Science Fiction Verhalen 3
Date: 1964-01-01 08:00:00+00:00
Keywords: Science Fiction
Description: Onder de talloze bekende en minder bekende sciencefictionauteurs neemt Isaac Asimov sinds jaar en dag een aparte plaats in. Met ongebreidelde technische fantasieën, waaraan zo veel auteurs die dit genre beoefenen, zich bezondigen, houdt hij zich niet op. Het geniale van Asimov ligt juist hierin dat hij met enkele sobere lijnen een werkelijkheid weet te schetsen die obsederend is en, ook al ligt ze in een soms verre toekomst, niet eens 'onmogelijk' lijkt. Asimov behoort evenmin tot die schrijvers die ons in hun verhalen een wereld voorzetten die in bloed en (atoom-)vuur ten onder gaat, of een w
Publisher: Het Spectrum

PRISMA  1019

Het Nederlandse pocketboek

ISAAC ASIMOV

SCIENCE-FICTION-

VERHALEN

3

PRISMA-BOEKEN

Utrecht/Antwerpen

Dit e-boek is gemaakt voor persoonlijk gebruik
en is niet bestemd voor commerciële doeleinden.

November, 2013

Vertaald door mr. P.J.J. Seebregts

© 1964 Het Spectrum

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

Prisma-boeken, Prisma-juniores, Biggles-pockets, Prisma-kinderpockets, Aula-, Marka- en Pictura-boeken en Prisma-compendia worden uitgegeven door Uitgeverij Het Spectrum N.V., Utrecht/Antwerpen.

De tekst is aangepast aan de spelling van 2006

Inhoud

1. Voor een goede zaak

2. Wanneer de nacht valt

3. Robot vermist

4. Een plaats met veel water

5. Wonen in de ruimte

6. Het dode verleden

7. De grappenmaker

8. Er is niemand hier, behalve...

Bronvermelding

1. Voor een goede zaak

Op het grote plein dat als een oase van rust ligt te midden van de over een oppervlakte van honderd vierkante kilometer gebouwde wolkenkrabbers waar de polsslag van de Verenigde Werelden van de Melkweg koortsig slaat, staat een standbeeld. Het staat er zo dat het 's nachts naar de sterren kan kijken. Aan de buitenkant van het plein staan nog meer standbeelden, maar dit beeld bevindt zich in het midden, alleen.

Het is geen erg goed beeld. Het gelaat is te nobel en mist levensechtheid. Het voorhoofd is iets te hoog, de neus is iets te recht, de kleren zitten te netjes in de plooi. De hele houding is te heilig om echt te zijn. Men mag aannemen dat de man tijdens zijn leven wel eens de wenkbrauwen gefronst zal hebben, of last zal hebben gehad van de hik, maar het beeld schijnt met nadruk te willen volhouden dat zulke onvolmaaktheden ondenkbaar waren.

Dit is natuurlijk allemaal een kwestie van begrijpelijke overcompensatie. Tijdens zijn leven werden er voor deze man geen standbeelden opgericht, en volgende geslachten die in de gunstige positie verkeerden van te kunnen terugkijken, voelden zich schuldig.

In het voetstuk staat de naam gegrift 'Richard Sayama Altmayer'. Daaronder een korte zin en boven elkaar drie data.

De zin luidt: Voor een goede zaak zijn er geen mislukkingen.

De drie data zijn 17 juni 2755; 5 september 2788; 21 december 2800, en wel volgens de jaartelling van die tijd, dus gerekend vanaf de datum van de eerste atoomontploffing in 1944 van het oude tijdperk.

Het zijn niet de data van zijn geboorte of overlijden of zijn huwelijk of van het volbrengen van iets groots, ook niet van iets waaraan de bewoners van de Verenigde Werelden met genoegen en trots terugdenken. Eigenlijk zijn in deze data de gevoelens van schuld tenslotte belichaamd.

Eenvoudig gezegd, het zijn de drie data waarop Richard Sayama Altmayer wegens zijn opvattingen gevangen gezet werd.

1.17 juni 2755

Op tweeëntwintigjarige leeftijd was Dick Altmayer heel wel in staat zich woedend te maken. Zijn haar was nog donkerbruin en hij had nog niet de snor die later zo kenmerkend voor hem zou worden. Zijn neus was, uiteraard, scherp en geprononceerd, maar de contouren van zijn gezicht waren jeugdig. Eerst later, door het meer en meer invallen der wangen, zou die neus worden tot het opvallende kenmerk dat het in de geest van biljoenen schoolkinderen nu is.

Geoffrey Stock stond in de deuropening en liet zijn ogen dwalen over het resultaat van de woede-uitbarsting van zijn vriend. Hij had al het ronde gezicht en de koude, vaste blik, maar hij moest nog de eerste van de militaire uniformen waarin hij de rest van zijn leven zou doorbrengen, aantrekken.

Hij zei: 'Hemelse Melkweg!'

Altmayer keek op. 'Hallo, Jeff.'

'Wat is er aan de hand, Dick? Ik dacht dat jij een principieel tegenstander van vernieling was, beste kerel. Hier ligt een leesapparaat dat er enigszins gehavend uitziet.' Hij raapte de stukken op.

Altmayer zei: 'Ik had het apparaat in mijn hand, toen mijn ontvanger een officiële mededeling doorgaf. En je weet welke ik bedoel.'

'Ja. Ik heb het ook gehoord. Waar heb je het toestel?'

'Hier ligt het. Ik heb het van de spoel getrokken, toen het met zijn giftige praatjes begon. Wacht, we gooien het in de atoomafvalkoker.'

'Hé, wacht eens even. Dat kun je niet...'

'En waarom niet?'

'Daar bereik je niets mee. Je moet je melden.'

'Waarom?'

'Doe niet zo dwaas, Dick.'

'Dit is een kwestie van principes, bij Jupiter.'

'Nonsens, je kunt niet tegen de hele planeet vechten.'

'Dat ben ik ook niet van plan; ik vecht alleen maar tegen de enkelingen die ons de oorlog in sturen.'

Stock haalde de schouders op. 'Dat wil dus zeggen de hele planeet. Dat geklets van jou over leiders die arme onschuldige mensen de oorlog in lokken, is maar ruimtestof. Denk je ook niet dat, als er gestemd zou worden, een overweldigende meerderheid er voor zou zijn deze strijd te strijden?'

'Dat betekent niets, Jeff. De regering heeft de zeggenschap over...'

'De propaganda-organen. Ja. Dat weet ik. Ik heb al meer naar je geluisterd. Maar waarom zou je je niet melden, daar is niets tegen.'

Altmayer keerde hem de rug toe.

Stock zei: 'In de eerste plaats zou je afgekeurd kunnen worden.'

'Geen sprake van. Ik ben al eerder in de ruimte geweest.'

'Dat zegt niets. Als de dokters je goedkeuren voor de lijndiensten, betekent dat hoogstens dat je geen hartgeruis of slagaderverwijding hebt. Voor militaire dienst aan boord van een ruimteschip is veel meer nodig. Hoe weet je dat je goedgekeurd wordt?'

'Daar gaat het helemaal niet om, Jeff, en ik vind het nog beledigend ook. Ik ben niet te bang om te vechten.'

'Denk je dat je de oorlog op die manier kunt tegenhouden?'

'Ik zou willen dat dat mogelijk was,' zei Altmayer met een stem die bijna trilde. 'De mensheid moest eigenlijk een eenheid vormen. Er moesten geen oorlogen zijn of ruimtevloten die vernietiging tot doel hebben. De Melkweg ligt open voor de gemeenschappelijke inspanning van het mensdom. Maar in plaats daarvan heerst er al tweeduizend jaar verdeeldheid en aan de Melkweg doen we niets.'

Stock lachte. 'We doen het nog zo slecht niet. Er zijn meer dan tachtig planetaire stelsels.'

'En zijn wij de enige denkende wezens in het Melkwegstelsel?'

'O, de Diaboli, jouw privéduivels,' en Stock hield zijn handen naast zijn voorhoofd, stak zijn wijsvingers uit en bewoog ze heen en weer.

'Maar ook van jou en van ieder ander. Zij hebben één regering die de macht uitoefent over meer planeten dan alle planeten van onze kostbare tachtig onafhankelijken bij elkaar.'

'Zeker, en hun dichtstbijzijnde planeet is maar vijftienhonderd lichtjaren hier vandaan en in een atmosfeer met zuurstof kunnen zij niet eens leven.'

Stock verloor zijn goede humeur. Kortaf zei hij: 'Luister eens, ik kwam bij je langs om te zeggen dat ik me de volgende week laat keuren. Ga je mee?'

'Nee.'

'Weet je het zeker?'

'Ik weet het zeker.'

'Je weet dat je niets zult bereiken. Er zal op aarde geen vlam oplaaien. Het zal niet zo zijn dat miljoenen jongemannen je voorbeeld volgen en een staking tegen de oorlog organiseren. Je zult alleen maar gevangen gezet worden.'

'Dan maar de gevangenis in.'

En gevangenisstraf werd het. Op 17 juni van het jaar 2755 van het atoomtijdperk, na een kort proces waarin hij weigerde iets tot zijn verdediging aan te voeren, werd Richard Sayama Altmayer veroordeeld tot een gevangenisstraf van drie jaar of voor de duur van de oorlog, en wel voor de langstdurende van de twee. Hij zat iets langer dan vier jaar en twee maanden, tot de oorlog eindigde in een beslissende ofschoon niet verpletterende nederlaag voor de Santanniërs. De Aarde kreeg de volledige macht over bepaalde omstreden asteroïden, behaalde enkele voordelen op commercieel gebied en bereikte een beperking van de Santannische ruimtevloot.

De totale verliezen van de mensheid bedroegen iets meer dan tweeduizend schepen met uiteraard het grootste deel van hun bemanning, en verder enkele miljoenen doden door bombardementen van planetaire oppervlakten van uit de ruimte. De vloten van de oorlogvoerende partijen waren machtig genoeg geweest om deze bombardementen te beperken tot de voorposten van hun stelsels, zodat de Aarde en Santanni zelf weinig hinder hadden ondervonden.

De Aarde kwam uit de oorlog te voorschijn als de sterkste onafhankelijke militaire macht.

Geoffrey Stock bracht de hele oorlog door in actieve dienst, was meer dan eens daadwerkelijk bij de gevechten betrokken, maar bleef desondanks ongedeerd. Aan het eind had hij de rang van majoor. Hij maakte deel uit van de eerste diplomatieke missie die door de Aarde werd afgevaardigd naar de werelden van de Diaboli, en dit was de eerste stap in een carrière waarin hij een steeds grotere rol ging spelen in het militaire en politieke leven van de Aarde.

2. 5 september 2788

Dit waren de eerste Diaboli die de Aarde een bezoek brachten.

De geprojecteerde aankondigingen en de nieuwsuitzendingen van de federalistenpartij maakten dit duidelijk aan ieder die het nog niet wist. Uitentreuren werd daarin de loop der gebeurtenissen herhaald.

Tegen het eind van de vorige eeuw waren menselijke verkenners voor het eerst op de Diaboli gestoten. Zij waren intelligent en hadden het principe van het interplanetaire verkeer uit zichzelf en iets eerder dan de mensen ontdekt. Reeds hadden zij een groter aantal hemellichamen onder controle dan de mensen.

Twintig jaar vroeger, onmiddellijk na de oorlog tussen Santanni en de Aarde, was er een regelmatig diplomatiek verkeer ontstaan tussen de Diaboli en de belangrijkste mogendheden van het mensdom. In die tijd hadden de Diaboli reeds voorposten op een afstand van twintig lichtjaren van door mensen bewoonde planeten. Hun afgezanten gingen overal heen, sloten handelsverdragen af en bemachtigden concessies op onbewoonde asteroïden.

En nu waren zij dan op de Aarde zelf. Zij werden door de regeerders van het grootste menselijke bevolkingscentrum van het Melkwegstelsel als gelijken en misschien als meer dan gelijken behandeld. Het vervelendste van alles, en waaraan de federalisten in hun propaganda dan ook de grootste aandacht besteedden, was het volgende: ofschoon het aantal levende Diaboli iets kleiner was dan het totale aantal levende mensen, had de mensheid de laatste vijftig jaar niet meer dan vijf nieuwe werelden gekoloniseerd, terwijl de Diaboli er daarentegen bijna vijfhonderd hadden opengelegd.

'Honderd tegen één tegen ons,' riepen de federalisten, 'omdat zij één politieke organisatie vormen en wij honderd.' Betrekkelijk weinigen echter op de Aarde, en nog minder in het Melkwegstelsel als geheel, besteedden enige aandacht aan de federalisten en hun roep om eenheid in de Melkweg.

Het publiek langs de straten, waarlangs de Diaboli-diplomaten zich bijna dagelijks van hun speciaal aangepaste kamers in het beste hotel van de stad naar het secretariaat van defensie begaven, was over het algemeen niet vijandig gestemd. De meesten waren alleen maar nieuwsgierig en konden een gevoel van walging niet onderdrukken.

De Diaboli waren niet prettig om naar te kijken. Zij waren groter en veel forser dan aardbewoners. Van onderen hadden zij vier korte dicht bij elkaar staande benen en aan de bovenkant twee armen met buigzame vingers. Hun huid was rimpelig en naakt, en zij droegen geen kleding. Hun breed, schubbig gezicht had geen voor aardbewoners begrijpbare uitdrukking, en op een afgeplat gedeelte boven de ogen met hun grote pupillen, stonden twee korte horens. Hieraan ontleenden zij hun naam. Eerst had men hen duivels genoemd, maar dat was later vervangen door de meer beleefde Latijnse benaming.

Elke Diabolus had een paar cilinders op zijn rug, met slangen naar de neusgaten, waar ze stevig bevestigd waren. De cilinders waren gevuld met natronloog waardoor het voor hun giftige koolzuur aan de lucht die zij inademden, werd onttrokken. Hun stofwisseling was gebaseerd op reductie van zwavel. Zij die vooraan stonden tussen de menigte, kregen soms een vleug stinkende zwavelwaterstof, uitgeademd door de Diaboli, in het gezicht.

De leider van de federalisten bevond zich tussen het publiek. Hij stond ver naar achteren waar hij onopgemerkt bleef door de politie die de straten afgezet had en nu de orde bewaarde op de kleine springende voertuigen waarmee zij zich snel door de dikste menigte kon bewegen. De federalistenleider had een mager gezicht, een scherpe, geprononceerde neus en sluik grijzend haar.

Hij wendde zijn gezicht af: 'Zie maken me onpasselijk.'

Zijn metgezel was nuchterder. Hij zei: 'In de geest zijn zij in ieder geval niet slechter dan enkele van onze autoriteiten met hun knappe uiterlijk. Deze wezens doen zich tenminste niet anders voor dan ze zijn '

'Je hebt helaas gelijk. Zijn we klaar?'

'Ja. Geen zal er levend naar zijn wereld terugkeren.'

'Goed! Ik zal hier blijven om het teken te geven.'

Ook de Diaboli praatten onder elkaar. Dit was voor mensen niet te zien, hoe dichtbij ze ook stonden. Weliswaar konden zij hun gedachten ook door gewone geluiden overbrengen, maar deze methode had niet hun voorkeur. De huid tussen hun horens kon door spieren die in bouw verschilden van alles wat de mensen bekend was, zeer snel vibreren.

De geluidsgolfjes die op deze manier werden overgebracht, waren te snel voor het menselijk oor en zo zwak dat ze alleen door de allergevoeligste menselijke instrumenten konden worden opgevangen. In feite waren de mensen toen nog niet met deze vorm van communicatie op de hoogte.

Een trilling zei: 'Wist je dat dit de planeet is waar de Tweebenen oorspronkelijk vandaan komen?'

'Nee.' Er was een koor van dergelijke 'nee's'. Daarop zei een andere trilling: 'Weet je dat uit de studie van de literatuur van de Tweebenen, rare?'

'Omdat ik hun boeken bestudeer? Dat moesten er veel meer van ons doen, in plaats van stijf vol te houden dat de cultuur van de Tweebenen absoluut geen waarde heeft. Om te beginnen, staan we veel sterker tegenover de Tweebenen wanneer we iets van hen afweten. Hun geschiedenis is op een afschuwwekkende manier interessant. Ik ben blij dat ik me ertoe heb kunnen brengen hun op spoelen opgenomen boeken te bekijken.'

'En toch,' zei een andere trilling, 'zou je uit onze vorige contacten met Tweebenen met zekerheid zeggen dat zij de planeet van hun eigen oorsprong niet kennen. Zij vereren die planeet, Aarde, niet, en er worden ook geen herdenkingsplechtigheden voor gehouden. Weet je zeker dat het juist is?'

'Heel zeker. Dat er geen plechtigheden gehouden worden en het feit dat deze planeet niet vereerd wordt, is in het licht van de geschiedenis van de Tweebenen volkomen begrijpelijk. De Tweebenen op de andere planeten zouden haar die eer niet gunnen. Het zou de waardige onafhankelijkheid van hun eigen werelden op de een of andere manier omlaag halen.'

'Dat is me niet helemaal duidelijk.'

'Mij ook niet om eerlijk te zijn, maar na ettelijke dagen lezen, geloof ik dat ik het een klein beetje begrijp. Vroeger, toen de Tweebenen de mogelijkheid van interplanetair verkeer ontdekten, schijnen zij onder één politiek stelsel geleefd te hebben.'

'Natuurlijk.'

'Voor de Tweebenen is dat niet zo natuurlijk. Het was een ongewone fase in hun geschiedenis en deze kwam tot een einde. Toen de koloniën op de verschillende planeten sterker werden en een zekere rijpheid bereikten, was het eerste wat zij deden, zich losmaken van de moederwereld. Dat was het begin van de eerste uit een hele reeks interplanetaire oorlogen tussen die Tweebenen.'

'Afschuwelijk. Het lijken wel kannibalen.'

'Ja, vind je ook niet? Mijn maag is er dagenlang van in de war geweest. Ik heb er het zuur van gekregen. Hoe het ook zij, hun koloniën werden onafhankelijk, en de situatie is thans zoals wij deze kennen. Alle koninkrijken, republieken, aristocratieën enz. van de Tweebenen zijn slechts kleine planeetgroepen, elk bestaand uit een overheersende wereld en enkele daaraan onderhorige planeten, die op hun beurt er steeds op uit zijn onafhankelijkheid te verwerven of nu eens door de een dan weer door de ander overheerst worden. Deze Aarde is de sterkste van alle, maar toch is nog geen dozijn werelden aan haar macht onderworpen.'

'Het is niet te geloven dat die wezens zo blind zijn voor hun eigen belangen. Hebben zij dan niet de traditie van het ene bestuur dat er was toen zij nog één wereld bewoonden?'

'Zoals ik zei, dit was ongewoon voor hun. Dat ene bestuur heeft maar enkele tientallen jaren bestaan. Daarvóór was deze zelfde planeet gesplitst in een aantal subplanetaire politieke eenheden.'

'Ik heb nog nooit zo iets gehoord.' Een ogenblik lang trilden de supersonische geluidsgolven door elkaar heen.

