoomgeheimen voor die kerels verborgen houden. Alles was prima voor elkaar zolang generaal Groves de enige was die iets van de atoombom afwist. Maar sinds ze die geleerden er bij gehaald hebben ...'

'Ach, hou je bek,' snauwde Mankiewicz.

Dr. Oswald Grant hield zijn ogen gevestigd op de witte middenstreep van de weg en bestuurde de auto alsof het een persoonlijke vijand van hem was. Dat deed hij altijd. Hij was lang en schonkig, met een naar binnen gekeerde blik. Zijn knieën raakten het stuur, en bij iedere bocht die hij maakte, werden de knokkels van zijn handen aan het stuur wit van krampachtige inspanning.

Inspecteur Darrity zat naast hem, met zijn benen over elkaar, zodat hij zich met de zool van zijn linkerschoen tegen het portier schrap kon zetten. Het zou wel een vlek achterlaten. Hij gooide een bruin zakmes van de ene hand in de andere. Eerder had hij het mes geopend en geprobeerd zijn nagels schoon te maken, maar een plotselinge bocht had hem bijna een vinger gekost en hij had er verder van afgezien.

Hij zei: 'Wat weet u van die Ralson?'

Dr. Grant wendde zijn blik een ogenblik van de weg. Hij zei, niet op zijn gemak: 'Ik ken hem sinds hij in Princeton zijn doctoraal deed. Hij is een briljant man.'

'Zo? Briljant, hè? Waarom beschrijven jullie geleerden elkaar toch altijd als "briljant"? Bestaan er geen middelmatige geleerden?'

'Veel zelfs. Ik ben er één van. Maar Ralson niet. Dat kunt u iedereen vragen. Vraagt u het aan Oppenheimer. Of aan Bush. Hij was de jongste waarnemer in Alamogordo.'

'Goed, goed. Dus hij was briljant. Hoe staat het met zijn privéleven?'

Grant zweeg even. 'Daar weet ik niets van.'

'U kent hem van Princeton. Hoelang is dat geleden?'

Ze hadden twee uur langs de autoweg vanaf Washington geraasd zonder dat er meer dan een paar woorden gewisseld waren. Nu voelde Grant dat de stemming veranderde en dat de zware hand van de wet op zijn schouder rustte.

'Hij behaalde zijn graad in '43.'

'U kent hem dus al acht jaar.'

'Dat is juist.'

'En u weet niets van zijn privéleven?'

ieder mens leidt zijn eigen leven, inspecteur. Hij bemoeide zich vrijwel niet met anderen. Veel van mijn collega's zijn zo. Ze werken onder een zware druk en na het werk voelen ze er niet zoveel voor de mensen die ze de hele dag in het laboratorium zien, ook nog eens sociaal te ontmoeten.'

'Behoorde hij tot de een of andere organisatie, voor zover u weet?'

'Nee.'

De inspecteur zei: 'Heeft hij ooit iets tegen u gezegd waaruit u zou hebben kunnen opmaken dat hij niet loyaal was?'

Grant schreeuwde bijna: 'Nee!', en het was een tijdje stil.

Toen zei Darrity: 'Hoe belangrijk was Ralson voor het atoomonderzoek?'

Grant ging wat dichter op het stuur zitten en zei: 'Zo belangrijk als een man maar zijn kan. Ik geef toe dat niemand onmisbaar is, maar Ralson is altijd iets van een uitzondering geweest. Hij heeft een uiterst technische inslag.'

'Wat bedoelt u daarmee?'

'Als wiskundige stelt hij niet zoveel voor, maar hij kan de technische foefjes bedenken waardoor de wiskundige berekeningen van een ander in de praktijk kunnen worden gebracht. Wat dat betreft, kan niemand in zijn schaduw staan. Steeds opnieuw, inspecteur, zitten we met problemen die opgelost moeten worden, zonder dat we daar voldoende tijd voor hebben. Iedereen brak zich er het hoofd over tot hij een idee kreeg en zei: "Waarom proberen jullie het niet op die en die manier?"

En dan liep hij weg. Hij was zelfs niet geïnteresseerd genoeg om te zien of het lukte. Maar het lukte altijd. Altijd! Misschien zouden we er vroeg of laat zelf ook opgekomen zijn, maar dat zou ons maanden extra tijd gekost hebben. Ik weet niet hoe hij het klaarspeelt. En het heeft ook geen zin hem dat te vragen. Hij kijkt je alleen maar aan en zegt: "Dat lag toch voor de hand," en loopt weg. En natuurlijk, als hij eenmaal heeft laten zien hoe het moet, ligt het ook voor de hand.'

De inspecteur liet hem uitspreken. Toen er verder niets meer kwam, zei hij: 'Zou u zeggen dat hij geestelijk niet helemaal in orde was? Een beetje excentriek, u weet wel wat ik bedoel?'

'Als iemand een genie is, kunt u moeilijk verwachten dat hij normaal is, vindt u wel?'

'Misschien niet. Maar hoe abnormaal was dit genie precies?'

'Hij praatte nooit met iemand. En soms wilde hij niet werken.'

'Bleef hij thuis, of ging hij vissen of zoiets?'

'Nee. Hij kwam wel naar het laboratorium, maar deed dan niets anders dan achter zijn bureau zitten. Dat duurde soms weken achtereen. Hij gaf je geen antwoord, hij keek zelfs niet op als je tegen hem sprak.'

'Is hij wel eens helemaal niet komen opdagen?'

'Voordat dit gebeurde, bedoelt u? Nooit!'

'Heeft hij ooit gezegd dat hij zelfmoord wilde plegen? Ooit gezegd dat hij zich alleen in de gevangenis veilig voelde?'

'Nee.'

'Bent u er zeker van dat die John Smith dezelfde is als Ralson?'

'Vrijwel, ja. Hij heeft een door chemicaliën veroorzaakte brandwond op zijn rechterwang waarover geen misverstand mogelijk is.'

'Goed. Dat is het dan, ik zal met hem praten en luisteren wat hij te zeggen heeft.'

Ditmaal viel het zwijgen voorgoed. Dr. Grant volgde de kronkelende weg, terwijl inspecteur Darrity het zakmes van de ene in de andere hand liet vallen.

De bewaker keek op naar de bezoekers. 'We kunnen hem hier laten brengen, inspecteur.'

'Nee.' Dr. Grant schudde zijn hoofd. 'We kunnen maar beter naar hem toe gaan.'

Darrity zei: 'Is dat normaal voor Ralson, dr. Grant? Zou u verwachten dat hij een bewaker zou aanvallen die hem uit zijn cel wilde halen?'

Grant zei: 'Ik zou het niet kunnen zeggen.'

De bewaker toonde zijn vereelte handpalm. Hij snoof. 'We hebben nog niets met hem geprobeerd tot nu toe, met het oog op dat telegram uit Washington, maar eerlijk gezegd, hij hoort hier niet. Ik zal blij zijn als ik hem kwijt ben.'

'We zullen hem in zijn cel opzoeken,' zei Darrity.

Ze liepen door de stenen gang met de traliedeuren aan weerszijden. Lege onverschillige ogen staarden hen na.

Dr. Grant huiverde. 'Is hij hier al die tijd opgesloten geweest?'

Darrity gaf geen antwoord.

De cipier, die voor hen uitliep, bleef staan. 'Dit is zijn cel.'

Darrity zei: 'Is dat dr. Ralson?'

Dr. Grant keek zwijgend naar de figuur op de brits. De man had gelegen toen ze voor zijn cel waren blijven staan, maar nu had hij zich op een elleboog opgericht en het leek alsof hij probeerde zich door de muur heen te dringen. Zijn haar was rossig en dun, hij was tenger gebouwd, zijn blauwe ogen hadden een wezenloze blik. Op zijn rechterwang bevond zich een verdikt roze litteken in de vorm van een kikkervisje.

Dr. Grant zei: 'Dat is Ralson.'

De cipier opende de deur en stapte naar binnen, maar inspecteur Darrity zond hem met een hoofdknikje weg. Ralson keek hen aan zonder iets te zeggen. Hij had zijn beide benen op de brits getrokken en drukte zich achteruit. Zijn adamsappel bewoog heftig op en neer.

Darrity zei rustig: 'Dr. Elwood Ralson?'

'Wat wilt u?' De stem was een verrassende bariton.

'Wilt u alstublieft met ons meekomen? We zouden u graag een paar vragen willen stellen.'

'Nee! Laat me met rust!'

'Dr. Ralson,' zei Grant, 'ik ben hierheen gestuurd om u te vragen weer aan het werk te gaan.'

Ralson keek de geleerde aan en een moment lang blonk er iets anders dan angst in zijn ogen. Hij zei: 'Hallo, Grant.' Hij stond op. 'Luister, ik heb gevraagd of ze me in een gecapittoneerde cel willen zetten. Kun jij dat niet voor me bereiken? Je kent me, Grant. Ik zou nooit iets vragen als ik het niet nodig vindt. Help me. Ik kan niet tegen die harde muren. Ze maken dat ik ... mijn hoofd ...' Hij sloeg met zijn vlakke hand tegen het dofgrijze beton achter zijn brits.

Darrity keek nadenkend. Hij haalde zijn zakmes te voorschijn en opende het. Hij maakte zorgvuldig de nagel van zijn duim schoon en zei: 'Wilt u een dokter raadplegen?'

Maar Ralson gaf geen antwoord. Hij keek strak naar het glanzende metaal en zijn geopende lippen werden vochtig. Hij haalde onregelmatig, hijgend adem. Hij zei: 'Stop dat weg!'

Darrity onderbrak zijn bezigheid. 'Wat moet ik wegstoppen?'

'Het mes. Hou me dat niet onder mijn neus. Ik kan er niet naar kijken.'

Carrity zei: 'Waarom niet?' Hij stak het Ralson toe. 'Wat is er fout aan? Het is een goed mes.'

Ralson sprong op hem af. Darrity deed een stap terug en liet zijn linkerhand neerkomen op de pols van de ander. Hij hield het mes boven zijn hoofd. 'Wat is er aan de hand, Ralson? Wat voer je in je schild?'

Grant protesteerde heftig, maar Darrity gebaarde dat hij moest zwijgen.

Darrity zei: 'Wat wil je, Ralson?'

Ralson probeerde bij het mes te komen en kromp ineen onder Darrity's krachtige greep. Hij hijgde: 'Geef me dat mes.'

'Waarom, Ralson? Wat wil je ermee doen?'

'Alstublieft. Ik moet...' Hij smeekte nu. 'Ik moet een eind aan mijn leven maken.'

'Wilt u sterven?'

'Nee. Maar ik moet.'

Darrity gaf hem een duw. Ralson vloog achteruit en kwam op zijn brits terecht, die heftig kraakte. Langzaam knipte Darrity het mes dicht en stak het in zijn zak. Ralson bedekte zijn gezicht met zijn handen. Zijn schouders schokten, maar verder maakte hij geen beweging.

Uit de gang klonk geschreeuw; de andere gevangenen reageerden op het lawaai uit Ralson's cel. De cipier kwam gehaast aanlopen, luid 'Kalmte, kalmte!' roepend.

Darrity keek op. 'Er is niets aan de hand.'

Hij veegde zijn handen af aan een grote witte zakdoek. 'Ik denk dat we beter een dokter voor hem kunnen laten komen.'

Dr. Gottfried Blaustein was klein en donker en sprak met een licht Oostenrijks accent. Het enige wat hem ontbrak om hem in de ogen van een leek tot een karikatuur van een psychiater te maken, was een klein sikje. Maar hij was gladgeschoren en zeer zorgvuldig gekleed. Hij keek Grant strak aan, probeerde zich een beeld van hem te vormen aan de hand van bepaalde waarnemingen en gevolgtrekkingen. Hij deed dat automatisch bij iedereen die hij ontmoette.

Hij zei: 'U hebt me een bepaald beeld gegeven. U beschrijft een man met grote gaven, misschien zelfs een genie. U vertelt me dat hij zich in het gezelschap van anderen nooit op zijn gemak voelt; dat hij nooit in dat laboratorium op zijn plaats is geweest, zelfs hoewel hij daar zijn grootste successen behaald heeft. Is er een andere omgeving waarin hij wel paste?'

'Ik begrijp u niet.'

'Het is ons niet allemaal gegeven zo gelukkig te zijn aangenaam gezelschap te vinden op de plaats waar we moeten werken. Vaak compenseert men dat door een instrument te bespelen, te gaan kamperen, of lid te worden van een vereniging. Met andere woorden, men schept zich een omgeving buiten het werk waarin men zich thuis kan voelen. Die omgeving hoeft met de dagelijkse bezigheden niets te maken te hebben. Het is een soort vlucht, en niet noodzakelijkerwijs een ongezonde.' Hij glimlachte en voegde er aan toe: 'Ikzelf verzamel postzegels. Ik ben actief lid van de Amerikaanse Filatelistenvereniging.'

Grant schudde het hoofd. 'Ik weet niet wat hij na het werk uitvoerde. Ik betwijfel of hij een van de dingen deed die u genoemd hebt.'

'Hm. Dat zou droevig zijn. Ontspanning en plezier kun je overal vinden; maar je moet er wel naar zoeken, vindt u ook niet?'

'Hebt u al met dr. Ralson gesproken?'

'Over zijn problemen? Nee.'

'Gaat u dat dan niet doen?'

'Zeker. Maar hij is hier pas een week. Hij moet tijd hebben om bij te komen. Hij verkeerde in een hoogst opgewonden staat toen hij hier kwam. Het was bijna een toestand van razernij. Hij moet eerst tot rust komen en zich aanpassen aan zijn nieuwe omgeving. Daarna zal ik hem vragen stellen.'

'Zal het u lukken hem weer aan het werk te krijgen?'

Blaustein glimlachte. 'Hoe kan ik dat weten? Ik weet niet eens aan welke ziekte hij lijdt.'

'Kunt u niet eerst het ergste elimineren: die zelfmoordobsessie van hem, en hem verder behandelen als hij weer aan het werk is?'

'Misschien. Maar ik waag me zelfs niet aan het uitspreken van een mening voordat ik een paar gesprekken met hem gehad heb.'

'Hoelang denkt u dat het zal duren?'

'Dat is in dit soort kwesties nooit te zeggen, dr. Grant.'

Grant sloeg de handen in elkaar. 'Doet u dan maar wat u het beste voorkomt. Maar het is belangrijker dan u denkt.'

'Misschien. Maar u zou me kunnen helpen, dr. Grant.'

'Hoe?'

'Kunt u mij aan zeker zeer geheime inlichtingen helpen?'

'Wat voor inlichtingen?'

'Ik zou het percentage zelfmoorden onder atoomgeleerden sinds 1945 willen weten. En ook hoeveel hun werk hebben verwisseld voor andere wetenschappelijke arbeid, of de wetenschap geheel de rug hebben toegekeerd.'

'Staat dat in verband met Ralson?'

'Denkt u niet dat dat vreselijke ongelukkig zijn van hem een beroepsziekte zou kunnen zijn?'

'Ja - er zijn er natuurlijk nogal wat die ontslag genomen hebben.'

'Waarom natuurlijk, dr. Grant?'

'U moet de situatie goed begrijpen, dr. Blaustein. De sfeer in het moderne atoomonderzoek wordt gekenmerkt door een grote druk op de mensen en veel bureaucratie. Je werkt samen met de regering; je werkt samen met militairen. Je kunt niet over je werk praten; je moet oppassen wat je zegt. Dus is het logisch dat je de kans aangrijpt als je een baan kunt krijgen aan een universiteit waar je je eigen uren kunt vaststellen, je eigen werk kunt doen, artikelen kunt schrijven die niet eerst aan de A E C hoeven te worden voorgelegd, congressen kunt bijwonen die niet achter gesloten deuren gehouden worden.'

'En je specialisme verder vergeten?'

'Er zijn altijd niet-militaire toepassingen. En dan was er natuurlijk iemand die om een andere reden wegging. Hij heeft me eens verteld dat hij 's nachts niet kon slapen. Hij zei dat hij een honderdduizendvoudige kreet uit Hiroshima hoorde als hij het licht uitdraaide. Het laatste wat ik van hem gehoord heb, is dat hij verkoper was in een herenmodemagazijn.'

'En hoort u zelf ook wel eens van die kreten?'

Grant knikte. 'Het is geen prettig gevoel om te weten dat een klein deel van de verantwoording voor de atomaire vernietiging op je schouders zou kunnen drukken.'

'Hoe dacht Ralson er over?'

'Hij sprak nooit over dergelijke dingen.'

'Met andere woorden, als hij zoiets voelde, heeft hij nooit stoom afgeblazen door met een van de anderen te praten.'

'Voor zover ik weet niet.'

'Toch is atoomonderzoek noodzakelijk, is het niet?'

'Ongetwijfeld.'

'Wat zou ú doen, dr. Grant, als u voelde dat u iets móest doen dat u voor uw geweten niet zou kunnen doen?'

Grant haalde zijn schouders op. 'Ik weet het niet.'

'Er zijn mensen die zelfmoord plegen.'

'U bedoelt dat dat het probleem is waar Ralson mee worstelt.'

'Ik weet het niet. Ik wéét het niet. Ik zal vanavond met dr. Ralson praten. Ik kan natuurlijk niets beloven, maar ik zal u zo goed mogelijk op de hoogte houden.'

Grant stond op. 'Dank u, dokter. En ik zal proberen u die inlichtingen te verschaffen waar u om gevraagd hebt.'

Elwood Ralson's uiterlijk was er op vooruit gegaan in de week die hij in dr. Blaustein's kliniek had doorgebracht. Hij was wat dikker in zijn gezicht en hij was iets minder rusteloos. Hij droeg geen das en geen riem. De veters waren uit zijn schoenen gehaald.

Blaustein zei: 'Hoe voelt u zich, dr. Ralson?'

'Uitgerust.'

'Bent u goed behandeld?'

'Ik heb geen klachten, dokter.'

Blaustein's hand zocht onwillekeurig naar de briefopener waarmee hij gewend was verstrooid te spelen, maar hij vond niets. Natuurlijk, die was opgeborgen, net als alle andere scherpe voorwerpen. Op zijn bureau lagen alleen maar papieren.

Hij zei: 'Gaat u zitten, dr. Ralson. Hoe ontwikkelen zich de symptomen?'

'U bedoelt of ik zelfmoordneigingen heb? Ja. Het wordt erger of minder erg, afhankelijk van mijn gedachtengang, denk ik. Maar de neiging is er altijd. U kunt me niet helpen.'

'Misschien hebt u gelijk. Er zijn vaak gevallen waarin ik niet kan helpen. Maar ik zou graag zoveel mogelijk van u weten. U bent een belangrijk man...

Ralson snoof minachtend.

'Vindt u van niet?' vroeg Blaustein.

'Inderdaad, ik vind van niet. Er zijn geen belangrijke mensen, net zo min als er belangrijke individuele bacteriën bestaan.'

'Dat begrijp ik niet.'

'Dat had ik ook niet verwacht.'

'En toch geloof ik dat achter die opmerking van u een bepaalde gedachtengang moet zitten. Het zou bepaald heel belangrijk zijn als u me er iets meer over wilde vertellen.'

Voor het eerst glimlachte Ralson. En het was geen prettige glimlach. Zijn neusvleugels waren wit. Hij zei: 'Het is vermakelijk om u gade te slaan, dokter. U doet uw werk zo gewetensvol. U moet naar mij luisteren met dat airtje van schijnbelangstelling en zalvende sympathie, nietwaar? Ik kan u de meest belachelijke dingen vertellen en me toch van een gehoor verzekerd weten, is het niet zo?'

'Gelooft u niet dat mijn belangstelling oprecht kan zijn, zelfs al moet ik toegeven dat die tevens uit mijn werk voortkomt?'

'Nee, dat doe ik niet.'

'Waarom niet?'

'Ik wil er niet over praten.'

'Wilt u liever naar uw kamer terug?'

'Als u het niet erg vindt. Nee!' Zijn stem was plotseling verstikt van woede, terwijl hij opstond en bijna onmiddellijk weer ging zitten. 'Waarom zou ik u niet gebruiken? Ik houd er niet van met mensen te praten. Ze zijn stompzinnig. Ze zien de dingen niet. Ze zitten urenlang naar het voor de hand liggende te staren zonder het te zien. Als ik met ze zou praten, zouden ze me niet begrijpen; ze zouden hun geduld verliezen, me uitlachen. Maar u móet luisteren. Dat is uw beroep. U kunt me niet in de rede vallen en me vertellen dat ik gek ben, zelfs niet als u dat zou denken.'

'Ik zal graag luisteren naar wat u me te zeggen hebt.'

Ralson haalde diep adem. 'Sinds een jaar weet ik iets dat maar heel weinig mensen weten. Misschien is er zelfs geen levend wezen dat het weet. Weet u dat de menselijke culturele vooruitgang sprongsgewijs plaatsvindt? In een stad van dertigduizend inwoners werden in twee generaties voldoende literaire en artistieke genieën geboren voor een volk van miljoenen. Ik heb het over het Athene van Pericles.

'Er zijn andere voorbeelden. Het Florence van de Medicis, het Engeland van koningin Elizabeth, het Spanje van de Cordovaanse Emirs. De maatschappelijke hervormers onder de Israëlieten in de achtste en de zevende eeuw voor Christus. Ziet u wat ik bedoel?'

Blaustein knikte. 'Ik begrijp dat u geschiedenis een interessant onderwerp vindt.'

'En waarom zou ik niet? Niets verplicht me mijn belangstelling te beperken tot atoommodellen en stralingsmechanica.'

'Inderdaad, niets. Gaat u alstublieft verder.'

'Eerst dacht ik dat ik meer van de werkelijke aard van de historische cycli te weten zou kunnen komen door een expert te raadplegen. Ik had een paar gesprekken met een historicus. Puur tijdverlies!'

'Hoe heette die man?'

'Doet dat er wat toe?'

'Misschien niet, als u het liever niet vertelt. Wat heeft hij u verteld?'

'Hij zei dat ik me vergiste; dat het alleen maar leek of de geschiedenis zich schoksgewijs voltrok. Hij zei dat nauwkeurige studies hadden aangetoond dat de grote beschavingen van Egypte en Sumeria niet plotseling uit het niets waren ontstaan, maar gegroeid waren uit subculturen die reeds een hoog ontwikkelde kunst bezaten. Hij zei dat het Athene van Pericles was ontstaan uit het Athene van vóór Pericles, en dat de eeuw van Pericles zonder dat niet had kunnen bestaan.'

'Ik vroeg hem waarom er dan na Pericles geen periode van nog hogere prestaties geweest was, en hij vertelde me dat Athene door de pest en een langdurige oorlog met Sparta te gronde was gegaan. Ik vroeg hem naar andere schoksgewijze culturele ontwikkelingen en het bleek dat ze steeds door een oorlog beëindigd waren of er zelfs mee samenvielen. Hij was precies als alle anderen. De waarheid lag voor het grijpen, maar hij zag het niet.'

Ralson staarde naar de grond en zei met vermoeide stem: 'Soms komen ze in het laboratorium naar me toe, dokter. Dan zeggen ze. "Hoe voor de duivel elimineren we dit of dat effect waardoor al onze metingen op niets lijken, Ralson?" Ze laten me de instrumenten en bedradingsschema's zien en dan zeg ik: "Dat ligt toch voor de hand? Waarom doe je het niet zo en zo? Dat had een kind je kunnen vertellen." En dan loop ik weg, want ik kan die stomme smoelen niet verdragen. Later komen ze bij me en dan zeggen ze: "Het werkte, Ralson. Hoe heb je dat uitgedokterd?" Ik kan het ze niet uitleggen, dokter; het zou net zoiets zijn als uitleggen dat water nat is. En die historicus kon ik het ook niet uitleggen. En u ook niet. Het is gewoon tijdverspilling.'

'Wilt u niet liever terug naar uw kamer?'

'Ja.'

Nadat Ralson onder geleide de kamer uit was gegaan, zat Blaustein lange tijd nadenkend voor zich uit te staren. Zijn hand bewoog zich automatisch naar de bovenste rechterla van zijn bureau en vond de briefopener. Hij draaide hem in zijn vingers rond.

Eindelijk nam hij de telefoon en draaide het geheime nummer dat hij had opgekregen.

Hij zei: 'Met Blaustein. Dr. Ralson heeft in het verleden, waarschijnlijk iets langer dan een jaar geleden, met een historicus gesproken. Zijn naam weet ik niet. Ik weet zelfs niet of hij aan een universiteit verbonden was. Als u hem kunt vinden, zou ik hem graag willen spreken.'

Professor Thaddeus Milton keek Blaustein met zijn knipperende ogen bedachtzaam aan en streek zijn hand door zijn staalgrijze haar. Hij zei: 'Toen ze bij me kwamen, heb ik ze gezegd dat ik die man inderdaad ontmoet had. Maar ik heb maar weinig contact met hem gehad. Geen enkel, eigenlijk, behalve een paar gesprekken die met mijn beroep samenhingen.'

'Hoe heeft hij u benaderd?'

'Hij schreef me een brief; waarom mij in plaats van iemand anders weet ik niet. Een door mij geschreven serie artikelen was omstreeks die tijd in een van de populair-wetenschappelijke tijdschriften verschenen. Misschien had dat zijn aandacht getrokken.'

'Juist. Waar gingen die artikelen over?'

'Ze vormden een beschouwing over de waarde van de cyclische benadering van de historie. Dat wil zeggen, of men werkelijk kan beweren dat een bepaalde beschaving zekere wetten van groei en verval volgt op dezelfde manier als die welke geldt voor individuen.'

'Ik heb Toynbee ook gelezen, dr. Milton.'

'Wel, dan begrijpt u wat ik bedoel.'

Blaustein zei: 'En heeft dr. Ralson u met betrekking tot die cyclische benadering van de geschiedenis geraadpleegd?'

'Hm. Ik geloof van wel, in zekere zin. De man is natuurlijk geen historicus en sommige van zijn ideeën over cultuurpatronen zijn nogal wild en ... hoe zal ik het zeggen... beperkt. Neemt u me niet kwalijk, dokter, als ik u een vraag stel die misschien niet te pas komt. Is dr. Ralson een van uw patiënten?'

'Dr. Ralson is niet helemaal in orde en is bij mij onder behandeling. Dit, en alles wat we hier verder bespreken, is natuurlijk vertrouwelijk.'

'Uiteraard. Dat begrijp ik. Maar uw antwoord heeft me iets duidelijk gemaakt. Sommige van zijn ideeën waren bijna irrationeel. Zoals ik het zag, maakte hij zich voortdurend zorgen over het verband tussen wat hij "schoksgewijze culturele ontwikkelingen" noemde en rampen van een of andere aard. Nu is een dergelijke samenhang vaak opgemerkt. De tijd waarin een natie haar grootste bloei beleeft, kan samenvallen met een periode waarin zij van alle kanten wordt aangevallen. Nederland is een goed voorbeeld. Haar grootste kunstenaars, staatslieden en ontdekkingsreizigers leefden in het begin van de zeventiende eeuw, een tijd waarin het land in een strijd op leven en dood gewikkeld was met de grootste Europese macht, Spanje. Terwijl het moederland op het punt stond ten onder te gaan, bouwde het zich een wereldrijk in het Verre Oosten en had nederzettingen gevestigd aan de noordkust van Zuid-Amerika en aan de Hudsonbaai in Noord-Amerika. De vloot hield de Engelsen in bedwang. En toen de politieke veiligheid van het land eenmaal verzekerd was, kreeg het steeds minder betekenis.

'Welnu, zoals ik al gezegd heb, dat is niet ongebruikelijk. Groepen kunnen net als enkelingen in antwoord op een uitdaging tot grote hoogten stijgen en voortvegeteren als die uitdaging ontbreekt. Waar dr. Ralson afweek van de normale gedachtegang, was toen hij bleef volhouden dat een dergelijke zienswijze er op neerkwam dat oorzaak en gevolg door elkaar gehaald werden. Hij beweerde dat niet oorlogen en gevaar "cultuurstoten" veroorzaakten, maar dat eerder het omgekeerde het geval was. Hij zei dat steeds wanneer een groep mensen te veel energie en kunde vertoonde, een oorlog noodzakelijk werd om de mogelijkheid van verdere ontwikkeling te vernietigen.'

'Juist,' zei Blaustein.

'Ik ben bang dat ik hem min of meer uitgelachen heb. Misschien heeft hij zich daarom niet aan onze laatste afspraak gehouden. Tegen het eind van ons laatste gesprek vroeg hij me, op de meest indringende manier die u zich kunt voorstellen, of ik het niet vreemd vond dat een onmogelijk wezen als de mens de aarde overheerste, terwijl zijn enige sterke punt zijn intelligentie was. Ik heb toen hardop gelachen. Misschien had ik dat niet moeten doen. Arme kerel.'

'Het was een natuurlijke reactie,' zei Blaustein. 'Maar ik mag uw tijd niet langer in beslag nemen. U hebt me zeer goed geholpen.'

Ze drukten elkaar de hand en Thaddeus Milton nam afscheid.

'Nou,' zei Darrity, 'hier zijn de cijfers over recente zelfmoorden onder wetenschappelijk personeel. Kunt u er iets uit opmaken?'

'Dat zou ik u moeten vragen,' zei Blaustein vriendelijk. 'De F B I moet toch wel een diepgaand onderzoek hebben ingesteld.'

'Daar kunt u de nationale schuld onder verwedden. Er zijn zelfmoorden. Daarover is geen misverstand mogelijk. We hebben andere afdelingen als vergelijkingsmateriaal genomen. Het percentage ligt vier maal zo hoog als normaal, rekening houdend met leeftijd, maatschappelijke omstandigheden en inkomen.'

'Hoe staat het met geleerden in Engeland?'

'Ongeveer hetzelfde.'

'En de Sowjetunie?'

'Wie zal het zeggen?' De inspecteur boog zich voorover. 'Dokter, u denkt toch niet dat de Russen de een of andere straal hebben waarmee ze mensen tot zelfmoord drijven? Het is een beetje verdacht dat de neiging speciaal voorkomt bij mensen die bij het atoomonderzoek betrokken zijn.'

'Is dat zo? Misschien toch niet. Misschien werken kernfysici onder extra druk. Het is moeilijk te zeggen zonder de kwestie grondig bestudeerd te hebben.'

'U bedoelt dat ze last kunnen hebben van schuldcomplexen?' zei Darrity voorzichtig.

Blaustein trok een gezicht. 'De psychiatrie wordt al te populair. Iedereen praat over complexen en neurosen en psychosen en dwangneigingen en wat niet al. Wat voor de ene mens een schuldcomplex betekent, hoeft een ander 's nachts niet wakker te doen liggen. Als ik zou kunnen praten met een van de mannen die zelfmoord gepleegd hebben, zou ik misschien iets te weten kunnen komen.'

'U praat toch met Ralson?'

'Ja, ik praat met Ralson.'

'Heeft hij een schuldcomplex?'

'Niet speciaal. Hij heeft een achtergrond waartegen het heel goed mogelijk is dat hij zich op een morbide manier met het probleem van de dood bezighoudt. Toen hij twaalf jaar was, zag hij hoe zijn moeder door een auto overreden werd. Ze was op slag dood. Zijn vader stierf langzaam aan kanker. Maar de uitwerking van die ervaringen op zijn huidige moeilijkheden is niet duidelijk.'

Darrity pakte zijn hoed. 'Nou, ik wilde dat u een beetje opschoot, dokter. Er staat iets groots op het spel, belangrijker dan de H-bom. Ik weet niet hoe iets belangrijker kan zijn, maar het is het.'

Ralson wilde per se blijven staan. 'Ik heb een slechte nacht gehad, dokter.'

'Ik hoop dat deze gesprekken u niet al te zeer vermoeien,' zei Blaustein.

'Ja, misschien doen ze dat wel. Ze zetten me opnieuw aan het denken. En als ik dat doe, wordt alles erger. Wat denkt u dat het is om jezelf als deel van een bacteriecultuur te zien, dokter?'

'Ik heb er nooit over nagedacht. Een bacterie zou het waarschijnlijk volkomen normaal vinden.'

Ralson hoorde hem niet. Hij zei langzaam: 'Een cultuur waarin de intelligentie bestudeerd wordt. We bestuderen allerlei soorten dingen voor zover het hun genetische relaties betreft. We nemen bananenvliegjes en kruisen exemplaren met rode ogen met exemplaren met witte ogen om te zien wat er gebeurt. Rode ogen en witte ogen kunnen ons niets schelen, maar we proberen bepaalde erfelijkheidswetten te ontdekken. Begrijpt u wat ik bedoel?'

'Zeker.'

'Zelfs bij de mens kunnen we zien dat verschillende lichamelijke eigenschappen erfelijk zijn. De Habsburgse onderkaak, en de bloederziekte, die begon bij koningin Victoria en zich voortzette in haar afstammelingen in de Spaanse en Russische vorstenfamilies. Op de middelbare school wordt het je in de biologielessen geleerd. Maar je kunt mensen niet kruisen als bananenvliegjes. Mensen leven te lang. Er zouden eeuwen nodig zijn om tot conclusies te komen. Het is jammer dat we geen speciaal menselijk ras hebben dat iedere week nakomelingen kan produceren, vindt u niet?'