'Zo is het nu eenmaal. Dat is de natuur van het dier.'

En toen waren zij bij het secretariaat van defensie.

De vijf Diaboli stonden naast elkaar voor de tafel. Zij stonden, want door hun lichaamsbouw waren zij niet in staat iets te doen wat op zitten leek. Aan de andere kant van de tafel bevonden zich vijf aardbewoners, eveneens staande. Het was voor hun gemakkelijker geweest om te zitten, maar men wilde, en dit was volkomen begrijpelijk, het nadeel van de kleinere lichaamslengte niet nog meer in het oog laten vallen. De tafel was vrij breed. Het was, om precies te zijn, de breedste, die men zonder al te veel moeite had kunnen krijgen. Dit uit medelijden met het menselijk reukorgaan, want van de zijde der Diaboli kwam langzaam, maar ononderbroken, een walm van zwavelwaterstof over de tafel gedreven, bijna onmerkbaar wanneer zij ademden, maar veel sterker wanneer zij aan het spreken waren. Deze moeilijkheid was bij diplomatieke onderhandelingen eigenlijk nog niet eerder voorgekomen.

Gewoonlijk duurden de conferenties niet langer dan een half uur. Dan maakten de Diaboli zonder plichtplegingen een eind aan het gesprek, draaiden zich om en vertrokken. Deze keer echter kwam er iets tussen. Er kwam een man binnen en de vijf onderhandelaars van de Aarde maakten ruimte om hem door te laten. Hij was lang, langer dan een van de andere aardbewoners, en hij droeg een uniform met het gemak van iemand die gewend is het te dragen. Hij had een rond gezicht en zijn oogopslag was vast en koel. Zijn zwarte haar werd dun, maar er was nog geen grijs te bespeuren. Er liep een onregelmatig gevormd litteken van zijn kin naar beneden langs de rand van zijn hoge, leerbruine kraag. Het zou veroorzaakt kunnen zijn door de straal uit een energiepistool, gericht door een nu vergeten menselijke vijand tijdens een van de vijf oorlogen waar de man een actief aandeel in had gehad.

'Heren,' zei degene die de delegatie van de Aarde tot nu toe had geleid, 'mag ik u de secretaris van defensie voorstellen?'

De Diaboli waren enigszins van hun stuk gebracht en, al viel er op hun gezichten die passief bleven, niets te lezen, de geluidsplaten op hun voorhoofd vibreerden snel. Zij waren geschokt in hun strak gevoel voor hiërarchische verhoudingen. De secretaris was slechts een Tweebeen, maar naar Tweebeenmaatstaven stond hij in rang boven hen. Zij konden met hem niet op gepaste wijze onderhandelen.

De secretaris voelde wat er in hen omging, maar hij had geen keus. Hun vertrek moest minstens tien minuten uitgesteld worden en geen enkele gewone onderbreking zou de Diaboli kunnen weerhouden.

'Heren,' zei hij, 'ik moet u vragen deze keer iets langer te blijven.'

De middelste Diabolus antwoordde in de beste benadering van het Engels die een Diabolus kon bereiken. In feite had een Diabolus twee monden. De ene bevond zich, scharnierend, geheel vooraan aan het kaakbeen en werd gebruikt om te eten. Het gebruik van deze mond werd door mensen slechts zelden aanschouwd, omdat de Diaboli er de voorkeur aan gaven alleen te eten wanneer zij onder elkaar waren. Een kleinere mondopening echter, misschien vijf centimeter breed, kon gebruikt worden om te spreken. Als deze mond openging, zag men een rand tandvlees op de plaats waar eigenlijk de snijtanden van de Diabolus zouden moeten zijn. Tijdens het spreken bleef de mond geopend, waarbij de noodzakelijke medeklinkers gevormd werden door het verhemelte en de bovenzijde van de tong. Het resultaat was een hees, niet zeer samenhangend geluid, maar het was te verstaan.

De Diabolus zei: 'U moet ons excuseren, wij hebben het al moeilijk.' En via zijn voorhoofd, voor mensen onverstaanbaar: 'Ze willen ons laten stikken in hun smerige atmosfeer. We moeten grotere vergifabsorberende cilinders vragen.'

De secretaris van defensie zei: 'Ik heb begrip voor uw gevoelens, maar dit is misschien mijn enige kans om met u te spreken. Wellicht wilt u ons de eer verschaffen met ons de maaltijd te gebruiken.'

De aardbewoner naast de secretaris kon niet nalaten vluchtig de wenkbrauwen te fronsen. Hij krabbelde snel iets op een stuk papier en schoof dat naar de secretaris die er even een blik op wierp.

Er stond: 'Nee. Zij eten gezwaveld hooi. Ruikt onverdraaglijk.' De secretaris verfrommelde de notitie en liet hem vallen.

De Diabolus zie: 'De eer is geheel aan onze zijde. Als wij lichamelijk in staat waren uw vreemde atmosfeer te verdragen, zouden wij de uitnodiging graag aannemen.'

En via zijn voorhoofd, opgewonden: 'Ze kunnen niet van ons verwachten dat we met hen gaan eten en toekijken hoe ze de kadavers van dieren opeten. Mijn maag zou nooit meer in orde komen.'

'Wij respecteren de reden van uw weigering,' zei de secretaris. 'Laten wij dan nu nog even zakelijk spreken. Tijdens de tot nu toe gevoerde onderhandelingen hebben wij van uw regering, door u vertegenwoordigd, geen nauwkeurige aanduiding kunnen krijgen wat naar uw mening de grenzen van uw invloedssfeer zijn. Wij hebben verscheidene voorstellen over dat onderwerp gedaan.'

'Voor wat het territoir van de Aarde betreft, mijnheer de secretaris, hebben wij wel een aanduiding gegeven.'

'Maar u moet toch begrijpen dat dit niet voldoende is. De grenzen van de Aarde en van uw landen raken elkaar nergens. Tot op heden hebt u niets anders gedaan dan dit te beamen. Het is juist, maar aan deze beaming hebben wij niets.'

'Wij begrijpen u niet helemaal. Is het uw bedoeling met ons te discussiëren over de grenzen tussen ons en onafhankelijke menselijke koninkrijken, als bijvoorbeeld Wega?'

'Ja, uiteraard.'

'Dat is onmogelijk. U zult waarschijnlijk inzien dat de betrekkingen tussen ons en het soevereine koninkrijk Wega de Aarde niet aangaan. Zij kunnen alleen met Wega besproken worden.'

'Onderhandelt u dan honderd maal met de honderd menselijke wereldstelsels?'

'Ja, dat moet wel. Ik wil er echter op wijzen dat wij onszelf dit niet opleggen, maar dat die noodzakelijkheid voortvloeit uit de aard van uw menselijke organisatie.'

'Dan blijft er niet veel over om te bespreken.' De secretaris leek even afgeleid. Hij luisterde, niet zo zeer naar de Diaboli, als wel, zo scheen het, naar een geluid dat van buiten moest komen.

Ineens was er, nauwelijks hoorbaar binnen het secretariaat, het geluid van een opschudding buiten op straat. Geschreeuw, het scherpe blaffen van energiepistolen, door de afstand afgezwakt tot bijna niets, en het haastige klikklakken van de springende politievoertuigen.

De Diaboli schenen niets te hebben gehoord, en dit was geen vertoon van beleefdheid. Hun vermogen om supersonische geluidsgolven op te vangen, was veel fijner en scherper dan vrijwel alles wat het menselijk vernuft op dit gebied had uitgevonden, maar hun vermogen om gewone geluidsgolven te horen, was betrekkelijk weinig ontwikkeld.

De Diabolus zei: 'U moet onze verbazing excuseren. Wij dachten dat u dit reeds wist.'

Er verscheen een man in politie-uniform in de deuropening. De secretaris wendde zich naar hem en knikte hem even toe. Daarop vertrok de politieman weer.

Plotseling zei de secretaris, afgemeten: 'Juist. Ik wilde me er alleen nogmaals van overtuigen dat het zo was. Ik neem aan dat u bereid bent de onderhandelingen morgen voort te zetten?'

'Zeker, sir.'

Een voor een verlieten de Diaboli de zaal, langzaam en met een statigheid die de erfgenamen van het heelal paste.

Een aardbewoner merkte op: 'Ik ben blij dat ze niet met ons wilden gaan eten.'

'Ik wist wel dat ze dat niet zouden doen,' zei de secretaris, in gedachten verzonken. 'Het zijn vegetariërs. Zij walgen van de gedachte dat iemand vlees eet. Ik heb hen zien eten. Er zijn niet veel mensen die het gezien hebben. Ze lijken dan net op ons vee. Ze stouwen hun voedsel naar binnen en staan dan in groepjes te herkauwen, in een grote plechtige gemeenschap van gedachten. Misschien hebben zij een communicatiemogelijkheid die voor ons verborgen blijft. De grote onderkaak maakt een horizontale draaiende beweging en zo wordt alles langzaam vermalen.'

De politieman was weer in de deuropening verschenen.

De secretaris onderbrak zichzelf en riep: 'Hebt u hen allemaal?'

'Ja, meneer.'

'Hebt u Altmayer ook?'

'Ja, meneer.'

'Mooi.'

Het publiek was weer samengestroomd, toen de vijf Diaboli het gebouw van het secretariaat uitkwamen. Het tijdschema werd stipt gevolgd. Elke dag om drie uur 's middags verlieten zij hun hotel en deden vijf minuten over de wandeling naar het secretariaat. Om vijf over half vier kwamen zij weer uit het gebouw en gingen terug naar het hotel. De politie hield de weg vrij. Onaandoenlijk, bijna als automaten, liepen zij over de brede straat.

Toen zij halverwege gekomen waren, was er het geluid van schreeuwende mensen. De meesten konden niet goed verstaan wat er geroepen werd, maar er werd geschoten met een energiepistool en een bleekblauw fluorescerend licht spleet de lucht boven de hoofden open. De politiemannen kwamen in actie, het pistool in de hand. De sprinkhaanachtige toestellen waarop zij zaten, maakten een sprong van een paar meter hoog, kwamen zacht neer tussen de menigte, zonder iemand te bezeren, en sprongen dadelijk daarop weer verder. De mensen vluchtten uit elkaar en hun gegil maakte het tumult nog groter.

En daar doorheen liepen de Diaboli, even mechanisch als altijd. Of zij konden niets horen, of zij waren zich hun waardigheid al te zeer bewust.

Aan het andere einde van de volksoploop, bijna recht tegenover de plaats waar de verwarring heerste, stond Richard Sayama Altmayer en streek tevreden langs zijn neus. Het feit dat de Diaboli zich zo stipt aan hun tijdschema hielden, had het mogelijk gemaakt het plan tot in fracties van seconden uit te werken. Het eerste lawaai was slechts een afleidingsmanoeuvre om de aandacht van de politie te trekken. Nu moest het gebeuren.

Hij vuurde een onschadelijke knalpatroon af.

Onmiddellijk daarop ontploften uit vier richtingen afgeschoten schokgranaten. Van de daken langs de weg vuurden sluipschutters.

Alle Diaboli werden getroffen. Zij sidderden en werden uit elkaar gereten toen de granaten in hun lichaam explodeerden. Een voor een zakten zij in elkaar.

En van uit alle hoeken en gaten kwam de politie op Altmayer af.

Verbaasd staarde hij hen aan.

Rustig, want in de loop van twintig jaar had hij zijn drift verloren en geleerd kalm te blijven, zei hij: 'U ben er vlug, maar u bent niettemin te laat.' Hij maakte een gebaar in de richting van de dode Diaboli.

De menigte was nu in volslagen paniek. Nieuwe politieversterkingen die in recordtijd waren aangekomen, konden niets anders doen dan de mensen verspreiden zodat ze geen verder letsel zouden oplopen.

De politieman die Altmayer nu stevig vasthield, hem het alarmpistool afnam en hem snel onderzocht op andere wapens, had de rang van kapitein. Stijfjes zei hij: 'Ik vermoed dat u een fout gemaakt hebt, meneer Altmayer. U ziet waarschijnlijk wel dat er geen bloed gevloeid is.' En ook hij gebaarde naar de bewegingloze Diaboli.

Altmayer keek, geschrokken. Daar lagen ze, op hun zij, sommigen in stukken, de huid in flarden gescheurd, in verwrongen houdingen, maar de politiekapitein had gelijk. Er was geen bloed te zien en geen vlees. Altmayers lippen, bleek en strak, bewogen zich zonder geluid voort te brengen.

De politieman gaf uitdrukking aan Altmayers onuitgesproken gedachte. Hij zei: 'Inderdaad, meneer, het zijn robots.'

En door de grote deuren van het secretariaat van defensie kwamen de echte Diaboli naar buiten. Politieagenten maakten met hun gummistokken de weg vrij, maar een andere weg, zodat zij de verspreid liggende namaakfiguren van plastic en aluminium die drie minuten lang de rol van levende wezens gespeeld hadden, niet behoefden te passeren.

Voor de eerste keer sinds bijna vijfentwintig jaar stonden Geoffrey Stock en Richard Altmayer weer oog in oog, daar in de kamer van de secretaris van defensie. Het was een vrij sober ingericht kantoor: een bureau, een leunstoel en nog twee stoelen. Alles in matbruine kleur. De stoelen waren bekleed met schuimrubber dat voldoende meegaf om makkelijk te zitten, maar niet genoeg om weelderig te zijn. Er lag een leesapparaat op het bureau en verder stond er een kast die groot genoeg was om verscheidene dozijnen microfilms te bevatten. Aan de muur tegenover het bureau hing een trimensionaal model van de oude 'Dauntless', het eerste ruimteschip waarover de secretaris het commando gevoerd had.

Stock zei: 'Het is eigenlijk belachelijk dat wij elkaar na zoveel jaren op deze manier moeten ontmoeten. Ik moet zeggen dat ik het jammer vind.'

'Jammer, Jeff?' Altmayer probeerde te glimlachen, 'ik vind het alleen maar jammer dat je me erin liet lopen met die robots.'

'En dat was niet moeilijk,' zei Stock. 'Het was een prachtige gelegenheid om je partij te vernietigen. Ik weet zeker dat er hierna geen goed woord meer over gezegd zal worden. De pacifist die ons naar de oorlog probeert te drijven, de vredesapostel die een moordpartij organiseert.'

'Oorlog tegen de ware vijand,' zei Altmayer droef. 'Maar je hebt gelijk. Dat ik hiertoe gedwongen werd, betekent dat ik ten einde raad was.' En even later: 'Hoe wist je van mijn plannen?'

'Je overschat de mensen nog steeds, Dick. Bij elke samenzwering worden de zwakste plekken gevormd door de mensen die eraan meedoen. Je had vijfentwintig mensen in het complot. Kwam het niet bij je op dat tenminste een van hen een verklikker zou kunnen zijn, of zelfs bij mij in dienst?'

Een dofrode vlek begon zich langzaam af te tekenen op Altmayers wangen. 'Wie?' zei hij.

'Het spijt me. We moeten hem misschien nog eens gebruiken.'

Vermoeid leunde Altmayer achterover. 'En wat heb je nu bereikt?'

'Wat heb jíj bereikt ?Je bent nog even onpraktisch als de laatste keer dat ik je sprak; toen je liever de gevangenis in ging dan je aan te melden voor het leger. Je bent niet veranderd.'

Altmayer schudde het hoofd. 'De waarheid is onveranderlijk.'

Ongeduldig zei Stock: 'Als dat zo is, waarom laat die waarheid je dan altijd in de steek? Je jaren in de gevangenis hadden geen resultaat. De oorlog ging door. Er is niet één leven gered. Daarna ben je een politieke partij begonnen, en alles waarvoor zij gevochten heeft, is mislukt. Je samenzwering is ook mislukt. Je bent bijna vijftig, Dick, en wat heb je bereikt? Niets.'

Altmayer zei: 'En jij vocht in de oorlog, je kreeg het bevel over een ruimteschip en werd lid van het kabinet. Ze zeggen dat jij de eerstvolgende coördinator zult zijn. Je hebt veel bereikt. Maar succes en mislukking bestaan niet in zichzelf. Succes in wat? In het bewerkstelligen van de ondergang van de mensheid. Mislukking van wat? Van mijn pogingen om haar van de ondergang te redden? Ik zou niet met je willen ruilen. Onthoud dit, Jeff. Voor een goede zaak zijn er geen mislukkingen, alleen uitgestelde successen.'

'Ook als je terechtgesteld wordt voor wat je vandaag hebt gedaan?'

'Ja, zelfs dan. Er zal dan een ander zijn die mijn werk voortzet. Zijn succes zal ook het mijne zijn.'

'Hoe stel je je dat succes voor? Zie je inderdaad een unie van werelden voor je, een Melkwegfederatie? Zou je willen dat Santanni zich met onze zaken bemoeit? En dat een bewoner van Wega je zegt wat je moet doen? Wil je dat de Aarde haar eigen lot bepaalt of moet ze zijn overgeleverd aan de genade of ongenade van een willekeurige machtscombinatie?'

'Wij zouden net zo aan hun zijn overgeleverd als zij aan ons.'

'Maar wij zijn het rijkst. Wij zouden uitgeplunderd worden ten behoeve van de achtergebleven gebieden van de Sirius-sector.'

'Tegenover die plunderingen staan de besparingen die wij hebben doordat er geen oorlogen meer zullen zijn.'

'Heb je een antwoord voor alle vragen, Dick?'

'In de loop van twintig jaren heeft men ons alle vragen gesteld, Jeff.'

'Geef hier dan ook eens een antwoord op. Hoe wil je die unie van je opleggen aan een mensheid die niet mee wil werken?'

'Daarom wilde ik de Diaboli doden.' Altmayer liet nu voor het eerst opwinding blijken. 'Dat zou oorlog betekenen met hen, maar de hele mensheid zou zich tegen de gemeenschappelijke vijand verenigen. Onze eigen politieke en ideologische meningsverschillen zouden dan niet belangrijk meer zijn.'

'Geloof je dat werkelijk? Ook wanneer de Diaboli ons nooit kwaad hebben gedaan? Zij kunnen niet leven op onze planeten. Zij zijn gebonden aan hun eigen werelden met een zwaveldampkring en oceanen die bestaan uit oplossingen van natriumsulfaat.

'De mensen weten wel beter, Jeff. Als een atoomontploffing breiden zij zich uit van de ene wereld naar de andere. Zij blokkeren het ruimteverkeer naar streken waar zich onbewoonde planeten met een zuurstofdampkring bevinden, zoals wij die kunnen gebruiken. Zij bereiden zich voor op de toekomst: zij maken ruimte voor ontelbare generaties Diaboli, wij worden teruggedrongen in een hoek van het Melkwegstelsel, en daar vechten we onszelf dan wel dood. Binnen duizend jaar zullen we hun slaven zijn; binnen tienduizend jaar zijn we uitgestorven. Ja, zij zijn de gemeenschappelijke vijand. Dat weten de mensen. Dat zul je misschien spoediger ontdekken dan je denkt.'

De secretaris zei: 'De leden van jouw partij hebben het dikwijls over het oude Griekenland uit het pre-atomische tijdperk. Zij zeggen dat de Grieken een groot volk waren, met de hoogste beschaving van hun tijd, en misschien zelfs wel van alle tijden.

Zij hebben de mensheid de weg gewezen die zij sindsdien vrijwel altijd gevolgd heeft. Zij hadden slechts één gebrek. Zij waren innerlijk verdeeld. Zij werden overweldigd en stierven uit. En wij volgen in hun voetspoor, hè?'

'Je hebt je les goed geleerd, Jeff.'

'En jij, Dick?'

'Wat bedoel je?'

'Hadden de Grieken geen gemeenschappelijke vijand om tegen te strijden?'

Altmayer gaf geen antwoord.

Stock zei: 'De Grieken vochten tegen Perzië, de grote vijand van hen allemaal. Maar vocht er ook niet een groot deel van de Griekse staten aan de kant van de Perzen?'

Tenslotte zei Altmayer: 'Ja. Omdat zij dachten dat een Perzische overwinning onvermijdelijk was en zij aan de winnende kant wilden staan.'

'De mensen zijn nog net eender, Dick. Waarom zijn de Diaboli hier, denk je? Wat is het onderwerp van onze besprekingen?'

'Ik zit niet in de regering.'

'Nee,' zei Stock grimmig, 'maar ik wel. De Wega-federatie heeft een bondgenootschap gesloten met de Diaboli.'

'Dat geloof ik niet. Het kan niet waar zijn.'

'Dat kan wél waar zijn en het is waar. De Diaboli hebben hen vijfhonderd ruimteschepen toegezegd voor het geval zij in oorlog raken met de Aarde, onverschillig wanneer dat is. Van haar kant laat Wega alle aanspraken op de sterrengroep van Nigel vallen. Als je de Diaboli werkelijk gedood had, zou dat oorlog betekend hebben, maar de helft van het mensdom zou waarschijnlijk aan de zijde van je zogenaamde gemeenschappelijke vijand vechten. En dat proberen wij te voorkomen.'

Altmayer zei langzaam: 'Ik ben klaar voor de berechting. Of word ik zonder proces geëxecuteerd?'

Stock zei: 'Je bent nog altijd even dwaas. Als we je fusilleren, maken we een martelaar van je. Als we je in leven laten en alleen je ondergeschikten neerschieten, zal men je ervan verdenken tegen je voormalige vrienden getuigd te hebben. Als vermoedelijke verrader zul je in de toekomst geen kwaad meer kunnen.'

En zo werd Richard Sayama Altmayer op 5 september 2788, na een zeer kort geheim proces, tot vijf jaar gevangenisstraf veroordeeld.

Hij zat zijn straf geheel uit. In het jaar dat hij uit de gevangenis ontslagen werd, werd Geoffrey Stock tot coördinator van de Aarde gekozen.

3. 21 december 2800

Simon Devoire voelde zich niet op zijn gemak. Hij was klein van stuk, had zandkleurig haar en een blozend, sproetig gezicht. Hij zei: 'Ik heb spijt van deze ontmoeting, Altmayer. Jij wint er niets mee en ik zou er nadeel van kunnen hebben.'

Altmayer zei: 'Ik ben een oud man. Door mij zul je geen nadeel ondervinden.' Op de een of andere manier was hij nu inderdaad een zeer oud man. Bij de eeuwwisseling was hij zesenzestig jaar, maar men zou denken dat hij ouder was, ouder van binnen en ouder van buiten. Zijn kleren zaten hem te ruim, het leek alsof hij verschrompelde. Alleen zijn neus was niet ouder geworden; het was nog steeds dezelfde scherpe, geprononceerde, aristocratische Altmayer-neus.

Devoire zei: 'Voor jou ben ik niet bang.'

'Waarom niet? Misschien denk je dat ik de mannen van '88 verraden heb.'

'Nee, natuurlijk niet. Er is geen zinnig mens die dat gelooft. Maar de dagen van de federalisten zijn voorbij, Altmayer.'

Altmayer probeerde te glimlachen. Hij had honger; hij had die dag nog niets gegeten - daar was geen tijd voor geweest. Hadden de federalisten hun tijd inderdaad gehad? Anderen zouden er zo over kunnen denken. De beweging was een voorwerp van spot geworden en was zo aan haar einde gekomen. Een mislukte samenzwering, een 'verloren zaak', is dikwijls iets romantisch. Zij wordt niet gauw vergeten en trekt generaties lang nog aanhangers, als zij tenminste waardig ondergegaan is. Maar schieten op levende wezens en dan tot de ontdekking komen dat het robots waren; om de loef afgestoken te worden en te worden belachelijk gemaakt, dat is dodelijk. Dodelijker dan verraad, het is slecht. Niet veel mensen hadden geloofd dat Altmayer zijn leven gekocht had door zijn vrienden te verraden, maar de federalisten hadden zich algemeen belachelijk gemaakt en het effect was hetzelfde geweest.

Altmayer bleef echter onverstoorbaar zijn gang gaan. Hij zei: 'De federalisten zullen aanhangers hebben zolang er mensen zijn.'

'Woorden,' zei Devoire ongeduldig. 'Ze hadden meer betekenis voor me, toen ik jonger was. Ik ben nu een beetje moe.'

'Simon, ik wil het subetherisch radionet gebruiken.'

Devoires gezicht verstrakte. Hij zei: 'En daarvoor dacht je aan mij. Het spijt me, Altmayer, maar ik laat je mijn uitzendingen niet voor jouw doeleinden gebruiken.'

'Je bent ook federalist geweest.'

'Vertrouw daar maar niet op,' zei Devoire. 'Dat is geweest. Nu ben ik - niets meer. Ik ben nu Devoirist, geloof ik. Ik wil leven.'

'Ook onder de laars van de Diaboli? Wil je leven wanneer zij het toestaan en sterven wanneer zij de tijd gekomen achten?'

'Allemaal woorden!'

'Ben je het eens met de Melkwegconferentie?'

Devoire werd nog roder dan hij al was. Hij zag er uit als iemand die te veel bloed heeft. Er smeulde vuur in zijn ogen toen hij zei: 'En waarom niet? Maakt het iets uit hoe we de eenheid van de mensen proberen te bereiken? Als je nog steeds federalist bent, wat heb je dan voor bezwaren tegen een verenigde mensheid?'

'Verenigd onder de Diaboli?' 22

'Wat is daar voor verschil in? Zelf kan het mensdom niet tot eenheid komen. Laten we er dan maar toe gedwongen worden. Ik ben ziek, Altmayer, ziek van ons hele dwaze verleden. Ik ben het moe de idealist te spelen met niets om idealistisch over te zijn. Mensen blijven mensen, dat is de hele narigheid. Misschien moeten we in de rij geranseld worden. Als dat zo is, laat ik het ranselen graag aan de Diaboli over.'

Zacht zei Altmayer: 'Je bent een dwaas, Devoire. Je weet dat het geen werkelijke eenheid zal zijn. De Diaboli hebben die conferentie bij elkaar geroepen om bij alle tussenmenselijke geschillen als scheidsrechter te kunnen optreden, in hun eigen voordeel, en om daarna opperste rechter over ons te spelen. Je weet ook wel dat het niet hun bedoeling is een werkelijke centrale menselijke regering in te stellen. Het wordt hoogstens een tussenorgaan tussen hen en ons; al onze regeringen zullen hun eigen belangen behartigen net als vroeger en in tegengestelde richtingen blijven trekken, net als vroeger. Het is alleen maar hun bedoeling dat wij er aan gewend raken met onze probleempjes naar de Diaboli te lopen.'

'Hoe weet je dat dat het resultaat zal zijn?'

'Geloof je werkelijk dat er iets anders zal gebeuren?'

Devoire beet op zijn onderlip. 'Misschien niet!'

'Kijk dan verder dan je neus lang is, Simon. Alle onafhankelijkheid die we nu hebben, zal verloren gaan.'

'En aan die onafhankelijkheid hebben we veel gehad. Bovendien, wat heeft het voor zin? We kunnen dit toch niet tegenhouden. Coördinator Stock heeft het waarschijnlijk net zo min op die conferentie begrepen als jij, maar dat helpt hem niets. Als de Aarde niet deelneemt aan de conferentie, wordt de unie gevormd zonder ons, en dan zullen we moeten vechten tegen de rest van de mensheid en tegen de Diaboli. Dat geldt voor iedere regering die niet mee wil doen.'

'En wat gebeurt er als er geen enkele regering mee wil doen? Zou dat niet het einde van de conferentie betekenen?

'Heb je ooit meegemaakt dat onze regeringen iéts samen deden? Je leert het nooit, Altmayer.'

'Maar we weten nu nieuwe dingen.'

'Bijvoorbeeld? Ik weet dat ik gek ben om het te vragen, maar ga verder.'

Altmayer zei: 'De laatste twintig jaar is het grootste deel van het Melkwegstelsel gesloten geweest voor menselijke ruimteschepen. Dat weet je. Niemand van ons heeft er een flauw idee van wat er in de invloedssfeer van de Diaboli gebeurt. Maar toch zijn er nog enkele menselijke nederzettingen in die sfeer.'

'En dat betekent?'

'Dat betekent dat er zo nu en dan menselijke wezens ontkomen naar dat deel van de Melkweg dat door de mensen bewoond wordt en vrij is. De regering van de Aarde ontvangt rapporten; rapporten die zij niet openbaar durft te maken. Maar niet alle regeringsambtenaren kunnen een dergelijke lafheid blijvend verdragen. Een van hen is bij mij op bezoek geweest. Ik kan je natuurlijk niet vertellen wie. En ik heb dus bewijzen, Devoire; officiële, betrouwbare, ware bewijzen.'

Devoire haalde de schouders op. 'Van wat?' Hij draaide de klok op zijn bureau ostentatief om zodat Altmayer de glimmende metalen voorzijde zien kon, waarop de rood oplichtende cijfers duidelijk leesbaar waren. De klok stond op 22.31 uur, en nog terwijl hij werd omgedraaid, verflauwde de 1 en verscheen het cijfer 2.

Altmayer zei: 'Er is een planeet die door de erop wonende kolonisten Tsjoe Hsi werd genoemd. De bevolking was slechts klein; twee miljoen mensen misschien. Vijftien jaar geleden bezetten de Diaboli de werelden die er omheen lagen; en in al die vijftien jaar landde er geen enkel menselijk ruimteschip op die planeet. Verleden jaar landden de Diaboli er zelf. Zij brachten grote vrachtschepen met natriumsulfaat mee en met bacteriën uit hun eigen werelden.'

'Wat? Dat kan ik niet geloven.'

'Probeer het,' zei Altmayer licht spottend. 'Het is niet zo moeilijk. Natriumsulfaat kan in de oceanen van alle planeten oplossen. In een sulfaatoceaan kunnen hun bacteriën groeien en zich vermenigvuldigen, en geweldige hoeveelheden zwavelwaterstof produceren die de oceanen en de dampkring zullen vullen. Dan kunnen zij er hun planten en dieren heenbrengen en tenslotte kunnen zij er zelf leven. En weer is een planeet geschikt voor de Diaboli om op te leven - en ongeschikt voor ieder menselijk bestaan. Het zou tijd kosten, natuurlijk, maar de Diaboli hebben tijd. Zij vormen een eenheid en...'

'Luister eens even,' zei Devoire en maakte een gebaar van afschuw, 'dat gaat niet op. De Diaboli hebben nu al meer planeten dan ze gebruiken kunnen.'

'Voor hun huidige behoeften, ja, maar de Diaboli kijken naar de toekomst. Hun geboortecijfer is hoog en zij zullen uiteindelijk het hele Melkwegstelsel vullen. En hoe veel beter zouden zij er aan toe zijn, als zij de enige met verstand begaafde wezens in het heelal zouden zijn.'

'Maar het is al onmogelijk op zuiver fysische gronden. Weet je hoe veel miljoenen tonnen natriumsulfaat er nodig zouden zijn om de oceanen voor hun behoeften geschikt te maken?'

'Planeten vol, natuurlijk.'

'En denk je dat ze een van hun eigen werelden leeg zouden halen om een nieuwe te creëren? Wat zouden ze daarmee opschieten?'

'Simon, Simon, miljoenen planeten in het Melkwegstelsel zijn door hun atmosfeer, hun temperatuur of de zwaartekracht die er heerst voor altijd ongeschikt om bewoond te worden door mensen Diaboli. En vele daarvan hebben een rijke zwavelvoorraad.'

Devoire dacht na en vroeg: 'Wat gebeurde er met de mensen op die planeet?'

'Op Tsjoe Hsi? Euthanasie - uitgezonderd degenen die op tijd wisten te ontkomen. Pijnloos, denk ik. De Diaboli zijn niet nodeloos wreed, alleen maar efficiënt.'

Altmayer wachtte. Devoire's vuist opende en sloot zich krampachtig.

Altmayer zei: 'Maak dit nieuws bekend. Zend het uit over het interplanetair subetherisch net. Sein die documenten over naar de ontvangstcentra op de diverse planeten. Jij kunt het doen en wanneer je het doet, zal de Melkwegconferentie uiteen vallen.'

Devoire liet zijn stoel naar voren zakken. Hij stond op. 'Waar heb je de bewijzen?'

'Doe je het?'

'Ik wil eerst de bewijzen zien.' Altmayer glimlachte. 'Ga met me mee.'

Zij wachtten hem op, toen hij bij zijn gemeubileerde kamer terugkwam. Eerst zag hij hen niet eens. Hij merkte niets van het kleine voertuig dat hem langzaam en op voorzichtige afstand volgde. Hij liep met gebogen hoofd en berekende de tijd die Devoire nodig zou hebben om het nieuws naar alle planeten uit te zenden; hoe lang het zou duren voordat de stations op Wega, Santanni en Centaurus het zouden verspreiden; hoe lang het zou duren voordat het over de hele Melkweg bekend was. En zo liep hij, zonder iets te zien, tussen de twee rechercheurs door die zich hadden opgesteld naast de ingang van het pension. Pas toen hij de deur van zijn eigen kamer opendeed, stond hij stil en draaide zich om om weer weg te gaan, maar de rechercheurs waren nu vlak achter hem. Hij probeerde niet te ontsnappen. In plaats daarvan ging hij de kamer binnen en liet zich op een stoel zakken. Hij voelde zich zo oud. Koortsachtig bedacht hij, ik hoef hen maar een uur en tien minuten bezig te houden.

De man die zich in de donkere kamer bevond, stond op en drukte op de schakelaar van de wandlichten. In het zachte schijnsel van de wandpanelen waren het ronde gezicht van de man en zijn kaalwordend hoofd met het grijze haar opzij verrassend duidelijk.

Zacht zei Altmayer : 'De coördinator zelf vereert mij met een bezoek.'

En Stock zei: 'Jij en ik zijn oude vrienden, Dick. Van tijd tot tijd ontmoeten wij elkaar.'

Altmayer gaf geen antwoord.

Stock zei: 'Je bent in het bezit van bepaalde regeringsdocumenten, Dick.'

Altmayer zei: 'Als je dat denkt, Jeff, zul je ze moeten zoeken.'

Stock stond moeizaam op. 'Je hoeft niet de held uit te hangen, Dick. Ik zal je vertellen wat die papieren bevatten. Het zijn uitvoerige rapporten over de verzwaveling van de planeet Tsjoe Hsi, is het niet?'

Altmayer keek naar de klok.

Stock zei: 'Als je probeert ons om de tuin te leiden of ons aan het lijntje te houden, zul je teleurgesteld uitkomen. We weten waar je geweest bent, we weten dat Devoire de papieren heeft en we weten precies wat hij er mee van plan is.'

Altmayer verstrakte. Zijn perkamentachtige wangen trilden. Hij zei: 'Hoe lang weet je dat al?'

'Zo lang als je het zelf weet, Dick. Je gedrag is zeer makkelijk te voorspellen. Dat is de reden waarom we besloten je te gebruiken. Geloof je werkelijk dat de archivaris je een bezoek gebracht zou hebben buiten ons medeweten?'

'Ik kan je niet volgen.'

Stock zei: 'De regering van de Aarde, Dick, is er geen voorstandster van dat de Melkwegconferentie wordt voortgezet. Wij zijn echter geen federalisten; we kennen de menselijke aard. Wat zou er gebeuren, denk je, wanneer de rest van de Melkweg er achter zou komen dat de Diaboli bezig waren een zout-zuurstof wereld te veranderen in een sulfaat-sulfide wereld?'

'Nee, je hoeft niet te antwoorden. Je bent Dick Altmayer en je zou me in een uitbarsting van diepe verontwaardiging vertellen dat zij de conferentie zouden verlaten, zich liefdevol en broederlijk onder één vlag zouden scharen tegen de Diaboli en hen verslaan.'

Stock zweeg zo lang dat het even leek alsof hij niets meer zou zeggen. Toen ging hij half fluisterend verder: 'Onzin. Zij zouden zeggen dat de regering van de Aarde iets verzonnen had om daar zelf voordeel uit te halen, en documenten vervalst had om te pogen de conferentie te doen stranden. De Diaboli zouden alles ontkennen en het merendeel van de menselijke planeten zouden het in hun belang achten deze ontkenning te geloven. Aller aandacht zou gericht zijn op de boosaardigheid van de Aarde en men zou de slechtheid van de Diaboli vergeten. Dus je begrijpt dat wij een dergelijke uitzending niet kunnen steunen.'

Altmayer voelde zich leeg en nutteloos. 'Dus je zult verhinderen dat Devoire het nieuws uitzendt. Je bent altijd van tevoren al zo zeker van een mislukking en je staat onmiddellijk klaar om het slechtste van je medemensen te geloven...'

'Wacht eens even! Ik zei helemaal niet dat ik Devoire zou tegenhouden. Ik zei alleen dat de regering een dergelijke uitzending niet kon steunen en dat zullen wij ook niet doen. Maar de uitzending zal evengoed doorgaan. Alleen zullen we jou en Devoire daarna arresteren en de hele zaak net zo heftig ontkennen als de Diaboli zelf dat zullen doen. Dan komt alles anders te liggen. De regering van de Aarde heeft zich dan van de beschuldigingen gedistantieerd. De overige regeringen zullen dan menen dat wij om redenen van eigenbelang de daden van de Diaboli proberen te verbergen en dat we misschien wel een speciale afspraak met hen hebben. Voor die speciale afspraak zullen zij bang zijn en zij zullen zich tegen ons verenigen. Maar dán zal dat betekenen dat zij ook tegen de Diaboli zijn. Zij zullen geloven dat die nieuwsuitzending de waarheid bevatte en dat de documenten echt waren - en de conferentie zal uiteenvallen.'

'En dan zal er weer oorlog komen,' zei Altmayer wanhopig, 'maar niet tegen de echte vijand. Het zal oorlog betekenen tussen de mensen onderling en een des te grotere overwinning voor de Diaboli wanneer alles voorbij is.'

'Geen oorlog,' zei Stock, 'Geen enkele regering zal de Aarde aanvallen wanneer de Diaboli aan onze kant staan. De andere regeringen zullen zich alleen van ons distantiëren en zorgen dat hun propaganda steeds een tegen de Diaboli gerichte strekking heeft. Later, wanneer er oorlog zou uitbreken tussen ons en de Diaboli, zullen de andere regeringen tenminste neutraal blijven.'