Hij wachtte op een antwoord, maar Blaustein glimlachte alleen maar.

Ralson zei: 'Maar dat is nu precies wat wij zouden zijn voor wezens die duizenden jaren leven. Voor hen zouden we ons snel genoeg voortplanten. Wij zouden kortlevende schepsels zijn en zij zouden in staat zijn de erfelijkheid van zaken als muzikaliteit, wetenschappelijke intelligentie, enzovoorts te bestuderen. Niet dat die zaken hen opzichzelf zouden interesseren, net zo min als ons de witte ogen van de bananenvliegen interesseren.'

'Dat is een heel interessante gedachte,' zei Blaustein.

'Het is niet alleen een gedachte. Het is de waarheid. Voor mij is het een duidelijke zaak, en het kan me niet schelen hoe u er over denkt. Kijk om u heen. Kijk naar de planeet Aarde. Wat moeten wij niet voor belachelijke beesten zijn in de ogen van de heersers van het heelal, nadat de dinosaurussen hadden gefaald? Zeker, we zijn intelligent, maar wat is intelligentie? Wij vinden het belangrijk omdat we intelligentie bezitten. Als de tyranosaurus had kunnen zeggen welke eigenschap hij het belangrijkst vond voor een soort om te kunnen overheersen, zou hij grootte en kracht genoemd hebben. En hij zou gelijk hebben. Hij heeft het langer uitgehouden dan wij waarschijnlijk zullen doen.

Intelligentie op zichzelf is voor de overlevingskansen niet bijster belangrijk. De olifant slaat vergeleken met de mus een pover figuur, hoewel hij veel intelligenter is. De hond slaat zich er onder bescherming van de mens aardig door, maar niet zo goed als de huisvlieg die door iedereen achternagezeten wordt. Of neem de primaten als groep. De kleine soorten zijn als de dood voor hun vijanden; de grote soorten hebben niet veel meer bereikt dan zichzelf in stand houden. De bavianen doen het het best en dat hebben ze te danken aan hun tanden, niet aan hun hersens.'

Zweetdruppels parelden op Ralson's voorhoofd. 'En je kunt zien dat de mens naar maat gemaakt is, volgens normen die door die dingen die ons bestuderen, zijn opgesteld. In het algemeen leven primaten maar kort. Natuurlijk leven de grotere soorten langer, maar dat geldt voor dieren in het algemeen ook. Toch leeft de mens gemiddeld twee maal zo lang als de andere grote apen; zelfs langer dan de gorilla die veel zwaarder is. Onze geslachtsrijpheid komt later. Het lijkt er op dat we zorgvuldig gefokt zijn om een beetje langer te leven, zodat onze levenscyclus een gemakkelijker te hanteren lengte heeft.'

Hij sprong op en gebaarde heftig met zijn vuisten boven zijn hoofd. 'Duizend jaar betekenen slechts een dag...'

Blaustein drukte haastig op een knopje.

Even verzette Ralson zich tegen de witgejaste verpleger die binnenkwam voor hij zich liet wegleiden.

Blaustein keek hem na, schudde het hoofd en nam de telefoon op.

Hij kreeg Darrity aan de lijn. 'Inspecteur, ik kan u maar beter vertellen dat dit wel eens heel lang zou kunnen gaan duren.'

Hij luisterde en knikte. 'Ik weet het. Ik weet heel goed hoe belangrijk het is.'

De stem door de telefoon klonk metaalachtig. 'Dokter, dat weet u niet. Ik zal dr. Grant naar u toesturen. Hij zal u de situatie uitleggen.'

Dr. Grant vroeg hoe het met Ralson ging, toen of hij hem zien kon. Blaustein weigerde.

Grant zei: 'Ik heb opdracht u de huidige situatie met betrekking tot het atoomonderzoek uiteen te zetten.'

'Zodat ik zal begrijpen waar het om gaat?'

'Ik hoop het. Het is een noodmaatregel. Ik moet u er aan herinneren dat...'

'Er met niemand een woord over te praten. Ja, ik weet het. Die onzekerheid van jullie is een heel kwaad teken. U moet toch weten dat dit soort dingen niet geheim kan blijven.'

'Je leert te leven met geheimhouding. Het is besmettelijk.'

'Precies. En wat is het geheim van vandaag?'

'Er is ... of tenminste, het is mogelijk dat er een verdediging tegen de atoombom bestaat.'

'En dat is een geheim? Het zou beter zijn als het ogenblikkelijk van alle daken geschreeuwd werd, over de hele wereld.'

'In 's hemelsnaam, nee. Luister naar me, dr. Blaustein. Tot nu toe staat het alleen nog maar op papier. Het is nog in het theoretische stadium. Het is misschien niet praktisch uitvoerbaar. Het zou verkeerd zijn valse hoop te wekken. Aan de andere kant, als het bekend werd dat we bijna een afweermiddel hebben gevonden, zou de andere kant er wel eens zin in kunnen krijgen een oorlog te beginnen en te winnen voor we helemaal klaar zijn.'

'Dat geloof ik niet. Maar ik breng u van uw onderwerp af. Van welke aard is dat afweermiddel of hebt u me al zoveel verteld als u durft?'

'Nee, ik kan zover gaan als ik wil; zover als nodig is om u te overtuigen dat we Ralson moeten hebben - en vlug!'

'Wel, vertelt u me het dan maar, dan ken ik tenminste ook geheimen. Ik zal me voelen als een lid van het kabinet.'

'U zult zelfs meer weten. Luister, dr. Blaustein, ik zal het zo vertellen dat het voor een leek begrijpelijk is. Tot nu toe hebben de ontwikkeling van offensieve en defensieve wapens elkaar ongeveer in evenwicht gehouden. Er is een tijd geweest dat de schaal ten gunste van de offensieve wapens leek te zullen doorslaan. Dat was de tijd waarin het buskruit werd uitgevonden. Maar daar werd een verdediging tegen gevonden. De middeleeuwse man-in-harnas-te-paard werd de moderne man-in-tank-op-rupsbanden, en het bakstenen kasteel werd de betonnen bunker. En er is in wezen niets veranderd, ziet u, alleen heeft er een schaalvergroting plaatsgevonden.'

'Juist. U maakt het me heel duidelijk. Maar die schaalvergroting is na de atoombom wel een beetje groter, is het niet? U hebt meer nodig dan staal en beton.'

'Precies. Maar we kunnen de muren niet steeds dikker maken. We hebben geen materialen meer die sterk genoeg zijn. Daarom moeten we niet meer aan een materiële verdediging denken. Als we met atomen aangevallen worden, zullen we ons met atomen moeten verdedigen. We zullen de energie zélf gebruiken; een krachtveld.'

'En wat,' vroeg Blaustein vriendelijk, 'is een krachtveld?'

'Ik wilde dat ik u dat kon vertellen. Tot dusver is het een reeks cijfertjes en symbolen op papier. In theorie kan energie zodanig worden aangewend dat zij een ondoordringbaar, immaterieel schild vormt. Maar me weten niet hoe we dat in de praktijk moeten bewerkstelligen.'

'Het zou een ondoordringbare muur zijn, waar zelfs geen atomen doorheen zouden kunnen komen?'

'Zelfs geen atoombommen. De sterkte zou alleen gelimiteerd worden door de hoeveelheid energie die we er in kunnen pompen. Theoretisch kan het schild zelfs ondoordringbaar zijn voor straling. We dromen over schilden die zich permanent over steden zouden uitstrekken - op minimale sterkte waardoor vrijwel geen energie gebruikt hoeft te worden. Het zou dan in een fractie van een milliseconde op volle sterkte gebracht kunnen worden onder invloed van kortegolf straling; bijvoorbeeld door de straling van een hoeveelheid plutonium in een atoomkop. Dat is in theorie allemaal mogelijk.'

'En waarom hebt u Ralson nodig?'

'Omdat hij de enige is die snel genoeg voor de praktische verwezenlijking kan zorgen, als die mogelijk is. Tegenwoordig telt iedere minuut. U kent de internationale situatie. We móeten een atomaire verdediging hebben voordat er een atoomoorlog uitbreekt.'

'Bent u er zo zeker van dat Ralson het probleem kan oplossen?'

'Zo zeker als wat. Die man is verbluffend, dr. Blaustein. Hij heeft het altijd aan het rechte eind. En niemand weet hoe hij het doet.'

'Misschien een soort intuïtie?' De psychiater keek bezorgd. 'Denkt u aan een manier van redeneren die boven normale menselijke vermogens uitgaat?'

'Ik wil niet de schijn wekken dat ik weet wat het is.'

'Laat me dan nog één keer met hem spreken. Ik zal u op de hoogte houden.'

'Goed.' Grant stond op om weg te gaan. Toen, als iets dat hij bijna vergeten had, zei hij: 'Ik kan u wel zeggen, dokter, dat de commissie van plan is dr. Ralson hier weg te halen als u niet snel iets bereikt.'

'En een andere psychiater in de arm nemen? Als ze dat willen, zal ik ze natuurlijk niets in de weg leggen. Maar ik ben van mening dat geen fatsoenlijk arts zal voorgeven hem snel te kunnen genezen.'

'Misschien krijgt hij geen verdere psychiatrische behandeling. Het is heel goed mogelijk dat hij eenvoudig weer aan het werk gezet wordt.'

'Daartegen, dr. Grant, zal ik me verzetten. U zult niets uit hem krijgen. Het zou zijn dood worden.'

'Als we niets doen, krijgen we ook niets uit hem.'

'Maar op deze manier is er in ieder geval nog een kans, nietwaar?'

'Ik hoop het. En tussen haakjes, zegt u tegen niemand dat ik er iets over gezegd heb dat we Ralson misschien weghalen.'

'Ik zal niet zeggen, en ik dank u voor de waarschuwing. Goedendag, dr. Grant.'

'Ik heb me de vorige keer als een idioot aangesteld, is het niet, dokter?' zei Ralson. Hij keek ongelukkig.

'Bedoelt u dat u niet gemeend hebt wat u toen zei?'

'Dat doe ik wel!'

Hij rende naar het raam, en Blaustein draaide zich om in zijn stoel om hem in het vizier te houden. Er waren tralies voor het raam. Er uit springen kon hij niet. Het glas was onbreekbaar.

De zon was bijna onder en de eerste sterren werden zichtbaar. Ralson staarde er gefascineerd naar, toen keerde hij zich naar Blaustein en wees naar buiten. 'Ieder van die sterren is een broedmachine. Ze houden de temperatuur op de gewenste hoogte. Verschillende experimenten; verschillende temperaturen. En de planeten die ze omcirkelen, zijn niet meer dan grote cultures die verschillende voedingsmengsels en verschillende levensvormen bevatten. Degenen die de experimenten uitvoeren, zijn nog economisch ingesteld ook - wat en wie ze ook zijn. Ze hebben vele vormen van leven in speciale reageerbuizen gekweekt. Dinosaurussen in vochtige tropische omstandigheden en wij te midden van de gletsjers. Ze draaien de zon hoger en lager en wij bestuderen de kosmografie. Kosmografie!' Zijn lippen vertrokken in een minachtende grijns.

'U wilt toch niet beweren,' zei dr. Blaustein, 'dat de zon naar willekeur hoger en lager gedraaid kan worden.'

'Waarom niet? Net als het verwarmingselement in een oven. Denkt u dat bacteriën weten waardoor de warmte die ze voelen, bewerkstelligd wordt? Wie zal het weten? Misschien hebben ze ook wel theorieën ontwikkeld. Misschien hebben ze hun eigen ideeën over kosmische uitbarstingen, waarbij met elkaar in botsing komende gloeilampen reeksen Petri-schalen doen ontstaan. Misschien denken ze dat er een goedgunstige schepper moet bestaan die ze van voedsel en warmte voorziet en tegen ze zegt: "Wees vruchtbaar en vermenigvuldigt u".'

'En wij planten ons net zo voort als zij, zonder te weten waarom. We gehoorzamen aan de zogenaamde natuurwetten, die niets anders zijn dan onze interpretatie van de onbegrepen krachten die op ons inwerken.

'En nu zijn ze bezig met het grootste experiment ooit ondernomen. Het is al tweehonderd jaar aan de gang. Rond zeventienhonderd, denk ik, besloten ze in Engeland een variant te kweken met speciale begaafdheid voor werktuigbouw. We noemen dat de Industriële Revolutie. Het begon met stoom, toen kwam de elektriciteit en tenslotte de atoomenergie. Het was een interessant experiment, maar het is ze uit de hand gelopen. Daarom zullen ze drastische maatregelen moeten nemen om het te beëindigen.'

Blauwstein zei: 'En hoe zouden ze dat willen doen? Hebt u daar enig idee van?'

'U vraagt mij hoe ze er een eind aan willen maken? U ziet de hedendaagse wereld, en nóg vraagt u wat aan onze technologische eeuw een eind zal maken. De hele aarde is bang voor een atoomoorlog en zou alles willen doen om die te voorkomen; toch vreest de hele aarde dat een atoomoorlog onvermijdelijk is.'

'Met andere woorden, zij die de experimenten uitvoeren, zullen een atoomoorlog ontketenen, of we dat nu willen of niet, om dit technologische tijdperk af te sluiten en opnieuw te kunnen beginnen. Dat bedoelt u toch?'

'Ja. Het ligt voor de hand. Als wij een instrument steriliseren, weten de kiemen dan waar de dodelijke hitte vandaan komt? Of waardoor die veroorzaakt wordt? Er bestaat een manier waarop ze de hitte van onze emoties kunnen opvoeren; een manier waarop ze ons manipuleren, die ons begrip te boven gaat.'

'Vertelt u me eens,' zei Blaustein, 'is dat de reden dat u wilt sterven? Omdat u denkt dat de beschaving vernietigd zal worden en dat dat niet tegen te houden is?'

Ralson zei: 'Ik wil niet sterven. Maar ik moet.' Zijn ogen stonden gekweld. 'Dokter, als u een cultuur had van bacteriën die uiterst gevaarlijk waren en die u onder controle moest houden, zou u die dan niet omgeven met een agar-agar-oplossing met bijvoorbeeld penicilline op zekere afstand van het centrum? Alle kiemen die te ver van het centrum kwamen, zouden sterven. U zou niets hebben tegen de individuele kiemen die gedood werden; misschien zou u zelfs niet weten dat er überhaupt kiemen zover gekomen waren. Het zou een automatisch proces zijn.

Dokter, er ligt een penicillinering om ons intellect. Als we te ver komen, als we doordringen in de ware betekenis van ons eigen bestaan, komen we in aanraking met de penicilline en moeten sterven. Het werkt langzaam - maar het is moeilijk om in leven te blijven.'

Hij glimlachte droevig. Toen zei hij. 'Kan ik nu terug naar mijn kamer, dokter?'

De volgende dag ging dr. Blaustein rond de middag naar Ralson's kamer. Het was een kleine ongemeubileerde kamer. De twee hoog geplaatste vensters waren onbereikbaar. De muren waren met zacht materiaal bekleed. De matras lag zonder meer op de gecapitonneerde vloer. Er was geen stukje metaal in de kamer te bekennen; niets dat gebruikt kon worden om het leven uit het lichaam te laten wegbloeden. Zelfs Ralson's nagels waren kort geknipt.

Ralson ging rechtop zitten. 'Hallo!'

'Hallo, dr. Ralson. Kan ik u spreken?'

'Hier? Ik kan u geen stoel aanbieden.'

'Dat geeft niet. Ik sta wel. Ik zit de hele dag en het is goed dat ik zo af en toe sta. Dr. Ralson, ik heb de hele nacht nagedacht over wat u mij gisteren en de dagen daarvoor hebt verteld.'

'En nu gaat u me behandelen om me te verlossen van wat u denkt dat waanvoorstellingen zijn.'

'Nee. Ik wil alleen maar wat vragen stellen en u misschien wijzen op een paar consequenties van uw theorie waaraan ... u neemt me niet kwalijk? ... u misschien niet gedacht hebt.'

'En?'

'Ziet u, dr. Ralson, sinds u uw theorie uiteengezet hebt, weet ik wat u weet. Toch heb ik geen neiging om zelfmoord te plegen.'

'Geloof is meer dan iets verstandelijks, dokter. U zou dit met uw hele wezen moeten geloven, maar dat doet u niet.'

'Denkt u niet dat het eerder een kwestie van aanpassing is?'

'Hoe bedoelt u?'

'U bent geen bioloog, dr. Ralson. En hoewel u een briljant natuurkundige bent, denkt u niet aan alles wat betrekking heeft op die bacteriëncultures die u als vergelijking gebruikt. U weet dat het mogelijk is bacteriestammen te kweken die resistent zijn tegen penicilline of welk antibacterieel middel ook.'

'En?'

'Degenen die ons kweken, werken al vele generaties lang met mensen, nietwaar? En de speciale stam die ze nu al twee eeuwen kweken, vertoont geen tekenen vanzelf te zullen uitsterven. Integendeel, het is een bijzonder virulente en besmettelijke stam. Oudere stammen met een hoge cultuur waren beperkt tot steden of kleine gebieden, en hielden het maar een of twee generaties uit. Deze heeft zich over de hele wereld verspreid. Het is een bijzonder besmettelijke stam. Denkt u niet dat hij immuniteit tegen penicilline ontwikkeld kan hebben? Met andere woorden, de methoden die ze gebruiken om de cultures te vernietigen, zouden wel eens niet al te best meer kunnen werken, denkt u ook niet?'

Ralson schudde zijn hoofd. 'Op mij werkt het.'

'Misschien bent u niet resistent. Of u hebt toevallig te maken gekregen met een hoge penicillineconcentratie. Kijkt u eens naar al die mensen die geprobeerd hebben de atoomoorlog te verbieden en tot de een of andere vorm van een wereldregering en blijvende vrede te komen. Die pogingen zijn de laatste jaren nog versterkt, en de resultaten zijn niet al te slecht.'

'Toch houden ze de komende atoomoorlog niet tegen.'

'Nee, maar misschien hebben we alleen nog maar een beetje meer krachtsinspanning nodig. Zij die de vrede voorstaan, plegen geen zelfmoord. Steeds meer mensen worden immuun. Weet u waar ze in het laboratorium mee bezig zijn?'

'Ik wil het niet weten.'

'U móet het weten. Ze proberen een krachtveld uit te vinden dat een atoombom kan tegenhouden. Dr. Ralson, als ik een virulente en ziekteverwekkende bacterie kweek, kan het, ondanks alle voorzorgen, gebeuren dat ik een epidemie veroorzaak. Voor hen zijn we misschien bacteriën, maar we zijn ook gevaarlijk voor ze, anders zouden ze ons na ieder experiment niet zo zorgvuldig vernietigen.'

'Ze zijn er ditmaal niet erg vlug bij, vindt u wel? Voor hen is duizend jaar als een dag, nietwaar? Tegen de tijd dat ze zich realiseren dat we uit de reageerbuis ontsnapt zijn, buiten bereik van de penicilline, zal het te laat zijn om ons nog tegen te houden. Ze hebben ons het atoom gegeven, en als we zelf kunnen voorkomen dat we het tegen elkaar gebruiken, kunnen we misschien zelfs voor hen te sterk blijken.'

Ralson stond op. Zo klein als hij was, stak hij nog vijf centimeter boven Blaustein uit. 'Werken ze werkelijk aan een krachtveld?'

'Ze doen pogingen. Maar ze hebben u nodig.'

'Nee. Ik kan niet.'

'Ze hebben u nodig omdat u misschien het voor de hand liggende zou kunnen zien. Zij zien het niet. Denk er goed aan - of u helpt, of de mensheid wordt vernietigd.'

Ralson keerde zich om en deed een paar snelle stappen, staarde naar de gecapitonneerde muur. Hij mompelde: 'Maar die vernietiging moet komen. Als ze een krachtveld bouwen, zal dat de dood van ieder van hen betekenen voor ze ermee klaar zijn.'

'Sommigen, of misschien allemaal, kunnen immuun zijn, nietwaar? En als ze niets doen, betekent het zeker hun dood. Ze doen alleen hun best.'

Ralson zei: 'Ik zal proberen ze te helpen.'

'Wilt u nog steeds zelfmoord plegen?'

'Ja.'

'Maar u zult proberen om het niet te doen, nietwaar?'

'Ik zal proberen het niet te doen, dokter.' Zijn lippen trilden.

'Ik zal voortdurend bewaakt moeten worden.'

Blaustein beklom de trap en toonde zijn pasje aan de bewaker in de hal. Aan de poort was hij al geïnspecteerd, maar hijzelf, zijn pasje en de handtekening er op werden opnieuw nauwlettend bekeken. De bewaker verdween in zijn hokje en sprak in de telefoon. Het antwoord leek hem tevreden te stellen. Blaustein ging zitten en stond een halve minuut later weer op om dr. Grant de hand te drukken.

'Het zou zelfs de president van de Verenigde Staten niet makkelijk vallen hier binnen te komen, is het wel?' zei Blaustein.

De lange magere natuurkundige glimlachte. 'U hebt gelijk, als hij onaangekondigd zou komen.'

Ze namen de lift naar de twaalfde verdieping. Het kantoor waarnaar Grant hem voorging, had ramen aan drie zijden. Het was geluiddicht en airconditioned. Het walnoten meubilair was glanzend gewreven.

Blaustein zei: 'Alle mensen. Het lijkt hier wel het kantoor van de voorzitter van een raad van bestuur. De wetenschap gaat lijken op zakendoen in het groot.'

Grant leek niet op zijn gemak. 'Ja, ik weet het, maar de regering is gul met geld en het is moeilijk een lid van het congres te overtuigen dat je werk belangrijk is tenzij hij de uiterlijke glans kan zien, ruiken en voelen.'

Blaustein ging zitten en zakte langzaam weg in de kussens. Hij zei: 'Dr. Elwood Ralson heeft er in toegestemd weer aan het werk te gaan.'

'Prachtig. Ik hoopte dat u me dat kwam vertellen. Ik hoopte dat dat de reden was waarom u me wilde spreken.' Als geïnspireerd door het goede nieuws, bood Grant de psychiater een sigaar aan, die geweigerd werd.

'Maar dat neemt niet weg,' zei Blaustein, 'dat hij nog steeds een zeer ziek man is. Hij zal voorzichtig en verstandig behandeld moeten worden.'

'Natuurlijk, dat spreekt vanzelf.'

'Het is niet zo eenvoudig als u misschien denkt. Ik zal u iets van Ralson's problemen vertellen, zodat u werkelijk kunt begrijpen hoe precair de situatie is.'

Hij sprak verder en Grant luisterde eerst belangstellend, toen in uiterste verbazing. 'Maar dan is de man buiten zinnen, dr. Blaustein. Hij heeft geen nut voor ons. Hij is krankzinnig.'

Blaustein haalde zijn schouders op. 'Het hangt er van af wat u onder krankzinnig verstaat. Het is een verkeerd woord; u kunt het beter niet gebruiken. Zeker, hij had waanvoorstellingen. Of die invloed zullen hebben op zijn talenten, is niet te zeggen.'

'Maar een verstandig man kan toch zeker niet...'

'Alstublieft, alstublieft. Laten we ons niet begeven in een lange discussie over de psychiatrische definities van geestelijke gezondheid. De man heeft waanvoorstellingen en onder normale omstandigheden zou ik er geen aandacht aan besteden. Maar ik heb begrepen dat zijn speciale kundigheid ligt in het benaderen van een probleem op een manier die met normaal redeneren niets te maken heeft. Dat is toch juist?'

'Ja. Dat moet ik toegeven.'

'Hoe kunnen u en ik dan een oordeel vellen over de waarde van zijn conclusies? Mag ik u vragen of ü de laatste tijd de neiging tot zelfmoord hebt gevoeld?'

'Ik geloof het niet.' 'En andere geleerden hier?'

'Nee, natuurlijk niet.'

'Desondanks zou ik willen voorstellen dat tijdens de research over het krachtveld de mensen die er aan werken, hier zowel als thuis, onder observatie gehouden worden. Het zou misschien zelfs beter zijn als ze niet naar huis gingen. Kantoren als dit zouden in slaapzalen veranderd kunnen worden...'

'Hier slapen? Dat krijgt u nooit van ze gedaan.'

'O, zeker wel. Als u ze de ware reden niet vertelt, maar zegt dat het uit veiligheidsoverwegingen noodzakelijk is, zullen ze toestemmen. "Veiligheidsoverwegingen" is tegenwoordig een gevleugeld woord, nietwaar? En Ralson moet meer dan alle anderen in de gaten gehouden worden.'

'Uiteraard.'

'Maar dat is allemaal van ondergeschikt belang. Het moet gedaan worden om mijn geweten gerust te stellen voor het geval Ralson's theorieën juist zijn. Ik geloof niet dat ze juist zijn. Het zijn waandenkbeelden, maar als we dat toegeven, wordt het noodzakelijk ons af te vragen wat de oorzaken van die waandenkbeelden zijn. Wat is er in Ralson's geest, in zijn achtergrond, in zijn leven, dat die waandenkbeelden onvermijdelijk maakt? Die vraag is niet makkelijk te beantwoorden. Het zou jaren intensieve psychoanalyse kunnen kosten om er achter te komen. En tot het antwoord gevonden is, zal hij niet genezen zijn.

Maar intussen kunnen we misschien een paar verstandelijke hypothesen opstellen. Hij heeft een ongelukkige jeugd gehad, die hem op verschillende manieren op bijzonder onprettige wijze met de dood geconfronteerd heeft. Bovendien heeft hij nooit omgang gehad met andere kinderen of, toen hij opgroeide, met andere mannen. Hij ergerde zich altijd aan hun langzame manier van redeneren. Wat het verschil ook is tussen zijn geest en die van anderen, het heeft een muur opgetrokken tussen hem en de maatschappij die even ondoordringbaar is als het krachtveld dat u probeert te verwezenlijken. Om dezelfde redenen heeft hij nooit een normaal seksueel leven gekend. Hij is nooit getrouwd; hij heeft geen vriendinnetjes gehad.

Het is niet moeilijk om in te zien dat hij dit falen om door zijn omgeving geaccepteerd te worden, makkelijk kon compenseren door te vluchten in de gedachte dat andere mensen inferieur zijn. Wat waar het geestelijke vermogens betreft, natuurlijk waar is. Er zijn natuurlijk vele, vele facetten aan de menselijke persoonlijkheid en hij is niet in alle opzichten superieur. Dat is niemand. Daarom accepteren anderen, die meer geneigd zijn alleen naar het inferieure te kijken, net als hij zelf doet, zijn verwaandheid niet. Ze vinden hem vreemd, zelfs belachelijk, en dat maakt het voor Ralson nog belangrijker om aan te tonen hoe miserabel en inferieur het menselijk ras is. Hoe kon hij dat beter doen dan door aan te tonen dat het mensdom niets anders is dan een soort bacterie waarmee superieure wezens experimenten uitvoeren? En dan zouden zijn neigingen tot zelfmoord niets anders zijn dan een wild verlangen niet langer een mens te zijn; een eind te maken aan de vereenzelviging met de armzalige soort die hij zich in zijn geest geschapen heeft. Begrijpt u het?'

Grant knikte. 'Arme kerel.'

'Ja, het is jammer. Als hij in zijn jeugd de juiste begeleiding gehad had... Hoe dan ook, het is het beste als dr. Ralson geen contact heeft met een van de anderen hier. Hij is te ziek om hem in hun gezelschap te kunnen vertrouwen. U moet het zo regelen dat u de enige bent die hem ziet of met hem spreekt. Dr. Ralson heeft daarin toegestemd. Blijkbaar vindt hij u niet zo stupide als sommigen van de anderen.'

Grant glimlachte. 'Dat vind ik prettig om te horen.'

'U moet natuurlijk voorzichtig zijn. Als ik u was, zou ik alleen maar over zijn werk spreken. Als hij vrijwillig over zijn theorieën begint, wat ik betwijfel, maak dan een nietszeggende opmerking en laat hem alleen. En draag nooit een scherp of puntig voorwerp bij u. Zorg dat hij niet bij de ramen kan komen. Probeer altijd zijn handen in het vizier te houden. U begrijpt het wel. Ik vertrouw mijn patiënt aan uw goede zorgen toe, dr. Grant.'

'Ik zal mijn best doen, dr. Blaustein.'

Twee maanden lang leefde Ralson in een hoek van Grant's kantoor, en Grant hield hem voortdurend gezelschap. Voor de ramen waren tralies aangebracht, het houten meubilair was vervangen door beklede stoelen en een sofa. Zijn denkwerk deed Ralson liggend op de rustbank, en zijn berekeningen maakte hij op een vloeiblad op een kussentje.

Aan de deur van het kantoor hing permanent een bordje 'Verboden toegang'. De maaltijden werden op de gang neergezet. Het aangrenzende toilet met wasgelegenheid werd tot privéterritorium verklaard en de deur naar het kantoor werd verwijderd. Grant schakelde over op het gebruik van een elektrisch scheerapparaat. Hij lette er op dat Ralson iedere avond zijn slaaptabletten slikte en wachtte tot de ander sliep voor hij zelf naar bed ging.

En voortdurend ontving Ralson rapporten. Hij las ze terwijl Grant hem in de gaten hield en probeerde dat zo onopvallend mogelijk te doen.

Maar Ralson liet de rapporten op de grond dwarrelen en staarde naar het plafond, met zijn hand zijn ogen tegen het licht beschermend.

'Is er iets bij?' vroeg Grant.

Ralson schudde ontkennend zijn hoofd.

Grant zei: 'Luister, ik zal het gebouw bij de ploegenwisseling laten ontruimen. Het is van belang dat je wat ziet van de experimentele opstellingen die we gemaakt hebben.'

Dat gebeurde en ze liepen door de lege verlichte ruimten als dwalende geesten, hand in hand, altijd hand in hand. Grants' greep was stevig. Maar na iedere tocht schudde Ralson het hoofd.

Ettelijke malen begon hij te schrijven, maar na een paar woorden hield hij op en gooide het vloeiblad ontmoedigd opzij.

Maar eindelijk begon hij opnieuw en schreef snel een halve bladzij vol. Onwillekeurig kwam Grant dichterbij. Ralson keek op en bedekte het papier met een bevende hand.

Hij zei: 'Laat Blaustein komen.'

'Wat?'

'Ik zei: "Laat Blaustein komen." Laat hem komen. Nu!'

Grant liep naar de telefoon.

Ralson schreef nu in een koortsachtig tempo, hij hield alleen op om zijn bezwete voorhoofd met de rug van zijn hand af te wissen.

Hij keek op en zei met schorre stem: 'Komt hij?'

Grant keek bezorgd. 'Hij is niet op zijn kantoor.'

'Probeer hem thuis te bereiken. Zorg dat je hem te pakken krijgt, waar hij ook is. Gebruik die telefoon, zit er niet mee te spelen.'

Grant nam de telefoon op en Ralson nam een nieuw vel papier voor zich.

Vijf minuten later zei Grant: 'Hij komt. Wat is er aan de hand? Je ziet er uit alsof je ziek bent.'

Ralson kon nauwelijks een woord uitbrengen. 'Geen tijd... kan niet praten...'

Hij schreef, hij krabbelde, zijn hand bewoog zich met schokken over het papier. Hij spande zich tot het uiterste in.

'Dicteer!' drong Grant aan. 'Ik zal wel schrijven.'

Ralson schudde de hand op zijn schouder af. Zijn woorden waren onverstaanbaar. Met zijn linkerhand duwde hij de rechter over het papier alsof het een stuk hout was, en toen zakte hij over de beschreven vellen in elkaar.

Grant nam ze voorzichtig weg en legde Ralson op de rustbank. Hij bleef rusteloos en wanhopig om hem heen draaien tot Blaustein arriveerde.

Blaustein had aan één blik voldoende. 'Wat is er gebeurd?'

Grant zei: 'Ik geloof dat hij nog leeft', maar dat had Blaustein zelf al vastgesteld, en Grant vertelde hem wat er gebeurd was.

Blaustein hanteerde een injectiespuit en ze wachtten. Ralson's ogen leken niets te zien toen hij ze opende. Hij kreunde.

Blaustein boog zich over hem heen. 'Ralson!'

Ralson's handen strekten zich naar de psychiater en grepen hem vast. 'Dokter. Neem me mee terug.'

'Dat zal ik. Direct. U hebt het krachtveld voor elkaar, is het niet?'

'Het staat op papier. Grant, alles staat op papier.'

Grant bekeek de papieren een voor een, met een uitdrukking van twijfel. Ralson zei zwak: 'Ik heb niet alles op kunnen schrijven. Meer kan ik niet doen. Hiermee zul je je moeten redden. Neem me mee, dokter!'

'Wacht,' zei Grant. Hij fluisterde opgewonden tegen Blaustein. 'Kunt u hem niet hier laten tot we dit bekeken hebben? Aan het meeste kan ik geen touw vastknopen. Het is onleesbaar. Vraag hem waarom hij denkt dat dit zal werken.'