Wat ziet hij er oud uit, dacht Altmayer. We zijn allemaal oude, stervende mannen. Hardop zei hij: 'Waarom verwacht je dat de Diaboli de Aarde zullen steunen? Je kunt de rest van de mensheid om de tuin leiden door te doen alsof je probeert het lot van de planeet Tsjoe Hsi te verbergen, maar de Diaboli kun je niet voor de gek houden. Zij zullen geen moment geloven dat de Aarde werkelijk meent dat die documenten vervalst zijn.'

'O ja, dat zullen ze wél.' Geoffrey Stock stond op. 'Zie je, die documenten zíjn vervalst. Het kan best zijn dat de Diaboli het plan hebben in de toekomst tot de verzwaveling van planeten over te gaan, maar bij ons weten hebben zij het nog niet geprobeerd.'

Op 21 december 2800 ging Richard Sayama Altmayer zijn derde en laatste gevangenschap in. Er was geen proces, er was geen duidelijk vonnis, en van gevangenschap in de letterlijke betekenis was er nauwelijks sprake. Hij werd beperkt in zijn bewegingsvrijheid, en slechts enkele functionarissen mochten contact met hem hebben, maar er werd nauwkeurig op toegezien dat het hem aan niets ontbrak. Hij mocht geen nieuws van buiten ontvangen uiteraard, zodat hij niet wist dat in het tweede jaar van zijn derde gevangenschap de oorlog tussen de Aarde en de Diaboli uitbrak door een overval op enkele schepen van de vloot der Diaboli, uitgevoerd in de buurt van Sirius door een Aards eskader.

In 2802 kwam Geoffrey Stock Altmayer in zijn verblijf opzoeken. Altmayer stond verrast op om hem te begroeten.

'Je ziet er goed uit, Dick,' zei Stock.

Hij zelf zag er niet goed uit. Zijn gelaatskleur was grauw geworden. Hij droeg nog steeds het uniform van kapitein bij de ruimtevloot, maar hij liep nu licht voorover gebogen. Hij zou dat jaar nog sterven, en daarvan was hij zich niet geheel onbewust. De gedachte daaraan hinderde hem niet en herhaaldelijk zei hij tot zichzelf dat hij zijn leven geleefd had.

Altmayer die er het oudst uitzag van hen beiden had echter nog negen jaar te leven. Hij zei: 'Een onverwacht genoegen, Jeff, maar nu ben je niet gekomen om me gevangen te nemen. Ik zit al gevangen.'

'Ik ben hier om je vrij te laten, als je dat wilt.'

'Met welk doel, Jeff? Je hebt daar natuurlijk een bedoeling mee, een slimme manier om mij te gebruiken?'

Heel even gleed er een glimlach over Stocks gezicht. Hij zei: 'Een manier om je te gebruiken, inderdaad, maar deze keer zul je het er wel mee eens zijn... We zijn in oorlog.'

'Met wie?' Altmayer was geschrokken.

'Met de Diaboli. Al zes maanden.'

Altmayer bracht de handen bij elkaar, zijn vingers verstrengelden zich nerveus. 'Daar heb ik niets van gehoord.'

'Ik weet het.' De coördinator hield de handen op de rug en was vaag verbaasd toen hij merkte dat zij trilden. Hij zei: 'Het is een lange reis geweest voor ons beiden, Dick. We hebben hetzelfde doel gehad, jij en ik... Nee, laat me uitspreken. Ik heb het je dikwijls willen uitleggen, maar je zou het nooit begrepen hebben. Je was er de man niet naar om het te begrijpen, totdat ik je de resultaten kon laten zien. Ik was vijfentwintig jaar, toen ik voor het eerst een Diaboli-planeet bezocht, Dick. Toen wist ik dat het was: zij of wij.'

'Dat zei ik al van het begin af,' fluisterde Altmayer.

'Zeggen alleen was niet voldoende. Jij wilde de menselijke regeringen ertoe dwingen zich tegen hen te verenigen, maar dat idee was politiek gezien irreëel en volslagen onuitvoerbaar. Het was zelfs niet wenselijk. De mensen zijn geen Diaboli. Bij de Diaboli is het individueel bewustzijn gering, het ontbreekt vrijwel geheel. Bij ons treedt het echter sterk op de voorgrond. Bij hen bestaat er niet zo iets als politiek; wij hebben niets anders. Zij zijn het nooit met elkaar oneens en kunnen slechts één regering hebben. Wij kunnen het nooit met elkaar eens zijn; als wij één eiland hadden om op te leven, zouden we het nog in drieën splitsen.

'Maar in onze meningsverschillen ligt juist onze kracht! Jouw federalistenpartij had het nog al eens over het oude Griekenland. Herinner je je het nog? Maar het punt waar het om ging, zagen jullie niet. Weliswaar konden de Grieken geen eenheid bereiken en werden daardoor uiteindelijk verslagen. Maar zelfs toen zij verdeeld waren, versloegen zij het reusachtige Perzische Rijk. Waarom?'

'Ik wil je erop wijzen dat de Griekse stadstaten eeuwenlang met elkaar gevochten hadden. Zij moesten zich veel meer dan de Perzen specialiseren in militaire aangelegenheden. Zelfs de Perzen zagen dat in, en gedurende de laatste eeuw van hun bestaan als imperium werden de meest waardevolle onderdelen van hun legers gevormd door Griekse huurtroepen. 'Hetzelfde kan men zeggen van de kleine nationale staten van het Europa uit het pre-atomische tijdperk. Ook die hadden door eeuwenlange oorlogvoering hun krijgskunde zo hoog opgevoerd dat zij de in vergelijking met hen reusachtige Aziatische staten konden overweldigen en er tweehonderd jaar lang de macht konden houden.

'Zo is het met ons ook. De Diaboli met hun uitgestrekte machtsgebied in het heelal, hebben nooit oorlog gevoerd. Hun militair apparaat is enorm groot, maar het is nooit beproefd. In vijftig jaar tijds hebben zij alleen die verbeteringen kunnen aanbrengen die zij van de verschillende menselijke vloten konden overnemen. Het mensdom echter heeft onderling een verbitterde strijd gevoerd. Elke regering heeft haar best gedaan de buren voor te blijven in de ontwikkeling op militair gebied. Zij moesten wel! Onze eigen tweedracht maakte die verschrikkelijke strijd voor het bestaan noodzakelijk, zodat bijna ieder van ons tenslotte een gelijkwaardige tegenstander was voor alle Diaboli, vooropgesteld tenminste dat niemand van ons in geval van een algemene oorlog aan hun kant zou vechten.

'En dat te voorkomen is het doel geweest van de gehele Aardse diplomatie. Tot het zeker was dat bij een oorlog tussen de Aarde en de Diaboli de rest van de mensheid tenminste neutraal zou blijven, mocht er geen oorlog ontstaan. En zo lang mocht er ook geen centrale regering komen, want de wedloop naar betere wapenen moest doorgaan. Toen de conferentie twee jaar geleden een einde nam door de valse beschuldiging van de Diaboli en wij er zeker van konden zijn dat de anderen neutraal zouden blijven, hebben wij de oorlog gezocht en nu hebben wij hem.'

Altmayer had er gedurende dit relaas als bevroren bij gezeten. Het duurde een hele tijd voordat hij iets kon zeggen.

Tenslotte zei hij : 'En wat gebeurt er als de Diaboli toch nog winnen?'

Stock zei: 'Ze zullen niet winnen. Twee weken geleden hebben de hoofdstrijdmachten slag geleverd. Hun vloot werd vernietigd, praktisch zonder verliezen aan onze kant, en zij waren verre in de meerderheid wat het aantal betreft. Het was alsof wij tegen onbewapende schepen vochten, onze wapens hadden grotere vuurkracht, reikten verder en konden beter gericht worden. Onze snelheid was driemaal hoger, omdat wij remapparatuur hadden die zij misten. Sinds dat gevecht hebben een twaalftal andere menselijke staten besloten zich bij de winnende kant aan te sluiten en de oorlog verklaard aan de Diaboli. Gisteren hebben de Diaboli het verzoek gedaan wapenstilstandsbesprekingen te openen. De oorlog is vrijwel afgelopen; en daarna zullen zij op hun eigen oorspronkelijke planeten blijven en alleen nieuwe gebieden in gebruik mogen nemen, wanneer wij dat toestaan.'

Altmayer mompelde onsamenhangend.

Stock zei: 'En nu wordt eenheid een vereiste. Toen de Griekse stadstaten Perzië verslagen hadden, ruïneerden zij zichzelf door hun voortdurende onderlinge oorlogen, zodat zij eerst door Macedonië en later door Rome veroverd werden. Toen Europa Noord- en Zuid-Amerika gekoloniseerd had, Afrika onder de voet had gelopen en Azië had veroverd, heeft een onafgebroken reeks onderlinge oorlogen Europa tot verdeeldheid en naar de ondergang gevoerd.

'Eerst verdeeldheid, dan verovering; maar daarna moet er eenheid heersen! En dat is dan makkelijk genoeg te bereiken. Wanneer een groep overwinningen behaalt, zal de rest in dat succes willen deelnemen. De oude schrijver Toynbee heeft het eerst gewezen op dit verschil tussen wat hij noemde een 'overheersende minderheid' en een 'scheppende minderheid'.

'Wij zijn nu een scheppende minderheid. Bijna spontaan hebben verscheidene menselijke regeringen de vorming van een organisatie van Verenigde Werelden voorgesteld. Meer dan zeventig regeringen zijn bereid de eerste zittingen bij te wonen om een Federatie Handvest op te stellen. De anderen zullen later ook meedoen, dat weet ik zeker. We zouden het op prijs stellen als jij een van de gedelegeerden van de Aarde wilt zijn, Dick.'

Altmayer voelde tranen in zijn ogen schieten. 'Ik - ik begrijp niet wat je bedoeling is. Is dit allemaal waar?'

'Het is precies zo als ik zeg. Jij was een roepende in de woestijn, Dick, je riep om eenheid. Jouw woorden zullen veel gewicht in de schaal leggen. Wat zei je toen ook weer: "Voor een goede zaak zijn er geen mislukkingen".'

'Nee!' zei Altmayer, met plotselinge kracht. 'Jouw zaak was de juiste.'

Stocks gezicht was hard en onbewogen. 'Je bent nooit een goed verstaander van de menselijke natuur geweest, Dick. Wanneer de Verenigde Werelden werkelijkheid geworden zijn en wanneer generaties mannen en vrouwen over hun eeuwen van ononderbroken vrede zullen terugkijken naar deze oorlogstijd, dan zullen zij het doel van mijn werkwijze vergeten hebben. Voor hun zal die hetzelfde betekenen als oorlog en dood. Jóuw streven naar eenheid, jóuw idealisme, zal men zich altijd herinneren.'

Hij draaide zich om en Altmayer kon zijn laatste woorden nauwelijks verstaan : 'En wanneer zij standbeelden gaan oprichten, zullen zij het niet voor mij doen.'

Op het grote plein dat als een oase van rust ligt te midden van de over een oppervlakte van honderd vierkante kilometer gebouwde wolkenkrabbers waar de polsslag van de Verenigde Werelden van de Melkweg koortsig slaat, staat een standbeeld...

2. Wanneer de nacht valt

Als de sterren slechts ééns in de duizend jaar aan het firmament verschenen, hoe groot zouden 's mensen geloof en verering voor de woonstede van God dan zijn en hoevele generaties lang zou men de herinnering eraan bewaren! - Emerson

Aton 77, bestuurder van de Saro-universiteit, stak een strijdlustige onderlip naar voren en keek de jonge journalist met van woede gloeiende ogen aan.

Theremon 762 negeerde deze woede echter volkomen. In vroegere dagen, toen zijn nu wijd en zijd gepubliceerde commentaren nog maar een dol idee waren in het brein van een jong reportertje, had hij zich speciaal toegelegd op 'onmogelijke' interviews. Dit had hem blauwe plekken, dichtgeslagen ogen en gebroken ribben gekost, maar hij had er een grote dosis koelbloedigheid en zelfvertrouwen van overgehouden.

Hij liet daarom zijn uitgestoken hand die zo nadrukkelijk genegeerd was, weer zakken en wachtte rustig tot de oude man het ergste achter de rug had. Astronomen waren rare vogels, hoe je het ook bekeek, en als hij af moest gaan op Atons gedrag van de laatste twee maanden, dan was deze zelfde Aton wel de raarste van allemaal.

Aton 77 hervond zijn stem en, al trilde deze van onderdrukte emotie, toch formuleerde de beroemde astronoom zijn zinnen op zijn bekende zorgvuldige en ietwat pedante manier.

'Meneer,' zei hij, 'met uw komst hier en met dat onbeschaamde voorstel van u geeft u blijk van een buitengewoon grote arrogantie.'

De stevig gebouwde telefotograaf van het observatorium, Beenay 25, likte langs zijn droge lippen en interrumpeerde zenuwachtig: 'Och meneer, per slot van rekening...'

De directeur keerde zich naar hem toe en trok één witte wenkbrauw op. 'Onderbreek me niet, Beenay. Jij hebt deze man hier gebracht en ik wil je goede bedoelingen niet in twijfel trekken, maar ik duld geen insubordinatie van je.'

Theremon vond het ogenblik gekomen om ook iets te zeggen. 'Directeur Aton, als u me laat uitspreken, geloof ik...'

'Jongeman, ik geloof niet,' gaf Aton vinnig ten antwoord, 'dat wat u nu zou kunnen zeggen nog veel afdoet aan uw dagelijkse artikelen van de laatste twee maanden. U hebt een uitgebreide perscampagne gevoerd tegen de inspanningen van mij en van mijn collega's om de wereld te organiseren tegen de dreiging die nu niet meer afgewend kan worden. U hebt met uw uiterst persoonlijke aanvallen uw best gedaan de staf van dit observatorium bespottelijk te maken.'

De directeur nam een exemplaar van de in Saro verschijnende 'Chronicle' van de tafel en zwaaide er woedend mee naar Theremon. 'Zelfs iemand van uw welbekende onbeschaamdheid zou geaarzeld moeten hebben voordat hij bij mij kwam met het verzoek om de gebeurtenissen van vandaag voor zijn krant te mogen verslaan. En uitgerekend u komt hierheen!'

Aton gooide de krant op de grond, liep met grote passen naar het raam en bleef daar staan met zijn armen op de rug.

'U kunt gaan,' riep hij bits over zijn schouder. Ontstemd keek hij naar de horizon, waar Gamma, de helderste van de zes zonnen van de planeet, aan het ondergaan was. Reeds verdween de zon geleidelijk in de mistbanken aan de einder, haar schijnsel was geelachtig geworden, en Aton wist dat hij haar nooit meer als een geestelijk normaal mens zou aanschouwen.

Met een ruk draaide hij zich om. 'Nee, wacht, kom hier! Hij wenkte bevelend. 'U krijgt uw verhaal.'

De reporter had geen aanstalten gemaakt om weg te gaan, en langzaam liep hij nu naar de oude man toe. Aton wees naar buiten. 'Van de zes zonnen is nu alleen Bèta nog over. Ziet u het?'

Het was een overbodige vraag. Bèta stond bijna in het zenit; haar roodachtig licht verleende het landschap een onnatuurlijke oranje kleur, nu de heldere stralen van de ondergaande Gamma uitdoofden. Bèta had het aphelium bereikt. Ze was klein; kleiner dan Theremon haar ooit eerder gezien had en voor het ogenblik was zij onbetwist heerseres van het uitspansel boven Lagasj.

Lagasj' eigen zon, Alfa, rond welke zij haar baan beschreef, stond aan de andere pool; zo was het ook met de overige op zeer grote afstand staande zonnen. De rode dwerg Bèta - Alfa's meest nabije satelliet - was alleen, akelig alleen.

Het zonlicht wierp een rode gloed over Atons omhooggewend gezicht. 'Binnen iets minder dan vier uur,' zei hij, 'zal de beschaving zoals wij die kennen, aan haar eind komen. En dat gebeurt, omdat Bèta, zoals u ziet, de enige zon aan de hemel is.' Hij glimlachte star. 'Laat dat maar drukken! Er zal niemand zijn om het te lezen.'

'Maar als er nu eens vier uur voorbijgaan - en nog eens vier -en er niets gebeurt?' vroeg Theremon zacht.

'Maakt u zich daarover niet ongerust. Er zal genoeg gebeuren.'

'Akkoord! Maar tóch - als er nu eens niets gebeurt?'

Beenay mengde zich voor de tweede maal in het gesprek: 'Ik geloof dat u naar hem moet luisteren, meneer.'

Theremon zei: 'Laat erover stemmen, directeur Aton.'

Er ontstond enige beroering onder de overige vijf leden van de staf van het observatorium, die tot nu toe een voorzichtige neutraliteit gehandhaafd hadden.

'Dat,' zei Aton effen, 'is niet nodig.' Hij haalde zijn vestzakhorloge te voorschijn. 'Omdat uw goede vriend, Beenay, daar zo op staat, zal ik u vijf minuten geven. Gaat uw gang.'

'Goed! Wat maakt het voor verschil wanneer u mij zou toestaan een ooggetuigeverslag te maken van wat er gebeuren gaat? Als uw voorspelling uitkomt, zal mijn aanwezigheid hier niemand nadeel veroorzaken; want dan zal mijn artikel nooit geschreven worden. Maar als er niets gebeurt, dan zal men u belachelijk maken of nog erger. Het zou misschien verstandig zijn dat belachelijk maken dan aan vrienden over te laten.

Aton snoof. 'Bedoelt u uzelf, wanneer u over vrienden spreekt?'

'Zeker!' Theremon ging zitten en sloeg zijn benen over elkaar. 'Mijn artikelen gingen soms een beetje ver, maar ik gaf u elke keer de "benefit of the doubt". Per slot van rekening is dit er de eeuw niet naar om Lagasj voor te houden "dat het einde der wereld nabij is". U moet begrijpen dat de mensen niet langer meer geloven in het "Boek der Onthullingen", en men vindt het niet prettig wanneer mannen van de wetenschap ineens radicaal van mening veranderen en ons gaan vertellen dat de cultisten toch eigenlijk gelijk hebben...'

'Daar is geen sprake van, jongeman,' onderbrak Aton hem. 'Inderdaad zijn veel van onze gegevens afkomstig van de cultus, maar onze resultaten bevatten niets van de mystiek van de cultus. Feiten zijn feiten, en aan de zogenaamde 'mythologie' van de cultisten liggen bepaalde feiten ten grondslag. Wij hebben die feiten blootgelegd en van alle geheimzinnigheid ontdaan. Ik geef u de verzekering dat de cultisten nu een nog grotere hekel aan ons hebben dan u.'

'Ik heb geen hekel aan u. Ik probeer u juist duidelijk te maken dat het publiek in een zeer slechte stemming verkeert. De mensen zijn kwaad.'

Atons lippen krulden spottend. 'Laten ze maar kwaad zijn.'

'Ja, maar hoe moet het morgen?'

'Er is geen morgen!'

'Maar als er wél een morgen is. Laten we dat eens veronderstellen - alleen maar om te zien wat er dan zal gebeuren. Die boosheid zou wel eens kwaadaardige vormen kunnen aannemen. U weet per slot van rekening dat het zakenleven de laatste twee maanden hard achteruitgegaan is. De beleggers geloven niet echt dat het einde der wereld gekomen is, maar zij houden niettemin hun geld vast tot alles achter de rug is. En Jan Publiek gelooft u net zo min, maar het nieuwe ameublement voor de lente kan eigenlijk net zo goed nog een paar maanden wachten - voor alle zekerheid.

'Begrijpt u wat ik bedoel. Wanneer dit allemaal voorbij is, krijgt u de zakenbelangen op uw nek. Men zal zeggen dat het een zaak van de hele planeet is te voorkomen dat de eerste de beste gek - neemt u mij niet kwalijk - 's lands welvaart in de war kan sturen, wanneer hij daar zin in heeft, en dat alleen door het doen van de een of andere dwaze voorspelling. De vonken zullen eraf vliegen, meneer.'

De directeur keek de reporter streng aan. 'En wát is uw voorstel om de gang van zaken te verbeteren?'

'Och,' zei Theremon met een brede glimlach, 'ik wilde voorstellen dat ik me met de publiciteit belast. Ik kan er voor zorgen dat alleen de belachelijke kant van de zaak in het oog valt. Ik geef toe dat het u niet mee zal vallen, want ik moet u allemaal uitmaken voor een troep brabbelende idioten. Maar wanneer ik de mensen om u kan laten lachen, zullen ze misschien vergeten boos te zijn. In ruil daarvoor vraagt mijn uitgever alleen een exclusief artikel.'

Beenay knikte en barstte los: 'Wij geloven allemaal dat hij gelijk heeft, meneer. De laatste twee maanden hebben we met alles rekening gehouden behalve met de kans van één op een miljoen dat wij ons in onze theorieën of in onze berekeningen vergist hebben. Ook daar moeten we ons tegen dekken.'

De mannen om de tafel mompelden instemmend, en Aton trok een gezicht alsof hij tot de ontdekking kwam dat hij iets bitters gegeten had en het niet kwijt kon raken.

'Nu, u mag blijven als u dat wilt. Maar u wilt wel zo goed zijn om ons op geen enkele wijze in ons werk te hinderen. En u zult er aan denken dat ik hier het toezicht heb. Wat u ook voor meningen verkondigd mag hebben in uw blad, ik verwacht volledige medewerking en respect...'

Hij had de handen op de rug, zijn gerimpeld gezicht stak vastbesloten naar voren terwijl hij dat zei. Zo zou hij misschien nog een tijd voortgegaan zijn, wanneer een nieuwe stem zijn alleenspraak niet verstoord had.

'Hallo, hallo, hallo!' Het was een hoge stem. De nieuwkomer keek vriendelijk in het rond en glimlachte met bolle wangen. 'Wat is dat hier voor een begrafenisstemming? Toch geen last van zenuwen, hoop ik.'

Aton keek geschrokken om en zei geërgerd: 'Wat doe jij hier, Sheerin? Ik dacht dat jij in de schuilplaats zou blijven.'

Sheerin lachte en liet zijn corpulente gestalte in een stoel zakken. 'Voor mij geen schuilplaats! Het begon me daar te vervelen. Ik wilde hier zijn, met mijn neus er boven op. Of denkt u soms dat ik niet nieuwsgierig ben? Ik wil die sterren zien waar de cultisten het altijd over hebben.' Hij wreef zich in de handen en zei op kalmere toon: 'Het vriest buiten. De wind is zo koud dat er ijspegels aan je neus komen. Bèta schijnt helemaal geen warmte te geven, op die grote afstand.'

De witharige directeur knarsetandde van plotselinge ergernis: 'Waarom moet je met alle geweld gekke dingen uithalen, Sheerin? Wat hebben wij hier aan je?'

'Wat hebben ze daar aan me?' Sheerin spreidde de armen uit in een gebaar van komische berusting. 'Een psycholoog is het zout in de pap niet waard in de schuilplaats. Ze hebben daar sterke mannen van de daad nodig en vrouwen die kinderen kunnen voortbrengen. Ik? Ik ben ongeveer negentig pond te zwaar voor een man van de daad en in het voortbrengen van kinderen ben ik geen ster, vrees ik. En waarom zou ik hen dus lastig vallen met een extra kostganger? Ik voel me hier prettiger.'

Theremon zei levendig: 'Wat is dat voor een schuilplaats?'

Sheerin scheen de reporter nu pas voor het eerst te zien. Hij trok de wenkbrauwen op en blies zijn dikke wangen bol: 'En wie mag jij wel zijn, roodharige vriend?'

Aton kneep de lippen op elkaar en mompelde slecht gehumeurd: 'Dat is Theremon 762, de man van de krant. Je zult wel eens van hem gehoord hebben, denk ik.'

De reporter stak zijn hand uit. 'En u bent natuurlijk Sheerin 501 van de Saro-universiteit. Over ú heb ik wel horen spreken. Toen herhaalde hij zijn vraag: 'Wat is dat voor een schuilplaats?'

'Och,' zei Sheerin, 'we zijn erin geslaagd enkele mensen te overtuigen van de juistheid van onze - eh - ondergangsvoorspelling, om het maar eens sensationeel uit te drukken, en die paar mensen hebben de vereiste maatregelen getroffen. Het zijn hoofdzakelijk naaste familieleden van het personeel van het observatorium, enkele leden van de faculteit en een paar buitenstaanders. Alles bij elkaar ongeveer driehonderd mensen, maar voor driekwart zijn het vrouwen en kinderen.'

'Juist! Zij moeten zich verstoppen op een plaats waar ze onbereikbaar zijn voor de duisternis en de - eh - sterren, en daar moeten zij het volhouden terwijl de rest van de wereld het hoekje om gaat.'

'Als dat mogelijk is. Makkelijk zal het niet zijn. De hele mensheid zal krankzinnig worden ; de grote steden zullen in vlammen opgaan - géén omgeving om het leven te bewaren. Maar zij hebben voedsel, water, onderdak, en wapens...'

'Ze hebben nog meer,* zei Aton. 'Ze hebben al onze aantekeningen, behalve die van vandaag. Die aantekeningen zullen voor de volgende cyclus van de grootste betekenis zijn, en dat moet behouden blijven. De rest interesseert me niet.'

Theremon liet een langgerekt gefluit horen en bleef nadenkend voor zich uit staren. De mannen rond de tafel hadden een multi-schaakbord te voorschijn gehaald en waren een zes partijen spel begonnen. De zetten volgden elkaar snel op, het was doodstil. Aller ogen waren in diepe concentratie op het bord gericht.

Theremon keek aandachtig naar hun spel. Toen stond hij op en liep naar Aton die terzijde zat en een fluisterend gesprek met Sheerin voerde.

'Ik stel voor,' begon hij, 'ergens heen te gaan waar wij de anderen niet storen. Ik wilde enkele vragen stellen.'

De bejaarde astronoom fronste de wenkbrauwen en keek hem zuur aan, maar Sheerin zei monter: 'Akkoord. Een gesprek zal me goed doen. Dat doet het altijd. Aton vertelde me van je ideeën over de reactie van het publiek, wanneer de voorspellingen niet zouden uitkomen - en ik ben het met je eens. Ik lees je artikelen vrij regelmatig, tussen haakjes, en in het algemeen kan ik je meningen wel delen.'

'Alsjeblieft, Sheerin,' gromde Aton.

'Wat? O best. We gaan naar de kamer hiernaast. Daar zijn de stoelen in elk geval zachter.'

Inderdaad waren de stoelen in de kamer ernaast zachter. Ook hingen er dikke rode gordijnen voor de ramen en op de vloer lag een roodbruin tapijt. In het steenrode licht van de zon Bèta zag alles er uit als geronnen bloed.

Theremon rilde. 'Zeg, ik zou tien kredieten geven voor een seconde behoorlijk wit licht. Ik wou dat Gamma of Delta maar aan de hemel stonden.'

'Wat zijn uw vragen,' vroeg Aton. 'En wilt u er aan denken dat onze tijd beperkt is. Over iets meer dan een uur en een kwartier gaan we naar boven en daarna zal er geen tijd meer zijn voor gesprekken.'

'Dit is het.' Theremon leunde achterover en vouwde de handen over de borst. 'U schijnt het hier allemaal zo serieus op te nemen dat ik u begin te geloven. Kunt u mij eens uitleggen waar het nu eigenlijk om gaat?'

Aton barstte los: 'U zit daar en wilt mij vertellen dat u ons belachelijk gemaakt hebt zonder dat u zelfs hebt proberen te begrijpen wat wij wilden zeggen?'

De reporter grinnikte schaapachtig. 'Zo erg is het niet, meneer. In grote lijnen weet ik waar het om gaat. U zegt dat er binnen enkele uren algemene duisternis zal heersen en dat de hele mensheid krankzinnig zal worden. Ik wil de wetenschappelijke feiten weten die er achter zitten.'

'Dat wil je niet. Nee, dat wil je niet,' onderbrak Sheerin hem. 'Als je Aton daarom vraagt - en gesteld dat hij in de stemming is om antwoord te geven - dan zal hij je overladen met cijfers en grafieken. Je zult er geen touw aan kunnen vastknopen. Als je het mij zou vragen, zou ik je de mening van een leek kunnen geven.'

'Goed; dan vraag ik het jou.'

'Maar ik wil eerst iets te drinken hebben.' Hij wreef zich in de handen en keek naar Aton.

'Water?' gromde Aton. 'Doe niet zo dwaas!'

'Doe jij niet dwaas. Vandaag geen alcohol. Het zou te makkelijk zijn om mijn mensen dronken te krijgen. Ik kan me niet veroorloven hen in de verleiding te brengen.'

De psycholoog mopperde in zichzelf. Hij keerde zich naar Theremon, keek hem met doordringende blik aan en begon. 'Je weet natuurlijk dat de geschiedenis van de beschaving op Lagasj een cyclisch karakter heeft - en ik bedoel cyclisch!'

'Ik weet,' gaf Theremon voorzichtig ten antwoord, 'dat dat de tegenwoordige opvatting van de archeologen is. Is het als feit aanvaard?'

'Vrijwel. Men is het er in de loop van deze eeuw wel algemeen over eens geworden. Dit cyclische karakter is - of liever, was - een van de grootste raadsels. We hebben een hele reeks beschavingen ontdekt, negen waarvan wij het zeker weten, en verder aanwijzingen dat er nog andere geweest zijn. Al die beschavingen hebben een peil bereikt dat te vergelijken is met het onze, en allemaal zonder uitzondering zijn zij door vuur verwoest, toen zij op hun hoogtepunt waren.

'En niemand kon vertellen hoe dat kwam. Alle centra van beschaving waren uitgebrand, en de oorzaak was niet meer na te gaan.'

Theremon luisterde aandachtig. 'Was er ook geen stenen tijdperk?'

'Mogelijk wel, maar tot nu toe is daar praktisch niets over bekend, behalve dat de mensen uit die tijd weinig méér waren dan vrij intelligente apen. Daar kunnen we wel aan voorbij gaan.'

'Juist. Ga verder!'

'Er zijn allerlei verklaringen gegeven voor die terugkerende catastrofen, de ene al fantastischer dan de andere. Volgens sommigen zijn er periodiek terugkerende vuurregens; een andere veronderstelling is dat Lagasj' baan eens in de zoveel tijd door een zon voert, en nog veel wildere dingen. Maar er is één theorie die helemaal verschilt van alle overige. En die theorie is eeuwenlang overgeleverd van de ene generatie op de andere.'

'Ja ja. Je bedoelt die mythe van de 'sterren' uit het 'Boek der Onthullingen' van de cultisten.'

'Precies,' antwoordde Sheerin voldaan. 'De cultisten zeiden dat Lagasj elke tweeduizend vijftig jaar een geweldige grot binnenging, zodat alle zonnen verdwenen en de hele wereld totaal verduisterd werd! En toen, zeggen zij, verschenen er die sterren die de mensen van hun ziel beroofden en hen volslagen krankzinnig achterlieten, zodat zij de beschaving die zij zelf opgebouwd hadden, vernietigden. En natuurlijk vermengen zij dit nog met een hoop mystiek en godsdienst, maar dat is niet de hoofdzaak.'

Er was een korte stilte die Sheerin gebruikte om even op adem te komen. 'En nu komen we op de Theorie van de Universele Zwaartekracht.'

Hij sprak de zin zo uit dat de hoofdletters hoorbaar waren - en toen draaide Aton zich om van het venster, brieste verontwaardigd en schreed de kamer uit.

De twee anderen keken hem na en Theremon zei: 'Wat is er aan de hand?'

'Niets speciaals,' antwoordde Sheerin. 'Twee van onze mensen hadden een paar uur geleden al hier moeten zijn, en die zijn nog steeds niet komen opdagen. Hij is natuurlijk vreselijk onthand, want iedereen is naar de schuilplaats gegaan behalve degenen die absoluut onmisbaar zijn.'

'Je denkt toch niet dat die twee gedeserteerd zijn?'

'Wie? Faro en Yimot? Natuurlijk niet. Maar als ze binnen een uur niet terug zijn, zou dat de zaak toch wel erg bemoeilijken.'

Ineens stond hij op, zijn ogen twinkelden. 'Hoe het ook zij, zolang Aton weg is...'

Op zijn tenen liep hij naar het dichtstbijzijnde raam en ging op zijn hurken zitten. Uit het lage kastje eronder haalde hij een fles rode vloeistof te voorschijn die veelbelovend klokte toen hij hem schudde.

'Ik dacht wel dat Aton hier niet van afwist,' zei hij toen hij weer naar de tafel liep. 'Hier! We hebben maar een glas en dat mag jij hebben, want jij bent gast. Ik neem de fles wel.' Voorzichtig schonk hij het glaasje vol.

Theremon stond op en wilde protesteren, maar Sheerin keek hem streng aan.

'Een beetje respect voor een oudere, jongeman.'

De reporter ging weer zitten, zijn gezicht had een gekwelde uitdrukking. 'Ga dan je gang maar, oude schurk.'

Sheerins adamsappel ging op en neer toen hij uit de fles dronk.

Hij gromde vergenoegd, smakte met de lippen en zette toen zijn betoog weer voort.

'Wat weet je van de zwaartekracht?'

'Niets, alleen dat het een ontdekking is uit een zeer recent verleden, die nog niet helemaal goed vaststaat, en dat de becijferingen zo ingewikkeld zijn dat slechts twaalf mannen op Lagasj ze kunnen bevatten, zegt men.'

'Ach wat! Onzin! Kletspraat! Ik kan je het hele wiskundige principe ervan in een zin vertellen. De Wet van de Universele Zwaartekracht luidt dat er een aantrekkingskracht bestaat tussen alle lichamen van het heelal. De kracht waarmee twee willekeurige lichamen elkaar aantrekken, is evenredig aan het product van hun massa's gedeeld door het kwadraat van de afstand tussen die lichamen.'

'Is dat alles?'

'Dat is voldoende. Het kostte vierhonderd jaar voordat men daar achter kwam.'

'Waarom zo lang? Het klonk eenvoudig genoeg zoals jij het zei.'

'Omdat belangrijke wetten niet in een flits van inspiratie ontdekt worden, wát je er ook van denken mag. Meestal is daar de gezamenlijke inspanning van een wereld vol wetenschapsmensen over een periode van eeuwen voor nodig. Sinds Genovi 41 ontdekte dat Lagasj rond de zon Alfa draaide, in plaats van het omgekeerde - en dat is vierhonderd jaar geleden - zijn de astronomen aan het werk geweest. De ingewikkelde bewegingen van de zes zonnen werden opgetekend, geanalyseerd en uitgeplozen. De ene theorie na de andere werd opgesteld, geverifieerd en gecontroleerd, gewijzigd, losgelaten, nieuw leven ingeblazen en weer gewijzigd. Het was een hels karwei.'

Theremon knikte nadenkend en hield zijn glas bij om het nog eens te laten vullen. Met tegenzin liet Sheerin enkele rode druppels uit de fles lopen.

Toen hij ook zijn eigen keel bevochtigd had, vervolgde hij: 'Twintig jaar geleden werd beslissend aangetoond dat de Wet van de Universele Zwaartekracht de verklaring inhield voor de kringloop van de zes zonnen. Dat was een grote triomf.'

Sheerin stond op en liep naar het raam, zijn fles nog steeds in de hand. 'En nu komen we waar we zijn moeten. De laatste tien jaar heeft men de banen van Lagasj en Alfa berekend volgens de wet van de zwaartekracht, maar de waargenomen kringlopen bleken daarmee niet in overeenstemming te zijn; zelfs niet wanneer men rekening hield met de storingen veroorzaakt door de andere zonnen. Of de theorie was onjuist, óf er moest nog een andere factor in het spel zijn waarvan men het bestaan niet kende.'

Theremon ging naast Sheerin bij het venster staan en keek langs de beboste hellingen naar de horizon waar de torenspitsen van Saro zich bloedrood aftekenden. De reporter voelde de spanning van de onzekerheid in zich toenemen, toen hij een korte blik wierp op Bèta. Een dreigend rood schijnsel verspreidend, stond de zon in haar zenit, dwergachtig en boosaardig.

'Ga verder,' zei hij zacht.

Sheerin antwoordde: 'Jarenlang tastten de astronomen in het duister, iedere nieuwe theorie was nog onhoudbaarder dan de voorafgaande - totdat Aton op het idee kwam de hulp van de cultus in te roepen. Het hoofd van de cultus, Sor 5, had de beschikking over gegevens die het probleem aanzienlijk vereenvoudigden. Aton zette zijn onderzoek nu langs een ander spoor voort.

'Wat zou er gebeuren als er nóg een niet lichtgevende planeet bestond zoals Lagasj? Die zou dan alleen zichtbaar zijn wanneer hij licht terugkaatste. Als hij uit blauwachtig gesteente zou bestaan, net zoals Lagasj voor het grootste gedeelte, dan zou hij aan de rode hemel door de eeuwige zonneschijn helemaal aan het gezicht onttrokken worden - verdrinken in het licht.'

Theremon floot zachtjes. 'Een raar idee!'

'Raar? Luister: veronderstel dat die planeet rond Lagasj draaide, op een zodanige afstand en in zo een baan en met een zodanige massa dat de van de theorie afwijkende baan van Lagasj er volkomen door verklaard zou worden - wat denk je dat er dan zou gebeuren?'

De krantenman schudde het hoofd.

'Soms zou dat hemellichaam tussen ons en een zon in komen.'

Sheerin dronk het restant uit de fles in een teug op.

'En dat gebeurt nu ook, veronderstel ik,' zei Theremon vlak.