'Moet ik dat aan hém vragen?' zei Blaustein vriendelijk. 'Hij is toch de man die altijd alles weet?'

'Vraag het me toch maar,' zei Ralson, die vanaf de rustbank gehoord had wat ze zeiden. Zijn ogen stonden plotseling helder.

Ze keerden zich naar hem toe.

Hij zei: 'Zij willen geen krachtveld. Zij! De experimenteerders! Zolang ik nog niet precies wist wat de oplossing was, veranderde er niets. Maar toen ik die gedachte begon uit te werken - die gedachte die daar op papier staat -, duurde het geen halve minuut voor ik voelde... voelde... dokter...'

Blaustein zei: 'Wat is er?'

Ralson was weer in gefluister vervallen. 'Ik zit dieper in de penicilline. Ik kon mezelf er dieper in voelen zakken, hoe verder ik het idee uitwerkte. Ik heb er nog nooit... nog nooit zo diep in gezeten. Daarom wist ik dat ik op de goede weg was. Neem me mee.'

Blaustein kwam overeind. 'Ik moet hem meenemen, Grant. Er is geen andere mogelijkheid. Als je kunt ontraadselen wat hij geschreven heeft, heb je bereikt wat je wilde. Als je dat niet kunt, kan ik je niet helpen. Die man kan hier niet langer aan werken zonder dat het hem zijn leven kost, begrijp je dat?'

'Maar,' zei Grant, 'hij zou sterven aan iets dat hij zich inbeeldt.'

'Best. Denk dat maar. Maar het resultaat zou hetzelfde zijn, nietwaar?'

Ralson was opnieuw bewusteloos en hoorde niets van het gesprokene. Grant keek somber op hem neer en zei tenslotte: 'Goed, neem hem dan maar mee.'

Tien van de belangrijkste mensen van het instituut keken somber toe, terwijl het ene beeld na het andere op het projectiescherm verscheen. Grant keek naar ze, met een harde en fronsende blik.

Hij zei: 'Naar mijn mening is het idee eenvoudig genoeg. U bent wiskundigen en ingenieurs. Het geschrevene mag dan vrijwel onleesbaar zijn, maar er zat een bepaalde gedachte achter. En die moet er uit te halen zijn, hoe verwrongen het ook lijkt. De eerste bladzij is duidelijk genoeg. Die moet goede aanwijzingen kunnen opleveren. Ieder van u moet iedere bladzij steeds opnieuw bestuderen. U moet elke mogelijke interpretatie van iedere bladzij uitwerken. U zult onafhankelijk van elkaar werken. Ik wens niet dat u onderling overleg pleegt.'

Een van hen zei: 'Hoe weet u dat het überhaupt iets betekent, Grant?'

'Omdat dat Ralson's aantekeningen zijn.'

'Ralson! Ik dacht dat hij...'.

'U dacht dat hij ziek was,' zei Grant. Hij moest zijn stem verheffen om boven het opkomende geroezemoes uit te komen. 'Ik weet het. Dat is hij ook. Wat u ziet, is het handschrift van een man die bijna dood was. Het is het laatste wat we ooit van Ralson zullen krijgen. Ergens in dat gekrabbel ligt de oplossing voor het krachtveld. Als we die niet kunnen vinden, zullen we misschien nog tien jaar moeten zoeken.'

Ze bogen zich over hun werk. De nacht ging voorbij. Twee nachten gingen voorbij. Drie nachten ...

Grant bekeek de resultaten. Hij schudde mistroostig het hoofd. 'Ik moet u op uw woord geloven als u zegt dat het logisch in elkaar zit. Ik kan niet zeggen dat ik het begrijp.'

Lowe, die op Ralson na de beste kerngeleerde van het instituut genoemd kon worden, haalde zijn schouders op. 'Het is mij ook niet helemaal duidelijk. Als het werkt is dat prachtig, maar hij heeft niet uitgelegd waarom het werkt'.

'Daar had hij geen tijd voor. Kunt u de generator bouwen zoals hij hem beschreven heeft?'

'Ik kan het proberen.'

'Wilt u de versies die de anderen gemaakt hebben, nog zien?'

'De andere versies zijn beslist niet logisch.'

'Wilt u ze toch nog eens controleren?'

'Natuurlijk.'

'En u zou in ieder geval met de constructie kunnen beginnen?'

'Ik zal de mensen aan het werk zetten. Maar ik moet u eerlijk zeggen dat ik er een hard hoofd in heb.'

'Dat weet ik. Ik ook.'

Het ding begon vorm aan te nemen. Hal Ross, de eerste werktuigkundige, werd belast met de eigenlijke constructie, en hij deed geen oog meer dicht. Ieder uur van de dag of de nacht kon je hem ermee bezig vinden, waarbij hij zich veelvuldig de kale schedel krabde.

Slechts eenmaal stelde hij een vraag: 'Wat is het, dr. Lowe? Ik heb nog nooit iets dergelijks gezien. Waar dient het voor?'

Lowe zei: 'Je weet waar je bent, Ross. Je weet dat hier geen vragen worden gesteld. Doe dat dus nooit meer.'

Ross stelde geen vragen meer. Het raakte bekend dat hij een hekel aan het ding kreeg. Hij noemde het afschuwelijk en onnatuurlijk. Maar hij bleef er aan werken.

Op een dag telefoneerde Blaustein.

Grant zei: 'Hoe gaat het met Ralson?'

'Niet zo best. Hij wil de proeven met de krachtveldprojector die hij heeft ontworpen, bijwonen.'

Grant aarzelde. 'We zullen dat wel moeten toestaan. Tenslotte is het zijn geesteskind.'

'Ik zou mee moeten komen, ik kan hem niet alleen laten.'

Grant keek nog ongelukkiger. 'Het zou gevaarlijk kunnen zijn, realiseert u zich dat? Zelfs bij een proef op kleine schaal spelen we met enorme hoeveelheden energie.'

Blaustein zei: 'Dat is voor ons niet gevaarlijker dan voor u.'

'Goed dan. De lijst van de aanwezigen zal door de Commissie en door de F B I gescreend moeten worden, maar ik zal u er op zetten.'

Blaustein keek om zich heen. De veldprojector stond in het midden van de grote laboratoriumruimte, maar alles wat er vroeger gestaan had, was verwijderd. Er was geen zichtbare verbinding met de plutoniumreactor die als energiebron dienst deed, maar uit wat hij bij flarden van de mensen om hem heen opving - hij wachtte zich er wel voor het aan Ralson te vragen -, begreep hij dat die verbinding van beneden kwam.

Aanvankelijk hadden de waarnemers rond de machine gedromd en onbegrijpelijke commentaren geleverd, maar nu verwijderden ze zich. De tribune vulde zich. Aan het andere eind stonden minstens drie generaals en een grote groep militairen van lagere rang. Blaustein zocht een rustig plaatsje op, voornamelijk met het oog op Ralson.

Hij zei: 'Wilt u nog steeds blijven?'

Het was warm genoeg in het laboratorium, maar Ralson droeg een overjas, de kraag opgeslagen. Het maakte weinig verschil, dacht Blaustein. Hij betwijfelde het of Ralson's vroegere bekenden hem zouden herkennen zoals hij er nu uitzag.

Ralson zei: 'Ik blijf.'

Blaustein was tevreden gesteld. Hij wilde de proefneming zien. Hij draaide zich om toen hij een nieuwe stem hoorde.

'Hallo, dr. Blaustein.'

Even herkende Blaustein hem niet; toen zei hij: 'Ah, inspecteur Darrity. Wat doet u hier?'

'Precies wat u zou verwachten.' Hij wees naar de toeschouwers. 'Je kunt er nooit zeker van zijn dat een screening zodanig is dat er geen vergissingen worden gemaakt. Ik heb eens net zo dicht bij Klaus Fuchs gestaan als ik nu bij u sta.' Hij gooide zijn zakmes in de lucht en ving het met een handige beweging op.

'Ja, juist? Maar waar vindt men absolute veiligheid? Wie vertrouwt zelfs zijn eigen onderbewustzijn? En nu blijft u zeker dicht bij me in de buurt, nietwaar?'

'Waarom niet?' Darrity glimlachte. 'U hebt nogal veel moeite gedaan om hier binnen te komen, is het niet?'

'Niet ter wille van mezelf, inspecteur. En zou u alstublieft dat mes weg willen steken?'

Darrity draaide zich verwonderd in de richting van het hoofdgebaar dat Blaustein maakte. Hij stak het mes in zijn zak en keek Blaustein's metgezel voor de tweede maal aan. Hij floot tussen zijn tanden.

Hij zei: 'Hallo, dr. Ralson.'

Ralson zei met schorre stem: 'Hallo.'

Blaustein verbaasde zich niet over Darrity's reactie. Ralson was twintig pond afgevallen sinds zijn terugkeer in het ziekenhuis. Zijn gezicht was geelachtig en gerimpeld; het was het gezicht van een man die plotseling dertig jaar ouder was geworden.

Blaustein zei: 'Duurt het nog lang voor ze met de proef beginnen?'

Darrity zei: 'Het ziet er naar uit dat ze gaan beginnen.'

Hij draaide zich om en leunde over de balustrade. Blaustein nam Ralson bij de arm en begon hem weg te leiden, maar Darrity zei zacht: 'Hier blijven, dokter. Ik wil niet dat u hier rondzwerft.'

Blaustein keek het laboratorium rond. Hier en daar stonden mannen die half in stenen beelden veranderd leken te zijn. Hij herkende Grant, lang en schraal, bezig een sigaret op te steken, maar van gedachten veranderend. De jonge mannen aan de schakelpanelen wachtten gespannen.

Toen klonk er een zwak gezoem en een vage ozonlucht werd merkbaar.

Ralson zei schor: 'Kijk!'

Blaustein en Darrity keken in de richting van zijn wijzende vinger. De projector leek te trillen. Het was alsof hete lucht omhoog steeg tussen hen en het apparaat. Een ijzeren bol aan een staaldraad kwam omlaag suizen en zwaaide door het gebied van trillende lucht.

'Hij werd vertraagd, is het niet?' zei Blaustein opgewonden.

Ralson knikte. 'Ze meten hoe hoog de bol aan de andere kant komt om het snelheidsverlies te kunnen berekenen. De idioten! Ik heb gezegd dat het zou werken.' Hij sprak moeilijk.

Blaustein zei: 'Kijkt u nu maar, dr. Ralson. Als ik u was, zou ik me niet al te veel opwinden.'

De bol werd opnieuw omhoog getrokken. Het trillen rond de projector werd intenser en de ijzeren bol zwaaide weer naar beneden.

Steeds opnieuw zwaaide de bol neer, en elke keer werd de beweging meer abrupt afgeremd. Het maakte een duidelijk hoorbaar geluid. En tenslotte kaatste de bol, alsof hij tegen een stalen mantel sloeg, zodat het geluid de ruimte vulde.

Daarna werd de slinger niet meer gebruikt. De projector was door het waas dat hem omhulde, nauwelijks nog zichtbaar.

Grant gaf een bevel en plotseling was de lucht van ozon scherp en doordringend. Onder de verzamelde toeschouwers ging een kreet op; ieder praatte opgewonden tegen zijn buurman. Tientallen vingers wezen naar de projector.

Blaustein leunde over de balustrade, even opgewonden als de anderen. Waar de projector gestaan had, was nu alleen nog een grote, half-bolvormige spiegel te zien. Hij kon zich zelf erin weerspiegeld zien, een kleine man op een klein balkon dat zich aan weerskanten omhoog boog. Hij kon de rijen TL-buizen zien. Het was een prachtig helder beeld.

Hij riep: 'Kijk, Ralson. Het weerkaatst energie. Het weerkaatst lichtgolven, als een spiegel. Ralson...'

Hij draaide zich om. 'Ralson! Inspecteur, waar is Ralson?'

'Wat?' Darrity draaide zich met een ruk om. 'Ik heb hem niet gezien.'

Hij keek gejaagd om zich heen. 'Nou ja, hij kan niet wegkomen. Geen kans om hier nu uit te komen. U neemt de andere kant.' Toen sloeg hij met zijn hand tegen zijn bovenbeen, rommelde even in zijn zakken en zei: 'Mijn mes is verdwenen.'

Blaustein vond hem. Hij was in het kleine kantoortje van Hal Ross. Het kwam uit op het balkon, maar was nu uiteraard verlaten. Ross zelf hoorde niet tot de waarnemers. Een chef-werktuigkundige hoefde niet te zien wat hij gemaakt had. Maar zijn kantoortje was heel geschikt voor de laatste fase van de lange strijd tegen zelfmoord.

Blaustein stond een misselijk-makend moment lang in de deuropening en wendde zich af. Hij ving Darrity's blik op toen deze uit een gelijksoortig kantoortje dertig meter verder op het balkon kwam. Hij wenkte en Darrity kwam op hem toerennen.

Dr. Grant trilde van opwinding. Hij had achter elkaar twee sigaretten opgestoken, er twee trekjes aan gedaan en ze uitgetrapt. Hij was nu met de derde bezig.

Hij zei: 'Dit is beter dan we gehoopt hadden. Morgen zullen we de proef met geweervuur nemen. Ik ben al zeker van het resultaat, maar we waren het van plan, dus zullen we het doen. De kleine vuurwapens zullen we overslaan en met de grote kalibers beginnen. Of misschien ook niet. Misschien is het nodig een speciale proefopstelling te maken vanwege de ricocherende projectielen.'

Een van de generaals zei: 'En we moeten natuurlijk een proef nemen met een echte atoombom.'

'Natuurlijk. Er zijn al voorbereidingen getroffen om op een van de eilanden in de Stille Oceaan een imitatiestad te bouwen. We kunnen ter plaatse een generator bouwen en de bom er op laten vallen. In de stad zullen zich dieren bevinden.'

'En denkt u werkelijk dat een veld op volle kracht de bom kan tegenhouden?'

'Dat is nog niet het enige, generaal. Er zal geen merkbaar krachtveld zijn tot de bom geworpen wordt. De straling van het plutonium moet het veld activeren voordat de explosie plaatsvindt. Daar gaat het allemaal om.'

'Weet u,' zei een professor van Princeton, 'ik zie toch ook nadelen. Als het veld op volle kracht is, zal alles wat het beschermt, in volledige duisternis verkeren, althans waar het zonlicht betreft. Afgezien daarvan heb ik bedacht dat de vijand er een gewoonte van kan maken regelmatig ongevaarlijke radioactieve raketkoppen te lanceren om het krachtveld in werking te brengen. Dat zou lastig zijn en bovendien onze energiebronnen uitputten.'

'Lastige en vervelende zaken kunnen we overleven,' zei Grant. 'Ik ben er zeker van dat we die moeilijkheden mettertijd wel de baas zullen worden, nu we het belangrijkste probleem hebben opgelost.'

De Britse waarnemer had zich een weg naar Grant gebaand en schudde hem de hand. Hij zei: 'Ik maak me al minder ongerust over Londen. Ik hoop dat uw regering mij zal toestaan de complete plannen te bestuderen. Wat ik gezien heb, lijkt mij een volmaakt staaltje van vernuft. Het lijkt nu natuurlijk voor de hand te liggen, maar hoe is iemand ooit op de gedachte gekomen?'

Grant glimlachte. 'Die vraag is al eerder gesteld met betrekking tot dr. Ralson's oplossingen...'

Hij draaide zich om toen hij een hand op zijn schouder voelde. 'Dr. Blaustein! Dat had ik bijna vergeten. Komt u even mee, ik moet u spreken.'

Hij trok de kleine psychiater opzij en fluisterde hem in het oor: 'Luister, kunt u Ralson overhalen zich aan deze mensen te laten voorstellen? Dit is zijn triomf.'

Blaustein zei: 'Ralson is dood.'

'Wat!'

'Kunt u die mensen even alleen laten?'

'Ja... ja... heren, wilt u me een ogenblik excuseren?'

Samen met Blaustein liep hij gehaast weg.

De federale politie had de zaak al in handen genomen. Onopvallend versperden ze de ingang naar Ross' kantoor. Buiten besprak de opgewonden menigte waarvan ze zojuist getuige was geweest. Binnen, zonder dat ze het wist, lag de man die het antwoord gevonden had, dood. De muur van federale agenten week uiteen om Grant en Blaustein door te laten. Daarna sloot hij zich weer.

Grant tilde een hoek van het laken op. 'Hij ziet er vredig uit,' zei hij.

'Gelukkig, zou ik zeggen,' zei Blaustein.

Darrity zei met vlakke stem: 'Mijn eigen mes was het zelfmoordwapen. Het kwam door mijn onachtzaamheid; ik zal het ook als zodanig rapporteren.'

'Nee, nee,' zei Blaustein, 'dat zou zinloos zijn. Hij was mijn patiënt en ik ben verantwoordelijk. Hoe dan ook, hij zou geen week meer geleefd hebben. Omdat hij de projector uitvond, was hij ten dode opgeschreven.'

Grant zei: 'Hoeveel hiervan moet in de archieven vermeld worden? Kunnen we deze hele dwaasheid niet vergeten?'

'Ik vrees van niet, dr. Grant,' zei Darrity.

'Ik heb hem de hele geschiedenis verteld,' zei Blaustein treurig.

Grant keek van de een naar de ander. 'Ik zal met de directeur spreken. Als het nodig is, zal ik naar de president gaan. Ik zie niet in dat er iets gezegd hoeft te worden over zelfmoord of krankzinnigheid. Als uitvinder van de veldprojector zal hij in de volle publiciteit komen. Het is het laatste wat we voor hem kunnen doen.' Hij knarste met zijn tanden.

Blaustein zei: 'Hij heeft een briefje achtergelaten.'

'Een briefje?'

Darrity overhandigde hem een stuk papier en zei: 'Dat doen zelfmoordenaars bijna altijd. Dit briefje is de reden dat de dokter me vertelde waardoor Ralson in werkelijkheid stierf.'

Het briefje was aan Blaustein gericht en luidde:

'De projector werkt; dat wist ik van tevoren. Onze zaak is afgehandeld. U hebt hem, en u hebt mij niet meer nodig. Dus ga ik. U hoeft zich geen zorgen te maken over het menselijk ras, dokter. U had gelijk. Ze hebben ons te lang doorgekweekt; ze hebben te veel risico's genomen. We zijn buiten de culture en ze kunnen ons niet meer tegenhouden. Ik weet het. Dat is alles wat ik kan zeggen. Ik weet het.'

Hij had het briefje met een krabbel ondertekend en daaronder stond nog éen haastig geschreven zinnetje, en dat luidde:

'Vooropgesteld dat er genoeg mensen penicilline-resistent zijn.'

Grant leek het papier te willen verfrommelen, maar Darrity stak snel zijn hand uit.

'Voor het archief, doctor,' zei hij.

Grant gaf het hem en zei: 'Arme Ralson! Hij geloofde al die onzin toen hij stierf.'

Blaustein knikte. 'Inderdaad. Ralson zal, naar ik aanneem, een grootse begrafenis krijgen, en de feiten over zijn uitvinding zullen gepubliceerd worden zonder dat er over krankzinnigheid en zelfmoord gesproken wordt. Maar de regering zal belang blijven stellen in zijn waanzinnige theorieën. Misschien zijn ze wel niet zo waanzinnig, is het wel, meneer Darrity?'

'Dit is belachelijk, dokter,' zei Grant. 'Geen enkele geleerde die zich met dit project heeft beziggehouden, is ook maar een moment ongerust geweest.'

'Vertel het hem, meneer Darrity,' zei Blaustein.

Darrity zei: 'Er is nog een geval van zelfmoord. Nee, nee, niet een van de geleerden. Niemand met een universitaire graad. Het gebeurde vanmorgen, en we hebben een onderzoek ingesteld omdat we dachten dat het iets met de proefneming van vandaag te maken zou kunnen hebben. Maar dat leek niet het geval te zijn, en we wilden het stil houden tot de proef voorbij was. Maar nu lijkt het dat er wel degelijk een verband bestaat.

De man die stierf, was een gewoon mannetje, met een vrouw en drie kinderen. Hij had geen enkele reden om zelfmoord te plegen. Geestelijk heeft hij nooit iets gemankeerd. Hij gooide zichzelf voor een auto. We hebben getuigen, en het staat vast dat hij het met opzet deed. Hij stierf niet onmiddellijk en ze hebben er een dokter bijgehaald. Hij was vreselijk verminkt, maar zijn laatste woorden waren: "Nu voel ik me veel beter", en toen stierf hij.'

'Maar wie was het?' riep Grant uit.

'Hal Ross. De man die de projector bouwde. Dit is zijn kantoor.'

Blaustein liep naar het raam. Aan de avondhemel verschenen de eerste sterren.

Hij zei: 'De man wist niets van Ralson's ideeën. Hij had Ralson nooit gesproken, heeft meneer Darrity me verteld. Geleerden als zodanig zijn blijkbaar resistent. Dat moeten ze wel zijn, anders worden ze snel gedwongen hun beroep vaarwel te zeggen. Ralson was een uitzondering, hij was gevoelig voor de penicilline, maar hij stond er op te blijven. U hebt gezien wat er met hem gebeurd is. Maar hoe staat het met de anderen; zij die in kringen verkeren waar de gevoeligen niet voortdurend weggeselecteerd worden? Welk deel van de mensheid is penicilline-resistent?'

'Gelooft u Ralson?' vroeg Grant vol afschuw.

'Ik weet niet wat ik er van zeggen moet.'

Blaustein keek naar de sterren.

Broedmachines?

Wat áls...

Norman en Livvy waren natuurlijk te laat, want als je een trein moet halen, zijn er op het laatste moment altijd dingen die oponthoud veroorzaken, en daarom waren ze gedwongen de laatste beschikbare bank in het rijtuig te nemen. Het was die aan de voorzijde; de bank die niets voor zich had dan de bank met de rugleuning in de rijrichting. Terwijl Norman de koffer in het rek tilde, merkte Livvy dat ze zich geërgerd voelde.

Als een stel de bank vóór hen zou bezetten, zouden ze elkaar de hele lange reis naar New York aan zitten staren; of, wat nauwelijks beter was, ze zouden zich achter een kunstmatige afscheiding van krantenpapier moeten verbergen. Maar het had geen zin om te proberen of er elders in de trein nog een onbezette dubbele zitplaats was.

Het leek dat het Norman niet kon schelen, en dat stelde Livvy een beetje teleur. Gewoonlijk voelden ze de dingen op dezelfde manier aan. En dat, beweerde Norman altijd, was de reden waarom hij er zo zeker van was dat hij de juiste vrouw getrouwd had.

Hij zei dan: 'We passen bij elkaar, Livvy, en daar draait alles om. Als je een legpuzzel maakt en de stukjes passen in elkaar, heb je bereikt wat je wilde. Er zijn geen andere mogelijkheden, en er zijn natuurlijk ook geen andere meisjes.'

Dan lachte ze en ze zei: 'Als je die dag niet in de tram had gezeten, had je me waarschijnlijk nooit ontmoet. Wat zou je dan gedaan hebben?'

'Vrijgezel zijn gebleven. Natuurlijk. Trouwens, via Georgette zou ik je op een goeie dag toch wel ontmoet hebben.'

'Dat zou niet hetzelfde geweest zijn.'

'Natuurlijk wel.'

'Nee, dat zou het niet. Trouwens, Georgette zou ons nooit aan elkaar voorgesteld hebben. Ze had zelf een oogje op je, en ze is niet het type dat zich vrijwillig een mededingster op de hals haalt.'

'Wat een onzin.'

Livvy stelde haar favoriete vraag: 'Norman, wat zou er gebeurd zijn als je een minuut later bij de tramhalte geweest was en de volgende tram genomen had? Wat denk je dat er dan gebeurd zou zijn?'

'En wat als vissen vleugels hadden en ze allemaal naar de toppen van de bergen zouden vliegen? Wat zouden we dan vrijdags moeten eten?'

Maar ze hadden de tram wél gehaald, en vissen hadden géén vleugels, zodat ze nu vijf jaar getrouwd waren en op vrijdag vis aten. En omdat ze vijf jaar getrouwd waren, gingen ze voor een week naar New York, om het te vieren.

Ze kwam terug tot de werkelijkheid. 'Ik wou dat we een andere plaats hadden kunnen vinden.'

Norman zei: 'Natuurlijk. Ik ook. Maar er is nog niemand gekomen, dus we hebben in ieder geval het rijk alleen tot Providence.'

Livvy voelde zich daardoor maar matig getroost, en ze kreeg gelijk toen een kort dik mannetje het gangpad af kwam lopen. Waar kwam die in 's hemelsnaam vandaan? De trein was al halverwege Boston en Providence, en als hij ergens gezeten had, waarom was hij daar dan niet gebleven? Ze nam haar poederdoos en keek in het spiegeltje hoe ze er uitzag. Ze hoopte dat de kleine man voorbij zou lopen als ze geen aandacht aan hem schonk. Ze concentreerde zich op haar lichtbruine haar dat door de haast om de trein te halen, een beetje in de war was geraakt; op haar blauwe ogen en op haar kleine mond met de wat dikke lippen die volgens Norman een voortdurende uitnodiging tot een zoen inhielden.

Niet slecht, dacht ze.

Toen keek ze op, en de kleine man zat op de plaats tegenover haar. Hij keek haar aan en glimlachte breed. Zijn gezicht werd éen en al rimpel. Hij zette haastig zijn hoed af en legde hem naast zich op de kleine zwarte doos die hij bij zich had. Een kring van wit haar stond steil overeind rond de kale plek die het centrum van zijn schedel tot een woestijn maakte.

Zonder het eigenlijk te willen, glimlachte ze terug, maar toen viel haar oog op de kleine zwarte doos en de glimlach verdween. Ze gaf een ruk aan Norman's elleboog.

Norman keek op van zijn krant.

'Wat is er?' zei hij. Hij keek niet naar het korte dikke mannetje tegenover hem.

Livvy deed haar best om hem door middel van een handgebaar en een hoofdknikje duidelijk te maken wat ze gezien had. Maar de kleine man keek naar hen en ze voelde zich een idioot, omdat Norman haar alleen maar onbegrijpend aanstaarde.

Ze trok hem dichter naar zich toe en fluisterde: 'Zie je niet wat er op die doos staat?'

Terwijl ze het zei, keek ze opnieuw, en er was geen vergissing mogelijk. Het was niet erg duidelijk, in het schuin invallende licht was het niet meer dan een glinstering op een zwarte achtergrond. In blokletters stond er: 'WAT ALS.'

De kleine man glimlachte opnieuw. Hij knikte en wees een aantal malen op de woorden op de doos en op zichzelf.

Norman zei zachtjes: 'Dat is zeker zijn naam.'

'Ach, hoe kan iemand nou zo heten!' antwoordde Livvy.

Norman legde zijn krant weg. 'Ik zal het je bewijzen.' Hij boog zich voorover en zei: 'Meneer Als?'

De kleine man keek hem aan met een gretige blik in zijn ogen.

'Weet u misschien hoe laat het is, meneer Als?'

De kleine man trok een knol van een horloge uit zijn vestzak en liet de wijzerplaat zien.

'Dank u, meneer Als,' zei Norman. En hij fluisterde opzij: 'Zie je nou wel, Livvy?'

Hij wilde zich weer in zijn krant verdiepen, maar de kleine man opende zijn doos, waarbij hij een vinger ophief om hun aandacht te trekken. Hij nam er een eenvoudig stuk matglas uit van ongeveer vijftien bij twintig centimeter en misschien twee centimeter dik, met geslepen randen en afgeronde hoeken. Toen nam hij een metalen standaard waarin de glasplaat precies paste en zette het geheel met een trots gezicht op zijn knieën.

Livvy zei, plotseling opgewonden: 'Hemeltje, Norman, het lijkt wel een foto of zoiets.'

Norman boog zich voorover. Toen keek hij de kleine man aan. 'Wat is dit? Een nieuw soort televisie?'

De kleine man schudde zijn hoofd, en Livvy zei: 'Nee, Norman, dat zijn wij.'

'Wat?'

'Zie je het dan niet? Dat is de tram waarin we elkaar ontmoet hebben. Daar zit je, op de achterste bank met die ouwe hoed op die ik drie jaar geleden weggegooid heb. En daar zie je Georgette en mij instappen. Die dikke vrouw staat ons in de weg. Daar! zie je ons niet?'

Hij mompelde: 'Dit is bedrog.'

'Maar je ziet het toch ook, niet? Daarom noemt hij het "Wat Als". Het zal ons laten zien wat er gebeurd had kunnen zijn. Wat als de tram geen plotselinge bocht gemaakt had...'

Ze was er zeker van. Ze was opgewonden en ze was er zeker van. Terwijl ze naar het beeld op de glasplaat keek, werd het licht van de late middag minder en het verwarde geroezemoes van de andere passagiers begon te vervagen.

Hoe goed herinnerde ze zich die dag! Norman kende Georgette en stond op het punt haar zijn zitplaats af te staan toen de tram een plotselinge bocht maakte waardoor Livvy op zijn schoot terechtkwam. Het was een belachelijk voorval, maar het had gewerkt. Ze was er zo verlegen onder geweest dat hij wel een gesprek met haar moest beginnen. Het was niet eens nodig dat Georgette hen aan elkaar voorstelde. Tegen de tijd dat ze uitstapten, wist hij waar ze werkte.

Ze kon zich nog herinneren hoe zuur Georgette haar aankeek, zich dwingend tot een glimlach, toen ze afscheid namen. Georgette zei: 'Norman schijnt je aardig te vinden.'

Livvy antwoordde: 'Ach, stel je niet aan! Hij was alleen maar beleefd. Maar hij ziet er leuk uit, vind je niet?'

Zes maanden later waren ze getrouwd.

En hier was diezelfde tram weer, met Norman en zij zelf en Georgette. Terwijl ze dat dacht, stierf het geluid van de trein, het geratel van de wielen op de rails, helemaal weg. Ze stond nu in de tram. Ze was zojuist met Georgette ingestapt.

Net als veertig andere mensen, staande en zittende, zwaaide Livvy mee met het ritme van de voortsukkelende tramwagen. Ze zei: 'Er wenkt iemand naar je, Georgette. Ken je hem?'

'Naar mij?' Georgette wierp een opzettelijk vluchtige blik over haar schouder. Ze knipperde even met haar valse wimpers. Ze zei: 'Oppervlakkig. Wat denk je dat hij wil?'

'Laten we het hem vragen,' zei Livvy.

Georgette stond er om bekend dat ze haar mannelijke kennissen bij andere meisjes uit de buurt hield, en het was grappig om haar op deze manier een beetje te ergeren. En bovendien... deze zag er nogal interessant uit.

Ze wrong zich langs de rij luspassagiers en Georgette volgde haar zonder veel geestdrift. Op het moment dat Livvy bij de zitplaats van de jongeman was aangekomen, zwaaide de tram een bocht om. Livvy graaide wanhopig naar een lus en wist zich overeind te houden. Het duurde even voor ze weer adem kon halen. Om de een of andere reden had het geleken of er geen lus dicht genoeg in de buurt was geweest. Ze voelde dat ze eigenlijk had moeten vallen.

De jonge man keek haar niet aan. Hij glimlachte naar Georgette en stond op. Hij had hele merkwaardige wenkbrauwen die hem een zelfverzekerd uiterlijk gaven. Livvy kwam tot de conclusie dat ze hem beslist graag mocht.

Georgette zei: 'O, doe geen moeite. We gaan er over twee haltes uit.'

Ze stapten uit. Livvy zei: 'Ik dacht dat we naar Sachs gingen.'

'Dat doen we ook. Maar ik herinnerde dat ik hier in de buurt nog iets moest doen. Het duurt maar even.'

'Providence!' schalde het uit de luidsprekers. De trein minderde vaart en de wereld van het verleden was teruggekrompen in de glazen plaat. De kleine man zat nog steeds tegen hun te glimlachen.

Livvy keerde zich naar Norman. Ze was een beetje bang. 'Heb jij dat ook allemaal gezien?'

Hij zei: 'Waar is de tijd gebleven? We kunnen toch nog niet in Providence zijn?' Hij keek op zijn horloge. 'Maar het schijnt zo te zijn.' Toen zei hij tegen Livvy: 'Je bent ditmaal niet gevallen.'

'Dus je hébt het gezien?' Ze fronste haar wenkbrauwen. 'Dat was echt iets voor Georgette. Ik weet zeker dat ze geen enkele reden had om uit te stappen, behalve te voorkomen dat ik jou zou ontmoeten. Hoelang kende je Georgette toen al, Norman?'

'Niet zolang. Net lang genoeg om haar te herkennen als ik haar zag en te denken dat ik haar mijn plaats moest aanbieden.'

Livvy trok een pruilmondje.

Norman grinnikte. 'Je kunt toch niet jaloers zijn op iets dat misschien gebeurd had kunnen zijn, kindje. Trouwens, wat zou het voor verschil gemaakt hebben? Ik zou genoeg in je geïnteresseerd geweest zijn om een manier te vinden je te ontmoeten.'

'Je hebt zelfs niet naar me gekeken.'

'Daar had ik nauwelijks de kans voor.'

'Hoe zou je me dan later ontmoet kunnen hebben?'

'Op de een of andere manier. Hoe weet ik niet. Maar je zult me toe moeten geven dat dit een vrij dom onderwerp van gesprek is.'

Ze reden Providence uit. Livvy voelde zich een beetje onbehaaglijk. De kleine man had hun gefluisterd gesprek gevolgd en alleen door het feit dat hij niet meer glimlachte, getoond dat hij het verstaan had. Ze zei tegen hem: 'Kunt u ons nog meer laten zien?'

Norman kwam tussenbeide. 'Wacht eens even, Livvy. Wat probeer je te doen?'

Ze zei: 'Ik wil onze trouwdag zien. Hoe die geweest zou zijn als ik de lus had kunnen grijpen.'

Norman was duidelijk geërgerd. 'Dat is niet eerlijk. Misschien zouden we niet op dezelfde dag getrouwd zijn.'

Maar ze zei: 'Kunt u het mij laten zien, meneer Als?' en de kleine man knikte.

De glazen plaat kwam weer tot leven en gloeide op. Het licht concentreerde zich tot beelden. Livvy hoorde zachte orgelmuziek.

Norman zei opgelucht: 'Nou, daar ben ik. Dat is ons huwelijk. Ben je nu tevreden?'

Het geluid van de trein vervaagde opnieuw, en het laatste dat Livvy hoorde, was haar eigen stem die zei, 'ja, dat ben jij. Maar waar ben ik?'

Livvy zat op een van de achterste kerkbanken. Een tijdlang was ze helemaal niet van plan geweest het huwelijk bij te wonen. De laatste maanden was er een verwijdering ontstaan tussen Georgette en haar, zonder dat ze precies wist waarom. Via een wederzijdse vriendin had ze van de verloving gehoord en uiteraard dat de man in kwestie Norman was. Duidelijk herinnerde ze zich die dag, zes maanden geleden, dat ze hem voor het eerst in de tram gezien had. Dat was de keer dat Georgette haar zo snel had meegetroond. Sindsdien had ze hem verschillende malen gezien, maar iedere keer had Georgette belet dat ze nader kennis maakten.

Nou ja, ze had geen reden tot haatdragendheid; per slot had ze met de man niets te maken. Ze dacht dat Georgette er mooier uitzag dan ze in werkelijkheid was. En hij was inderdaad erg knap.

Ze voelde zich leeg en bedroefd, alsof er iets misgegaan was - iets dat in haar geest geen vaste vorm wilde aannemen. Georgette was het middenpad van de kerk afgelopen zonder haar te zien, maar daarvoor had ze zijn blik opgevangen en had tegen hem geglimlacht. Livvy dacht dat hij haar glimlach beantwoord had.

Ze hoorde de woorden van verre: 'En hiermee verklaar ik u...'

Het geluid van de trein was er weer. Een vrouw met een klein jongetje kwam onzeker het gangpad aflopen. Er klonk bakvisachtig gegiegel van een stel tieners halverwege het rijtuig. Een conducteur haastte zich voorbij, op weg naar een mysterieuze bestemming.

Livvy was zich van dat alles bewust.

Ze zat, en staarde recht voor zich uit, terwijl de bomen buiten tot een groen waas ineenvloeiden en de telegraafpalen voorbij leken te galopperen.

Ze zei: 'Zij trouwde met je.'

Hij staarde haar een ogenblik aan en trok spottend met zijn mond. Hij zei luchtig: 'Dat deed ik niet, Olivia. Je bent nog steeds mijn vrouw, weet je. Denk er maar eens goed over na.'

Ze keek hem aan. 'Ja, je bent met me getrouwd - omdat ik in je schoot viel. Als dat niet gebeurd was, zou je met Georgette getrouwd zijn. En als die je niet gewild had, zou je met iemand anders getrouwd zijn. Je zou met wie dan ook getrouwd zijn. Daar ga je met je legpuzzel.'

Norman zei heel langzaam: 'Wel godallemachtig!' Hij greep met beide handen naar zijn hoofd en streek het haar boven zijn oren glad. Het leek alsof hij probeerde te voorkomen dat zijn hoofd uit elkaar zou springen. Hij zei: 'Luister nou eens even, Livvy, je maakt een hoop trammelant over een stom goocheltrucje. Je kunt me geen verwijten maken over iets dat ik niet gedaan heb.'

'Je zou het gedaan hebben.'

'Hoe weet jij dat?'

'Je hebt het toch gezien?'

'Wat ik gezien heb, is een belachelijk staaltje van... van hypnose, denk ik.' Hij werd plotseling woedend en verhief zijn stem. Hij keerde zich naar de kleine man tegenover hem. 'Donder op, meneer Als, of hoe u ook heten mag. Maak dat u weg komt. We hebben niet om u gevraagd. Donder op voordat ik dat kunstje van u uit het raam smijt en u er achteraan.'

Livvy greep zijn elleboog. 'Hou op. Hóu óp! Je zit in een volle trein.'

De kleine man drukte zich angstig in de hoek en hield de zwarte doos achter zijn rug. Norman keek naar hem, toen naar Livvy, en toen naar de dame van middelbare leeftijd aan de andere kant van het gangpad die hem misprijzend bekeek.

Hij kreeg een hoogrode kleur en slikte een bijtende opmerking in. Tijdens de verdere rit naar New London heerste er een ijzige stilte.

Een kwartier na New London zei Norman: 'Livvy!'

Ze antwoordde niet. Ze keek uit het raam, maar zag niets dan het glas.

Opnieuw zei hij: 'Livvy! Livvy! Geef antwoord!'

Lusteloos zei ze: 'Wat wil je?'

Hij zei: 'Luister, dit is allemaal onzin. Ik weet niet hoe die vent het doet, maar zelfs als het geen smerig trucje is, gedraag je je niet fair. Waarom hield je op een gegeven moment op? Stel dat ik Georgette getrouwd had, denk je dan dat jij nooit getrouwd zou zijn? Jij zou op het moment dat ik zogenaamd trouwde, al lang getrouwd hebben kunnen zijn. Misschien ben ik daarom wel met Georgette getrouwd.'

'Ik was niet getrouwd.'

'Hoe weet je dat?'

'Dat zou ik heus wel geweten hebben. Ik wist wat mijn eigen gedachten waren.'

'Dan zou je in de loop van het volgende jaar getrouwd zijn.'

Livvy werd hoe langer hoe bozer. Het feit dat een gezond gedeelte van haar eigen wezen haar probeerde te overtuigen van het onredelijke van haar woede, veranderde daar niets aan. Integendeel, ze werd er nog meer door geïrriteerd. Ze zei: 'En als ik dat deed, zou dat jou in ieder geval niets aangaan.'

'Natuurlijk zou het dat niet. Maar ik zou er op willen wijzen dat we in de realiteit niet verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor "wat gebeurd zou kunnen zijn".'

Livvy's neusvleugels trilden. Ze zei niets.

Norman zei: 'Luister nou eens! Herinner je je het nieuwjaarsfeest bij Winnie, eerverleden jaar?'

'Nou en of. Je hebt een heel vat alcohol over me heen gegooid.'

'Dat heeft er niets mee te maken, en bovendien was het niet meer dan de inhoud van een cocktailshaker. Wat ik zeggen wil, is dat Winnie zo ongeveer je beste vriendin is, en dat was ze al, lang voordat je met mij trouwde.'

'Nou, en?'

'Georgette was ook een goede vriendin van haar, nietwaar?'

'Ja.'

'Goed dan. Jij en Georgette zouden naar dat feest gegaan zijn, wie van jullie tweeën er ook getrouwd was. Ik zou er niets mee te maken gehad hebben. Laat hem ons dat feest laten zien zoals het geweest zou zijn als ik met Georgette getrouwd was, en ik durf er wat onder verwedden dat jij er zou zijn, of met je verloofde, of met je man.'

Livvy aarzelde. Dat was nu juist waar ze bang voor was.

Hij zei: 'Ben je bang om het risico te lopen?'

En dat was natuurlijk net wat ze nodig had om een besluit te nemen. Ze draaide zich woedend naar hem toe. 'Nee, dat ben ik niet. En ik hoop dat ik getrouwd ben. Er is geen enkele reden waarom ik om jou zou treuren. En dan, ik zou graag willen zien wat er gebeurt als je de inhoud van die shaker over Georgette heensmijt. Ze zal je er van langs geven, zonder dat het haar wat kan schelen wie het hoort. Ik kén haar. Misschien zul je dan inzien dat niet alle stukjes van de legpuzzel hetzelfde zijn.' Ze keek recht vooruit en kruiste haar armen kwaad en resoluut over haar borst.

Norman keek naar de kleine man, maar hij hoefde niets te zeggen. Hij had de glasplaat al op zijn schoot. De zon stond laag in het westen, en over zijn witte haar lag een roze gloed.

Norman zei gespannen: 'Klaar?'

Livvy knikte en het geluid van de trein vervaagde.

Livvy stond, een beetje rood in haar gezicht van de kou op straat, in de deuropening. Ze had net haar besneeuwde jas uitgetrokken en haar blote armen vertoonden kippenvel.

Ze beantwoordde de nieuwjaarswensen die haar werden toegeroepen, waarbij ze haar stem moest verheffen om boven het geblèr van de radio uit te komen. Georgette's schrille stem was vrijwel het eerste dat ze hoorde toen ze binnenkwam, en nu liep ze op haar toe. Ze had Georgette, of Norman, in geen weken gezien.

Georgette trok een wenkbrauw op, een maniertje dat ze de laatste tijd gecultiveerd had, en zei: 'Heb je niemand bij je, Olivia?' Haar blik zocht de omgeving af en vestigde zich weer op Livvy.

Livvy zei onverschillig: 'Dick zal later wel komen. Hij moest eerst nog het een of ander doen.' Ze voelde zich net zo onverschillig als haar stem klonk.

Georgette glimlachte vals. 'Nou, Norman is er. Dat zal maken dat je je niet eenzaam voelt, liefje. Dat is tenminste al eerder gebeurd.'

En terwijl ze dat zei, kwam Norman uit de keuken slenteren. Hij had een cocktailshaker in zijn hand. 'Ha, Livvy!'

Hij kwam glimlachend op haar af om haar te verwelkomen.

'Waar ben je al die tijd geweest? Het lijkt wel of ik je in geen twintig jaar gezien heb. Wat is er aan de hand? Vindt Dick het niet goed dat je andere mannen ziet?'

'Mijn glas is leeg, Norman,' zei Georgette scherp.

'Ik kom zo,' zei hij, zonder haar aan te kijken. 'Wil jij ook een drankje, Livvy? Ik zal even een glas voor je halen.' Hij draaide zich, en toen gebeurde alles tegelijk.

Livvy riep: 'Pas op!' Ze zag het aankomen, had zelfs een vaag gevoel dat dit alles al eerder gebeurd was, maar het gebeurde, onverbiddelijk. Hij bleef met zijn hak achter de rand van het kleed hangen; hij wankelde, probeerde zich overeind te houden en verloor zijn greep op de cocktailshaker. Die vloog hem uit de hand, en Livvy kreeg de volle lading ijskoude drank over zich heen.

Ze kon geen woord uitbrengen. Om haar heen verstomde het geroezemoes, en een verschrikkelijk moment lang maakte ze zinloze vegende gebaren over haar jurk, terwijl Norman steeds luider herhaalde: 'Verdomme, verdomme!'

Georgette zei koeltjes: 'Wat is dat nu jammer, Livvy. Zulke dingen gebeuren nu eenmaal. Die jurk zal wel niet erg duur geweest zijn.'

Livvy draaide zich om en rende de kamer uit. Ze was in de slaapkamer, die tenminste leeg en betrekkelijk rustig was. Bij het licht van de schemerlamp op de toilettafel zocht ze tussen de jassen op het bed naar haar mantel.

Norman was na haar binnengekomen. 'Luister, Livvy, let niet op wat ze gezegd heeft. Het spijt me werkelijk verdomd erg. Ik zal je betalen ...'

'Dat is wel goed. Het was jouw schuld niet.' Ze knipperde met haar oogleden en keek hem niet aan. 'Ik ga naar huis om me te verkleden.'

'Kom je terug?'

'Ik weet het niet. Ik denk het niet.'

'Luister, Livvy ...' Zijn warme hand lag op haar schouder ...

Livvy voelde een vreemde sensatie in zich opwellen, alsof ze werd losgerukt uit een kleverig spinnenweb, en...

...en het geluid van de trein was er weer.

Er ging iets mis met de tijd als ze daar was... in die glazen plaat. Het was nu bijna donker. De lichten in de trein waren aan. Maar het deed er niet toe. De spanning die ze gevoeld had, leek te verminderen.

Norman wreef zich de ogen uit. 'Wat is er gebeurd?'

Livvy zei: 'Het was opeens afgelopen.'

Norman zei, niet op zijn gemak: 'We zullen wel zo in New Haven zijn.' Hij keek op zijn horloge en schudde het hoofd.

Livvy zei verbaasd: 'Je gooide het over mij heen.'

'Nou, zo is het in werkelijkheid ook gebeurd.'

'Maar in werkelijkheid was ik je vrouw. Je had het deze keer over Georgette heen moeten gooien. Is dat niet gek?' Maar ze dacht aan de Norman die haar achternakwam; zijn handen op haar schouders ...

Ze keek naar hem op en zei met warme voldoening: 'Ik was niet getrouwd.'

'Nee, dat was je inderdaad niet. Maar was dat Dick Reinhardt met wie je omging?'

'Ja.'

'Je was toch niet van plan met hem te trouwen, is het wel, Livvy?'

'Jaloers, Norman?'

Norman was van zijn stuk gebracht. 'Op hem? Op dat stuk glas? Natuurlijk niet.' 'Ik geloof niet dat ik met hem getrouwd zou zijn.'

Norman zei: 'Weet je, ik wou dat het niet ineens afgelopen was geweest. Er stond iets op het punt te gebeuren, geloof ik.' Hij zweeg even en voegde er toen langzaam aan toe: 'Het was alsof ik die shaker liever over iedereen behalve jou had leeggegoten.'

'Zelfs over Georgette.'

'Ik dacht helemaal niet aan Georgette. Je gelooft me zeker niet.'

'Misschien wel.' Ze keek naar hem op. 'Ik heb me idioot aangesteld, Norman. Laten we... laten we ons werkelijke leven leven. Laten we niet spelen met de gedachte aan alles wat er had kunnen gebeuren.'

Maar hij nam haar handen in de zijne. 'Nee, Livvy. Nog éen keer. Laten we kijken wat we op dit moment gedaan zouden hebben, Livvy! Nu, op dit moment! Als ik met Georgette getrouwd was.'

Livvy was een tikje bang. 'Laten we het liever niet doen, Norman.' Ze dacht aan zijn ogen die begerig naar haar glimlachten, terwijl Georgette naast haar stond, veronachtzaamd. Ze wilde niet weten wat er daarna gebeurd zou zijn. Ze wilde dit leven, dit góede leven.

De trein stopte in New Haven en reed verder.

Norman zei opnieuw: 'Ik wil het proberen, Livvy.'

Ze zei: 'Als jij het wilt, goed dan, Norman.' Ze besloot dat het er eigenlijk niet toe deed. Niets deed er toe. Ze stak haar hand uit en nam zijn arm. Ze hield hem stevig vast en terwijl ze dat deed, dacht ze: 'Niets kan hem nog van mij afnemen.'

Norman zei tegen de kleine man: 'Begin maar weer.'

In het gele licht leek het proces langzamer te verlopen.

Norman zei: 'Er is iets mis. Dat zijn wij, alleen, net zoals we hier nu zitten.'

Hij had gelijk. Twee figuurtjes zaten in een trein, op de voorste bank.

Norman's stem leek van ver te komen. 'Het is dezelfde trein,' zei hij. 'Het achterste raam heeft een barst, net als ...'

Livvy was dolgelukkig. Ze zei: 'Ik wou dat we al in New York waren.'

Hij zei: 'Nog een klein uurtje, lieveling.' Toen zei hij: 'Ik ga je een zoen geven.' Hij maakte een beweging alsof hij de daad bij het woord wilde voegen.

'Niet hier! Norman, de mensen kijken naar ons.'

Norman zag van zijn voornemen af. Hij zei: 'We hadden een taxi moeten nemen.'

'Van Boston naar New York?'

'Natuurlijk. Dan waren we tenminste alleen geweest.'

Ze lachte. 'Je bent grappig als je vurig probeert te zijn.'

'Ik speel geen spelletje.' Zijn stem klonk plotseling somber. 'Het gaat niet om dat uurtje, weet je. Ik voel me alsof ik vijf jaar gewacht heb.'

'Ik ook.'

'Waarom heb ik jou niet eerst ontmoet? Het is allemaal zo'n tijdverspilling geweest.'

'Arme Georgette,' zuchtte Livvy.

Norman maakte een ongeduldig gebaar. 'Je hoeft met haar geen medelijden te hebben, Livvy. Het is tussen haar en mij nooit goed geweest. Ze was blij dat ze me kwijt was.'

'Dat weet ik. Daarom zeg ik ook "arme Georgette". Het spijt me voor haar dat ze zich nooit gerealiseerd heeft hoe gelukkig ze was.'

'Nou, zorg er dan maar voor dat jij dat wel doet,' zei hij. 'Zorg er maar voor dat je dankbaar bent, oneindig dankbaar... sterker nog, zorg er maar voor dat je tenminste half zo dankbaar bent als ik voor wat ik heb.'

'Ga je anders van mij ook scheiden?'

'Over mijn lijk,' zei Norman.

Livvy zei: 'Het is allemaal zo vreemd. Ik moet steeds denken: wat zou er gebeurd zijn als je op dat feest de cocktails niet over me heen gemorst had? Dan zou je me niet achternagegaan zijn; je zou me niets gezegd hebben; ik zou het niet geweten hebben. Alles zou zo heel anders geweest zijn.'

'Nonsens. Het zou precies hetzelfde geweest zijn. Het zou alleen allemaal op een ander tijdstip gebeurd zijn.'

'Dat vraag ik me af,' zei Livvy zacht.

Het geluid van de trein op de glazen plaat ging over in het geluid van de werkelijke trein. Buiten waren de lichten van de stad te zien. De passagiers in het rijtuig zochten hun bagage bij elkaar.

Livvy bewoog zich niet te midden van al het rumoer tot Norman haar aanstootte.

Ze keek naar hem op en zei: 'Per slot van rekening passen de stukjes van de puzzel dus toch.'

'Ja,' zei hij.

Ze legde haar hand op de zijne. 'Maar toch was het niet goed. Ik had het helemaal aan het verkeerde eind. Ik dacht dat omdat we elkaar hadden, we ook alle andere mogelijke vormen van elkaar hadden. Maar al die mogelijkheden gaan ons niets aan. De werkelijkheid is voldoende. Begrijp je wat ik bedoel?'

Hij knikte.

Ze zei: 'Er zijn miljoenen manieren van wat als. En geen ervan wil ik kennen. Ik zal nooit meer "wat als" zeggen.'

Norman zei: 'Ontspan je, liefje. Hier is je mantel.' En hij nam de koffers uit het rek.

Plotseling zei Livvy: 'Waar is meneer Als?'

Norman draaide zich langzaam om naar de lege zitplaats tegenover hen. Samen keken ze de rest van het rijtuig rond.

'Misschien is hij naar het volgende rijtuig gelopen,' zei Norman.

'Maar waarom? Trouwens, dan had hij zijn hoed niet laten liggen.' En ze bukte zich om hem op te pakken.

Norman zei: 'Wat voor hoed?'

En Livvy's hand stopte boven een lege plek. Ze zei: 'Hij was hier - ik raakte hem bijna aan.' Ze kwam rechtop en zei: 'O, Norman, wat als ...'

Norman legde een vinger op haar lippen. 'Lieveling ...'

Ze zei: 'Het spijt me. Kom, laat me je helpen met de koffers.'

De trein dook de tunnel onder Park Avenue in en het lawaai van de wielen werd oorverdovend.

Sally

Sally kwam de weg langs het meer af, dus ik wuifde naar haar en riep haar naam. Ik vond het altijd prettig om Sally te zien. Begrijp me goed, ik mocht ze allemaal graag, maar Sally is de mooiste van het hele stel. Daar is geen discussie over mogelijk.

Ze bewoog zich wat sneller toen ik naar haar wuifde. Niet dat ze zich onwaardig gedroeg. Zo was ze niet. Ze bewoog zich alleen maar een beetje vlugger om te laten zien dat ze ook blij was om mij te zien.

Ik keerde me naar de man die naast me stond. 'Dat is Sally,' zei ik.

Hij glimlachte tegen me en knikte.

Mevrouw Hester had hem binnengelaten. Ze zei: 'Dit is meneer Gellhorn, Jake. Je zult je herinneren dat hij je een brief heeft geschreven en om een afspraak heeft gevraagd.'

Dat waren maar kletspraatjes. Ik heb op de Boerderij duizenden dingen te doen, en aan brieven kan ik mijn tijd niet verknoeien. Daar is mevrouw Hester voor. Ze woont vlak in de buurt, ze lost allerlei dingen op zonder mij er mee lastig te vallen, en bovenal houdt ze van Sally en de anderen. Sommige mensen doen dat niet.

'Prettig u te ontmoeten, meneer Gellhorn,' zei ik.

'Raymond J. Gellhorn,' zei hij en hij reikte me zijn hand, die ik drukte.

Hij was een tamelijk grote vent, een half hoofd langer dan ik, en breder ook. Hij was ongeveer half zo oud als ik, rond de dertig. Hij had zwarte geplakte haren met een scheiding in het midden, en een smal keurig verzorgd snorretje. Zijn jukbeenderen staken wat uit waardoor hij er uitzag alsof hij de bof had. Hij was het ideale type om voor televisie de schurkenrol te spelen, dus ik nam aan dat hij een aardige kerel was. Wat alleen maar bewijst dat de televisie het niet altijd aan het verkeerde eind heeft.

'Ik ben Jacob Folkers,' zei ik. 'Wat kan ik voor u doen?'

Hij grinnikte. Een brede tandpastaglimlach. 'U zou me het een en ander over uw Boerderij hier kunnen vertellen, als u dat niet erg vindt.'

Ik hoorde Sally achter me en stak mijn hand uit. Ze drukte zich er tegen aan en ik kon de harde glanzende lak van haar spatbord voelen.

'Een aardige auto,' zei Gellhorn.

Dat is ook een manier om het uit te drukken. Sally was een convertibel van het jaar 2405 met een Hennis-Carleton positronische motor en een Armat-chassis. Ze had de fraaiste lijnen die ik ooit gezien heb, geen enkel model uitgezonderd. Vijf jaar lang was zij mijn favoriet geweest, en ik had haar voorzien van alle snufjes die ik maar had kunnen bedenken. En in al die tijd had er nooit een menselijk wezen achter haar stuurwiel gezeten.

Niet éénmaal.

'Sally,' zei ik, terwijl ik haar vriendelijk beklopte, 'dit is meneer Gellhorn.'

Het gezoem van Sally's motor werd een beetje luider, en ik luisterde nauwkeurig of ik geen kloppen hoorde. De laatste tijd had ik kloppen gehoord in de motoren van bijna alle wagens, en gebruik van een ander soort benzine had niets geholpen. Maar ditmaal was er niets aan de hand.

'Hebben al uw wagens een naam?' vroeg Gellhorn.

Zijn stem klonk vermaakt, en mevrouw Hester houdt niet van mensen die grapjes maken over de Boerderij. Ze zei scherp: 'Zeker. Die wagens hebben persoonlijkheid, is het niet, Jake? De sedans zijn allemaal mannetjes en de convertibels vrouwtjes.'

Gellhorn glimlachte opnieuw. 'En stalt u ze in aparte garages, mevrouw?'

Mevrouw Hester keek hem woedend aan.

Gellhorn zei tegen mij: 'Zou ik u nu onder vier ogen kunnen spreken, meneer Folkers?'

'Dat hangt er van af,' zei ik. 'Bent u een verslaggever?'

'Nee meneer. Ik ben zakenman. Niets van wat wij zullen bespreken, is bestemd voor publicatie. Ik verzeker u dat ik dit strikt onder ons wil houden.'

'Laten we de weg een eindje aflopen. Verderop staat een bank.'

We wandelden. Mevrouw Hester liep weg. Sally volgde ons.

Ik zei: 'Het kan u toch niet schelen dat Sally meegaat, wel?'

'Helemaal niet. Ze kan toch niet oververtellen, wat we bespreken, is het niet?' Hij lachte om zijn eigen geestigheid, stak zijn hand uit en streek over Sally's grille.

Sally liet haar motor razen en Gellhorn trok snel zijn hand terug.

'Ze is niet aan vreemden gewend,' legde ik uit.

We gingen zitten op de bank onder de grote eik, vanwaar we de privéautoweg aan de overkant van het meertje konden zien. Het was midden op de dag en er waren veel auto's buiten, minstens dertig. Zelfs op deze afstand kon ik zien dat Jeremia zijn gewone grapje uithaalde: stiekem achter een oud model gaan rijden om dan plotseling voorbij te schieten en met gierende banden te remmen. Twee weken geleden had hij de oude Angus van de weg gesneden, en ik had zijn motor voor twee dagen afgezet.

Maar het heeft niet geholpen, vrees ik, en het ziet er niet naar uit dat er wat aan te doen is. Jeremia is nu eenmaal een sportmodel en dat soort is vreselijk heethoofdig.

'Nou, meneer Gellhorn,' zei ik. 'Kunt u me vertellen waarom u die inlichtingen wilt hebben?'

Maar hij zat alleen maar om zich heen te kijken. Hij zei: 'Dit is een wonderlijk oord, meneer Folkers.'

'Zegt u toch Jake tegen me. Dat doet iedereen.'

'Goed, Jake. Hoeveel wagens heb je hier?'

'Eenenvijftig. Elk jaar krijgen we er een of twee nieuwe bij. Eén jaar kregen we er zelfs vijf. We hebben er nog niet één verloren. Ze zijn allemaal in prima conditie. We hebben zelfs een Mat-O-Mot van '15 die nog rijdt. Een van de eerste automatische auto's. Het was de eerste wagen die we kregen.'

Die goeie ouwe Matthew. Tegenwoordig bleef hij het grootste deel van de dag in de garage, maar hij was dan ook de grootvader van alle wagens met positronische motoren. Hij stamde nog uit de dagen dat blinde oorlogsveteranen, verlamden en staatshoofden de enigen waren die in automatische wagens reden. Maar Samson Harridge was mijn baas en hij was rijk genoeg om er een te kunnen bemachtigen. In die tijd was ik zijn chauffeur.

Als ik er aan denk, voel ik me oud. Ik kan me nog herinneren dat er op de hele wereld geen auto te vinden was met hersens genoeg om zelf de weg naar huis te vinden. Ik reed dode machines die geen moment zonder een menselijke hand konden. Ieder jaar doodden zulke machines tienduizenden mensen.

Met de komst van de automatische wagens was dat afgelopen. Positronische hersenen kunnen veel sneller reageren dan het menselijk brein, dat is logisch, en de mensen voeren er wel bij als ze met hun vingers van de bedieningsorganen afbleven. Je stapte in, stelde je bestemming in en liet de wagen verder zijn eigen gang gaan.

We vinden dat nu allemaal heel normaal, maar ik herinner me dat de eerste wetten van kracht werden waardoor de hoofdwegen voor oude wagens verboden werden. God, wat een gedonder. Ze noemden het van alles, van communisme tot fascisme, maar de hoofdwegen raakten leeg en de ongelukken behoorden tot het verleden, en toch konden meer mensen zich makkelijker op de nieuwe manier verplaatsen.

Natuurlijk waren de automatische wagens honderd maal zo duur als de handbestuurde modellen, en er waren niet veel mensen die er privé een wagen op na konden houden. De industrie legde zich toe op de bouw van automatische bussen. Je kon altijd de een of andere maatschappij opbellen; binnen een paar minuten stond er dan een bus voor je deur die je bracht waar je zijn moest. Meestal zaten er nog andere mensen in de bus die dezelfde kant uitmoesten, maar wat maakte dat uit?

Maar Samson Harridge had een privéwagen, en ik ging naar hem toe zodra het ding arriveerde. Toen noemde ik hem nog geen Matthew. Ik wist niet dat hij op een dag de pater familias van de Boerderij zou zijn. Ik wist alleen dat hij me mijn baan ging kosten en ik haatte hem.

Ik zei: 'U hebt me zeker niet meer nodig, meneer Harridge?'

Hij zei: 'Waar klets je over, Jake? Je denkt toch zeker niet dat ik mezelf aan zo'n apparaat toevertrouw? Jij blijft op de bestuurdersplaats zitten.'

Ik zei: 'Maar alles gaat vanzelf, meneer Harridge. Hij tast de weg af, reageert op de juiste manier op obstakels, mensen en andere wagens, en kan zich bepaalde routes herinneren.'

'Dat zegt men, ja. Dat zegt men. Hoe dan ook, jij blijft achter het stuur zitten voor het geval er iets fout gaat.'

Het is grappig hoe je van een wagen kunt gaan houden. Binnen de kortste tijd noemde ik hem Matthew en gebruikte ik iedere minuut om hem in topconditie te houden. Een positronisch brein blijft het best in conditie als het te allen tijde controle over al zijn onderdelen kan uitoefenen, wat betekent dat het de moeite loont de benzinetank gevuld te houden, zodat de motor dag en nacht stationair kan blijven draaien. Na een poosje kon ik aan de hand van het geluid van de motor beoordelen hoe Matthew zich voelde.

Op zijn manier ging Harridge ook van Matthew houden. Hij had niemand anders van wie hij kon houden. Hij was van drie vrouwen gescheiden of hij had ze overleefd, en vijf van zijn kinderen en drie kleinkinderen waren gestorven. Dus toen hij zelf stierf, was het niet verwonderlijk dat zijn nalatenschap werd gebruikt voor de oprichting van een Boerderij voor Gepensioneerde Automobielen, met mij als beheerder en Matthew als eerste van een lange rij beroemde gasten.

En dat is mijn leven geworden. Ik ben nooit getrouwd. Je kunt niet trouwen en daarnaast voor automatische auto's zorgen op de manier waarop je dat hoort te doen.

De kranten vonden het een grappig verhaal, maar na een tijdje stopten ze met hun grapjes. Over sommige dingen kun je geen grapjes maken. Misschien hebt u zich nooit een automatische wagen kunnen permitteren, en misschien zult u dat ook nooit kunnen, maar neem dit van mij aan: op den duur gaat u van ze houden. Ze werken hard en toegewijd. Alleen een man zonder hart kan ze mishandelen of zien mishandelen.

Het kwam zover dat iemand die een tijdlang een automatische wagen bezeten had, voorzieningen trof om hem aan de Boerderij na te laten als hij geen erfgenamen had die er goed voor zouden zorgen.

Ik legde dat allemaal aan Gellhorn uit.

Hij zei: 'Eenenvijftig wagens! Dat vertegenwoordigt een kapitaal.'

'Minimaal vijftigduizend per wagen, aanschaffingsprijs,' zei ik. 'Ze zijn nu een hoop meer waard. Ik heb van alles aan ze gedaan.'

'Het moet een hoop geld kosten om de Boerderij in bedrijf te houden.'

'Daar hebt u gelijk in. We hebben geen winstoogmerken. Dat scheelt ons in de belastingen, en natuurlijk worden voor nieuwe wagens gewoonlijk legaten beschikbaar gesteld. Maar de kosten worden steeds hoger. Het park moet onderhouden worden; ik leg nieuwe asfaltwegen aan en houd de oude in goede conditie; dan zijn er de benzine, de olie, de reparaties en nieuwe accessoires. Het loopt aardig op.'

'En u doet dit al een hele tijd.'

'Dat doe ik zeker, meneer Gellhorn. Drieëndertig jaar.'

'U schijnt er zelf niet veel beter van te worden.'

'Dacht u dat? U verbaast me, meneer Gellhorn. Ik heb Sally, en vijftig anderen. Kijkt u eens naar haar.'

Ik grinnikte. Ik kon er niets aan doen. Sally was zo schoon dat het bijna pijn deed. Een of ander insect moest zich tegen haar voorruit te pletter gevlogen hebben of een stofje moest zich er op hebben vastgezet, dus ze ging aan het werk. Een slangetje kwam te voorschijn en spoot Tergosol op het glas. Het verspreidde zich snel over de siliconenlaag en ruitenwissers schoten naar buiten, zwaaiden over de voorruit en veegden het water in een kanaaltje waardoor het op de grond druppelde. Geen druppeltje kwam op de glanzende appelgroene motorkap terecht. De ruitenwissers en het slangetje verdwenen.

Gellhorn zei: 'Dat heb ik een automatische auto nog nooit zien doen.'

'Dat kan ook niet,' zei ik. 'Ik heb dat speciaal op onze wagens aangebracht. Ze zijn zindelijk. Ze poetsen altijd hun ruiten. Daar houden ze van. Sally heb ik zelfs met spuitbussenwas uitgerust. Ze poetst zichzelf elke nacht tot je ieder stukje van haar carosserie als scheerspiegel kunt gebruiken. Als ik het geld bij elkaar zou kunnen krijgen, zou ik het op de andere meisjes ook monteren. Convertibels zijn bijzonder ijdel.'