'Ja! Maar zijn baan wordt maar door één zon gekruist.' Met zijn duim wees hij naar de kleine zon boven hen. 'Bèta! En het is aangetoond dat de eclips slechts optreedt wanneer de onderlinge positie van de zonnen zo is dat Bèta het halfrond voor zich alleen heeft en op maximum afstand staat. De maan staat dan altijd op de kleinste afstand. De zonsverduistering die er het gevolg van is, met een maan die zeven maal de schijnbare diameter van Bèta heeft, strekt zich uit over heel Lagasj en duurt ruim een halve dag, zodat geen plekje op de planeet eraan ontkomt. Die zonsverduistering ontstaat eens in de tweeduizend negenenveertig jaar.'

Theremons gezicht was vertrokken tot een uitdrukkingsloos masker.

'Dus dat kan ik mijn lezers vertellen?'

De psycholoog knikte. 'Dat is alles. Eerst de zonsverduistering - die over drie kwartier begint - dan totale duisternis en, misschien, die mysterieuze sterren - dan krankzinnigheid en het eind van de cyclus.'

Hij staarde donker voor zich uit. 'We hadden nog twee maanden - wij van het observatorium - en dat was niet voldoende om Lagasj van het gevaar te overtuigen. Twee eeuwen waren misschien nog niet voldoende geweest. Maar onze archieven zijn in de schuilplaats en vandaag fotograferen wij de eclips.

De volgende cyclus zal met de ware gebeurtenissen beginnen, en wanneer de volgende zonsverduistering komt, zal het mensdom er tenminste op voorbereid zijn. Tussen haakjes, ook dat moet je in je artikel opnemen.'

Een ijl briesje bewoog de gordijnen aan het raam toen Theremon dit opendeed en naar buiten leunde. Het speelde koel door zijn haar toen hij naar het rode zonlicht op zijn hand keek. Hij draaide zich om, plotseling opstandig.

'Wat is er in die duisternis dat mij gek zou maken?'

Sheerin glimlachte voor zich heen terwijl hij de lege fles verstrooid liet ronddraaien. 'Heb je ooit duisternis meegemaakt, jongeman?'

De reporter leunde tegen de muur en dacht na. 'Nee. Dat kan ik niet zeggen. Maar ik weet wat het is. Alleen maar - eh-.' Vaag bewoog hij de vingers en toen verhelderde zijn gezicht.

'Alleen maar geen licht. Zoals in een grot.'

'Ben je ooit in een grot geweest?'

'In een grót! Natuurlijk niet!'

'Dat dacht ik wel. Ik heb het geprobeerd verleden week - alleen maar eens om het te zien - maar ik stond weer gauw buiten. Ik ging er zo ver in dat ik de toegang nog flauw kon zien, en verder was het overal zwart. Ik wist niet dat iemand van mijn omvang zo hard kon lopen.'

Theremons lippen krulden. 'Als het daarom gaat. Wanneer ik daar geweest was, was ik niet zo hard weggehold, geloof ik.'

De psycholoog nam de jongeman met geërgerde blik op. 'Wat een grootspraak! Ik daag je uit om dat gordijn eens dicht te doen.'

Theremon keek verbaasd en zei: 'Waarom? Als we daarbuiten vier of vijf zonnen hadden, zou het wel prettig zijn het licht een beetje te dempen, maar zoals het nu is, hebben we niet voldoende licht.'

'En daar gaat het om. Doe het gordijn maar dicht; kom dan hierheen en ga zitten.'

'Akkoord.' Theremon reikte naar de ring met kwasten en trok. Het rode gordijn gleed langs het brede raam, de koperen ringen suisden langs de roe, en de kamer lag in een roodachtig duister. Theremons voetstappen klonken hol in de stilte toen hij naar de tafel liep. Halverwege stopte hij. 'Ik kan je niet zien,' fluisterde hij.

'Doe het maar op de tast,' beval Sheerin met geforceerde stem.

'Maar ik kan je niet zien.' De reporter ademde hoorbaar. 'Ik kan niets zien.'

'Wat had je anders verwacht?' was het grimmige antwoord. 'Kom hier en ga zitten!'

Weer klonken de voetstappen, langzaam en aarzelend kwamen zij dichterbij. Zoekend schuiven met een stoel. Het benepen geluid van Theremons stem: 'Hier ben ik. Ik voel me - eh -goed.'

'Prettig, hè?'

'N-nee. Het is verschrikkelijk. Het lijkt wel of de muren...' Hij hield even op met praten. 'Het lijkt wel of de muren op me af komen. Ik wil ze aldoor maar wegduwen. Maar gék worden, nee! Het is nu ook al niet meer zo erg als straks.'

'Goed. Doe het gordijn maar weer open.'

Voorzichtige stappen in het donker, het geluid van Theremons lichaam dat langs het gordijn schoof toen hij naar de kwast tastte en daarop het triomfantelijke s-s-s-s-j van het terugschuivende gordijn.

Rood licht stroomde de kamer binnen, en met een kreet van vreugde keek Theremon omhoog naar de zon.

Met de rug van zijn hand veegde Sheerin het koude zweet van zijn voorhoofd en zei met onvaste stem: 'En dat was nog maar een donkere kamer.'

'Het is wel uit te houden,' zei Theremon luchtig.

'Ja, een donkere kamer gaat nog. Maar ben je ook op de eeuwfeesttentoonstelling in Jonglor geweest, twee jaar geleden?'

'Nee, het is er nooit van gekomen. Zesennegentighonderd kilometer was een net iets te grote reis, zelfs voor de tentoonstelling.'

'Nu, ik wel. Kun je je herinneren hoe er gesproken werd over de mysterietunnel die alle records op het gebied van de vermakelijkheden sloeg - in ieder geval de eerste maand?'

'Ja. Is daar niet iets over te doen geweest?'

'Heel weinig. Het is in de doofpot gestopt. Het was een tunnel van ongeveer anderhalve kilometer lengte, meer niet - maar er was geen licht in. Je ging in een open wagentje zitten en dan hotste je een kwartier lang door de duisternis. Het trok enorm veel bezoekers - zolang als het duurde.'

'Veel bezoekers?'

'Zeker. Er zit iets fascinerends in om bang gemaakt te worden, wanneer het in spel gebeurt. Een baby wordt geboren met een instinctieve angst voor drie dingen : harde geluiden, vallen en de afwezigheid van licht. Daarom vindt men het zo grappig op iemand af te springen en 'boe' te roepen! En daarom is een ritje met de achtbaan zo leuk. En daarom was die mysterietunnel zo winstgevend. De mensen kwamen bevend, buiten adem, halfdood van angst uit die duisternis te voorschijn, maar zij bleven betalen om er binnen te komen.'

'Wacht eens. Nu weet ik het weer. Zijn er ook niet enkelen doodgebleven? Er gingen geruchten daarover toen de tunnel gesloten was.'

De psycholoog snoof. 'Och kom! Er zijn er twee of drie gestorven. Dat was niets! Ze gaven de familie van de overledenen een schadevergoeding en haalden de gemeenteraad van Jonglor over de zaak te vergeten. Als mensen met een zwak hart door de tunnel willen, is dat per slot van rekening hun eigen risico, zeiden ze - en bovendien, het zou niet meer voorkomen. Ze zetten dus een dokter bij de kaartverkoop en iedere klant moest geneeskundig onderzocht worden voordat hij mocht instappen. En dat bracht de verkoop pas goed op gang.'

'Dan was het toch goed?'

'Nee, zie je, er was iets anders. De mensen kwamen soms naar buiten, ogenschijnlijk zonder iets te mankeren, maar zij weigerden een overdekte ruimte binnen te gaan, wat dat dan ook was; paleizen, herenhuizen, flatgebouwen, woonhuizen, villa's, hutten, keten, schuren en tenten, alles inbegrepen.'

Theremon was kennelijk geschokt. 'Bedoel je dat ze weigerden ergens binnen te gaan? Waar sliepen zij dan?'

'Buiten.'

'Dan hadden ze hen naar binnen moeten jágen.'

'Dat deden ze ook, dat deden ze ook. Maar die mensen kregen het dan op hun zenuwen en probeerden met het hoofd tegen de dichtstbijzijnde muur te lopen. Wanneer je hen eenmaal binnen had, kon je hen daar niet houden zonder dwangbuis en een morfine-injectie.'

'Ze moeten gek geweest zijn.'

'Dat waren ze dan ook. Een op de tien mensen die die tunnel binnengingen, kwam er in die toestand uit. De hulp van psychologen werd ingeroepen en wij konden maar één ding doen. We sloten de zaak.' Hij spreidde de handen.

'En wat was er aan de hand met die mensen?' vroeg Theremon tenslotte.

'In wezen hetzelfde als met jou aan de hand was, toen je dacht dat de wanden van de kamer in het donker op je vielen. De psychologie heeft een benaming voor de instinctieve vrees die de mensen koesteren voor de afwezigheid van licht. Wij noemen het 'claustrofobie', omdat gebrek aan licht altijd geassocieerd wordt met besloten ruimten, zodat vrees voor het ene ook vrees voor het andere is. Begrijp je?'

'En die mensen van de tunnel?'

'De mensen van de tunnel waren die ongelukkigen die niet voldoende weerstand bezaten om de claustrofobie die zij in de duisternis kregen, te boven te komen. Vijftien minuten zonder licht is een lange tijd: bij jou duurde het maar twee of drie minuten en ik geloof dat je tamelijk overstuur was.

'De mensen van de tunnel hadden een zogenaamde "claustrofobische fixatie". Hun latente vrees voor duisternis en besloten ruimten was uitgekristalliseerd, actief en, voorzover wij weten, blijvend geworden. Dat is het resultaat van een verblijf van vijftien minuten in het donker.'

Het bleef geruime tijd stil en op Theremons voorhoofd verscheen langzaam een rimpel. 'Ik geloof niet dat het zó erg is.'

'Je bedoelt dat je het niet wilt geloven,' antwoordde Sheerin bits.

'Je bent bang om het te geloven. Kijk eens naar buiten!'

Theremon keek, en de psycholoog ging zonder pauzeren verder: 'Verbeeld je - duisternis overal. Geen licht zover je zien kunt. De huizen, de bomen, de velden, de aarde, de hemel -zwart! En dan nog die sterren, - wat dat ook zijn mogen. Kun je je dat indenken?'

'Ja zeker,' was het vechtlustige antwoord.

In plotselinge woede sloeg Sheerin met de vuist op tafel. 'Je liegt! Dat kun je niet. Dat kan je verstand niet omvatten, net zo min als het kan omvatten wat oneindigheid is of eeuwigheid. Je kunt er alleen over spreken. Een fractie van de werkelijkheid is voldoende om je van streek te doen geraken, en de volle werkelijkheid stelt het verstand tegenover een verschijnsel dat het bevattingsvermogen te boven gaat. Je zult volslagen en ongeneeslijk krankzinnig worden! Daar is geen twijfel over!'

En terneergeslagen voegde hij er aan toe: 'En weer lopen een paar duizend jaar moeizame strijd op niets uit. Morgen zal er geen stad meer onbeschadigd zijn in heel Lagasj.'

Theremon vond zijn geestelijk evenwicht weer enigszins terug. 'Het ene volgt niet uit het andere. Ik kan nog steeds niet inzien dat ik gek kan worden alleen omdat er geen zon aan de hemel staat - maar verondersteld zelfs dat dat wel zo was, en dat dat ook gold voor ieder ander, hoe komt het dan dat de steden vernield worden? Breken wij ze af?'

Maar Sheerin was boos. 'Als jij in de duisternis was, wat zou je dan willen hebben, méér dan iets anders; waar zou elk instinct in je het meest om roepen? Om licht, kerel, licht!'

'Ja, en?'

'En hoe zou je aan licht moeten komen?'

'Dat weet ik niet,' zei Theremon vlak.

'Wat is de enige manier om licht te krijgen, behalve de zon?'

'Hoe moet ik dat weten?'

Zij stonden als kemphanen vlak tegenover elkaar.

Sheerin zei: 'Je gaat iets verbranden, man. Heb je ooit een bosbrand gezien? Heb je wel eens gekampeerd en je potje gekookt boven een houtvuur? Brandend hout geeft niet alleen hitte weet je. Het geeft ook licht, en de mensen weten dat. Wanneer het donker is, willen zij licht, en zij laten zich door niéts weerhouden om het te krijgen.'

'En dus verbranden zij hout?'

'En dus verbranden zij alles wat ze krijgen kunnen. Ze moeten licht hebben. Ze moeten iets verbranden, hout is er niet bij de hand - dus verbranden zij wat voor het grijpen ligt. Zij zullen hun licht hebben - en elke stad en elk dorp gaat in vlammen op!'

Met de ogen hielden zij elkaar vast alsof het een persoonlijk meningsverschil was waarbij het erom ging wie de sterkste wil bezat. Toen wendde Theremon zich zonder iets te zeggen, af. Hij ademde zwaar en onregelmatig en hij merkte het geroezemoes van stemmen dat in de andere kamer achter de gesloten deur ineens hoorbaar werd, nauwelijks op.

Sheerin zei, en hij probeerde zijn stem gewoon te laten klinken: 'Ik geloof dat ik Yimot hoor spreken. Hij en Faro zijn waarschijnlijk terug. Laten we naar binnen gaan en eens kijken hoe het komt dat ze zo laat zijn.'

'Ja, dat zou wél zo goed zijn!' mompelde Theremon. Hij haalde diep adem, en het was alsof hij zichzelf door elkaar schudde. De spanning was gebroken.

Het was rumoerig in de kamer, waar leden van het personeel zich verdrongen om de beide jongemannen die hun jassen uittrokken en de stortvloed van vragen probeerden te ontwijken.

Aton drong zich tussen de mensen door en posteerde zich met een kwaad gezicht tegenover de binnengekomenen. 'Weten jullie niet dat het over een klein half uur begint? Waar zijn jullie geweest?'

Faro 24 ging zitten en wreef zich in de handen. Zijn wangen waren rood van de koude buiten. 'Yimot en ik zijn juist klaar met een raar experimentje van onszelf. We hebben iets proberen te construeren om de opkomst van de duisternis en van de sterren na te bootsen, om er op die manier van tevoren al een idee van te krijgen hoe het er uit zou zien.'

Er ontstond een verward gemompel onder zijn toehoorders, en in Atons ogen verscheen ineens een uitdrukking van belangstelling. 'Daar is mij van tevoren niets van gezegd. Hoe heb je het gedaan?'

'Welnu,' zei Faro, 'lang geleden is het plan bij Yimot en mij ontstaan, en in onze vrije tijd hebben wij het nader uitgewerkt.

Yimot wist in de stad een laag huis met één verdieping en met een koepeldak - ik meen dat het vroeger een museum geweest is. Hoe het ook zij, we kochten het...'

'Hoe kwam je aan het geld?' onderbrak Aton gebiedend.

'Onze bankrekening,' bromde Yimot 70. 'Het kostte tweeduizend kredieten.' En even later verontschuldigend. 'En wat dan nog? Morgen zullen tweeduizend kredieten niet meer zijn dan tweeduizend stukjes papier. Dat is alles.'

'Inderdaad,' zei Faro instemmend. 'We hebben het huis gekocht en het van boven tot onder behangen met zwart fluweel om een zo perfect mogelijke duisternis te krijgen. Toen hebben we kleine openingen gemaakt in het plafon en in het dak en die hebben we met metalen kapjes bedekt die door een druk op een knop allemaal tegelijk opzij geschoven konden worden. Dat deel van het werk hebben we overigens niet zelf gedaan; we hadden een timmerman, een elektricien en nog enkele anderen - geld speelde geen rol. Het licht moest door de openingen in het dak schijnen, zodat we het effect van sterren kregen.'

Men kon een speld horen vallen.

Aton zei stijfjes: 'Jullie hadden het recht niet om een privé-'

Faro leek beschaamd. 'Ik weet het - maar, eerlijk gezegd, Yimot en ik dachten dat het een enigszins gevaarlijk experiment was. Als het echt werkte, verwachtten we half en half dat we gek zouden worden - uit alles wat Sheerin erover vertelt, begrepen we dat de kans daarop vrij groot was. We wilden het risico zélf nemen. Misschien zouden we ons verstand behouden en onszelf ook immuun kunnen maken voor het echte verschijnsel. We zouden de overigen dan een zelfde behandeling kunnen laten ondergaan. Maar het ging helemaal niet zoals we verwacht hadden...'

'Wat gebeurde er dán?'

Het was Yimot die antwoordde. 'We sloten onszelf in en lieten onze ogen aan de duisternis wennen. Het is zeer onaangenaam, want in totale duisternis krijg je het gevoel of de muren en het plafond je verpletteren. Maar daar kwamen we overheen en toen drukten we op de knop. De kapjes vielen opzij en het hele dak was bezaaid met kleine lichtpuntjes...'

'En toen?'

'Eh - niets. Dat was het rare. Er gebeurde niets. Het was alleen maar een dak met gaten erin en zo zag het eruit ook. We probeerden het nog eens en nog eens - daardoor werden we zo opgehouden - maar er is geen enkele uitwerking.'

Zijn toehoorders zwegen ontsteld, en aller ogen richtten zich op Sheerin die roerloos en met open mond bleef zitten.

Theremon verbrak de stilte het eerst. 'Je begrijpt zeker wel wat dit betekent voor de theorie die je hebt opgebouwd, nietwaar, Sheerin?'

Hij lachte opgelucht.

Maar Sheerin hield zijn hand omhoog. 'Een ogenblikje. Ik moet dit even doordenken.' Hij knipte met zijn vingers en toen hij het hoofd weer ophief, toonden zijn ogen noch verbazing noch onzekerheid. 'Natuurlijk...'

Hij zou zijn zin nooit afmaken. Ergens boven klonk een scherp geluid van metaal op metaal. Beenay sprong op en holde, gesmoord vloekend, de trap op.'

De overigen gingen hem achterna.

Alles ging vlug in zijn werk. In de koepel aangeland, keek Beenay verschrikt naar de vernielde fotografische platen en naar de man die er zich overheen boog; toen wierp hij zich woest op de indringer en vatte hem met een wurgende greep bij de keel. Er ontstond een wilde worsteling, en toen ook de anderen mee gingen doen, werd de vreemdeling bedolven en bijna gesmoord onder het gewicht van een half dozijn woedende mannen.

Eindelijk kwam ook Aton boven, zwaar ademend. 'Laat hem opstaan!'

Onwillig maakten de mannen zich los, en de hijgende vreemdeling, wiens kleren gescheurd waren en die een bloedende hoofdwond had, werd op zijn voeten gehesen. Hij had een korte gele baard, bewerkelijk gekruld op de manier van de cultisten.

Beenay verplaatste zijn greep naar de kraag van de man en schudde hem driftig door elkaar. 'Vertel op, schurk, wat is de bedoeling? Deze platen...'

'Daar ging het me niet om,' beet de cultist koud terug. 'Dat was een ongeluk.'

Beenay volgde zijn gloeiende ogen en gromde : 'Ah, de camera's zelf, daar was het je om begonnen. Het is maar gelukkig voor je dat die platen vielen. Als je knippende Bertha of een van de andere apparaten had aangeraakt, was je een langzame marteldood gestorven. Maar zoals de zaken nu staan...' Hij haalde uit.

Aton pakte hem bij de mouw. 'Houd op! Laat hem los!'