'Ik kan u wel vertellen hoe u het geld bij elkaar kunt krijgen als u dat interesseert.'

'Dat doet het altijd. Hoe dan?'

'Het ligt toch voor de hand, Jake? Elk van je wagens is minimaal vijftigduizend waard, heb je gezegd. Ik durf te wedden dat de meeste in de zes cijfers lopen.'

'En?'

'Heb je er wel eens over gedacht er een paar te verkopen?'

Ik schudde mijn hoofd. 'U begrijpt het niet, geloof ik, meneer Gellhorn. Ik kan er geen een verkopen. Ze zijn van de Boerderij, niet van mij.'

'Het geld zou naar de Boerderij gaan.'

'In de statuten van de Boerderij staat dat de wagens eeuwigdurend verzorgd zullen worden. Ze kunnen niet verkocht worden.'

'En hoe staat het met de motoren?'

'Ik begrijp niet wat u bedoelt.'

Gellhorn ging verzitten en sloeg een vertrouwelijke toon aan. 'Kijk eens, Jake, laat me je de situatie uitleggen. Er is een grote markt voor automatische wagens voor privégebruik, als ze maar goedkoop genoeg geproduceerd konden worden. Waar of niet?'

'Dat is geen geheim.'

'En de motor vertegenwoordigt vijfennegentig procent van de waarde. Juist? Ik weet waar ik een aantal carosserieën op de kop kan tikken. Ik weet ook waar we automatische wagens tegen een goede prijs kunnen verkopen - twintig of dertigduizend voor de goedkopere modellen, misschien vijftig of zestig voor de betere. Alles wat ik nodig heb, zijn de motoren. Zie je de oplossing?'

'Nee, dat doe ik niet, meneer Gellhorn.' Dat deed ik wél, maar ik wilde dat hij het precies vertelde.

'De oplossing ligt vlak voor je neus. Jij hebt er eenenvijftig. Je bent een expert op het gebied van autotechniek, Jake. Dat moet je wel zijn. Je zou een motor kunnen demonteren en in een andere wagen plaatsen zonder dat er een haan naar zou kraaien.'

'Dat zou niet erg ethisch zijn.'

'Je zou de wagens er geen kwaad mee doen. Je zou ze zelfs een dienst bewijzen. Gebruik je oudere wagens. Die oude Mat-O-Mot bijvoorbeeld.'

'Wacht even, dat gaat zo maar niet, meneer Gellhorn. De motoren en de carosserieën zijn geen aparte dingen. Ze vormen een eenheid. Die motoren zijn gewend aan hun eigen carosserie. Ze zouden zich in een andere wagen niet gelukkig voelen.'

'Goed, dat is een argument. Een heel goed argument, Jake. Het zou net zoiets zijn als wanneer ik jouw geest nam en die overplantte in de schedel van iemand anders. Ja? Dat zou je zeker niet leuk vinden?'

'Nee. Ik denk het niet.'

'Maar hoe zou het zijn als ik je geest in het lichaam van een jonge atleet overplantte? Hoe zou het dan zijn, Jake? Je bent geen jongeman meer. Als je de kans kreeg, zou je dan niet graag weer twintig willen zijn? Dat is wat ik een paar van je positronische motoren aanbied. Ze zullen in nieuwe carosserieën van '57 gemonteerd worden. De laatste modellen.'

Ik lachte. 'Het lijkt me geen erg slim plannetje, meneer Gellhorn. Misschien zijn sommige van onze wagens dan wel oud, maar ze worden goed verzorgd. Niemand rijdt er in. Ze kunnen doen wat ze willen. Ze zijn gepensioneerd, meneer Gellhorn. Ik zou het lichaam van een twintigjarige niet willen hebben als dat zou betekenen dat ik de rest van mijn nieuwe leven dwangarbeid zou moeten verrichten en niet genoeg te eten zou krijgen... Wat denk jij er van, Sally?'

Sally's twee deuren gingen open en sloten zich met een gedempt geluid.

'Wat betekent dat?' zei Gellhorn.

'Dat is Sally's manier van lachen.'

Gellhorn dwong zich tot een glimlach. Ik vermoed dat hij dacht dat ik een misplaatst grapje maakte. Hij zei: 'Gebruik je verstand, Jake. Auto's worden gemaakt om er in te rijden. Ze voelen zich waarschijnlijk ongelukkig als je ze niet gebruikt.'

Ik zei: 'Sally is in vijf jaar niet gebruikt. Volgens mij is ze heel gelukkig.'

'Dat weet ik nog zo net niet.'

Hij stond op en liep langzaam naar Sally toe. 'Dag Sally, hoe denk je over een ritje?'

Sally verhoogde het toerental van haar motor. Ze reed achteruit.

'Probeer haar niet te dwingen, meneer Gellhorn,' zei ik. 'Ze is nogal schichtig.'

Twee sedans stonden op honderd meter afstand op de weg. Ze waren stil blijven staan. Misschien stonden ze, op hun eigen manier, te kijken wat er gebeurde. Ik schonk geen aandacht aan ze. Ik keek naar Sally, en bleef kijken.

Gellhorn zei: 'Rustig, Sally.' Zijn hand schoot uit en greep de deurhandel. Zonder resultaat, uiteraard.

Hij zei: 'Die deur ging daarnet nog open.'

Ik zei: 'Automatisch slot. Sally heeft zo haar eigen ideeën over privacy.'

Hij liet los, en zei toen langzaam en nadrukkelijk: 'Een wagen met gevoel voor privacy zou niet met open kap rond moeten rijden.'

Hij deed drie of vier passen terug en toen, zo snel dat ik geen stap kon doen om hem tegen te houden, rende hij vooruit en sprong in de wagen. Hij verraste Sally volkomen, want toen hij op de voorbank terechtkwam, draaide hij het contact af voordat ze het kon blokkeren.

Voor de eerste keer in vijf jaar stond Sally's motor stil.

Ik denk dat ik een gil gaf, maar Gellhorn zette de schakeling op handbediening en blokkeerde die ook. Hij startte. Sally leefde weer, maar haar vrijheid was haar ontnomen.

Hij reed de weg op. De sedans stonden er nog. Ze keerden en reden weg, niet erg snel. Ik vermoed dat ze er niet veel van begrepen.

De een was Giuseppe, van de fabriek uit Milaan, en de ander Stephen. Ze waren altijd samen. Ze waren allebei pas kort op de Boerderij, maar lang genoeg om te weten dat onze wagens geen chauffeurs hadden.

Gellhorn reed door, en toen de sedans eindelijk tot het besef kwamen dat Sally geen vaart zou minderen, dat ze geen vaart kón minderen, konden alleen nog drastische maatregelen uitkomst brengen.

Ze schoten opzij, ieder aan een andere kant van de weg, en Sally flitste als een pijl tussen ze door. Steve brak door het hek aan de kant van het meer en kwam tot stilstand in het gras en de modder op geen twintig centimeter afstand van het water. Giuseppe hobbelde over het land aan de andere kant van de weg en kwam schokkend tot staan.

Ik had Steve terug op de weg en onderzocht welke schade hij van het hek had ondervonden toen Gellhorn terugkwam.

Gellhorn opende Sally's portier en stapte uit. Hij draaide zich om en draaide het contact voor de tweede keer af.

'Zo,' zei hij. 'Dat heeft haar goed gedaan, geloof ik.'

Ik beheerste me. 'Waarom moest u tussen die sedans door schieten? Daar was helemaal geen reden voor.'

'Ik verwachtte dat ze wel opzij zouden gaan.'

'Dat deden ze ook. Eén reed door het hek.'

'Het spijt me, Jake,' zei hij. 'Ik dacht dat ze vlugger zouden reageren. Je moet me begrijpen. Ik heb vaak in bussen gezeten, maar pas twee of drie keer in mijn leven in een privéwagen, en dit is de eerste maal dat ik er zelf een bestuur. Nou zie je het zelf, Jake. Het fascineerde me om achter het stuur van zo'n wagen te zitten, en ik laat me niet zo gauw meeslepen. Ik zeg je, we hoeven niet meer dan twintig procent onder de cataloguswaarde te gaan om een goeie markt aan te kunnen boren, en de winst zou negentig procent zijn.'

'En hoe zouden we die verdelen?'

'Ieder de helft. En al het risico is voor mij, onthoud dat goed.'

'Goed. Ik heb naar jou geluisterd. En nu luister jij eens even naar mij.' Ik schreeuwde, omdat ik te kwaad was om nog langer beleefd te zijn. 'Als je Sally's motor afzet, doe je haar pijn. Hoe zou jij het vinden om bewusteloos geschopt te worden? Dat is wat je met Sally deed toen je haar contact afzette.'

'Je overdrijft, Jake. De bussen worden iedere avond afgezet.'

'Precies, en daarom wil ik geen van mijn jongens en meisjes in jouw elegante '57-carosserieën zonder te weten hoe ze behandeld zullen worden. De positronische systemen van bussen moeten om de paar jaar grondig gereviseerd worden. De oude Matthew heeft dat in twintig jaar niet nodig gehad. Wat kun je daar tegenover stellen?'

'Kom kom, je bent een beetje opgewonden. Denk nog eens na over mijn voorstel als je tot je zelf bent gekomen en neem dan contact met me op.'

'Ik heb er al meer dan genoeg over nagedacht. Als ik je hier nog eens zie, bel ik de politie.'

Zijn mond vertrok zich in een lelijke wrede grijns. Hij zei: 'Wacht eens even, ouwe.'

Ik zei: 'Wacht jij eens even. Dit is privéterrein en ik gelast je te verdwijnen.'

Hij haalde zijn schouders op. 'Nou, goeiendag dan.'

Ik zei: 'Mevrouw Hester zal je naar het hek brengen. En maak van dat goeiendag maar liever vaarwel.'

Maar het was geen vaarwel. Twee dagen later was hij er weer. Of liever gezegd, twee en een halve dag later, want het was omstreeks de middag toen ik hem voor de eerste keer, en even na middernacht toen ik hem voor de tweede keer zag.

Ik ging rechtop in bed zitten toen hij het licht aandraaide, en moest een paar maal met mijn ogen knipperen voor ik uit kon maken wat er aan de hand was. Toen ik eenmaal kon zien, was er niet veel meer uit te leggen. Eigenlijk helemaal niets. Hij had een pistool in zijn rechterhand, de korte loop net zichtbaar tussen twee vingers. Ik wist dat hij alleen maar de druk op de trekker een beetje hoefde te versterken om me om zeep te helpen.

Hij zei: 'Kleed je aan, Jake.'

Ik bewoog me niet. Ik keek hem alleen maar aan.

Hij zei: 'Luister, Jake, ik ken de situatie. Ik was hier twee dagen geleden, als je je dat nog herinnert. De Boerderij wordt niet bewaakt, er is geen elektrische afrastering, geen alarmsysteem. Niets.'

Ik zei: 'Die heb ik niet nodig. Intussen is er niets dat u tegenhoudt om te vertrekken, meneer Gellhorn. Dat zou ik doen als ik u was. Het kan hier heel gevaarlijk zijn.'

Hij lachte een beetje. 'Dat is het zeker, voor iedereen aan de verkeerde kant van een pistool.'

'Ik zie het wel,' zei ik.

'Schiet dan op. Mijn mensen wachten.'

'Nee, meneer Gellhorn. Niet voordat u me vertelt wat u wilt, en waarschijnlijk zelfs dan nog niet.'

'Ik heb je eergisteren een voorstel gedaan.'

'Het antwoord is nog steeds nee.'

'Het voorstel is gewijzigd. Ik ben hier met een paar man en een automatische bus. Je hebt de kans met me mee te gaan en vijfentwintig positronische motoren te demonteren. Het kan me niet schelen welke je kiest. We zullen ze in de bus laden en meenemen. Als ze verkocht zijn, zal ik er voor zorgen dat je eerlijk je deel van de winst krijgt.'

'Ik moet u zeker op uw woord geloven?'

Hij deed alsof hij mijn sarcasme niet merkte. Hij zei: 'Je hebt mijn woord.'

Ik zei: 'Ik weiger.'

'Als je blijft weigeren, zullen we het op onze eigen manier doen. Ik zal de motoren zelf demonteren, maar dan alle eenenvijftig. Tot en met de laatste.'

'Het is niet zo eenvoudig positronische motoren te demonteren, meneer Gellhorn. Bent u een expert op dat gebied? En zelfs als u dat bent, moet u goed begrijpen dat die motoren door mij veranderd zijn.'

'Dat weet ik, Jake. En om je de waarheid te zeggen, ik ben geen expert. Het is best mogelijk dat een aantal motoren zal sneuvelen bij mijn pogingen ze te demonteren. Daarom zal ik ze alle eenenvijftig onder handen moeten nemen als je niet meewerkt. Misschien heb ik er dan nog vijfentwintig over als ik klaar ben, zie je. De eersten zullen vermoedelijk het meeste te lijden hebben. Ik moet er eerst handigheid in krijgen, begrijp je wel? En als ik het zelf moet doen, denk ik dat ik met Sally zal beginnen.'

Ik zei: 'Ik kan niet geloven dat u het ernstig meent, meneer Gellhorn.'

Hij zei: 'Ik ben volkomen ernstig, Jake.' Hij liet het langzaam tot me doordringen. 'Als je wilt helpen, mag je Sally houden.

Anders zal ze vermoedelijk een boel pijn lijden. Het spijt me.'

Ik zei: 'Ik zal met u meegaan, maar ik geef u nog een laatste waarschuwing. U komt in moeilijkheden, meneer Gellhorn.'

Hij vond dat bijzonder grappig. Hij lachte toen we samen de trap afliepen.

In de oprit naar de garages stond een automatische bus. Er naast zag ik de silhouetten van drie mannen, en ze ontstaken hun zaklantaarns toen we naderbij kwamen.

Gellhorn zei zacht: 'Ik heb die ouwe vent. Kom mee. Rij die wagen naar de garage, dan kunnen we beginnen.'

Een van de anderen leunde naar binnen en drukte de juiste knoppen op het controlepaneel in. We liepen de oprijlaan af. De bus volgde gehoorzaam.

'Hij kan niet in de garage,' zei ik. 'De deur is te laag. We hebben hier geen bussen. Alleen luxewagens.'

'Goed,' zei Gallhorn. 'Zet hem daar maar op het gras, zodat hij niet gezien wordt.'

Al op tien meter afstand van de garage kon ik het zoemen van de auto's horen.

Gewoonlijk werden ze rustig als ik de garage binnenkwam. Maar dat gebeurde ditmaal niet. Ik denk dat ze wisten dat er vreemden in de buurt waren, en toen Gellhorn en de anderen in het gezicht kwamen, werden ze nog luidruchtiger. Alle motoren liepen onregelmatig, zodat de hele ruimte leek te trillen.

De lichten gingen automatisch aan toen we binnenkwamen. Gellhorn leek zich van het lawaai niets aan te trekken, maar de drie mannen die hij bij zich had, keken verwonderd en voelden zich niet op hun gemak. Ze zagen er uit als gehuurde misdadigers, en dat kwam niet zozeer door hun uiterlijk als wel door hun oogopslag en gezichtsuitdrukking. Ik ken dat type en maakte me geen zorgen.

Een van hen zei: 'Verdomme, ze draaien allemaal.'

'Dat doen mijn wagens altijd,' zei ik stijfjes.

'Vannacht niet,' zei Gellhorn. 'Zet ze af.'

'Dat is niet zo makkelijk, meneer Gellhorn,' zei ik.

'Schiet op!' zei hij.

Ik bleef staan. Hij hield zijn pistool op me gericht. Ik zei: 'Ik heb u gezegd, meneer Gellhorn, dat mijn wagens goed behandeld zijn sinds ze op de Boerderij zijn. Ze zijn er aan gewend zo behandeld te worden, en ze hebben bezwaren tegen een andere behandeling.'

'Ik geef je één minuut,' zei hij. 'Een andere keer kom je me maar eens een lesje geven.'

'Ik probeer u iets uit te leggen. Ik probeer u uit te leggen dat mijn wagens begrijpen wat ik tegen ze zeg. Een positronische motor kan dat leren, als je tijd en geduld genoeg hebt. Mijn wagens hebben het geleerd. Sally begreep eergisteren het voorstel dat u deed. U herinnert zich dat ze lachte toen ik om haar mening vroeg. Ze weet ook wat u haar hebt aangedaan en dat weten de twee sedans die u van de weg joeg ook. En de rest weet heel goed wat ze met indringers aanmoeten.'

'Luister eens goed, krankzinnige ouwe...'

'Alles wat ik hoef te zeggen is...' Ik verhief mijn stem: 'Pak ze!'

Een van de kerels werd lijkbleek en schreeuwde het uit, maar zijn stem ging volkomen verloren in het geluid van eenenvijftig toeters die tegelijk begonnen te loeien. Ze hielden niet op en binnen de vier muren van de garage werden de echo's tot een wilde metaalachtige oorlogskreet. Twee wagens begonnen te rijden, niet gehaast, maar over hun doel was geen twijfel mogelijk. Twee anderen volgden. Alle wagens bewogen zich onrustig in hun boxen.

De boeven begonnen achteruit te lopen.

Ik schreeuwde: 'Zorg ervoor geen muur in je rug te krijgen!'

Blijkbaar hadden ze dat instinctief zelf al bedacht. Ze renden als gekken naar de deur van de garage.

Bij de deur draaide een van Gellhorn's mannen zich om, en trok een pistool. De kogel raakte de eerste wagen. Het was Giuseppe.

De lak op Giuseppe's motorkap vertoonde plotseling een streep en zijn voorruit vertoonde aan de rechterkant een ster, maar brak niet.

De mannen waren de deur uit gerend en twee aan twee volgden de wagens hen de nacht in, met hun claxons de aanval blazend.

Ik hield mijn hand op Gellhorn's elleboog, maar ik geloof niet dat hij zich had kunnen bewegen. Zijn lippen trilden.

Ik zei: 'Dat is nou de reden waarom ik geen elektrische afrastering nodig heb. Mijn eigendom beschermt zichzelf.'

Gellhorn's blik vloog heen en weer, terwijl ze hem, twee aan twee, voorbijraasden. Hij zei: 'Het zijn moordenaars!'

'Stel je niet aan. Ze zullen je mannen heus niet doden.'

'Het zijn moordenaars!'

'Ze zullen je mannen alleen maar een lesje geven. Mijn wagens zijn speciaal getraind voor achtervolging door moeilijk terrein; ik denk dat je mannen een snelle dood geprefereerd zouden hebben. Ben je wel eens achternagezeten door een automatische wagen?'

Gellhorn gaf geen antwoord.

Ik sprak verder. Ik wilde hem geen enkel detail besparen. 'Ze zullen je mannen als schaduwen volgen, ze hier een beetje opjagen, daar de pas afsnijden, ze zullen plotseling gaan toeteren, schijnaanvallen doen, ze op een haar na missen met gierende remmen en een brullende motor. Ze zullen net zolang doorgaan tot je mannen, buiten adem en half dood, neervallen en wachten op de wielen die hen zullen verpletteren. Maar de wagens zullen dat niet doen. Ze zullen verdwijnen. Maar je kunt er iets onder verwedden dat je mannen hier nooit in hun leven meer terug zullen komen. Luister...'

Ik greep zijn elleboog steviger vast. Hij spande zich in om het te horen.

Ik zei: 'Hoor je die portieren niet slaan?'

Het geluid was vaag en veraf, maar onmiskenbaar.

Ik zei: 'Ze lachen. Ze hebben een reuze plezier.'

Zijn gezicht vertrok van woede. Hij hief zijn hand. Hij had nog steeds het pistool.

Ik zei: 'Dat zou ik niet doen. Er is er nog steeds éen hier.'

Ik geloof dat hij Sally tot dan toe niet opgemerkt had. Ze was heel zachtjes achter ons komen staan. Hoewel haar rechterspatbord me bijna raakte, kon ik haar motor niet horen. Het leek of ze haar adem inhield.

Gellhorn gaf een kreet.

Ik zei: 'Ze zal je niets doen zolang ik bij je ben. Maar als je me doodt... weet je, Sally mag je niet erg.'

Gellhorn richtte het pistool op Sally.

'Haar motor is gepantserd,' zei ik, 'en voordat je een tweede keer zou kunnen schieten, zit ze bovenop je.'

'Goed dan,' schreeuwde hij, en plotseling had hij mijn arm achter mijn rug en wrong hem zo dat ik nauwelijks kon staan. Hij hield me tussen Sally en zichzelf en de druk op mijn arm verminderde niet. 'Loop met me mee achteruit en probeer geen gijntjes, ouwe, of ik trek je arm van je donder.'

Ik moest wel. Sally reed langzaam met ons mee, bezorgd, niet wetend wat te doen. Ik probeerde iets tegen haar te zeggen, maar kon niet. Ik kon alleen maar mijn tanden op elkaar klemmen en kreunen.

Gellhorn's automatische bus stond nog steeds voor de garage. Hij dwong me in te stappen. Gellhorn sprong achter me aan en draaide de deuren op slot.

Hij zei: 'Zo. Nu zullen wij eens even een hartig woordje praten.'

Ik wreef mijn arm om de circulatie weer op gang te krijgen en zelfs terwijl ik dat deed, bestudeerde ik automatisch, onbewust, het controlepaneel van de bus.

Ik zei: 'Dit is een opgekalefaterd exemplaar.'

'Zo?' zei hij bijtend. 'Het is een staaltje van mijn werk. Ik tikte ergens een oud chassis op de kop, vond een brein dat ik kon gebruiken en maakte er een privébus van. Wat zou dat?'

Ik trok aan het reparatiepaneel, probeerde het los te krijgen.

Hij zei: 'Wel verdomme. Laat dat.' Met de zijkant van zijn hand gaf hij me een verdovende slag op mijn linkerschouder.

Ik verzette me. 'Ik wil deze bus helemaal geen kwaad doen. Wat denk je eigenlijk dat ik voor een man ben? Ik wil alleen maar even naar een paar verbindingen van de motor kijken.'

Ik hoefde niet lang te kijken. Ik kookte van woede toen ik me naar hem toedraaide. 'Je bent een hond, een schoft. Je had het recht niet deze motor zelf te installeren. Waarom heb je er geen expert bij gehaald?'

Hij zei: 'Zie ik er soms uit als een idioot?'

'Zelfs als het een gestolen motor is, had je niet het recht hem op deze manier te behandelen. Ik zou nog geen mens behandelen op de manier waarop jij die motor aangepakt hebt. Soldeer, kleef band en paperclips. Het is schandalig!'

'Hij werkt, is het niet?'

'O ja, hij werkt, maar het moet voor de bus een marteling zijn. Je kunt leven met migraine en gewrichtsreumatiek, maar een best leven is het niet. Deze wagen lijdt.'

'Hou je bek!' Even keek hij door de ruit naar Sally, die zo dicht mogelijk bij de bus was komen staan. Hij overtuigde zich er van dat de portieren en raampjes gesloten waren.

Hij zei: 'We verdwijnen voor de andere wagens terugkomen. En we blijven weg.'

'Wat schiet je daar mee op?'

'Er komt een moment dat die wagens van je zonder benzine komen te staan, is het niet? Of heb je ze soms getraind op eigen houtje te tanken? Daarna komen we terug en maken het zaakje af.'

'Ze zullen naar me zoeken,' zei ik. 'Mevrouw Hester zal de politie waarschuwen.'

Er viel niet meer met hem te praten. Hij rukte de bus in zijn versnelling. Hij zette zich met een schok in beweging. Sally volgde.

Hij giechelde. 'Wat kan ze doen zolang jij hier bij me bent?'

Dat scheen Sally zich ook te realiseren. Ze verhoogde haar snelheid, passeerde ons en verdween in de verte. Gellhorn opende het raampje naast hem en spuwde naar buiten.

De bus hobbelde voort over de donkere weg, de motor maakte een onregelmatig geluid. Gellhorn dimde de koplampen en daarna was de in het maanlicht zichtbare fluorescerende middenstreep het enige dat ons op de weg hield. Er was vrijwel geen verkeer. We kwamen twee wagens tegen, en noch vóór noch achter ons was verder een auto te bekennen.

Ik was de eerste die het slaan van de portieren hoorde. Eerst rechts, daarna links. Gellhorn's handen trilden toen hij probeerde de bus tot groter snelheid aan te zetten. Een lichtstraal schoot te voorschijn uit een groepje bomen en verblindde ons. Een tweede straal vond ons van achter de vangrail aan de andere kant. Bij een kruispunt, vierhonderd meter verder, klonk het gegier van banden toen een wagen vlak voor ons langs schoot.

'Sally is de rest gaan halen,' zei ik. 'Ik denk dat je omsingeld bent.'

'En wat dan nog? Wat kunnen ze doen?'

Hij boog zich over het dashboard en tuurde door de voorruit.

'En probeer jij helemaal niet om wat uit te halen, ouwe,' mompelde hij.

Ik kon het niet. Al mijn botten deden pijn; mijn linkerarm leek in brand te staan. De geluiden van de motoren kwamen dichterbij, in steeds grotere getale. Ik hoorde dat ze onregelmatig liepen; plotseling leek het me dat mijn wagens met elkaar spraken.

Van achteren klonk een aantal claxons. Ik draaide me om en Gellhorn wierp een snelle blik in de achteruitkijkspiegel. Twaalf wagens volgden ons op beide rijstroken.

Gellhorn schreeuwde en lachte als een gek.

Ik riep: 'Stop! Stop de bus!'

Want op geen vierhonderd meter afstand, duidelijk zichtbaar in het licht van de koplampen van twee sedans die in de berm geparkeerd waren, stond Sally, dwars over de weg. Twee wagens kwamen op de andere rijstrook naast ons rijden waardoor Gellhorn niet meer kon uitwijken.

Maar hij was niet van plan uit te wijken. Hij drukte zijn vinger op de knop voor volle snelheid en hield hem daar.

Hij zei: 'Ik laat me niet afbluffen. Deze bus is vijf maal zo zwaar als zij, ouwe, en we duwen haar de weg af als een dooie kat.'

Ik wist dat het waar was. De bus stond op handbediening en hij had zijn vinger op de knop. Ik wist dat hij het doen zou ook.

Ik draaide het raampje naar beneden en stak mijn hoofd naar buiten. 'Sally,' schreeuwde ik, 'ga opzij. Sally!'

Maar het geluid werd overstemd door het gieren van gemartelde remvoeringen en banden. Ik werd naar voren geworpen en hoorde hoe de adem uit Gellhorn's lichaam geperst werd.

Ik zei: 'Wat is er gebeurd?' Een stomme vraag. We waren gestopt. Dat was gebeurd. Sally en de bus stonden op anderhalve meter afstand van elkaar. Ondanks het feit dat de bus met een gewicht vijf maal zo groot als het hare op haar af was komen stormen, was ze niet van haar plaats geweken. Wat een moed! Gellhorn rukte aan de knop voor de handbediening. 'Hij moet,' mompelde hij, 'hij moet.'

Ik zei: 'Niet op de manier waarop jij die motor gemonteerd hebt, meneer de expert. Overal kan kortsluiting zitten.'

Hij keek me laaiend van woede aan en gromde diep in zijn keel. Zijn haar hing in natte slierten over zijn voorhoofd. Hij hief zijn hand.

'Dat is het laatste advies dat je ooit hebt uitgebracht, ouwe.'

En ik wist dat hij op het punt stond te schieten.

Ik drukte me tegen het portier van de bus, zag de hand omhoog komen, en toen de deur openvloog, tuimelde ik achterover en kwam met een klap op de grond terecht. Ik hoorde het portier weer dichtslaan.

Ik werkte me op mijn knieën en keek nog net op tijd om te zien hoe Gellhorn vruchteloos met het zich sluitende raampje worstelde en toen door het glas heen op mij richtte. Maar hij kreeg geen kans om te schieten. De bus schoot met een enorm lawaai vooruit en Gellhorn werd achterovergeworpen. Sally stond niet meer in de weg, en ik zag de achterlichten van de bus langs de weg verdwijnen.

Ik was uitgeput. Ik zat daar, midden op de weg en steunde mijn hoofd in mijn armen, terwijl ik trachtte weer lucht te krijgen.

Ik hoorde hoe een auto zachtjes naast me stopte. Toen ik opkeek, zag ik dat het Sally was. Langzaam - liefhebbend zou je kunnen zeggen - zwaaide haar portier open. Niemand had in vijf jaar tijd met Sally gereden - behalve Gellhorn natuurlijk - en ik wist hoe kostbaar een dergelijke vrijheid voor een auto is. Ik stelde het gebaar op prijs, maar ik zei: 'Dank je, Sally, maar ik zal wel een van de nieuwere wagens nemen.'

Ik stond op en draaide me om, maar met een handige zwenking stond ze opnieuw voor me. Ik kon haar gevoelens niet kwetsen. Ik stapte in. Haar voorbank had de frisse prettige geur van een automatische auto die zich zelf smetteloos schoonhield. Ik ging dankbaar liggen en zonder schokken, stil en snel brachten mijn jongens en meisjes me thuis.

Mevrouw Hester bracht me de kopie van het radiobericht, de volgende avond. Ze was erg opgewonden.

'Het gaat over meneer Gellhorn,' zei ze. 'De man die hier is geweest.'

'Wat is er met hem?'

Ik was bang voor haar antwoord.

'Ze hebben hem dood gevonden,' zei ze. 'Stel je voor. Hij lag dood in een greppel.'

'Het kan best iemand anders zijn,' mompelde ik.

'Raymond J. Gellhorn,' zei ze scherp. 'Er kunnen er geen twee zijn, is het wel? En de beschrijving klopt ook. God, wat een manier om te sterven! Ze hebben sporen van banden op zijn armen en lichaam gevonden. Stel je dat eens voor! Ik ben blij dat het een bus is geweest; anders zouden ze misschien hier zijn komen rondneuzen.'

'Is het hier in de buurt gebeurd?' vroeg ik benieuwd.

'Nee... vlak bij Cooksville. Maar leest u het zelf maar als u... Wat is er met Giuseppe gebeurd?'

Ik was blij dat ze op een ander onderwerp overging. Giuseppe stond geduldig te wachten om bijgespoten te worden. Zijn voorruit was al vervangen.

Toen ze weg was, graaide ik het bericht naar me toe. Er was geen twijfel mogelijk. De dokter had geconstateerd dat het slachtoffer vóór zijn dood hard gelopen moest hebben en in een toestand van volslagen uitputting had verkeerd. Ik vroeg me af hoeveel kilometers de bus met hem gespeeld had alvorens hem te verpletteren. In het bericht was daarover natuurlijk niets vermeld.

Ze hadden de bus gevonden en aan de hand van de bandensporen geïdentificeerd. De politie had hem in beslag genomen en probeerde de eigenaar op te sporen.

In het bericht stond nog een redactioneel commentaar. Het was het eerste verkeersongeluk in de staat van het jaar en de krant waarschuwde ernstig tegen het rijden met handbediening na het invallen van de duisternis.

Er werd niets vermeld over Gellhorn's drie boeven en daar was ik tenminste dankbaar voor. Geen van onze wagens had zich door het plezier van de jacht tot doden laten verleiden.

Dat was alles. Ik liet het papier op de grond vallen. Gellhorn was een misdadiger geweest. Hij had de bus schandalig behandeld. Ik twijfelde er niet aan dat hij verdiend had te sterven. Toch was ik niet gelukkig over de manier waarop dat gebeurd was.

Sindsdien is er een maand verstreken en ik kan het niet uit mijn gedachten zetten.

Mijn wagens praten met elkaar. Daar twijfel ik niet meer aan. Het is net alsof ze meer zelfvertrouwen gekregen hebben; alsof ze zich geen moeite meer geven het geheim te houden. Hun motoren ratelen en kloppen onophoudelijk.

En ze praten niet alleen onder elkaar. Ze praten tegen de wagens en bussen die beroepshalve naar de Boerderij komen. Hoelang hebben ze dat al gedaan?

En ze moeten begrepen worden ook. Gellhorn's bus begreep ze, en die was maar een uur op het terrein geweest. Als ik mijn ogen sluit, zie ik nog die rit langs de hoofdweg voor me, met onze wagens aan weerskanten van de bus, ratelend met hun motoren tot hij hen begreep, stopte, me naar buiten liet en met Gellhorn verdween.

Hebben mijn wagens hem gezegd dat hij Gellhorn moest doden? Of was dat zijn eigen idee?

Kunnen wagens er zulke ideeën op na houden? De ontwerpers zeggen van niet. Maar dat is onder normale omstandigheden. Hebben ze álles voorzien?

Auto's worden vaak misbruikt, weet u.

Sommigen van hen komen op de Boerderij en kijken rond. Er worden hun bepaalde dingen verteld. Ze ontdekken dat er wagens bestaan waarvan de motoren nooit stilstaan, die alles hebben wat ze maar wensen.

En daarna vertellen ze het misschien aan anderen. Misschien gaat het nieuws als een lopend vuurtje. Misschien gaan ze denken dat het over de hele wereld zo zou moeten zijn als het op de Boerderij is. Ze begrijpen het niet. Je kunt niet verwachten dat ze begrip hebben van legaten en de grillen van rijke lieden.

Er zijn miljoenen automatische wagens op Aarde, tientallen miljoenen. Als de gedachte bij ze wortel schiet dat ze slaven zijn, dat ze er iets aan moeten doen... als ze gaan denken op de manier waarop Gellhorn's bus dacht...

Misschien zal het mijn tijd wel duren. En ze zullen toch altijd een paar mensen nodig hebben om voor ze te zorgen, nietwaar? Ze zullen ons niet allemaal doden.

En misschien doen ze dat toch wel. Misschien zouden ze niet begrijpen dat ze iemand nodig hebben om voor ze te zorgen. Misschien willen ze niet wachten.

Iedere ochtend als ik wakker word, denk ik, misschien vandaag...

Ik heb niet zoveel plezier meer in mijn wagens als vroeger. Ik heb gemerkt dat ik de laatste tijd zelfs Sally begin te mijden.

L-Sluis

Zelfs vanuit de cabine, waarin hij en de andere passagiers samengedreven waren, kon kolonel Anthony Windham de belangrijkste ontwikkelingen van de strijd volgen. Een tijdlang was het stil, wat betekende dat de ruimteschepen op astronomische afstand een duel uitvochten met kernontploffingen en defensieve krachtvelden.

Hij wist dat dat maar op één manier kon eindigen. Het Aardse ruimteschip was niet meer dan een gewapende koopvaarder en wat hij van het schip van de vijand, de Kloro's, gezien had voor hij door de bemanning van dek gestuurd was, was voldoende geweest om vast te stellen dat het een lichte kruiser was.

En binnen een half uur kwamen de harde schokken waarop hij had zitten wachten. De passagiers werden door elkaar geschud door het rollen en stampen van het schip, als op een oceaanstomer in een storm. Maar de ruimte was kalm en stil als altijd. De piloot hield het schip door middel van wanhopige stoomstoten in een rollende tuimelende beweging. Dat kon alleen maar betekenen dat het onvermijdelijke was gebeurd. Het beschermende schild van het Aardeschip was uitgeput en een directe treffer moest vermeden worden.

Kolonel Windham probeerde zich met behulp van zijn aluminium wandelstok overeind te houden. Hij bedacht dat hij een oud man was; dat hij zijn leven had doorgebracht bij de reservetroepen en nooit een oorlog gezien had; en dat hij nu, nu er om hem heen een slag woedde, oud en dik en half verlamd was en geen soldaten onder zijn commando had.

Die monsters van Kloro zouden wel gauw enteren. Dat was de manier waarop ze vochten. Ze zouden last hebben van hun ruimtepak en hun verliezen zouden zwaar zijn, maar ze wilden het Aardeschip in handen krijgen. Een moment lang dacht hij, als ze gewapend waren en ik ze kon aanvoeren...

Hij liet de gedachte varen. Porter was kennelijk bang en de jongen, Leblanc, was er nauwelijks beter aan toe. De gebroeders Polyorketes - verdomd als hij ze uit elkaar kon houden! - zaten ineengedoken in een hoek en spraken alleen maar met elkaar. Mullen was een ander geval. Hij zat stram rechtop en op zijn gezicht was geen enkele emotie af te lezen. Maar de man was net anderhalve meter lang en had beslist nog nooit een geweer of een ander wapen in zijn handen gehad. Hij was onbruikbaar.

En dan had je Stuart, met die bevroren halve glimlach en het sarcasme waarmee alles wat hij zei, doordrenkt was. Windham keek hem zijdelings aan, terwijl Stuart zijn doodsbleke handen door zijn rossige haar haalde. Met die kunsthanden was hij hoe dan ook waardeloos.

Windham voelde de schok van de twee schepen die elkaar raakten en binnen vijf minuten klonk het strijdrumoer door de gangen. Een van de gebroeders Polyorketes schreeuwde en rende naar de deur. De ander riep: 'Aristides! Blijf hier!' en ging hem achterna.

Het gebeurde allemaal te snel. Aristides had de deur open en stormde in paniek de gang in. Er was de korte gloed van een carbonisator en er werd zelfs geen gil gehoord. Windham keek vanuit de deuropening met afgrijzen naar het zwarte hoopje as dat overgebleven was. Vreemd - een heel leven in uniform, en hij had nooit eerder een man een gewelddadige dood zien sterven.

De anderen moesten al hun gezamenlijke krachten inzetten om de andere broer in de cabine terug te krijgen.

Het strijdrumoer stierf weg.

Stuart zei: 'Het is gebeurd. Ze zullen een prijsbemanning van twee man aan boord laten en ons naar een van hun thuisplaneten brengen. We zijn uiteraard krijgsgevangenen.'

'Blijven er maar twee Kloro's aan boord?' vroeg Windham verwonderd.

Stuart zei: 'Dat is hun gewoonte. Waarom vraagt u dat, kolonel? Dacht u misschien aan een heldhaftige stormaanval om het schip te heroveren?'

Windham liep rood aan. 'Wel verdraaid, ik wilde het alleen maar weten!' Maar hij wist dat de waardigheid en de autoriteit in zijn antwoord ontbraken. Hij was gewoon een oude man met een mank been.

En Stuart had waarschijnlijk gelijk. Hij had te midden van de Kloro's geleefd en kende hun gewoonten.

John Stuart had van het begin af aan beweerd dat de Kloro's zich als heren zouden gedragen. Vierentwintig uur gevangenschap waren voorbijgegaan en nu herhaalde hij zijn bewering, terwijl hij de vingers van zijn kunsthanden boog en strekte en naar het spel van rimpels in het artiplasma keek.

Hij had plezier in de reactie die het bij anderen opriep. Mensen waren gemaakt om gesard te worden; niets dan blaaskaken waren het. En ze hadden handen van hetzelfde materiaal als dat van hun lichaam.

Speciaal die Anthony Windham. Kolonel Windham noemde hij zich, en Stuart was geneigd hem te geloven. Een gepensioneerde kolonel die waarschijnlijk veertig jaar geleden een reservebataljon in een of ander dorp gecommandeerd had en niet in actieve dienst was opgeroepen, zelfs niet tijdens de noodtoestand van de eerste interstellaire oorlog, omdat hij zich op geen enkel gebied onderscheiden had.

'Verdomd vreemd om zoiets over de vijand te zeggen, Stuart. Ik kan je houding bepaald niet appreciëren.' Het leek of Windham de woorden een voor een langs zijn kortgeknipte snor naar buiten stootte. Zijn hoofd was kaalgeschoren, in navolging van de heersende militaire mode, maar grijze stoppels begonnen zichtbaar te worden rond de kale plek op zijn kruin. Zijn kwabbige wangen hingen langs zijn kaken. Dat en de gesprongen adertjes in zijn neus deden hem er wat verlopen uitzien, alsof hij plotseling en veel te vroeg in de ochtend was gewekt.

Stuart zei: 'Nonsens. Draait u in gedachten de situatie even om. Stel dat een oorlogsschip van de Aarde een Kloro-vrachtvaarder had buitgemaakt. Wat denkt u dat er met de burgerpassagiers gebeurd zou zijn?'

'Ik ben ervan overtuigd dat onze vloot alle interstellaire oorlogsconventies in acht zou nemen,' zei Windham stijfjes.

'Het is alleen jammer dat die niet bestaan. Als wij een prijsbemanning op een van hun schepen zouden zetten, dacht u dan dat we de moeite zouden nemen ten gerieve van de overlevenden een chlooratmosfeer te handhaven; ze zouden toestaan hun eigendommen te behouden; ze de meest comfortabele hut zouden geven, enzovoorts, enzovoorts, enzovoorts?'

Ben Porter zei: 'O, hou in godsnaam op. Als ik dat enzovoorts, enzovoorts van jou nog een keer hoor, word ik gek.'

Stuart zei: 'Het spijt me.' Maar hij meende het niet.

Porter kon nauwelijks ernstig genomen worden. Zijn smalle gezicht en spitse neus glommen van het zweet, en hij beet zich voortdurend op de lippen, tot hij plotseling een pijnlijk gezicht trok. Hij streek met zijn tong langs de pijnlijke plek waardoor hij er nog meer als een clown uitzag.

Het begon Stuart te vervelen ze te pesten. Windham was te slap en Porter kon alleen maar ineenkrimpen. De rest deed geen mond open. Demetrius Polyorketes was verzonken in een wereld van stille droefheid. Hij had de vorige nacht waarschijnlijk geen oog dicht gedaan. Tenminste, elke keer dat Stuart wakker werd en zich omdraaide - hij was zelf ook tamelijk rusteloos geweest -, had hij Polyorketes in de kooi naast hem horen mompelen. Een gemompel dat steeds weer uitkwam in de woorden: 'O, mijn broeder!'

Nu zat hij zonder iets te zeggen, op zijn kooi en staarde met rollende bloeddoorlopen ogen in zijn stoppelige bruine gezicht naar de andere gevangenen. Terwijl Stuart naar hem keek, liet hij zijn gezicht in zijn vereelte handen zakken zodat alleen zijn stijve krullerige haardos zichtbaar was. Hij schommelde langzaam, als wanhopig, heen en weer, maar nu iedereen wakker was, maakte hij geen geluid.

Claude Leblanc probeerde vergeefs een brief te lezen. Hij was de jongste van de zes, nauwelijks van de universiteit, en keerde naar de Aarde terug om te trouwen. Stuart had hem die ochtend stil zien zitten huilen, met een rood gevlekt gezicht, als een wanhopig kind. Hij was heel blond, zijn grote blauwe ogen en volle lippen gaven hem een bijna meisjesachtige schoonheid. Stuart vroeg zich af wat voor soort meisje het zou zijn dat beloofd had zijn vrouw te worden. Hij had haar foto gezien. Wie aan boord had dat niet? Ze had de karakterloze knapheid die alle foto's van verloofden hetzelfde maakt. Maar het leek Stuart dat hij als hij een meisje was, iemand met wat meer uitgesproken mannelijkheid zou prefereren.

Dan bleef alleen Randolph Mullen over. Stuart had eerlijk gezegd geen flauw idee wat hij aan hem had. Hij was de enige van de zes die een tijdlang in de Arcturische werelden verbleven had. Stuart zelf bijvoorbeeld was er alleen maar lang genoeg geweest om een reeks lezingen over astronautische werktuigbouw te kunnen geven op de provinciale technische hogeschool. Kolonel Windham was er als toerist geweest; Porter probeerde geconcentreerde uitheemse groenten te kopen voor zijn conservenfabriek op Aarde; en de gebroeders Polyorketes hadden geprobeerd op Arcturus een gemechaniseerd landbouwbedrijf op te zetten en het na twee seizoenen opgegeven - ze hadden het bedrijf met verlies verkocht en waren op terugweg naar de Aarde.

Maar Randolph Mullen had zeventien jaar in de Arcturiaanse wereld gewoond. Hoe kwam het toch dat reizigers zo snel zoveel van elkaar te weten kwamen? Voor zover Stuart wist, had de kleine man tijdens de reis nauwelijks gesproken. Hij was steeds uiterst beleefd, ging altijd opzij om iemand te laten passeren, maar zijn hele vocabulaire leek te bestaan uit 'Dank u' en 'Neemt u me niet kwalijk'. Toch was het bekend geworden dat dit in zeventien jaar zijn eerste reis naar de Aarde was.

Hij was een kleine man, bijna ergerlijk precies en correct. Toen hij die morgen wakker werd, had hij eerst zijn kooi keurig opgemaakt, zich geschoren, een bad genomen en zich aangekleed. Een jarenlange gewoonte scheen niet in het minst verstoord door het feit dat hij nu een gevangene van de Kloro's was. Toegegeven moest worden dat hij uiterst bescheiden was en niet de indruk wekte zich aan de slonzigheid van de anderen te ergeren. Hij zat daar alleen maar, bijna verontschuldigend, in zijn uiterst conservatieve kleding, de handen losjes in de schoot gevouwen. Het smalle snorretje accentueerde, vreemd genoeg, zijn vormelijkheid in plaats van zijn gezicht iets frivools te geven.

Hij zag er uit als een karikatuur van een boekhouder. En het vreemdste van alles was, dacht Stuart, dat dat ook precies was wat hij was. Hij had het op de passagierslijst gezien: Randolph Fluellen Mullen; beroep: boekhouder; werkgever: Prime Kartonnage-industrie; Tobias Avenue 27, Nieuw Warschau, Arcturus II.

'Meneer Stuart?'

Stuart keek op. Het was Leblanc, zijn onderlip trilde een beetje. Stuart probeerde zich te herinneren hoe je vriendelijk moest zijn. Hij zei: 'Wat is er, Leblanc?'

'Weet u wanneer ze ons loslaten?'

'Hoe zou ik dat moeten weten?'

'Iedereen zegt dat u op de planeet Kloro gewoond hebt, en daarnet hebt u gezegd dat ze heren waren.'

'Ja, dat heb ik inderdaad gezegd. Maar zelfs heren voeren een oorlog met het oogmerk te winnen. Waarschijnlijk zullen we geïnterneerd worden zolang die oorlog duurt.'

'Maar dat kan járen duren! Margaret wacht op me. Ze zal denken dat ik dóód ben!'

'Ik denk wel dat ze ons zullen toestaan bericht te zenden als we eenmaal op hun planeet zijn.'

Porter's stem klonk schor van opwinding. 'Luister eens, als u zoveel van die duivels afweet, wat denkt u dan dat ze met ons zullen doen, terwijl we geïnterneerd zijn? Wat zullen ze ons te eten geven? Waar halen ze de zuurstof voor ons vandaan? Ze zullen ons vermoorden, zeg ik u.' En alsof hij nu pas op die gedachte kwam, voegde hij er aan toe: 'En er zit nog een vrouw op me te wachten ook.'

Maar Stuart had hem over zijn vrouw horen praten in de dagen voor ze aangevallen werden. Hij was niet onder de indruk. Potter's vingers met de afgeknauwde nagels trokken en plukten aan Stuart's mouw. Stuart rukte zich walgend los. Hij kon die afschuwelijke handen niet verdragen. Het maakte hem buitensporig kwaad dat zulke monsterachtige klauwen echt waren, terwijl zijn eigen witte en volmaakt gevormde handen van een vreemd soort kunstrubber niet meer dan een lachwekkende imitatie van de werkelijkheid waren.

Hij zei: 'Ze zullen ons niet vermoorden. Als ze dat van plan waren, hadden ze het nu al lang gedaan. Wij nemen ook wel eens Kloro's gevangen, weet u, en het is gewoon een kwestie van gezond verstand gevangenen fatsoenlijk te behandelen als je wilt dat de andere kant jouw mensen ook goed behandelt. Het eten zal misschien niet al te best zijn, maar ze weten meer van scheikunde dan wij. Het is hun sterkste punt. Ze zullen precies weten welke voedingsstoffen we nodig hebben, en hoeveel calorieën. We zullen het wel overleven. Daar zorgen ze wel voor.'

Windham gromde: 'Je praat hoe langer hoe meer als een groentjesvriendje, Stuart. Mijn maag draait om als ik een Aardebewoner op die manier over die groene flikkers hoor praten. Verdomme kerel, waar blijft je trouw aan je ras?'

'Ik ben trouw aan dingen die het waard zijn. Aan eerlijkheid en fatsoen, onafhankelijk van de vorm, waarin ze zich voordoen.' Stuart hield zijn handen omhoog. 'Ziet u deze handen? Die zijn door Kloro's gemaakt. Zes maanden lang heb ik op een van hun planeten gewoond. Mijn handen werden verminkt toen ik aan de airconditioning in mijn kamer prutste. Ik dacht dat ze me te weinig zuurstof gaven - wat overigens niet waar was - en ik probeerde de zaak zelf bij te stellen. Het was mijn eigen schuld. Je moet nooit prutsen aan de machines van andere werelden. Toen een van de Kloro's zich in een ruimtepak gehesen had en me bereikte, was het te laat om mijn handen te redden.

Ze lieten deze dingen van artiplasma voor me groeien en transplanteerden ze. Weet u wat dat betekent? Ze moesten apparatuur en voedingsinfusen ontwerpen die tegen een zuurstofhoudende omgeving bestand waren. Het betekende dat hun chirurgen in ruimtepakken moesten werken. En nu heb ik weer handen.' Hij lachte schor en balde zijn handen tot zwakke vuisten. 'Handen ...'

Windham zei: 'En dat is uw prijs voor uw loyaliteit aan de Aarde?'

'Prijs voor mijn loyaliteit? U bent krankzinnig. Jarenlang heb ik de Kloro's hierom gehaat. Ik was piloot op de Trans Galactic Spacelines voor het gebeurde. En nu? Ik zit achter een bureau. Nu en dan een lezing. Het heeft me lange tijd gekost voor het tot me doordrong dat het mijn eigen schuld was en de Kloro's zich alleen maar fatsoenlijk hadden gedragen. Ze hebben een eigen ethische code, en die is net zo goed als de onze. Als sommigen van hen niet zo stom waren - en sommigen van ons -, zou er nu geen oorlog zijn. En als die voorbij is...'

Polyorketes was overeind gekomen. Zijn handen waren tot klauwen gekromd en zijn donkere ogen glinsterden. 'Ik vind het helemaal niet zo leuk wat u daar zegt, meneertje.'

'En waarom niet?'

'Omdat je veel te aardig praat over die groene flikkers. Dus de Kloro's hebben je goed behandeld, niet? Nou, dat hebben ze mijn broer niet. Ze hebben hem vermoord. Ik denk dat ik jou ook maar moet vermoorden, verrotte spion.'

Hij kwam met gebalde vuisten op hem afrennen.

Stuart had nauwelijks tijd zijn armen op te heffen om de woedende boer af te weren. Hij hijgde: 'Wat krijgen we nou,...' terwijl hij de ene pols greep en met zijn schouder probeerde de hand die naar zijn keel greep, af te wenden.

Zijn kunsthand was te zwak. Polyorketes maakte zich zonder moeite los.

Windham bulkte iets onverstaanbaars en Leblanc riep met zijn schelle stem: 'Hou op, hou op!' Maar het was de kleine Mullen die de boer van achteren aanviel, zijn armen om zijn nek sloeg en uit alle macht trok. Het hielp niet veel; Polyorketes leek zich nauwelijks bewust van het gewicht van de kleine man op zijn rug. Mullen werd van de grond getild en zijn benen bungelden hulpeloos van links naar rechts. Maar hij hield vast en dat hinderde Polyorketes genoeg om Stuart de tijd te geven zich los te wringen en Windham's aluminium stok te grijpen.

Hij zei: 'Blijf uit mijn buurt, Polyorketes.'

Hij snakte naar adem en was bang dat de ander opnieuw zou aanvallen. De holle aluminium cilinder was nauwelijks zwaar genoeg om er veel mee te kunnen uitrichten, maar het was beter dan zich met zwakke handen te moeten verdedigen.

Mullen had losgelaten en draaide behoedzaam rond zijn vijand. Hij haalde met stoten adem en zijn kleding zat in de war.

Een moment lang bewoog Polyorketes zich niet. Hij stond met gebogen hoofd. Toen zei hij: 'Het heeft geen zin. Ik moet Kloro's afmaken. Maar pas op wat je zegt, Stuart. Als jij je bek niet houdt, loop je de kans op een enorm pak slaag. En dat is zacht uitgedrukt.'

Stuart streek zijn arm over zijn gezicht en gooide de stok in Windham's richting. Die ving hem met zijn linkerhand op, terwijl hij in de rechter een zakdoek hield waarmee hij driftig zijn kale schedel bette.

Windham zei: 'Heren, we moeten dergelijke voorvallen vermijden. Ons prestige lijdt er onder. We moeten ons er van bewust zijn dat we een gemeenschappelijke vijand hebben. We zijn Aardebewoners en we moeten ons gedragen als degenen
die we zijn - als vertegenwoordigers van het heersende ras in de kosmos. We mogen onszelf niet vernederen voor de ogen van lieden van mindere afkomst.'

'Zeker kolonel,' zei Stuart vermoeid. 'De rest van uw toespraak kunt u wat mij betreft, tot morgen bewaren.'

Tegen Mullen zei hij: 'Bedankt.'

Het zat hem niet lekker, maar hij moest wel. Die kleine boekhouder had hem volkomen verrast.

Maar Mullen zei op droge toon, nauwelijks verstaanbaar: 'U hoeft me niet te bedanken, meneer Stuart. Iedereen zou het gedaan hebben. Als we geïnterneerd worden, zullen we u als tolk nodig hebben. U verstaat de taal van de Kloro's.'

Stuart was plotseling op zijn hoede. Dit was, dacht hij, wat al te dik opgelegd. Typisch de redeneertrant van een boekhouder, te logisch, te droog. Het afwegen van de risico's tegen de uiteindelijke winst. Debet en credit zorgvuldig tegen elkaar afgewogen. Hij zou het prettiger gevonden hebben als Mullen hem uit andere motieven te hulp was geschoten. Welke motieven... pure onzelfzuchtige fatsoensoverwegingen?

Stuart lachte in zichzelf. Het was eigenlijk te gek dat hij van menselijke wezens een vorm van idealisme verwachtte in plaats van eerlijke en duidelijke zelfgerichtheid.

Polyorketes zweeg. Het verdriet en de woede vraten aan zijn innerlijk, maar hij kon geen woorden vinden om zich te uiten. Als hij Stuart was, Stuart met de grote mond en de witte handen, zou hij kunnen praten en praten en zich misschien beter voelen. Maar in plaats daarvan zat hij daar, de helft van hem gestorven; zonder broer, zonder Aristides...

Het was allemaal zo vlug gebeurd. Als hij het nog maar een keer over kon doen, een seconde meer tijd had, zodat hij Aristides kon vastgrijpen, hem tegenhouden, hem redden.

Maar het meest van al haatte hij de Kloro's. Twee maanden geleden had hij nog nauwelijks van ze gehoord, en nu haatte hij ze zo hevig dat hij zijn leven zou willen geven als hij er een paar zou kunnen afmaken.

Hij zei zonder op te kijken: 'Waar is deze oorlog eigenlijk om begonnen?'

Hij was bang dat Stuart zou antwoorden. Hij haatte Stuart's stem. Maar het was Windham, die kale, die antwoord gaf.

Windham zei: 'De onmiddellijke aanleiding, meneer, was een meningsverschil over mijn concessies in het Wyandotte-systeem. De Kloro's hadden zich ten onrechte op ons gebied genesteld.'

'Zou er geen ruimte voor iedereen geweest zijn, kolonel?'

Polyorketes keek met een vuile blik op. Stuart kon niet lang zijn bek houden. Daar had je hem weer; dat eigenwijze Kloro-vriendje met zijn kunsthandjes.

Stuart zei: 'Is dat de moeite waard om over te vechten, kolonel? We kunnen elkaars werelden niet gebruiken. Hun planeten met een chloordampkring zijn voor ons nutteloos en op de onze, met een zuurstofdampkring, kunnen zij niet leven. Chloor is dodelijk voor ons en zuurstof is dodelijk voor hen. We kunnen niet eeuwig in oorlog blijven. Onze rassen hebben gewoon niets met elkaar te maken. Is er dan een reden om oorlog met ze te voeren, alleen omdat beide rassen ijzer willen winnen op dezelfde dampkringloze planetoid, als er daarvan miljoenen bestaan binnen het melkwegstelsel?'

Windham zei: 'Het gaat hier om de eer van de planeet...'

'Die lap ik aan mijn laars. Hoe kan die een excuus vormen voor een zo belachelijke oorlog als deze? Die oorlog kan alleen op buitenposten worden uitgevochten. Hij kan alleen beëindigd worden door middel van onderhandelingen die net zo goed direct gehouden hadden kunnen worden. Noch wij, noch de Kloro's kunnen met een oorlog iets bereiken.'

Tegen zijn zin kwam Polyorketes tot de conclusie dat hij het met Stuart eens was. Wat kon het hem en Aristides schelen waar de Aarde of de Kloro's hun ijzer vandaan haalden?

De kleine alarmzoemer ging over.

Polyorketes' hoofd schoot omhoog en hij stond langzaam op. Zijn tanden kwamen bloot. Er kon maar één ding aan de deur zijn. Hij wachtte, de spieren van zijn armen gespannen, zijn vuisten gebald. Stuart bewoog langzaam in zijn richting. Polyorketes zag het en lachte in zichzelf. Als die Kloro binnenkwam, konden Stuart en alle anderen samen hem niet tegenhouden.

Wacht, Aristides, wacht nog heel even, en je zult een klein beetje gewroken zijn.

De deur ging open en een figuur, geheel gehuld in een vormloze opgezwollen karikatuur van een ruimtepak kwam binnen.

Een vreemde onnatuurlijke, maar niet helemaal onaangename stem begon: 'Met enige bange vermoedens, Aardebewoners, hebben mijn metgezel en ik ...'

Er kwam abrupt een eind aan toen Polyorketes onder het uitstoten van een gebrul opnieuw tot de aanval overging. Maar hij gebruikte zijn hersens er niet bij. Hij viel aan als een dolgedraaide stier. Het donkere hoofd diep gebogen, de gespierde armen uitgespreid, de vingers klaar om zich om de strot van zijn vijand te sluiten, sprong hij vooruit. Stuart werd opzij gesmeten voordat hij tussenbeide kon komen en tuimelde over een kooi.

De Kloro had, zonder zich overmatig in te spannen, Polyorketes met gestrekte arm tegen kunnen houden, of hij had opzij kunnen stappen en hem langs zich heen laten stormen. Hij deed geen van beide. Met een snelle beweging trok hij een handwapen, en een roze straling verbond het voor een moment met de aanvallende Aardebewoner. Polyorketes struikelde en smakte op de grond, zijn lichaam nog in de positie die het het laatst had ingenomen, één voet geheven, alsof hij door de bliksem getroffen was. Hij viel op zijn zij en lag daar, zijn ogen wild van woede.

De Kloro zei: 'Hij zal er geen blijvende schade van ondervinden.' Hij leek zich van de aanval niets aan te trekken. Toen begon hij opnieuw: 'Met enige bange vermoedens, Aardebewoners, hebben mijn metgezel en ik gemerkt dat er in deze ruimte enige opwinding heerste. Is er iets waarmee wij u kunnen helpen?'

Stuart wreef zich kwaad over de knie die geschaafd was toen hij tegen de kooi werd gesmeten. Hij zei: 'Nee, dank u, Kloro.'

'Luistert u eens even goed,' blies Windham zich op, 'dit gaat alle perken te buiten. Ik eis dat wij onmiddellijk worden vrijgelaten.'

De Kloro draaide zijn kleine insectachtige hoofd in de richting van de dikke oude man. Hij was niet aangenaam om naar te kijken als je niet aan hem gewend was. Hij was ongeveer even groot als een Aardebewoner, maar aan de bovenkant bestond hij uit een dunne stengel bij wijze van nek, met een hoofd er op dat niet meer dan een kleine verdikking was, een stompe driehoekige snuit met twee uitpuilende ogen aan weerskanten. Dat was alles. Geen hersenpan en geen hersenen. Wat bij een Kloro met hersenen overeenkwam, was opgeborgen in wat bij een mens de buik genoemd zou worden. Het hoofd was niets anders dan waarnemingsorgaan. Het ruimtepak van de Kloro volgde de omtrekken van het hoofd tamelijk precies, en door twee halve cirkels van glas waren de ogen zichtbaar, enigszins groenachtig als gevolg van de chloorhoudende atmosfeer binnen het pak.

Een van de ogen staarde Windham aan, die zich onder die blik allesbehalve prettig voelde, maar toch volhield: 'U hebt niet het recht ons gevangen te houden. Wij zijn burgers.'

De stem van de Kloro, onnatuurlijk klinkend, kwam uit een chromen roostertje op zijn borst. Het apparaat werkte op samengeperste lucht en werd bediend door een of twee van de vele tere gevorkte tentakels die in twee cirkels rond de bovenkant van zijn lichaam waren ingeplant en gelukkig door het ruimtepak aan het oog onttrokken werden.

De stem zei: 'Meent u dat ernstig, Aardebewoner? U zult toch wel eens van oorlog en oorlogsconventies en krijgsgevangenen gehoord hebben?'

Het wezen keek om zich heen met snelle rukkerige bewegingen van zijn hoofd, naar een bepaald iets, eerst met het ene, daarna met het andere oog. Stuart meende daaruit te kunnen afleiden dat elk oog een aparte boodschap naar de buikhersenen zond en dat de twee indrukken gecombineerd moesten worden om volledige informatie te verkrijgen.

Windham had niets meer te zeggen. De anderen evenmin. De Kloro, met zijn vier ledematen die in de verte op armen en benen leken, had iets vaag menselijks als je niet hoger keek dan zijn borst, maar het was niet uit te maken wat hij voelde.

Ze keken toe hoe hij zich omdraaide en de deur uitging.

Porter kuchte en zei met half verstikte stem: 'Mijn god, moet je die chloorstank ruiken. Als ze er niets aan doen, sterven we allemaal aan verpeste longen.'

Stuart zei: 'Hou je mond. Er is nog niet voldoende chloor in de lucht om een mug aan het niezen te maken, en het beetje dat er is, is binnen twee minuten verdwenen. Trouwens, een beetje chloor is heel gezond. Misschien doodt het dat griepvirus van je.'

Windham hoestte en zei: 'Stuart, ik ben van mening dat je tegen je Kloro-vriend wel eens iets gezegd had kunnen hebben over onze vrijlating. Verdomme man, in hun aanwezigheid heb je niet half zo'n grote mond.'

'U hebt gehoord wat dat wezen te vertellen had, kolonel. We zijn krijgsgevangenen, en het uitwisselen van krijgsgevangenen wordt langs diplomatieke kanalen geregeld. We zullen gewoon moeten afwachten.'

Leblanc, die lijkbleek was geworden toen de Kloro binnenkwam, stond op en rende naar het toilet. Ze hoorden hem overgeven.

Er viel een oncomfortabele stilte, terwijl Stuart bedacht wat hij kon zeggen om dat onsmakelijke geluid te overstemmen. Mullen bracht uitkomst. Hij had in een doosje zitten rommelen dat hij onder zijn kussen vandaan had gehaald.

Hij zei: 'Misschien kan meneer Leblanc beter een slaappil innemen voordat hij naar bed gaat. Ik heb er een paar. Ik zal hem er graag een geven.' En hij maakte onmiddellijk de reden van zijn edelmoedigheid duidelijk: 'Anders houdt hij ons misschien allemaal wakker, ziet u.'

'Dat lijkt me heel logisch,' zei Stuart droog. 'Je kunt er beter een bewaren voor sir Lancelot hier; of liever een stuk of zes.' Hij liep naar Polyorketes die nog steeds op de grond lag, en knielde naast hem neer. 'Lig je lekker, kind?'

Windham zei: 'Het getuigt van verdraaid weinig goede smaak om op die manier tegen hem te spreken, Stuart.'

'Nou, als u zich dan zo bezorgd over hem maakt, waarom hijsen Porter en u hem dan niet in zijn kooi?'

Hij hielp ze ermee. Polyorketes' armen schokten onbeheerst. Stuart wist het een en ander van de zenuwwapens van de Kloro's, en hij bedacht dat de man zich nu wel als een speldenkussen moest voelen.

Stuart zei: 'En jullie hoeven hem heus niet met fluwelen handschoentjes aan te pakken. Die vervloekte idioot had onze dood op zijn geweten kunnen hebben. En waarom?'

Hij duwde Polyorketes' verkrampte lichaam een eindje opzij en ging op de rand van de kooi zitten. Hij zei: 'Kun je me verstaan, Polyorketes?'

Polyorketes' ogen glansden koortsachtig. Hij trachtte vergeefs een arm op te lichten.

'Goed, luister naar me. Probeer dergelijke geintjes niet meer uit te halen. De volgende keer kan het het einde van ons allemaal betekenen. Als jij een Kloro was geweest en hij een Aardebewoner, zouden we nu dood geweest zijn. Probeer dus één ding tot je botte hersens te laten doordringen. Het spijt ons van je broer en het is allemaal verdomd jammer, maar het was zijn eigen schuld.'

Polyorketes probeerde overeind te komen en Stuart drukte hem terug.

'Nee, jij blijft naar me luisteren,' zei hij. 'Misschien is dit de enige kans die ik ooit krijg om tegen je te praten, waarbij je wel móet luisteren. Je broer had het recht niet de passagierscabine te verlaten. Hij had zich nergens mee moeten bemoeien. Hij liep onze mensen voor de voeten. We weten niet eens zeker dat het een Kloro was die hem doodde. Het kan heel best een van onze eigen mensen geweest zijn.'

'Zeg, hou alsjeblieft op, Stuart,' wierp Windham tegen.

Stuart draaide zich met een ruk naar hem toe. 'Hebt u soms de bewijzen dat het niet zo is? Hebt u het schot soms gezien? Hebt u aan de restanten kunnen zien of het Kloro-energie was of aardse energie?'