De jonge technicus weifelde en liet toen met tegenzin zijn arm zakken. Aton duwde hem opzij en posteerde zich tegenover de cultist.

'Jij bent Latimer, hè?'

De cultist maakte een stijve buiging en wees naar het teken op zijn heup. 'Ik ben Latimer 25, adjudant der derde klasse van zijne doorluchtige hoogheid, Sor 5.'

'En' - Atons witte wenkbrauwen gingen omhoog...' Jij vergezelde zijne doorluchtige hoogheid, toen hij me verleden week een bezoek bracht, is het niet?'

Latimer boog weer.

'Wat wil je?'

'Niets dat u me uit vrije wil zou geven.'

'Sor 5 stuurde je, veronderstel ik - of kom je op eigen initiatief?'

'Ik kan daarop niet antwoorden.'

'Komen er nog meer bezoekers?'

'Ook daarop geef ik geen antwoord.'

Aton keek op zijn horloge en zijn blik werd dreigend. 'Zeg op man, wat wil je meester van me. Ik ben mijn deel van de afspraak nagekomen.'

Latimer glimlachte flauw, maar zei niets.

'Ik vroeg hem,' ging Aton boos verder, 'om gegevens waarover alleen de cultus beschikt, en die werden mij gegeven. Wel bedankt daarvoor. Als tegenprestatie beloofde ik te bewijzen dat het geloof van de cultus in wezen op ware feiten berust.'

'Het was niet nodig dat te bewijzen,' was het trotse antwoord. 'Het wordt al bewezen in het "Boek der Onthullingen".'

'Voor het handjevol cultisten, ja. Doe maar niet alsof je me niet begrijpt. Ik heb aangeboden jullie geloof een wetenschappelijke basis te verschaffen. En dat heb ik gedaan!'

De blik van de cultist werd stekend. 'Inderdaad - en u deed het met de slimheid van een vos. U hebt ons geloof zogenaamd een wetenschappelijke basis gegeven, maar meteen de noodzaak om te geloven, weggenomen. U hebt de duisternis en de sterren teruggebracht tot een natuurlijk verschijnsel en ze ontdaan van hun werkelijke betekenis. Dat was godslasterlijk.'

'Als dat zo is, is dat niet mijn schuld. De feiten bestaan. En wat kan ik anders doen dan de feiten vaststellen?'

'Die "feiten" van u zijn bedrog, het zijn waanideeën.'

Aton stampvoette driftig. 'Hoe weet jij dat?'

En het antwoord kwam met de zekerheid van iemand die vast gelooft. 'Ik wéét het.'

Atons gezicht liep rood aan en Beenay fluisterde hem dringend iets toe. Aton legde hem met een handbeweging het zwijgen op.

'En wat wil Sor 5 dat wij doen? Hij is, naar ik veronderstel, nog steeds van mening dat ik ontelbare zielen in gevaar breng wanneer ik de wereld ertoe probeer te brengen zich te beveiligen tegen de dreigende krankzinnigheid. We hebben overigens geen succes, als dat hem iets zegt.'

'De poging alleen heeft al schade genoeg toegebracht en uw misdadige pogingen om gegevens te verkrijgen met uw duivelse instrumenten moeten ophouden. Wij gehoorzamen de wil van de sterren en het spijt mij alleen maar dat ik door mijn onhandigheid uw helse machines niet kon vernielen.'

'Je zou er ook niet zo veel mee opgeschoten zijn,' zei Aton. 'Al onze gegevens, met uitzondering van de directe bewijzen die we nu nog willen verzamelen, zijn al veilig opgeborgen en daar kan niets meer mee gebeuren.' Hij lachte grimmig. 'Maar dat verandert niets aan het feit dat je een poging tot inbreken hebt gedaan en dat je een misdadiger bent.'

Hij draaide zich om naar de mannen achter hem: 'Laat iemand de politie in Saro waarschuwen.'

Sheerin gaf een kreet van afkeer. 'In vredesnaam, Aton, wat mankeert je? Daar is nu geen tijd voor. Hier' - hij werkte zich tussen de mensen door - 'laat mij dit opknappen.'

Aton wierp een vernietigende blik op de psycholoog. 'We hebben ook geen tijd voor jouw apenstreken, Sheerin. Wil je dit maar aan mij overlaten? Onthoud goed dat je hier eigenlijk niets te maken hebt.'

Sheerins mond vertrok veelzeggend. 'Waarom zouden we ons al die moeite op de hals halen - nog een paar minuten en de eclips van Bèta begint - wanneer deze jongeman hier volkomen bereid is zijn erewoord te geven dat hij hier blijft en ons hoegenaamd geen last meer zal bezorgen.'

De cultist reageerde onmiddellijk: 'Dat ben ik niet van plan. U kunt doen wat u wilt, maar ik kan u alleen maar waarschuwen dat ik, zodra ik de kans schoon zie, het werk ga afmaken waarvoor ik hierheen kwam. Als u op mijn woord van eer wacht, kunt u beter de politie waarschuwen.'

Sheerin glimlachte welwillend. 'Je bent een koppig heerschap, hè? Luister goed. Zie je die jongeman daar bij het raam? Een gespierde, stevige vent; hij staat gauw klaar met zijn vuisten, en ook hij heeft hier verder geen bijzondere bezigheden. Wanneer de eclips eenmaal begint, hoeft hij niets anders te doen dan jou in de gaten te houden. En bovendien ben ik er ook nog - weliswaar een beetje aan de gezette kant, wanneer het op een vuistgevecht aankomt, maar toch wel in staat om te helpen.'

'En wat zou dat allemaal?' vroeg Latimer op koele toon.

'Dat zal ik je vertellen,' was het antwoord. 'Zodra de eclips begint, sluiten Theremon en ik je op in een kleine kast zonder ramen en met één deur, waarop een groot slot zit. En daar blijf je dan zolang het duurt.'

'En daarna,' siste Latimer woedend, 'zal er niemand zijn om me eruit te laten. Ik weet even goed als u wat de komst van de sterren betekent - ik weet het veel beter dan u. Wanneer iedereen hier het verstand verloren heeft, is het niet waarschijnlijk dat iemand me eruit haalt. Stikken of van honger sterven, hè? Het is ook wel zo ongeveer wat ik mocht verwachten van een stelletje geleerden. Maar mijn erewoord geef ik niet. Dat is een kwestie van principe, en ik wens er verder niet over te spreken.'

Aton leek verontrust. Zijn doffe ogen keken bezorgd. 'Werkelijk Sheerin, je kunt hem niet opsluiten...'

'Alstublieft!' Sheerin wenkte ongeduldig dat hij moest zwijgen. 'Ik denk geen ogenblik dat het zo ver zal komen. Latimer heeft ons zojuist heel knap proberen te overbluffen, maar ik ben niet alleen psycholoog, omdat ik dat woord zo aardig vind klinken.' Hij lachte naar de cultist.

'Kom kom, je gelooft toch zeker niet dat ik je zoiets ruws als een langzame hongerdood wil aandoen. Mijn beste Latimer, wanneer ik je in de kast opsluit, zul je de duisternis niet zien en je zult de sterren niet aanschouwen. Men behoeft geen grote kennis van de fundamentele geloofswaarheden van de cultus te hebben om te beseffen dat het niet aanschouwen van de sterren, wanneer die opkomen, het verloren gaan van je onsterfelijke ziel betekent. Nu geloof ik dat je een man van eer bent. Als je op erewoord verklaart dat je geen verdere pogingen meer zult ondernemen om ons in ons werk te storen, zal ik die verklaring aanvaarden.'

Er klopte een ader aan Latimers slaap, en het was alsof hij in elkaar kromp, toen hij moeilijk zei: 'U hebt mijn erewoord.'

En toen, met vinnige boosheid: 'Maar het is een troost dat jullie allemaal verdoemd zullen zijn voor wat je vandaag gedaan hebt.'

Hij draaide zich om op zijn hielen en liep naar de hoge driepotige kruk die bij de deur stond.

Sheerin knikte tegen de reporter. 'Ga naast hem zitten, Theremon - alleen maar voor de vorm. Hè, Theremon!'

Maar de krantenman bewoog zich niet. Hij was lijkbleek. 'Kijk eens!' De vinger waarmee hij naar de hemel wees, beefde, en zijn stem klonk droog en gebarsten.

De adem stokte hen in de keel toen zij de vinger volgden en zij waren een ogenblik verstijfd van ontzetting.

Aan één zijde ontbrak er een stuk aan Bèta!

Het zwarte halvemaantje was misschien zo breed als een vingernagel, maar voor de starende toeschouwers nam het de omvang aan van het Laatste Oordeel.

Slechts even keken zij, toen ontstond er een paniek die echter maar kort duurde en plaatsmaakte voor een ordelijke activiteit - iedere man wist wat hij te doen had. Op het kritieke ogenblik was er geen tijd voor emoties. Zij waren slechts geleerden die een bepaalde taak te doen hadden. Zelfs Aton liet zich niet meer horen.

Sheerin zei prozaïsch: 'Het eerste contact moet vijftien minuten geleden gemaakt zijn. Enigszins vroeg, maar toch vrij goed, gezien de onzekerheden die bij de berekeningen optraden.' Hij keek om zich heen en liep toen op zijn tenen naar Theremon die nog steeds uit het raam stond te staren. Zacht trok hij hem mee.

'Aton is woedend,' fluisterde hij, 'blijf dus bij hem uit de buurt. Hij heeft het eerste contact gemist door die drukte met Latimer, en als je hem voor de voeten loopt, laat hij je het raam uit gooien.'

Theremon knikte kort en ging zitten. Sheerin keek hem verbaasd aan.

'Duivels, man.' riep hij uit, 'je beeft helemaal.'

'Wat?' Theremon bevochtigde zijn lippen en probeerde toen te glimlachen. 'Ik voel me niet zo prettig, dat is zeker.'

Sheerins blik werd hard. 'Je verliest toch niet je zelfbeheersing?'

'Nee!' riep Theremon in een opwelling van verontwaardiging uit. 'Geef me een ogenblik de tijd, wil je? Ik heb die onzin niet werkelijk geloofd - tenminste niet toen we nog beneden waren - tot op deze minuut. Geef me de kans om er aan gewend te raken. Jullie hebben jezelf twee maanden of langer kunnen voorbereiden.'

'Daar heb je gelijk aan,' antwoordde Sheerin nadenkend. 'Luister! Heb je familie - ouders, een vrouw, kinderen?'

Theremon schudde het hoofd. 'Je bedoelt de schuilplaats, veronderstel ik. Nee, maak je daarover niet ongerust. Ik heb een zuster, maar die is hier ruim drieduizend kilometer vandaan. Ik ken niet eens haar juiste adres.'

'En jijzelf dan? Je hebt nog tijd om er heen te gaan, en ze hebben er in elk geval een tekort, sinds ik er wegging. Per slot van rekening ben je hier niet nodig, en daar zou je een prachtige aanwinst zijn...'

Theremon wierp de ander een vermoeide blik toe. 'Je denkt zeker dat ik doodsbang ben, hè? Nu, luister goed, ik ben krantenman en ik heb opdracht een reportage te maken. En dat zal ik doen ook.'

De psycholoog glimlachte fijntjes. 'Juist, beroepseer, is het niet?'

'Zo mag je het noemen. Man, ik zou mijn rechterarm willen geven voor een fles van dat spul, al was hij maar half zo groot als de fles die jij op hebt. Als ooit iemand een versterkende dronk nodig had, ben ik het wel.'

Hij zweeg. Sheerin stootte hem stevig aan. 'Hoor je dat? Luister!'

Theremon volgde de beweging van Sheerins kin en keek naar de cultist die, zonder verder op zijn omgeving te letten, naar het raam gekeerd stond, met een blik van wilde verrukking in de ogen, en half zingend een tekst opzei.

'Wat zegt hij?' fluisterde de reporter.

'Hij citeert het "Boek der Onthullingen", het vijfde hoofdstuk,' antwoordde Sheerin. En even later, gebiedend: 'Wees stil en luister! De stem van de cultist was luider geworden en klonk ineens vuriger:

'En het geschiedde dat in die dagen de zon Bèta, naarmate de tijd verstreek, steeds langere perioden eenzaam de wacht hield aan de hemel; totdat zij een halve omwenteling lang, alléén, ineengeschrompeld en koud, neerscheen op Lagasj.

'En op de pleinen en wegen verzamelden zich de mensen, om daar te spreken over het verschijnsel en zich af te vragen wat het betekende, want een vreemde neerslachtigheid had hen aangegrepen. Hun gedachten waren van zorg vervuld en hun spraak was verward, want de zielen der mensen wachtten op de komst der sterren.

'En in de stad Trigon op het midden van de dag verscheen Ven-dret 2 en zeide tot de inwoners van Trigon: "Wee u, zondaars! Ofschoon gij de paden der gerechtigheid schuwt, de tijd des oordeels is gekomen. Op dit ogenblik reeds nadert de grot om Lagasj te verzwelgen; te verzwelgen met alles wat er leeft."

'En nog terwijl hij sprak, trok de rand van de grot der duisternis voorbij Bèta, zodat zij voor geheel Lagasj aan het gezicht onttrokken werd. Luid waren de kreten der mensen, toen de zon verdween, en groot was de angst die hun hart bekroop.

'En zo geschiedde het dat de duisternis der grot op Lagasj viel, en er was geen licht op het oppervlak van geheel Lagasj. De mensen waren als blinden. Niemand kon zijn buur zien, al voelde hij diens adem op zijn gezicht.

'En in deze donkerte verschenen de sterren, ontelbaar in aantal, op de tonen van een muziek, zo wonderlijk schoon dat woorden te kort schieten en dat de bladeren der bomen werden tot tongen die luid riepen van verbazing.

'En op dat ogenblik werden de mensen door hun zielen verlaten, en hun ledige lichamen werden als beesten; ja, als wilde dieren; zodat door de donkere straten van Lagasj' steden zij brullend rondzwierven.

'Van de sterren reikte toen de hemelse vlam naar beneden, en waar deze Lagasj bereikte, brandden de steden tot de grond toe af, zodat van de mensen en hun werken niets bleef bestaan.

'En nog...'

Latimers toon was bijna onmerkbaar veranderd. Hij had zijn ogen niet bewogen, maar op de een of andere manier was hij zich van de gespannen aandacht van de beide anderen bewust geworden. Zonder overgang en zonder te pauzeren nam zijn stem een ander timbre aan en de lettergrepen werden vloeiender.

Theremons mond zakte open van verbazing. De woorden kwamen hem bekend voor. Het accent was enigszins verlegd, de klinkers werden iets anders benadrukt; verder niets - maar toch was Latimer volstrekt niet meer te volgen.

Sheerin lachte slim. 'Hij is in de tongval van een vroegere cyclus verder gegaan, waarschijnlijk hun traditionele tweede cyclus. In die taal was het "Boek der Onthullingen" oorspronkelijk geschreven, weet je.'

'Het maakt niets uit; ik heb genoeg gehoord.' Theremon schoof zijn stoel terug en borstelde zijn haar achterover met handen die niet langer trilden. 'Ik voel me nu veel beter.'

'O ja?' Sheerin scheen enigszins verbaasd.

'Inderdaad. Zoeven waren mijn zenuwen me de baas. Dat luisteren naar jou en naar je geklets over de zwaartekracht, en het begin van die eclips gaf me bijna de genadeslag. Maar dit' - verachtelijk wees hij met zijn duim naar de cultist met de gele baard - 'dit is het soort sprookjes dat mijn kinderjuffrouw me vertelde. Daar heb ik mijn hele leven om gelachen. En ik laat me er ook nú niet door van de wijs brengen.'

Hij haalde diep adem en zei met geforceerde vrolijkheid: 'Maar als ik er niet weer onderdoor wil gaan, moet ik mijn stoel van het raam af draaien.'

Sheerin zei: 'Ja, maar spreekt wat zachter. Aton haalde zijn hoofd net uit die doos waar hij de hele tijd in staat te kijken. Hij keek alsof hij je had kunnen vermoorden.'

Theremon trok een gezicht. 'Ik had de oude heer helemaal vergeten.' Uiterst zorgvuldig draaide hij de stoel van het raam af, keek minachtend over zijn schouder en zei: 'Het is bij me opgekomen dat er een aanzienlijke mate van immuniteit tegen die sterrenwaanzin moet bestaan.'

De psycholoog gaf niet onmiddellijk antwoord. Bèta was nu over het zenit heen, en het vierkantje bloedrood zonlicht dat het raam had afgetekend op de vloer was nu tegen zijn schoot op gekropen. In gedachten verzonken staarde hij naar de donkere kleur, toen boog hij zich voorover en keek met half dichtgeknepen ogen naar de zon zelf.

Het stuk dat aan de ene zijde ontbrak, was nu uitgegroeid tot een zwart hiaat dat één derde van Bèta besloeg. Hij beefde, en toen hij weer rechtop ging zitten, waren zijn dikke wangen niet meer zo blozend als even tevoren.

Met een bijna verontschuldigende glimlach draaide hij zijn stoel ook om. 'Er zijn waarschijnlijk twee miljoen mensen in Saro die allemaal tot de cultus proberen toe te treden in één reusachtige geloofsherleving.' En toen, ironisch: 'De cultus gaat een uur van ongekende welvaart beleven. Ik hoop dat ze ervan zullen maken wat er van te maken valt. Wat zei je eigenlijk?'

'Alleen maar dit. Hoe spelen de cultisten het klaar om het "Boek der Onthullingen" van de ene cyclus naar de andere over te brengen, en hoe, voor de drommel, is het geschreven in de eerste plaats? Sommige mensen moeten immuun gebleven zijn, want als iedereen krankzinnig geworden was, wie zou er dan nog overgebleven zijn om het boek te schrijven?'

Sheerin keek zijn ondervrager treurig aan. 'Ja, jongeman, er is geen ooggetuige die je daarop kan antwoorden, maar we hebben er toch wel enig idee van wat er gebeurd is. Er zijn namelijk drie soorten mensen die misschien betrekkelijk weinig nadeel ondervinden. Ten eerste, de heel weinigen die de sterren in het geheel niet zien; de blinden, degenen die zich een roes drinken wanneer de eclips begint en die tot het einde dronken blijven. Die kunnen we wel overslaan - want het zijn geen echte ooggetuigen.

Dan de kinderen onder de zes jaar, voor wie de wereld als geheel toch al nieuwen vreemd is. Zij zullen niet ál te bang zijn voor sterren en duisternis. Het zouden gewoon weer enkele andere nieuwe dingen zijn in een wereld die al vol is van verrassingen. Dat begrijp je wel, hè?'

De ander knikte twijfelend. 'Ik geloof van wel.'

'Tenslotte zijn er degenen wier geest te grof van structuur is om geheel ondersteboven te raken. Zeer ongevoelige mensen zullen nauwelijks enig nadeel ondervinden - bijvoorbeeld enkele van onze oude door het werk afgestompte boeren. Het geheugen van kinderen is vluchtig, en dat, tezamen met het verwarde, onsamenhangende gebrabbel van wat zwakzinnigen, vormde de basis voor het "Boek der Onthullingen".'