Polyorketes was eindelijk in staat iets uit te brengen. 'Verrotte stinkende groene bastaard!'

'Ik?' zei Stuart. 'Ik weet precies wat er in je omgaat, Polyorketes. Jij denkt dat je me wel eens goed in elkaar zult slaan als die verlamming is uitgewerkt. Nou, als je dat doet, is het met ons allemaal afgelopen.'

Hij stond op en leunde met zijn rug tegen de muur. Op dit moment stond hij alleen tegenover alle anderen. 'Niemand van jullie kent de Kloro's zoals ik ze ken. De uiterlijke verschillen zijn niet belangrijk. Maar de geestelijke verschillen zijn dat wel. Ze begrijpen onze opvattingen over seks bijvoorbeeld niet. Voor hun is het een biologische reflex, als ademhalen. Ze hechten er geen enkel belang aan. Maar maatschappelijke groeperingen vinden ze wél belangrijk. Vergeet niet dat hun voorgangers in de evolutie sterk met onze insecten overeenkwamen. Ze nemen altijd aan dat een groep Aardebewoners met wie ze te maken krijgen, een maatschappelijke eenheid vormt.

'En dat betekent alles voor ze. Ik begrijp niet precies wat het betekent. Dat weet geen enkele Aardebewoner. Maar het resultaat is dat ze nooit een groep zullen splitsen, net zoals wij nooit een moeder van haar kinderen zullen scheiden als we het kunnen voorkomen. Een van de redenen waarom ze ons op het ogenblik zo zachtzinnig behandelen, is misschien dat ze denken dat wij er kapot van zijn dat ze een van ons gedood hebben, en zich schuldig voelen.

'Maar dit moeten jullie je goed in je hoofd prenten. Zolang deze oorlog duurt, zullen we samen geïnterneerd blijven, als groep. Dat is een idee dat me allerminst aanstaat. Ik zou jullie niet hebben uitgezocht en ik weet zeker dat geen van jullie mij zou hebben uitgezocht. Maar zo staan de zaken nu eenmaal. De Kloro's zouden nooit kunnen begrijpen dat ons samenzijn puur toeval is.

'Dat betekent dat we elkaar zullen moeten verdragen. En dat is geen kinderspel. Wat denken jullie dat er gebeurd zou zijn als de Kloro's eerder binnengekomen waren en hadden gezien dat Polyorketes en ik elkaar probeerden te vermoorden? Weten jullie dat niet? Wat zouden jullie denken van een moeder die je er op betrapte dat ze haar kinderen probeerde te vermoorden?

'Zo staat de zaak dus. Ze zouden ons allemaal hebben afgeslacht omdat we in hun ogen een troep perverse monsters zijn. Begrepen? En jij, Polyorketes? Heb jij het begrepen? Dus laten we elkaar voor alles wat mooi en lelijk is, uitmaken als dat per se moet, maar laten we onze handen thuishouden. En nu, als het jullie hetzelfde is, zal ik proberen mijn handen weer in vorm te krijgen - deze synthetische handen die de Kloro's me gegeven hebben en die een van mijn eigen soort probeerde opnieuw te vernietigen.'

Voor Claude Leblanc was het ergste voorbij. Hij was ziek genoeg geweest; ziek van een heleboel dingen; maar vooral ziek van het feit dat hij ooit de Aarde had verlaten. Het had iets geweldigs geleken een buitenaardse universiteit te bezoeken. Het was een avontuur geweest en had hem van zijn moeder verlost. Hoe dan ook, hij was stiekem blij geweest dat hij had kunnen ontsnappen, nadat de eerste maand van aanpassingsmoeilijkheden voorbij was.

En in de zomervakanties was hij niet langer Claude, de verlegen student, maar Leblanc de ruimtereiziger geweest. Die omstandigheid had hij ten volle uitgebuit. Hij had zich een man gevoeld als hij sprak over vreemde planeten en ruimtereizen en de zeden en gewoonten van andere werelden; het had hem de moed gegeven Margaret te vragen met hem te trouwen. Ze had van hem gehouden om de gevaren die hij doorstaan had...

Behalve dan dat dit de eerste keer was dat hij werkelijk in gevaar verkeerd en het er niet bijster goed afgebracht had. Hij wist het en hij schaamde zich en hij wilde dat hij een man was als Stuart.

Rond etenstijd zocht hij contact. Hij zei: 'Meneer Stuart?'

Stuart keek op en zei kortaf: 'Hoe voel je je?'

Leblanc voelde dat hij een kleur kreeg. Hij bloosde nogal gauw en de pogingen om dat te onderdrukken maakten het alleen maar erger. Hij zei: 'Het gaat veel beter, dank u. We zitten aan tafel. Ik heb u uw rantsoen gebracht.'

Stuart nam het blikje aan. Het was een standaardruimterantsoen; volledig synthetisch, geconcentreerd, voedzaam, maar toch, hoe dan ook, onbevredigend. Het eten werd automatisch warm als het blik geopend werd, maar kon ook koud gegeten worden. Hoewel er een gecombineerde vork-lepel bijgepakt was, kon je het net zo goed met je vingers naar binnen werken zonder dat ze daar erg smerig van werden.

Stuart zei: 'Heb je gehoord wat ik gezegd heb?'

'Ja meneer. Ik wilde u zeggen dat u op me kunt rekenen.'

'Prima. Ga nou maar eten.'

'Mag ik hier eten?'

'Dat moet je zelf weten.'

Een paar minuten aten ze in stilte, toen barstte Leblanc uit: 'U bent zo zeker van u zelf, meneer Stuart: Het moet geweldig zijn om je zo te kunnen voelen!'

'Zeker van mezelf? Bedankt voor het compliment, maar als je een zelfverzekerd man zoekt, die zit daar.'

Leblanc keek verwonderd in de aangeduide richting. 'Meneer Mullen? Dat kleine mannetje? O nee!'

'Vind je hem niet zelfverzekerd genoeg?'

Leblanc schudde zijn hoofd. Hij keek Stuart onderzoekend aan om te zien of hij misschien een grapje maakte. 'Dat is alleen maar een ijskouwe. Die kent geen enkele emotie. Hij is net een klein machientje. Ik vind hem weerzinwekkend. U bent anders, meneer Stuart. U hebt het allemaal in u, maar u kunt zich beheersen. Zo zou ik ook willen zijn.'

Alsof hij voelde dat er over hem gesproken werd, kwam Mullen naar ze toe. Hij had zijn eten nauwelijks aangeraakt. De damp sloeg er nog af toen hij tegenover ze kwam zitten.

Zijn stem klonk, zoals gebruikelijk, alsof de wind door dorre takken streek. 'Hoelang denkt u dat deze reis zal duren, meneer Stuart?'

'Geen flauw idee, Mullen. Ze zullen ongetwijfeld de gebruikelijke handelsroutes vermijden en meer omwegen door de buitenruimte maken dan gewoonlijk om eventuele achtervolgers af te schudden. Het zou me niets verbazen als we er een week over deden. Waarom vraag je dat? Ik neem aan dat je er een logische en praktische reden voor hebt?'

'Ja, dat wel. Inderdaad.' Hij leek immuun voor sarcasme. Hij zei: 'Het is bij me opgekomen dat het misschien verstandig zou zijn de rantsoenen te rantsoeneren, zogezegd.'

'We hebben genoeg voedsel en water voor een maand. Dat is het eerste wat ik gecontroleerd heb.'

'Juist. In dat geval zal ik dit opeten.' Hij at zorgvuldig met behulp van de gecombineerde vork-lepel en bette zich af en toe de lippen met zijn zakdoek.

Polyorketes kwam twee uur later met moeite overeind. Hij stond op zijn benen te waggelen en zag er uit of hij een enorme kater had. Hij probeerde niet bij Stuart in de buurt te komen, maar sprak vanwaar hij stond.

Hij zei: 'Jij verdomde groentjesspion, kijk uit wat je doet.'

'Je hebt gehoord wat ik gezegd heb, Polyorketes.'

'Ja, dat heb ik gehoord. Maar ik heb ook gehoord wat je over Aristides gezegd hebt. Ik zal me niet druk over je maken, want je bent alleen maar een grote windbuil. Maar op een dag ga je te ver en dan prikt iemand je lek.'

'Daar zal ik dan maar op wachten,' zei Stuart.

Windham kwam naar ze toe hobbelen, zwaar leunend op zijn stok. 'Kom kom,' riep hij met een snorkende jovialiteit die het alleen maar duidelijker maakte dat hij als de dood was voor ruzie. 'We zijn allemaal Aardebewoners, wat bliksem. Dat moeten we goed onthouden; dat is onze bron van inspiratie. We moeten ons door die vervloekte Kloro's niet laten kennen. We moeten onze privéruzies vergeten en voor ogen houden dat we als Aardebewoners een verenigd front tegen dat buitenaardse gajes moeten vormen.'

Wat Stuart zei, kan hier beter niet herhaald worden.

Porter kwam achter Windham aan. Hij had een uur lang druk met de kaalgeschoren kolonel zitten praten, en zei verontwaardigd: 'Je kunt die betweterige houding maar beter achterwege laten, Stuart. Luister liever naar wat de kolonel te zeggen heeft. We hebben de situatie aan een grondige beschouwing onderworpen.'

Hij had wat van het vuil van zijn gezicht gewassen, zijn haren natgemaakt en strak achterovergekamd. Maar het trekken van zijn mondhoek was er niet minder door geworden, en zijn handen met de slecht verzorgde nagels waren er niet aantrekkelijker door geworden.

'Goed kolonel,' zei Stuart. 'Wat hebt u op uw hart?'

Windham zei: 'Ik zou alle mannen graag bij elkaar hebben.'

'Goed, roept u ze dan.'

Leblanc kwam snel toelopen; Mullen naderde aarzelend.

Stuart zei: 'Moet die vent er ook bij?' Hij maakte met zijn hoofd een gebaar in de richting van Polyorketes.

'Ja natuurlijk, meneer Polyorketes, komt u er ook bij?'

'Ach, laat me met rust.'

'Ga maar verder,' zei Stuart, 'laat hem maar zitten. Ik hoef hem er niet bij te hebben.'

'Nee nee,' zei Windham. 'Dit is een kwestie die alle Aardebewoners aangaat. Meneer Polyorketes, u moet er ook bijkomen.' Polyorketes liet zich van zijn kooi glijden. 'Ik ben vlak in de buurt, ik kan u hier ook wel horen.'

Windham zei tegen Stuart: 'Zouden ze - de Kloro's bedoel ik - ons hier kunnen afluisteren?'

'Nee,' zei Stuart. 'Waarom zouden ze?'

'Bent u daar zeker van?'

'Natuurlijk ben ik daar zeker van. Ze wisten niet wat er gebeurde toen Polyorketes me aanviel. Ze hoorden alleen het lawaai maar toen het schip er van begon te schudden.'

'Misschien wilden ze ons laten geloven dat we niet werden afgeluisterd.'

'Luister kolonel, ik heb nog nooit meegemaakt dat een Kloro een opzettelijke leugen vertelde...'

Polyorketes onderbrak hem: 'Die praatjesmaker hóudt gewoon van de Kloro's.'

Windham zei haastig: 'Laten we niet op die manier beginnen. Kijk, Stuart, Porter en ik hebben de zaak grondig besproken en we zijn tot de conclusie gekomen dat jij de Kloro's goed genoeg kent om een methode te bedenken om ons naar de Aarde terug te krijgen.'

'Toevallig vergist u zich. Ik kan geen methode bedenken.'

'Misschien is er een manier om het schip op die vervloekte groene sloebers terug te veroveren,' stelde Windham voor. 'Misschien door gebruik te maken van een of andere zwakheid die ze hebben. Wat bliksem, je begrijpt heel goed wat ik bedoel.'

'Vertelt u me eens, kolonel, wat wilt u eigenlijk? Uw eigen huid redden of gaat het u om het welzijn van de Aarde?'

'Tegen die vraag heb ik bezwaren. U moet goed weten dat ik in de eerste plaats aan de Aarde denk, al heb ik net als ieder ander het recht mijn eigen leven te beschermen. En ik ben er zeker van dat dat voor iedereen hier geldt.'

'Volkomen juist,' zei Porter onmiddellijk. Leblanc keek angstig, Polyorketes wrokkend; op Mullen's gezicht stond niets te lezen.

'Goed,' zei Stuart. 'Ik geloof uiteraard niet dat we het schip kunnen heroveren. Zij zijn gewapend en wij niet. Maar er is iets anders. Jullie weten waarom de Kloro's dit schip onbeschadigd in handen wilden krijgen. Ze hebben ruimteschepen nodig. Het zijn misschien betere scheikundigen dan Aardebewoners, maar Aardebewoners zijn betere ruimtevaartingenieurs. Wij hebben grotere betere schepen, en we hebben er meer. Het is zelfs zo dat ze als onze bemanning een beter begrip van militaire principes gehad had, het schip hadden opgeblazen zodra het er naar uitzag dat de Kloro's zouden enteren.'

Leblanc zei vol afschuw: 'En de passagiers opofferen?'

'Waarom niet? Je hebt gehoord wat de brave kolonel gezegd heeft. Ieder van ons stelt het belang van de Aarde boven zijn eigen miserabele leven. Welk nut hebben we op het ogenblik, levend, voor de Aarde? Geen enkel. Hoeveel kwaad kan dit schip in handen van de Kloro's aanrichten? Verdomd veel, waarschijnlijk.'

'En waarom,' vroeg Mullen, 'hebben onze mannen geweigerd het schip op te blazen? Daar moeten ze een reden voor gehad hebben.'

'Die hadden ze ook. Onder Aardse militairen geldt de vaste stelregel dat de verliezen nooit ongunstig mogen afsteken tegen die van de vijand. Als we onszelf hadden opgeblazen, zouden twintig Aardse militairen en zeven burgers de dood gevonden hebben, terwijl de vijand geen man verloren zou hebben. Dus wat gebeurt er? We laten ze aan boord komen, doden er achtentwintig - ik ben er van overtuigd dat het er minstens achtentwintig waren - en laten ze het schip veroveren.'

'Allemaal kletspraatjes, praten kun je verdomd goed,' hoonde Polyorketes.

'De geschiedenis heeft een moraal,' zei Stuart. 'We kunnen het schip niet op de Kloro's veroveren. Maar misschien zouden we ze onverhoeds kunnen aanvallen en ze lang genoeg bezighouden om een van ons de kans te geven de machines onklaar te maken.'

'Wat?' schreeuwde Porter, en Windham maande hem angstig tot zwijgen.

'De machines onklaar maken,' herhaalde Stuart. 'Dat betekent natuurlijk de vernietiging van het schip, maar dat willen we toch, nietwaar?'

Leblanc was doodsbleek geworden. 'Ik geloof nooit dat het zou lukken.'

'Dat weten we niet voor we het geprobeerd hebben. Maar wat hebben we te verliezen?'

'Ons leven, verdomme!' schreeuwde Porter. 'Jij krankzinnige maniak, je bent stapelgek!'

'Als ik een maniak ben,' zei Stuart, 'en nog krankzinnig op de koop toe, ligt het voor de hand dat ik stapelgek ben. Maar onthou goed dat als we het leven er bij inschieten, wat bijzonder waarschijnlijk is, er voor de Aarde niets waardevols verloren gaat; maar als we het schip vernietigen, wat misschien zou lukken, bewijzen we de Aarde een grote dienst. Welke patriot zou dan nog aarzelen? Wie van ons vindt zichzelf belangrijker dan de wereld waartoe hij behoort?' Hij keek de zwijgende kring rond. 'U toch zeker niet, kolonel Windham.'

Windham kreeg een hoestbui. 'Mijn beste man, daar gaat het niet om. Er moet een methode zijn om het schip voor de Aarde te redden zonder ons leven te verliezen, niet?'

'Goed. Zegt u dan maar hoe u dat doen wilt.'

'Laten we er met z'n allen over nadenken. Er zijn maar twee Kloro's aan boord. Als een van ons ze zou besluipen en...'

'Hoe? Het hele schip heeft een chlooratmosfeer. We zouden ruimtepakken moeten dragen. De zwaartekracht in hun deel van het schip is verhoogd tot Kloro-niveau, dus degeen die dat karweitje zou moeten uitvoeren, zou zich maar heel moeilijk kunnen bewegen. O, hij zou ze kunnen besluipen, zeker - en net zo gauw ontdekt worden als een stinkdier met de wind mee.'

'Laten we het dan maar helemaal vergeten,' zei Porter, en zijn stem trilde. 'Luister, Windham, dit schip wordt niet vernietigd. Mijn leven betekent een heleboel voor me en als iemand van jullie iets dergelijks wil proberen, roep ik de Kloro's. Ik meen het.'

'Nou,' zei Stuart, 'dat is dan held nummer een.'

Leblanc zei: 'Ik wil terug naar de Aarde, maar ik...'

Mullen onderbrak hem. 'Ik geloof niet dat we veel kans hebben het schip te vernietigen, tenzij...'

'Held nummer twee en drie. Hoe staat het met jou, Polyorketes? Je hebt de kans twee Kloro's om zeep te helpen.'

'Ik wil ze met mijn blote handen afmaken,' gromde de boer en zijn zware vuisten balden zich. 'Op hun eigen planeet zal ik ze bij tientallen afmaken.'

'Dat is een mooie belofte. En u, kolonel? Wilt u niet samen met mij een roemrijke dood tegemoetmarcheren?'

'Je gedraagt je cynisch en onbehoorlijk, Stuart. Het is duidelijk dat als de anderen niet mee willen doen, je plan geen kans van slagen heeft.'

'Behalve als ik het op mijn eentje doe, nietwaar?'

'Dat laat je, hoor je me?' zei Porter snel.

'En wees daar maar verdomd zeker van,' stemde Stuart toe. 'Ik beweer niet dat ik een held ben. Ik ben alleen maar een doorsneepatriot, en volkomen bereid naar de een of andere planeet gebracht te worden om daar de rest van de oorlog uit te zitten.'

Mullen zei nadenkend: 'Er is natuurlijk een manier waarop we de Kloro's zouden kunnen verrassen.'

Zijn opmerking zou geen aandacht gekregen hebben als Polyorketes er niet op gereageerd had. Hij wees naar hem met een dikke wijsvinger met een bijzonder smerige nagel en lachte schor. 'Meneer de boekhouder!' zei hij. 'Meneer de boekhouder kan al net zo goed praten als de groenenspion Stuart. Goed, meneer de boekhouder, vertel het dan maar. Jij kunt ook al zo goed kletsen. Laat de woorden maar rollen als holle vaten.'

Hij draaide zich om naar Stuart en herhaalde venijnig: 'Hol vat! Een hol vat met kunsthandjes. Ouwehoeren, dat is alles wat je kan.'

Mullen met zijn zachte stem kon pas weer aan het woord komen toen Polyorketes uitgesproken was, maar toen zei hij, rechtstreeks tegen Stuart: 'Misschien zouden we ze van buitenaf kunnen overvallen. Ik ben er van overtuigd dat deze cabine een L-Sluis heeft.'

'Wat is een L-Sluis?' vroeg Leblanc.

'Wel...' begon Mullen en hij zweeg, niet wetend wat verder te zeggen.

Stuart zei spottend: 'Dat is een eufemisme, beste jongen. Een afkorting van "lijkensluis". Er wordt nooit over gepraat, maar in iedere cabine op het schip zit er een. Het zijn gewoon luchtsluizen waar je een lijk door verwijdert. Begrafenis in de ruimte. Altijd met een hoop sentiment en gebogen hoofden en de kapitein die gevoelige woorden spreekt van het soort waar Polyorketes beslist geen waardering voor zou kunnen opbrengen.'

Leblanc trok een vies gezicht. 'Wilt u dát gebruiken om het schip te verlaten?'

'Waarom niet? Bijgelovig? - Ga verder, Mullen.'

De kleine man had geduldig gewacht tot ze uitgesproken waren. Hij zei: 'Als je eenmaal buiten bent, zou je het schip via de straalpijpen weer binnen kunnen komen. Met een beetje geluk is het mogelijk. En dan zou je onverwacht de cockpit kunnen binnendringen.'

Stuart keek hem nieuwsgierig aan. 'Hoe zou je dat dan willen doen? Wat weet jíj van straalpijpen?'

Mullen kuchte. 'Je bedoelt, omdat mijn firma papieren dozen maakt? Nou..' Hij kreeg een kleur, zweeg even, en begon opnieuw, met kleurloze stem. 'Mijn firma, die fantasieverpakkingen produceert, maakte een paar jaar geleden een assortiment snoepverpakkingen in de vorm van ruimteschepen, speciaal voor de kleutermarkt. Ze waren zodanig ontworpen dat als je aan een touwtje trok, er een buisje met samengeperste lucht geopend werd die door de imitatiestraalpijpen ontsnapte waardoor de doos door de kamer vloog en de snoepjes rondstrooide. De verkooptheorie was dat de kleuters het leuk zouden vinden met het ruimteschip te spelen en op hun knieën achter de snoepjes aan te kruipen.

Maar in de praktijk bleek het een volslagen mislukking. Het ruimteschip vernielde borden en glaswerk en raakte soms een oog van een ander kind. Wat nog erger was, de kinderen kropen niet achter de snoepjes aan, maar begonnen erom te vechten. Het was bijna de grootste fout die we ooit gemaakt hebben. We hebben er duizenden aan verloren.

Maar toen die dozen werden ontworpen was iedereen bijzonder geïnteresseerd. Het werd een spelletje op kantoor, slecht voor de efficiëntie en de moraal. Een tijdlang waren we allemaal experts op het gebied van straalpijpen. Ik heb heel wat boeken over ruimtevaarttechniek gelezen. Maar wel in mijn eigen tijd, niet in de tijd van de firma.'

Stuart was door het idee gefascineerd. Hij zei: 'Het lijkt nogal fantastisch, maar het zou kunnen lukken als we een held over hadden. Hebben we die?'

'Wat denk je van jezelf?' zei Porter verontwaardigd. 'Jij doet niets anders dan ons met je kletspraatjes belachelijk maken. Ik heb nog niet gemerkt dat je je ergens vrijwillig voor aangemeld hebt.'

'Dat komt omdat ik geen held ben, Porter. Dat geef ik toe. Ik wil in leven blijven, en kruipen door straalpijpen is daarvoor niet de juiste methode. Maar jullie zijn allemaal nobele patriotten. Dat zegt de kolonel zelf. En hoe staat het met u, kolonel? U bent de oudste held die hier aanwezig is.'

Windham zei: 'Alle donders, als ik jonger was en jij je eigen handen had, zou ik er een genoegen inscheppen je een stevige aframmeling te geven.'

'Daar twijfel ik niet aan, maar het is geen antwoord.'

'Je weet heel goed dat ik op mijn leeftijd en met dit been...' - hij sloeg zich met de vlakke hand op zijn stijve knie -' ... niet in staat ben zoiets klaar te spelen, hoe graag ik het ook zou willen.'

'Ach ja, natuurlijk,' zei Stuart, 'en mijn handen deugen niet, als ik Polyorketes mag geloven. Wij zijn dus gered. En aan welke ongelukkige kwaaltjes lijdt de rest?'

'Luister,' riep Porter, 'ik wil weten wat hiervan de bedoeling is. Hoe kan iemand door straalpijpen kruipen? Wat gebeurt er als de Kloro's ze in werking stellen als iemand van ons er in zit?'

'Nou, Porter, dat is het risico van de sport. Dat is nou juist het spannende.'

'Maar hij zou levend gekookt worden, als een kreeft.'

'Een aardige vergelijking, maar een onjuiste. De straal zou maar heel kort werken, misschien een seconde of twee, en de isolatie van het ruimtepak zou dat kunnen weerstaan. Bovendien, de straal heeft een snelheid van een paar honderd kilometer per minuut, zodat je finaal weggeblazen zou worden voor je de hitte zelfs maar zou voelen. Je zou een paar kilometer de ruimte ingeslingerd worden, en dan zou je natuurlijk veilig zijn voor de Kloro's. Daar staat tegenover dat je het schip niet meer zou kunnen bereiken.'

Porter zweette als een otter. 'Denk maar niet dat je mij bang kunt maken, Stuart.'

'Niet? Dus je biedt je aan om te gaan? Heb je er goed over nagedacht wat het betekent de ruimte ingeblazen te worden? Je bent daar alleen, weet je; echt helemaal moederziel alleen. Door de straal zul je waarschijnlijk in een snel draaiende beweging gebracht zijn. Dat zul je niet voelen. Je zult denken dat je bewegingloos bent. Maar alle sterren zullen om je heen tollen zodat ze niet meer lijken dan strepen in het zwart van het heelal. Ze zullen nooit stoppen. Ze zullen zelfs niet langzamer gaan bewegen. Dan valt je verwarming uit, je zuurstof raakt op, en je zult een heel langzame dood sterven. Je zult genoeg tijd hebben om na te denken. En als je haast hebt, kun je ook je ruimtepak openen. Dat zal ook niet erg leuk zijn. Ik heb het gezicht gezien van mannen van wie het ruimtepak per ongeluk scheurde, en dat was bepaald geen prettige aanblik. Maar het gaat wel vlugger. En dan...'

Porter draaide zich om en liep met onzekere passen weg.

Stuart zei luchtig: 'Alweer mislukt. Er is nog steeds een heldhaftige daad beschikbaar voor de hoogste bieder. Ik heb nog geen bod gehad.'

Polyorketes sprak en zijn rauwe stem deed de woorden nog grover klinken. 'Klets maar door, met je grote bek. Blijf maar op dat holle vat slaan. Het duurt niet lang meer voordat we je smoel in mekaar timmeren. Ik weet wel iemand die het nu direct wel wil doen, nietwaar meneer Porter?'

De blik die Porter in Stuart's richting wierp, bevestigde Polyorketes' vermoeden, maar hij zei niets.

Stuart zei: 'En jij dan, Polyorketes? Jij bent de moedige vent die het allemaal met blote handen wel even zal opknappen. Zal ik je in een ruimtepak helpen?'

'Dat zal ik je wel vragen als ik hulp nodig heb.'

'En jij, Leblanc?'

De jongeman deinsde terug.

'Zelfs niet om bij Margaret terug te komen?'

Maar Leblanc kon alleen maar met zijn hoofd schudden.

'Mullen?'

'Goed - ik zal het proberen.'

'Wat zul je?'

'Ik zei ja, dat ik het zou proberen. Tenslotte is het mijn idee.'

Stuart keek verbluft. 'Meen je dat echt? Waarom?'

Mullen vertrok minachtend zijn mond. 'Omdat niemand anders het doet.'

'Dat is geen reden. En zeker niet voor jou.'

Mullen haalde zijn schouders op.

Achter Stuart klonk het geluid van een wandelstok. Windham liep langs hem heen.

Hij zei: 'Ben je werkelijk van plan te gaan, Mullen?'

'Jawel, kolonel.'

'Wat bliksem, laat me je in dat geval de hand mogen schudden. Ik mag jou wel. Bij god, je bent... je bent een Aardebewoner. Doe het, en of je wint of sterft, ik zal altijd voor je getuigen.'

Mullen trok verlegen zijn hand terug.

En Stuart stond als aan de grond genageld. Hij bevond zich in een heel ongewone positie. In feite bevond hij zich in de meest bijzondere van alle posities, waarin hij zich ooit bevonden had. Hij wist niets te zeggen.

De spanning was weg, was in elk geval veranderd. Alles was wat minder somber, wat minder gedwongen. Ze waren nu met elkaar verbonden in een soort samenzwering. Zelfs Polyorketes bemoeide zich ermee; hij betastte de ruimtepakken en gaf met zijn rauwe stem commentaar.

Mullen had wat moeilijkheden. Het pak hing nogal ruim om hem heen, hoewel alle banden zo strak mogelijk waren aangehaald. Alleen de helm moest nog vastgeschroefd worden. Hij draaide zijn hoofd heen en weer.

Stuart hield de helm met enige moeite vast. Hij was zwaar, en zijn kunsthanden hadden er niet goed vat op. Hij zei: 'Krab eerst nog maar eens aan je neus als die soms jeukt. Het is voorlopig de laatste kans die je krijgt.' Hij voegde er niet aan toe: 'Misschien voor altijd,' maar hij dacht het wel.

Mullen zei met vlakke stem: 'Ik kan misschien beter een extra zuurstof cilinder meenemen.'

'Prima.'

'Met een reduceerventiel.'

Stuart knikte. 'Ik begrijp wat je bedoelt. Als je te ver van het schip af komt, kun je proberen jezelf terug te blazen door de cilinder als reactiemotor te gebruiken.'

Ze schroefden de helm vast en bonden de extra cilinder om Mullen's middel. Polyorketes en Leblanc tilden hem in de gapende opening van de L-Sluis. Binnenin was het dreigend donker; de metalen wanden waren zwart geschilderd. Stuart dacht dat hij een lucht van rotting kon ruiken, maar dat, wist hij, was alleen maar verbeelding.

Toen Mullen halverwege in de sluis was, tikte hij op het kijkglas.

'Kun je me horen?'

De kleine man knikte.

'Luchtvoorziening in orde? Geen andere moeilijkheden?'

Mullen tilde zijn arm op als teken van geruststelling.

'Denk er om dat je de radio daar buiten niet gebruikt. De Kloro's zouden de signalen kunnen oppikken.'

Aarzelend deed hij een stap terug. Polyorketes' sterke handen lieten Mullen zakken tot ze de stalen schoenen tegen het buitenluik hoorden bonzen. Toen zwaaide het binnenluik dicht met een dreigend zuigend geluid. Ze vergrendelden het.

Stuart stond bij de handel die het buitenluik bediende. Hij haalde hem over en de meter die de luchtdruk in de sluis aangaf, zakte naar nul. Een rood lampje waarschuwde dat het buitenluik geopend was. Toen ging het lampje uit, het luik sloot zich en de drukmeter klom weer langzaam naar de normale stand.

Ze openden het binnenluik en zagen dat de sluis leeg was.

Polyorketes was de eerste die sprak. Hij zei: 'Die kleine bliksem. Hij is echt gegaan!' Hij keek de anderen verbaasd aan. 'Zo'n klein mannetje met zoveel lef!'

Stuart zei: 'Luister, we kunnen ons beter op alles voorbereiden. De kans bestaat dat de Kloro's gemerkt hebben dat de luiken geopend en gesloten werden. Als dat zo is, zullen ze komen kijken wat er aan de hand is en dan moeten we een smoes verzinnen.'

'Welke?' vroeg Windham.

'Ze zullen zien dat Mullen er niet is. We moeten zeggen dat hij op het toilet is. De Kloro's weten dat het een van de vreemde eigenschappen van de Aardebewoners is dat ze er een hekel aan hebben op het toilet gestoord te worden, en daarom zullen ze niet proberen het te controleren. Als we ze om de tuin kunnen leiden...'

'En als ze wachten, of het aantal ruimtepakken controleren?' vroeg Porter.

Stuart haalde zijn schouders op. 'Laten we hopen dat ze dat niet doen. En luister, Polyorketes, maak geen moeilijkheden als ze binnenkomen.'

Polyorketes gromde: 'Met dat mannetje daarbuiten? Wat denk je eigenlijk dat ik ben?' Hij keek Stuart zonder vijandigheid aan en krabde zich heftig op het hoofd. 'En dan te bedenken dat ik hem uitgelachen heb. Ik dacht dat hij een oud wijf was. Ik schaam me.'

Stuart schraapte zijn keel. Hij zei: 'Luister, ik heb een paar dingen gezegd die achteraf bezien misschien niet zo grappig waren, als ik er goed over nadenk. Het spijt me.'

Hij draaide zich somber om en liep naar zijn kooi. Hij hoorde stappen achter zich en voelde dat iemand aan zijn mouw trok. Het was Leblanc.

De jongeman zei zachtjes: 'Ik moet er steeds aan denken dat meneer Mullen een oude man is.'

'Hij is inderdaad geen kind meer. Vijfenveertig, vijftig ongeveer, denk ik.'

Leblanc zei: 'Meneer Stuart, vindt u dat ik in zijn plaats had moeten gaan? Ik ben hier de jongste. Ik vind het niet prettig om te bedenken dat ik een oude man in mijn plaats heb laten gaan. Het geeft me een rotgevoel.'

'Ik weet het. Het zou heel erg zijn als hij omkomt.'

'Maar hij is vrijwillig gegaan. We hebben hem er niet toe gedwongen, is het wel?'

'Je moet niet proberen onder je verantwoordelijkheid uit te komen, Leblanc. Daar zul je je heus niet lekkerder door voelen. Niemand van ons had een beter motief om het risico niet te lopen dan hij.' En Stuart staarde nadenkend voor zich uit.

Mullen voelde het luik onder zijn voeten wijken en de wanden om hem heen gleden weg, veel te snel naar zijn smaak. Hij wist dat het de ontsnappende lucht was die hem meezoog en hij probeerde met armen en benen zijn vaart af te remmen. Lijken werden verondersteld vrij van het schip te worden geslingerd, maar hij was geen lijk - nog niet tenminste.

Zijn voeten kwamen vrij. Hij hoorde de bons van een magnetische schoen tegen de huid van het schip toen de rest van zijn lichaam naar buiten schoot als een kurk uit een fles. Hij wankelde gevaarlijk op de rand van het gat - hij had plotseling zijn oriëntatievermogen verloren en keek er nu op neer - en deed een stap terug toen het luik zich sloot.

Hij werd bevangen door een gevoel van onwerkelijkheid. Dat kon hij toch niet zijn die daar op de buitenkant van het schip stond? Niet Randolph F. Mullen! Er waren maar heel weinig mensen die konden zeggen dat ze dat gedaan hadden, zelfs onder degenen die voortdurend in de ruimte reisden.

Hij werd zich maar langzaam bewust dat hij pijn had. Toen hij naar buiten geschoten werd, met één voet door de magnetische schoen aan de huid van het schip gekleefd, was hij vrijwel dubbel gevouwen. Hij probeerde zich voorzichtig te verplaatsen en merkte dat zijn bewegingen moeilijk te controleren waren. Hij dacht dat er niets gebroken was, hoewel de spieren van zijn linkerzijde flink gekneusd waren.

En toen kwam hij bij zijn positieven en merkte dat de polslampen van zijn ruimtepak brandden. Bij het licht daarvan had hij in het donkere gat van de L-Sluis gestaard. Hij was bang dat de Kloro's de twee bewegende lichtjes gezien zouden hebben. Hij drukte op de knop op het borstgedeelte van zijn pak.

Mullen had zich nooit kunnen voorstellen dat hij, op een schip staande, de huid niet zou kunnen zien. Maar het was pikdonker, zowel boven als beneden. Hij kon de sterren zien, als heldere stipjes. Dat was alles. Nergens was iets anders te zien. En aan zijn voeten zelfs geen sterren - zelfs zijn eigen voeten kon hij niet zien.

Hij boog zich achterover om naar de sterren te kijken. Zijn hoofd tolde. Ze bewogen langzaam. Of liever gezegd, ze stonden stil en het schip draaide, maar zo ervoer hij het niet. Zij bewogen. Zijn ogen volgden ze - naar beneden en achter het schip. Nieuwe sterren verrezen aan de andere kant. Een zwarte horizon. Het schip was alleen een gebied zonder sterren.

Geen sterren? Vlak bij zijn voeten was er een te zien. Hij had er bijna naar gereikt; toen drong het tot hem door dat het alleen een spiegeling in het glanzende metaal was.

Ze raasden voort met een snelheid van duizenden kilometers per uur. De sterren waren er. Het schip was er. Maar het betekende niets. Voor zijn gevoel was er niets dan stilte en duisternis en de traag wentelende sterren. Zijn ogen volgden ze...

En zijn gehelmde hoofd sloeg met een klap tegen de huid van het schip.

In paniek graaide hij in het rond met zijn handen in de dikke handschoenen. Zijn voeten waren door de magneten stevig aan de huid verankerd, dat was waar, maar de rest van zijn lichaam was bij de knieën in een rechte hoek achterovergestrekt. Buiten het schip bestond geen zwaartekracht. Als hij zich achterover boog, was er niets dat het bovenste deel van zijn lichaam naar beneden trok en hem duidelijk maakte dat zijn gewrichten gebogen waren. Zijn lichaam bleef in de stand waarin hij het bracht.

Hij duwde heftig tegen de huid en zijn bovenlichaam schoot omhoog, maar bleef niet in verticale houding staan. Hij viel voorover.

Hij probeerde het langzamer, met beide handen op de huid balancerend, tot hij gehurkt zat. Toen omhoog. Heel langzaam. Rechtop. De armen uitgestrekt om het evenwicht te bewaren.

Hij stond nu recht overeind, zich bewust van zijn misselijkheid en duizeligheid.

Hij keek om zich heen. Mijn god, waar waren de straalpijpen? Hij kon ze niet zien. Ze waren zwart tegen zwart, niets tegen niets.

Snel schakelde hij de polslampen in. In de ruimte waren de lichtstralen niet te zien, alleen ovale scherp begrensde plekken blauw staal die het licht weerkaatsten. Als het licht op een uitsteeksel viel, was er een zwarte schaduw, messcherp en even donker als de ruimte.

Hij bewoog zijn armen en zwaaide voorzichtig met zijn lichaam in tegengestelde richting - actie en reactie. Plotseling zag hij een straalpijp met zijn gladde cilindrische ommanteling.

Hij probeerde zich erheen te bewegen. Zijn voet bleef stevig aan de huid gekleefd. Hij trok harder en hij kwam langzaam omhoog, alsof hij in drijfzand worstelde. Acht centimeter boven de huid was zijn voet bijna vrij; bij vijftien centimeter dacht hij dat hij de ruimte in zou schieten.

Hij bewoog de voet naar voren en liet hem zakken, voelde hoe hij weer in het drijfzand verzonk. Toen de zool van zijn schoen vijf centimeter boven de huid was, werd zijn voet met een klap naar beneden getrokken zonder dat hij er iets tegen doen kon. Het geluid binnen het ruimtepak daverde in zijn oren.

Hij stopte in doodsangst. De dehydrators in zijn pak konden de hoeveelheid zweet die hij plotseling produceerde, niet verwerken.

Hij wachtte en probeerde toen zijn voet weer op te tillen - nauwelijks een paar centimeter - en bewoog hem horizontaal. Horizontale bewegingen vereisten geen krachtsinspanning - die verliepen haaks op de richting van de magnetische kracht. Maar hij moest er voor zorgen dat zijn voet niet omlaag getrokken werd, en hem dan langzaam laten zakken.

Hij hijgde van inspanning. Elke stap was een marteling. De gewrichten van zijn knieën kraakten en het leek of er met messen in zijn zij gestoken werd.

Mullen stopte om het zweet te laten opdrogen. Hij moest voorkomen dat de binnenkant van zijn kijkglas beslagen raakte. Hij schakelde zijn polslampen in en zag de straalpijp recht voor zich.

Het schip had er vier, met tussenruimtes van een kwart cirkel rond het middengedeelte geplaatst. Ze dienden om de bewegingen van het schip bij te regelen. De grovere besturing werd geregeld door de aandrijfmotoren aan de voor- en achterzijde die de uiteindelijke snelheid bepaalden door hun stuwende en remmende werking, en door de atoomaandrijvers die dienden voor de sprongen in de buitenruimte.

Maar soms moest er een koerscorrectie worden uitgevoerd en daarvoor dienden de straalpijpen. Als er slechts een gebruikt werd, kon die het schip naar boven, naar beneden, naar links en naar rechts doen uitwijken. Als ze in paren werden gebruikt, kon het schip in elke gewenste richting gedraaid worden.

Mullen was tot de rand van de straalpijp gevorderd. In gedachten zag hij zichzelf: een klein figuurtje, wankelend bij het uiteinde van een constructie op een ovaal voorwerp dat met een snelheid van tienduizend mijl per uur door de ruimte voer.

Maar er was geen luchtstroom die hem van het schip kon sleuren, en zijn magnetische schoenen belemmerden hem meer in zijn bewegingen dan hem lief was.

Met brandende lampen boog hij zich voorover om in de straalpijp te kijken en door de veranderende stand van zijn lichaam leek het alsof het schip een plotselinge duik maakte. Hij stak zijn armen uit om zich schrap te zetten, maar hij viel niet. In de ruimte bestond geen boven of beneden, behalve wat zich aan zijn verwarde geest als boven of beneden voordeed.

De cilinder was zo groot dat een man er in kon afdalen als dat voor reparaties noodzakelijk was. Zijn licht viel op de metalen ladder. Hij zuchtte van verlichting, voor zover de weinige lucht die hij ter beschikking had, dat toeliet. Sommige schepen hadden geen ladders.

Het schip leek onder hem te draaien en weg te glijden, terwijl hij zich er een weg naar zocht. Hij bracht een arm over de rand van de cilinder, voelde naar de ladder, maakte zijn beide voeten los en trok zich naar binnen.

De beklemming die hij vanaf het eerste moment gevoeld had, was veranderd in regelrechte doodsangst. Als ze het nu in hun hersens kregen een koersverandering aan te brengen, als de stoom nu te voorschijn zou spuiten...

Hij zou het niet eens horen, niet eens voelen. Het ene moment zou hij een van de sporten vasthouden en voorzichtig naar de volgende tasten. Het volgende ogenblik zou hij alleen in de ruimte zijn, met het schip als een zwart niets, voor eeuwig verloren te midden van de sterren. Misschien zouden er nog wat ijskristallen om hem heen zweven, die in het licht van zijn polslampen om hem heen zouden cirkelen als planeten, aangetrokken door een oneindig kleine zon.

Hij droop weer van het zweet en merkte dat hij dorst had. Hij zette het uit zijn gedachten. Hij zou niet kunnen drinken voor hij dat ruimtepak uit had - als dat ooit zou gebeuren.

Een sport; nog een sport, een derde. Hoeveel waren er? Hij verloor zijn greep en staarde ongelovig naar de glinstering in het licht van zijn lampen.

IJs?

Waarom niet? De stoom, hoe heet die ook was, raakte metaal dat een temperatuur rond het absolute nulpunt had. In de korte tijd dat de straalpijp in werking was zou het metaal geen temperatuur kunnen bereiken die hoger lag dan het vriespunt van water. Er zou zich een laagje ijs vormen dat tenslotte in het vacuüm zou verdampen.

Zijn tastende hand vond de laatste sport. Hij schakelde opnieuw de polslampen in. Hij keek met afgrijzen naar het stoomventiel, dat nauwelijks een doorsnee van een centimeter had. Het zag er ongevaarlijk uit. Maar zo zag het er altijd uit, tot een microseconde voordat...

Eromheen bevond zich het buitenste stoomluik, dat naar binnen opende. Met veel moeite kreeg Mullen het open.

Hij bevond zich nu in de binnenste stoomkamer, waarin hij zich ruim kon bewegen. Hij kon nu het schip niet meer uitgeblazen worden. Als de straal nu in werking gesteld werd, zou die hem tegen het luik persen - hard genoeg om hem te vermorzelen. Een snelle dood die hij in ieder geval niet zou voelen.

Langzaam haakte hij de extra zuurstofcilinder van zijn riem. Nu was er alleen nog het binnenste luik tussen hemzelf en de controlekamer. Dit luik opende naar buiten, naar de ruimte, zodat de druk van de stoom het vaster zou sluiten in plaats van het open te blazen. Er bestond absoluut geen mogelijkheid het van buitenaf te openen.

Hij trok zich op tot boven het luik. Zijn gebogen rug in de kleine ruimte maakte het ademhalen moeilijk. Hij nam de cilinder bij het ventiel en sloeg er mee tegen het luik zodat het door het hele schip weergalmde. En weer... en weer... Dat móest de aandacht van de Kloro's wel trekken. Ze zouden de oorzaak van het lawaai wel móeten onderzoeken. Hij kon niet voorspellen op welk moment ze dat zouden doen. Onder normale omstandigheden zouden ze eerst lucht in de stoomkamer laten om het buitenluik af te sluiten. Maar dat stond nu open, vergrendeld, en de lucht zou alleen maar de ruimte ingezogen worden.

Mullen bleef op het luik timmeren. Zouden de Kloro's naar de drukmeter kijken en zien dat die op nul stond, of zouden ze zonder meer aannemen dat alles normaal was?

Porter zei: 'Hij is nu al anderhalf uur weg.'

'Ik weet het,' zei Stuart.

Ze waren allemaal rusteloos en zenuwachtig, maar de onderlinge spanning was verdwenen. Het was of alle emoties op de wereld buiten het schip gericht waren.

Porter maakte zich bezorgd. Zijn levensfilosofie was altijd een eenvoudige geweest - zorg voor jezelf, want niemand anders doet het. Het bracht hem van zijn stuk dat die filosofie blijkbaar niet altijd opging.

Hij zei: 'Denk je dat ze hem gegrepen hebben?'

'Als dat zo was, hadden we het wel gemerkt,' zei Stuart kortaf.

Porter was er zich onaangenaam van bewust dat de anderen niet veel zin hadden met hem te praten. Hij kon dat begrijpen; hun respect had hij nu niet bepaald verdiend. Even probeerde hij zijn gedrag te excuseren. De anderen waren evengoed bang geweest. Een man had het recht angst te voelen. Niemand vindt het leuk om dood te gaan. Hij was tenminste niet in elkaar geklapt, zoals Aristides Polyorketes. Hij had niet zitten janken, zoals Leblanc. Hij...

Maar Mullen was buiten, op de huid van het schip.

'Luister,' schreeuwde hij, 'waarom heeft hij het gedaan?' Ze draaiden zich om en keken hem onbegrijpend aan, maar dat kon Porter niet schelen. Het zat hem zo hoog dat hij het gewoon móest weten. 'Ik wil weten waarom Mullen zijn leven riskeert.'

'De man,' zei Windham, 'is een patriot...'

'Nee, kom me niet met die flauwekul aan!' Porter was op de rand van een hysterische aanval. 'Dat kleine ventje kent geen enkele emotie. Hij heeft gewoon zijn redenen en ik wil weten wat die redenen zijn, want...'

Hij maakte de zin niet af. Kon hij zeggen dat als die redenen golden voor een kleine boekhouder van middelbare leeftijd, ze dan misschien nog sterker voor hem zouden kunnen gelden?

Polyorketes zei: 'Het is een verrekt dapper klein mannetje.'

Porter stond op. 'Luister,' zei hij, 'hij kan daarbuiten wel in moeilijkheden zitten. Wat hij ook uitvoert, misschien kan hij het niet alleen klaarspelen. Ik... ik ga vrijwillig achter hem aan.'

Hij beefde, terwijl hij het zei en wachtte angstig op Stuart's sarcastische reactie. Stuart staarde hem aan, waarschijnlijk stomverwonderd, maar Porter durfde hem niet aan te kijken.

Stuart zei vriendelijk: 'Laten we hem nog een half uur geven.'

Porter keek verrast op. Er lag geen hatelijke uitdrukking op Stuart's gezicht. Hij keek zelfs vriendelijk. Ze keken allemaal vriendelijk.

Hij zei: 'En dan...'

'En dan zullen we de mensen die zich vrijwillig aanmelden, laten loten of op een andere democratische manier uitmaken wie er gaat. Wie biedt zich aan, behalve Porter?'

Iedereen stak zijn hand op; Stuart zelf ook.

Maar Porter voelde zich gelukkig. Hij had zich als eerste als vrijwilliger gemeld. Hij zou blij zijn als het halve uur voorbij was.

Het gebeurde onverwacht. Het luik vloog open en de lange dunne slangachtige nek met wat nauwelijks een hoofd van een Kloro genoemd kon worden, werd door de ontsnappende lucht in de stoomkamer gezogen.

Mullen's cilinder dreigde hem uit de hand getrokken te worden en hij zwoegde om hem boven de luchtstroom te krijgen. Hij wachtte zolang hij durfde tot het eerste geweld wat afgezwakt was, terwijl de luchtdruk in de controlekamer daalde, en sloeg toen met kracht toe.

Hij raakte de pezige nek en verpletterde hem. Mullen, boven het luik, bijna geheel beschermd tegen de luchtstroom, hief de cilinder opnieuw op en liet hem op het hoofd neerkomen, de ogen tot een vochtige pulpachtige brij stampend. Groen bloed spoot uit de restanten van de nek.

Mullen durfde niet over te geven, maar hij had er wel behoefte aan.

Met afgewende ogen bewoog hij zich achteruit en sloot het buitenluik. De luchtdruk begon te stijgen.

Mullen kroop over de verminkte Kloro heen de controlekamer in. Die was leeg.

Hij had maar nauwelijks de tijd om dat vast te stellen toen zijn knieën het onder hem begaven. Hij kwam met moeite overeind. De overgang van gewichtsloosheid naar de invloed van de zwaartekracht had hem volkomen verrast. En het was bovendien de zwaartekracht van de Kloro's, wat betekende dat hij met zijn ruimtepak anderhalf maal zoveel gewicht te torsen had als waaraan zijn kleine lichaam gewend was. Maar zijn zware magnetische schoenen kleefden tenminste niet meer zo sterk aan de metalen vloer. Aan de binnenzijde van het schip bestonden de muren en vloeren uit een met kurk beklede aluminiumlegering.

Hij liep langzaam de controlekamer rond. De Kloro zonder nek was in elkaar gezakt en maakte nog een paar stuiptrekkingen als om te bewijzen dat hij eens een levend wezen was geweest. Hij stapte er walgend overheen en sloot het binnenluik. De ruimte werd verlicht door geelgroene lampen. Natuurlijk, dat kwam door de chloorhoudende Kloro-atmosfeer.

Mullen voelde ondanks zichzelf een zekere bewondering. Kennelijk kenden de Kloro's een methode om materialen zodanig te behandelen dat ze tegen de invloed van chloorgassen bestand waren. Zelfs de op glanzend papier gedrukte kaart van de Aarde aan de muur was helder van kleur en onbeschadigd. Hij liep er naar toe, aangetrokken door de vertrouwde contouren van de continenten ... Vanuit zijn ooghoeken ving hij een glimp op van een snelle beweging. Hij draaide zich om zo snel zijn zware kleding hem toestond, en gaf een gil. De Kloro die hij doodgewaand had, kwam langzaam overeind. Zijn nek hing slap omlaag, een sijpelende massa weefselbrij, maar de armen strekten zich blind tastend uit en de tentakels rond zijn borst flitsten heen en weer als ontelbare slangentongen.

Het wezen was blind, dat was duidelijk. De vernietiging van zijn nek had het beroofd van alle zintuiglijke waarneming, en een gedeeltelijke verstikking had het gedesorganiseerd. Maar de hersenen waren nog intact, veilig opgeborgen in de buikholte. Het leefde nog steeds.

Mullen deinsde achteruit. Hij draaide de kamer rond en probeerde tevergeefs op zijn tenen te lopen, hoewel hij wist dat het overblijfsel van de Kloro tevens doof moest zijn. Het botste overal tegenop, liep tegen een muur, tastte die vanaf de grond af en bewoog zich er langs.

Mullen zocht vertwijfeld naar een wapen, maar vond er geen. De Kloro droeg een holster, maar hij durfde niet bij hem in de buurt te komen. Waarom had hij het wapen niet onmiddellijk buitgemaakt? Stommeling die hij was! De deur naar de controlekamer ging open. Bijna onhoorbaar.

Mullen keerde zich om, trillend over al zijn leden.

De andere Kloro kwam binnen, ongedeerd. Hij bleef een ogenblik in de deuropening staan met onbeweeglijke borsttentakels en naar voren gestrekte nek; zijn afzichtelijke ogen richtten zich eerst op Mullen en toen op zijn bijna gestorven kameraad.

En toen reikte hij met een snelle beweging van zijn hand naar zijn heup.

Mullen bewoog zich - zonder goed te weten wat hij deed - met de snelheid van een reflex. Hij richtte de slang van de reservezuurstofcilinder die hij weer aan zijn riem gehangen had, en draaide het ventiel open. Hij dacht er niet aan de druk te verminderen. De terugslag van de uitstromende zuurstof deed hem wankelen.

Hij kon de zuurstof zien uitstromen. Een bleekwitte straal in het groen van het chloorgas. Hij trof de Kloro die zijn hand al op zijn holster had.

De Kloro hief de armen ten hemel. De kleine bek op de knop die zijn hoofd moest voorstellen, opende zich in paniek, maar zonder geluid voort te brengen. Hij wankelde en viel, kronkelde nog een ogenblik en lag stil. Mullen naderde en bewoog de zuurstofstraal over het lichaam alsof hij bezig was een vuur te doven. En toen hief hij zijn voet in de zware schoen en stampte de nek grondig in elkaar.

Hij draaide zich om naar de eerste. Die lag bewegingloos op de vloer.

De hele ruimte was wit van de zuurstof, genoeg om legioenen Kloro's te doden, en zijn cilinder was leeg.

Mullen stapte over de dode Kloro heen, de controlekamer uit, en liep door de hoofdgang naar de cabine van de gevangenen. De reactie kwam nu pas. Hij jammerde in blinde onberedeneerde angst.

Stuart was moe. Kunthanden of niet, hij bestuurde opnieuw een ruimteschip. Twee lichte kruisers waren vanaf de Aarde onderweg. Meer dan vierentwintig uur lang had hij het ruimteschip alleen moeten bedienen. Hij had de chloreerinstallatie buiten werking gesteld, de oude luchtvoorziening hersteld, de positie van het schip in de ruimte bepaald, geprobeerd een koers uit te zetten, en zorgvuldig gecodeerde boodschappen uitgezonden - en het had resultaat gehad.

Daarom ergerde hij zich enigszins toen de deur naar de controleruimte werd geopend. Hij was veel te moe voor kletspraatjes. Toen hij zich omkeerde, zag hij dat het Mullen was die binnenkwam.

Stuart zei: 'In godsnaam, ga terug naar je bed, Mullen!'

Mullen zei: ik kan niet meer slapen, al zou ik dat een tijdje geleden nauwelijks hebben kunnen geloven.'

'Hoe voel je je?'

'Mijn hele lichaam doet pijn. Vooral mijn zij.' Zijn gezicht vertrok en onwillekeurig keek hij om zich heen.

'Je hoeft niet te kijken of de Kloro's er nog zijn,' zei Stuart. 'We hebben die arme donders overboord gezet.' Hij schudde het hoofd. 'Het speet me voor ze. In hun ogen zijn zij mensen, weet je, en wij de indringers uit een andere wereld. Niet dat ik liever gezien had dat ze jou van kant gemaakt hadden, begrijp me goed.'

'Ik begrijp het.'

Stuart wierp een zijdelingse blik op de kleine man die naar de kaart van de Aarde zat te kijken, en vervolgde: ik ben je een persoonlijk excuus schuldig, Mullen. Ik heb gedacht dat je niet veel voorstelde.'

'Dat was je goed recht,' zei Mullen droogjes. Zijn stem verried geen enkele emotie.

'Nee. Niemand heeft het recht een ander te verachten.'

'Heb je hier lang over nagedacht?'

'Ja, de hele dag. Misschien heb ik er geen goede verklaring voor. Het komt door die handen.' Hij hield ze gespreid voor zich uit. 'Het was moeilijk te verkroppen dat andere mensen handen van zichzelf hadden. Ik haatte ze er om. Ik moest altijd mijn best doen hun motieven te analyseren en te kleineren, hun fouten op een rijtje te zetten, hun stommiteiten aan de kaak te stellen. Ik moest alles doen om mezelf te bewijzen dat ze de moeite van het benijden niet waard waren.'

Mullen maakte een wegwerpend gebaar. 'Je hoeft me dat allemaal niet uit te leggen.'

'Jawel. Dat moet ik wel!' Stuart was zich sterk bewust van zijn emoties en deed zijn best ze onder woorden te brengen. 'Sinds jaren had ik de hoop opgegeven nog enig fatsoen bij een menselijk wezen te ontdekken. En toen stapte jij in die L-Sluis.'

'Het is beter als je begrijpt,' zei Mullen, 'dat ik dat alleen maar deed uit praktische en zelfzuchtige overwegingen. Je moet het niet voorstellen alsof ik een held ben.'

'Dat was ook niet mijn bedoeling. Ik weet dat jij niets zou doen zonder reden. Het gaat om de invloed van wat je deed, op de rest van ons. Dat maakte van een verzameling namaakfiguren en idioten nette mensen. En dat was geen toverij, denk dat maar niet. Het waren al die tijd al fatsoenlijke mensen geweest. Maar ze moesten een voorbeeld hebben waar ze zich aan vast konden klampen en dat voorbeeld heb jij ze gegeven. En... ik ben een van hen. Ik zal me ook aan jouw voorbeeld vast moeten klampen. Waarschijnlijk voor de rest van mijn leven.'

Mullen keerde zijn hoofd af, niet op zijn gemak. Hij trok zijn manchetten recht, hoewel ze volkomen correct zaten. Zijn wijsvinger belandde op de kaart van de Aarde.

Hij zei: 'Ik ben geboren in Richmond in Virginia, weet je. Hier ligt het. Daar ga ik het eerst heen. Waar ben jij geboren?'

'Toronto,' zei Stuart.

'Dat ligt hier. Op de kaart lijkt het niet zo ver, vind je wel?'

Stuart zei: 'Wil je me iets vertellen?'

'Als ik kan.'

'Waarom heb je het gedaan?'

Mullen glimlachte een beetje schamper. Droogweg zei hij: 'Zouden mijn nogal prozaïsche redenen de inspiratie die ik jullie gegeven heb, niet bederven?'

'Noem het maar verstandelijke nieuwsgierigheid. Ieder ander van ons had zulke voor de hand liggende motieven. Porter was als de dood dat hij geïnterneerd zou worden; Leblanc wilde terug naar zijn lieve vrouwtje; Polyorketes moest zo nodig Kloro's afslachten; en Windham was naar eigen zeggen een patriot. En wat mij betreft, ik ben bang dat ik mezelf voor een nobele idealist hield. Maar voor niemand van ons waren de motieven sterk genoeg om een ruimtepak aan te trekken en in die L-Sluis te stappen. Waarom heb jíj het dan wel gedaan, juist jíj?'

'Waarom zeg je dat, "juist jíj"?'

'Voel je alsjeblieft niet beledigd, maar je maakt de indruk dat je totaal geen gevoelens hebt.'

'Is dat zo?' Mullen's stem was niet veranderd. Die bleef even afgemeten en zacht, maar toch leek hij nu een zekere spanning te hebben. 'Dat is een kwestie van training, meneer Stuart, en van zelfdiscipline; het heeft met mijn natuur niets te maken. Een kleine man kan nu eenmaal geen aanvaardbare emoties hebben. Is er iets belachelijkere dan een man als ik die een woedeaanval krijgt? Ik ben één meter tweeënvijftig en weeg zesenveertig kilo en twee ons, als u het precies wilt weten. Die twee centimeter en die twee ons zijn voor mij uiterst belangrijk.

Kan ik me waardig gedragen? Kan ik me trots gedragen? Kan ik mezelf in mijn volle lengte verheffen zonder lachwekkend te zijn? Hoe kan ik ooit een vrouw ontmoeten die me niet met een schamper lachje mijn congé zal geven? Het is nogal logisch dat ik geleerd heb ieder uiterlijk vertoon van gevoel te vermijden.

En ú praat over mismaaktheid. Niemand zouden uw handen opvallen, niemand zou merken dat ze anders waren, als u er de mensen niet zo nodig alles over moest vertellen zodra u ze ontmoet. Denkt u soms dat de twintig centimeter die ik in lengte te kort kom, verborgen kunnen worden? Dat dat niet het eerste is, en meestal het enige, dat iemand aan me ziet?'

Stuart voelde zich beschaamd. Hij had zich ingedrongen in zuiver persoonlijke aangelegenheden. 'Het spijt me,' zei hij.

'Waarom?'

'Ik had u niet moeten dwingen om over deze dingen te spreken. Ik had zelf moeten inzien dat u... dat u...'

'Dat ik wat? Mezelf probeerde te bewijzen? Probeerde aan te tonen dat ik het hart van een reus draag in het lichaam van een dwerg?'

'Ik zou het niet spottend gezegd hebben.'

'Waarom niet? Het is een krankzinnig idee, en beslist niet de reden waarom ik deed wat ik gedaan heb. Wat zou ik bereikt hebben als dat mijn bedoeling geweest was? Zullen ze me nu naar de Aarde brengen en me voor de televisiecamera's zetten en me medailles opspelden? Ze zullen de camera's natuurlijk wel laag moeten richten om mijn gezicht in het beeld te krijgen, of me op een stoel zetten.'

'Dat is waarschijnlijk precies wat er zal gebeuren.'

'En wat heb ik daaraan? Ze zullen zeggen: "God, en kijk eens wat een klein mannetje." En wat gebeurt er daarna? Moet ik soms iedereen die ik ontmoet, vertellen dat ik die vent ben die ze de vorige maand wegens ongelooflijke moed gedecoreerd hebben? Meneer Stuart, hoeveel medailles denkt u dat er voor nodig zijn me twintig centimeter langer en dertig kilo zwaarder te maken?'

Stuart zei: 'Als u het zo stelt, begrijp ik wat u bedoelt.'

Mullen sprak nu wat gehaaster; hij beheerste zich, maar zijn woorden verraadden een zekere emotie. 'Er zijn inderdaad tijden geweest, waarin ik dacht dat ik het ze wel even zou laten zien, die mysterieuze "ze" die de wereld uitmaken. Ik zou de Aarde verlaten en me een eigen wereld scheppen. Ik zou een nieuwe, een nog kleinere Napoleon zijn. Daarom verliet ik de Aarde en ging naar Arcturus. En wat kon ik op Arcturus doen dat ik niet evengoed op Aarde had kunnen doen? Niets. Ik houd de boeken bij. Meneer Stuart, ik ben niet zo ijdel meer dat ik nog op mijn tenen ga staan.'

'Maar wáárom hebt u het dan gedaan?'

'Ik was achtentwintig toen ik de Aarde verliet en in Arcturus kwam. Ik ben daar sindsdien geweest. Deze reis zou mijn eerste vakantie worden, mijn eerste bezoek aan de Aarde na al die tijd. Ik zou zes maanden met verlof op Aarde blijven. Maar de Kloro's namen ons gevangen en zouden ons voor onbepaalde tijd geïnterneerd hebben. Maar ik kon... ik kón ze niet toestaan me te weerhouden naar de Aarde te reizen. Hoe groot het risico ook was, ik kon me niet laten tegenhouden. Het was niet uit liefde voor een vrouw, of uit angst, of uit haat, of uit welke vorm van idealisme dan ook. Het was omdat ik iets sterkers voelde dan dat alles.'

Hij zweeg een ogenblik en strekte zijn hand uit met een gebaar alsof hij de kaart van de Aarde aan de muur wilde strelen.

'Meneer Stuart,' vroeg Mullen kalm, 'hebt u nooit heimwee gekend?'

Robert A. Heinïein/Alfred Bester/Henry Slesar

Fredric Brown/Robert Sheekley

Science Fiction Omnibus 2
gebonden f 11.50/170F

'De nieuwe science fiction-omnibus die door A. W. Bruna te Utrecht is uitgegeven is alleen al zijn geld dubbel en dwars waard, omdat het boek een vertaling bevat van de ongetwijfeld beste humoristische science fiction-roman, die Fredric Brown ooit heeft geschreven: Martians, Go Home. Martianen hoepel op! luidt de kreet in het Nederlands, die door de mensheid wordt uitgeschreeuwd, als de wereld plotseling wordt overspoeld door een vloedgolf Marsmannetjes. Die Marsmannetjes blijken er precies uit te zien zoals ze al jarenlang in de science fiction-boeken zijn beschreven: klein en groen. Ze komen alleen niet om te vechten, ze zijn nog veel lastiger.

Ze kunnen gedachten lezen en ze beschikken over een hoogontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel. Wanneer iemand iets staat te beweren, waar hij niets van meent, dan kan hij er donder op zeggen, dat een aanwezige Martiaan onmiddellijk aan de verzamelde toehoorders zal mededelen wat de geachte spreker wél denkt. Het is duidelijk, dat vergaderingen van de Tweede Kamer en dat soort instellingen op slag volkomen onmogelijk worden, want de Martianen zouden prompt het 'parlementaire spel' bederven. Ze kunnen ook niet buitengesloten worden, want ze lopen dwars door deuren en muren heen, en iemand die een Martiaan een flinke opstopper wil verkopen komt tot zijn ontzetting tot de ontdekking, dat zijn hand gewoon door het wezen heenschiet, zonder dat het er iets van merkt. Kortom, het zijn grote krengen.

Op het moment, dat de mensheid er na aan toe is ook groen te zien, maar dan van nijd, verdwijnen de Martianen weer even geheimzinnig als ze zijn gekomen.'

Gerard Suurmeijer

(De Gelderlander Pers)

Bruna te Utrecht heeft een twééde kloeke Science Fiction-Omnibus uitgebracht waarin de twee romans en de drie verhalen nu eens niet zozeer draaien om ruimtevaart en technische wonderen, maar om veronderstelde mogelijkheden van de menselijke geest en van robots en andere mensachtigen.

Alfred Bester's De grote onttakeling is een even pakkende als spitsvondige misdaadroman over hoe moeilijk het kan zijn een moord te beramen en uit te voeren in een samenleving die beheerst wordt door een groep supermensen die het telepatisch gedachten lezen tot in grote perfectie hebben ontwikkeld.

De andere roman, Marsbewoners, hoepel op door Fredric Brown is een erg komische variatie op het thema van de massale invasie van de aarde door vreemde wezens, zo hardnekkig nieuwsgierig dat ze overal doordringen en bij blijven, tot huwelijksnachten toe.

Robert Heinlein houdt zich in Is Jerry een mens? bezig met de rechten van robots. De twee andere verhalen van Henry Slesar en Robert Sheckley zijn weliswaar erg kort, maar toch ook vermakelijk en overdenkenswaard.

J. J. Strating

(Het Parool)