Het boek berustte natuurlijk in de eerste plaats op het getuigenis van degenen die het minst gekwalificeerd waren om als geschiedkundigen op te treden; kinderen dus en zwakzinnigen; en door de cycli heen is het vermoedelijk in uitgebreidere vorm uitgegeven en heruitgegeven.'

'Denk je,' onderbrak Theremon hem, 'dat zij het boek van de ene cyclus naar de andere overbrachten op de manier waarop wij het geheim van de zwaartekracht willen doorgeven?'

Sheerin haalde de schouders op. 'Misschien, maar hoe zij het precies doen, is niet belangrijk. Op de een of andere manier doen zij het. Wat ik slechts wil zeggen, is dat het boek een opeenhoping van verdraaide feiten is, ook al is het gebaseerd op de werkelijkheid. Herinner je je bijvoorbeeld wat Faro en Yimot probeerden met die openingen in het dak - dat experiment dat niet lukte?'

'Ja.'

'Weet je waarom het niet luk...' Hij zweeg en stond ontsteld op, want Aton kwam naar hen toe. Zijn gezicht was als een masker, verstard van ontzetting. 'Wát is er gebeurd?'

Aton nam hem terzijde, en Sheerin kon voelen hoe zijn vingers zich krampachtig om zijn arm sloten.

'Niet zo hard!' Atons stem was zacht en klonk gekweld. 'Ik heb zojuist over de privélijn bericht gekregen van de schuilplaats.'

Sheerin onderbrak hem ongerust: 'Zijn ze in moeilijkheden?'

'Zíj niet.' Aton legde veelzeggend de nadruk op het woord zij.

'Zij hebben zich zo-even van de buitenwereld afgesloten, en tot overmorgen houden zij zich schuil. Ze zijn veilig. Maar de stad, Sheerin - het is een bloedbad. Je hebt er geen idee van...'

Het spreken viel hem moeilijk.

'En?' snauwde Sheerin ongeduldig. 'Wat zou dat? Het zal nog wel erger worden. Waarom beeft u zo?' En toen ineens, argwanend : 'Hoe voelt u zich?'

Atons ogen schoten vuur bij die insinuatie, maar zijn blik werd dra weer bezorgd. 'Je begrijpt het niet. De cultisten zijn in actie. Ze hitsen de mensen op om het observatorium te bestormen - ze beloven hen onmiddellijke opneming in de eeuwige zaligheid, ze beloven hen de verlossing, ze beloven hen van alles.

Wat moeten we doen, Sheerin?'

Sheerin boog het hoofd en staarde in gedachten lang naar beneden. Hij tikte met de knokkels tegen zijn kin, richtte het hoofd op en zei afgemeten: 'Doen? Wat valt er te doen? Helemaal niets! Weten de anderen hiervan?'

'Nee, natuurlijk niet!'

'Goed! Laat het zo blijven. Hoe lang duurt het nog voordat de eclips volledig is?'

'Bijna een uur.'

'We moeten erop gokken. Het zal tijd kosten om een bende te organiseren die werkelijk iets kan uitrichten, en het zal nog meer tijd kosten die hierheen te krijgen. We zitten hier acht kilometer van de stad...'

Hij wierp een felle blik naar buiten, langs de hellingen waar de bebouwde akkers plaats maakten voor de verspreid liggende witte huizen van de buitenwijken; en naar de stad zelf die als een vage vlek aan de einder zichtbaar was - nevelig in het afnemende licht van Bèta.

Zonder zich om te draaien, herhaalde hij: 'Het zal tijd kosten. Blijf doorwerken en bid dat de eclips vóór die tijd volledig is.'

Bèta was nu in tweeën gesneden, de scheidingslijn maakte een geringe uitholling in het nog lichtgevende gedeelte van de zon. Het was alsof een reusachtig ooglid zich zijdelings sloot over het licht van de wereld.

Het vage gerucht in de kamer waarin hij stond, was hij zich niet langer bewust, en hij voelde alleen nog maar de stilte die zwaar boven de velden hing. Zelfs de insecten zwegen, als gevangen door angst. Alles was in het halfduister gehuld.

Hij schrok van de stem aan zijn oor. Theremon vroeg: 'Scheelt er iets aan?'

'Hè? - nee, nee. Ga maar weer zitten. Anders staan we in de weg.' Zij gingen weer naar hun hoekje terug, maar de psycholoog zei een tijd lang niets meer. Met een vinger maakte hij zijn boord los. Hij wrong zijn hals in alle richtingen, maar ook dit bracht geen verlichting. Plotseling keek hij op.

'Kun jij ook zo moeilijk ademhalen?'

De reporter deed zijn ogen wijd open en haalde twee of driemaal diep adem. 'Nee, hoezo?'

'Ik denk dat ik te lang uit het raam keek. De duisternis kreeg me te pakken. Ademnood is een van de beginsymptomen van een aanval van claustrofobie.'

Theremon haalde nog eens diep adem. 'Nee, ik heb het nog niet. Hé, daar hebben we een van onze vrienden.'

Beenay's gestalte was tussen het licht en het tweetal in de hoek komen staan, en Sheerin keek ongerust naar hem op. 'Hallo, Beenay.'

De astronoom verplaatste zijn gewicht van het ene been op het andere en glimlachte flauwtjes. 'Hebben jullie er bezwaar tegen als ik hier even kom zitten en met het gesprek meedoe. Ik heb mijn camera's ingesteld, en ik heb niets meer te doen tot de eclips volledig is.'

Hij zweeg en keek naar de cultist die een kwartier tevoren een klein in leer gebonden boek uit zijn mouw gehaald had en er sindsdien aandachtig in had zitten lezen. 'Die schurk heeft toch verder geen last veroorzaakt, hè?'

Sheerin schudde het hoofd. Hij had de schouders naar achteren getrokken en fronste de wenkbrauwen van inspanning, terwijl hij trachtte regelmatig te ademen. Hij zei: 'Heb jij nog moeilijkheden gehad met ademhalen, Beenay?'

Ook Beenay snuffelde op zijn beurt. 'Ik vind het hier niet benauwd.'

'Een beetje claustrofobie,' legde Sheerin verontschuldigend uit.

'Ooo, dát! Bij mij was het anders. Ik heb het gevoel dat mijn ogen me in de steek laten. Ik zie alles onscherp en - nu ja, niets is duidelijk. En het is koud ook.'

'Ja, koud is het zeker. Dat is geen zinsbedrog.' Theremon trok een gezicht. 'Mijn tenen voelen aan alsof ik ze over lange afstand in een koelwagen heb laten transporteren.'

'Wat we nodig hebben,' zei Sheerin, 'is dat we onze gedachten met iets anders bezighouden. Daar straks, Theremon, vertelde ik je hoe het kwam dat Faro's experiment met de openingen in het dak mislukte.'

'Ja, daar begon je juist aan,' antwoordde Theremon. Hij sloeg zijn armen om de knieën en duwde zijn kin er tegenaan.

'Wat ik wilde zeggen, was dat zij werden misleid doordat zij het "Boek der Onthullingen" letterlijk opvatten. Waarschijnlijk was het onzinnig om enige betekenis te hechten aan de sterren. Het is in volledige duisternis wellicht een absolute noodzaak voor de geest om licht te scheppen. Misschien zijn die sterren niets anders dan de zelf gecreëerde illusie van licht.'

'Met andere woorden,' viel Theremon hem in de rede, 'je bedoelt dat de sterren een gevolg zijn van de waanzin en niet een van de oorzaken ervan. Wat voor nut hebben Beenay's foto's dan nog?'

'Misschien alleen om te bewijzen dat het allemaal zinsbedrog is; of om het tegendeel te bewijzen, ik weet het niet. Maar aan de andere kant...'

Maar Beenay had zijn stoel dichterbij geschoven, en zijn gezicht straalde ineens van enthousiasme. 'Wat ben ik blij dat jullie hierop kwamen.' Zijn ogen vernauwden zich en hij stak zijn vinger op. 'Ik heb nog eens nagedacht over die sterren en ik heb een merkwaardig idee. Het is natuurlijk een slag in de lucht en ik wil het ook niet als serieus bedoeld naar voren brengen, maar ik geloof wel dat het interessant is. Willen jullie het eens horen?'

Hij scheen enigszins onwillig, maar Sheerin ging gemakkelijk zitten en zei: 'Ga je gang. Ik luister.'

'Nu dan, veronderstel eens dat er nog andere zonnen in het heelal zouden zijn.' Hij zweeg, een tikje verlegen. 'Ik bedoel zonnen die zo ver weg staan dat ze niet te zien zijn. Het klinkt alsof ik van die fantastische sciencefictionverhalen gelezen heb, veronderstel ik.'

'Dat hoeft niet. Maar wordt die mogelijkheid niet geëlimineerd door het feit dat, volgens de wet van de zwaartekracht, hun aanwezigheid zou blijken uit hun onderlinge aantrekkingskracht?'

'Niet als ze ver genoeg weg staan,' antwoordde Beenay, 'echt ver weg - misschien wel vier lichtjaren, of nog meer. In dat geval zouden we nooit storingen ontdekken, want die zouden veel te klein zijn. Stel nu eens dat er zeer veel zonnen zo ver weg staan; misschien wel twee dozijn.'

Theremon floot een wijsje. 'Een pracht idee voor de zondagseditie. Twee dozijn zonnen in het heelal op een afstand van acht lichtjaren van elkaar. Tjonge! Daarbij zou ons heelal in het niet zinken. De lezers zouden er op afvliegen.'

'Het is maar een idee,' zei Beenay glimlachend, 'maar je ziet wel waar ik heen wil. Tijdens de eclips zouden die dozijn zonnen zichtbaar worden, omdat er geen écht zonlicht zou zijn om ze aan het gezicht te onttrekken. Doordat ze zo ver weg zijn, zouden ze klein lijken, zo groot als knikkers. Het is waar, de cultisten spreken over miljoenen sterren, maar dat is waarschijnlijk overdreven. Er is in het heelal geen ruimte voor miljoenen zonnen - of ze zouden elkaar moeten raken.'

Sheerin had met stijgende belangstelling geluisterd. 'Je hebt daar iets heel interessants naar voren gebracht, Beenay. En inderdaad, het zou volkomen te verwachten zijn dat de aantallen sterk worden overdreven. Ons verstand kan, zoals je waarschijnlijk wel weet, getallen boven de vijf niet meer direct overzien; hoeveelheden groter dan vijf zijn voor ons alleen maar 'veel'. Een dozijn zou op die manier al gauw een miljoen worden. Een uitstekende gedachte!'

'En ik heb nog een ander aardig idee ook,' zei Beenay. 'Heb je er ooit over nagedacht hoe eenvoudig het probleem van de zwaartekracht zou zijn, wanneer je maar een eenvoudig zonnestelsel had? Veronderstel eens dat je een stelsel had waarin één planeet was met slechts één zon. De planeet zou een volkomen ellipsvormige baan beschrijven en de juiste aard van de zwaartekracht zou zo duidelijk naar voren komen dat men hem als axioma zou kunnen aanvaarden. De astronomen van een dergelijke planeet zouden vermoedelijk met de zwaartekracht beginnen, voordat zelfs de telescoop zou worden uitgevonden. Observatie met het blote oog zou al voldoende zijn.'

'Maar zou een dergelijk stelsel uit dynamisch oogpunt bekeken stabiel zijn?' vroeg Sheerin bedenkelijk.

'Zeker! Men noemt het het 'tweelichamen'-geval. Men heeft het wiskundig uitgewerkt, maar de filosofische betekenis ervan interesseert me meer.'

'Als abstractie aardig om over te denken,' gaf Sheerin toe - 'net als het ideale gas of het absolute nulpunt.'

'Uiteraard is er dan altijd nog de kans,' ging Beenay voort, 'dat er op een dergelijke planeet geen leven kan bestaan. Er zou onvoldoende licht en warmte zijn, en als die planeet om zijn as draaide, zou er de helft van de dag totale duisternis heersen. Leven kan niet bestaan zonder licht, en men kan niet verwachten dat onder dergelijke omstandigheden enig leven tot ontwikkeling zou komen. Bovendien...'

Sheerin schoof zijn stoel achteruit en hij sprong overeind, luid roepend: 'Aton heeft de lichten te voorschijn gehaald.'

Beenay zei: 'Hè?' Hij draaide zich om om beter te kunnen zien, en een glimlach van blijde opluchting gleed over zijn gezicht.

Aton had een zestal staven in zijn armen, elk ongeveer dertig centimeter lang en enkele centimeters dik. Vinnig keek hij de leden van zijn staf aan.

'Iedereen weer aan zijn werk. Sheerin, kom hier en help me even!'

Sheerin liep met de oude man mee, en samen bevestigden zij, onder doodse stilte, de staven een voor een in geïmproviseerde metalen houders die aan de muur waren opgehangen.

Met een ernst die bij het verrichten van een zeer gewijde religieuze handeling paste, stak Sheerin een grote, onhandige lucifer aan - de vonken spatten eraf - en gaf hem aan Aton die de vlam bij het boveneind van een van de staven bracht.

Daar aarzelde het vlammetje even, likte langs de top, die ineens knetterend vlam vatte en een helgeel schijnsel wierp op het gerimpelde gezicht van Aton. Hij trok de lucifer terug, en er ging een applaus op dat de ramen deed trillen.

Bovenaan de staaf stond een flikkerende vlam van wel vijftien centimeter lengte! Een voor een werden de overige fakkels aangestoken, totdat zes langs de hele wand verdeelde vlammen het achterste gedeelte van de kamer met een geel schijnsel overgoten.

Het was een zwak licht, nog zwakker dan het vage zonlicht buiten. De vlammen flakkerden hevig en wierpen dronken zwaaiende schaduwen om zich heen. Er kwam een helse smook af en het rook er alsof in de keuken alles was aangebrand. Maar zij verspreidden een geel licht.

En dat wil iets zeggen - nadat Bèta vier uur lang al zwakker en somberder geworden was. Zelfs Latimer had opgekeken uit zijn boek en verbaasd gestaard.

Sheerin warmde zijn handen aan de dichtstbijzijnde fakkel, zonder te letten op het roet dat ze met een fijn, grijs poeder bedekte. Hij mompelde in extase voor zich heen: 'Prachtig! Prachtig! Ik heb nooit beseft wat een schitterende kleur geel is.'

Maar Theremon keek argwanend naar de fakkels. Hij trok zijn neus op voor de ranzige stank en zei: 'Wat zijn dat voor dingen?'

'Hout,' zei Sheerin kort.

'O nee. Ze branden niet. Aan de bovenkant zijn een paar centimeter verkoold en het is alsof de vlam uit het niets komt.'

'Dat is het mooie ervan. Dit is een echt handige manier om kunstlicht te krijgen. We hebben er een paar honderd van gemaakt, maar de meeste zijn naar de schuilplaats gegaan, natuurlijk. Zie je - hij draaide zich om en veegde zijn beroete handen af aan zijn zakdoek - 'je neemt het merg van dik riet, laat het door en door drogen en doordrenkt het met dierlijk vet. Als je het in brand steekt, verbrandt het vet heel geleidelijk. Deze fakkels branden bijna een half uur achter elkaar. Knap, hè? Een van onze jonge medewerkers aan de Saro-universiteit heeft ze uitgevonden.

Na dit intermezzo was het weer rustig geworden in de koepel. Latimer had zijn stoel vlak onder een fakkel geschoven en was weer verder gegaan met lezen. Zijn lippen bewogen zich, terwijl hij eentonig de aanroepingen van de sterren opzei. Beenay was weer naar zijn camera's geslenterd, en Theremon maakte van de gelegenheid gebruik zijn notities voor zijn artikel in de Chronicle van de volgende dag aan te vullen - de laatste twee uur had hij zich hiermee beziggehouden, methodisch, nauwgezet, maar hij was er zich van bewust dat het volkomen zinloos was.

Maar, zoals uit de geamuseerde blik in Sheerins ogen wel viel op te maken, kon het zorgvuldig bijhouden van zijn notities zijn aandacht afleiden van het feit dat de hemel geleidelijk aan een verschrikkelijke purperrode gloed aannam, alsof het een reusachtige, vers geschilde biet was; en zo had het tenminste nog enig doel.

De atmosfeer werd op de een of andere manier dichter. De duisternis kwam de kamer binnen, als iets tástbaars, en de dansende gele lichtcirkel rond de toortsen tekende zich steeds scherper af tegen de toenemende donkerte. Er hing een zware rooklucht, en onder het branden maakten de fakkels een zacht knetterend geluid; soms was er nauwelijks hoorbaar het gerucht van iemand die voorzichtig op zijn tenen om de tafel liep waaraan hij werkte, of de ingehouden adem van iemand die zijn kalmte probeerde te bewaren in een wereld die zich in schaduwen hulde.

Theremon was de eerste die het lawaai buiten hoorde. Het was een vage, ongeordende indruk van lawaai dat onopgemerkt zou zijn gebleven als er niet zo een doodse stilte geheerst had in de koepel.

De reporter ging rechtop zitten en legde zijn notitieboek neer. Hij hield de adem in en luisterde gespannen; toen zocht hij zich met tegenzin een weg tussen de solaroscoop en een van Beenay's camera's en ging voor het raam staan.

De stilte viel aan scherven toen hij ontsteld uitriep:

'Shéerin!'

Het werk werd neergegooid! In een oogwenk stond de psycholoog naast hem. Aton kwam er ook bij staan. Zelfs Yimot 70, hoog op zijn achteroverhangende zitplaats aan het oculair van de reusachtige solaroscoop, hield op en keek naar beneden.

Bèta was nog slechts een gloeiende splinter. Zij wierp een laatste wanhopige blik op Lagasj. De oostelijke horizon, in de richting van de stad, was verloren in de duisternis, en de weg van Saro naar het observatorium was een vage rode streep die aan beide zijden begrensd werd door bebost gebied. De bomen waren niet meer van elkaar te onderscheiden en waren opgegaan in een onafgebroken donkere massa.

Maar hun aandacht bleef vooral geconcentreerd op de weg zelf, want daar overheen trok een andere, oneindig dreigende, donkere massa.

Aton riep met schorre stem: 'De waanzinnigen uit de stad! Daar zijn ze!'

'Hoe lang nog voordat de eclips volledig is?' vroeg Sheerin.

'Vijftien minuten, maar... met vijf minuten zijn ze hier.'

'Hindert niet, houd iedereen aan het werk. Wij houden hen tegen. Dit gebouw is zo sterk als een fort. Aton, houd de cultist in het oog, voor alle zekerheid. Theremon, ga met mij mee.'

Sheerin was al buiten, en Theremon holde achter hem aan. Onder hen strekte de trap zich uit, in korte bochten rond een schacht, en zich geleidelijk aan het gezicht onttrekkend in een vochtige, naargeestige duisternis.

Hun eerste snelle ren had hen een vijftien meter naar beneden gevoerd, zodat zij het vage, flakkerende schijnsel uit de koepel niet meer konden zien en zowel boven als onder hen stormden dezelfde donkere schaduwen op hen toe.

Sheerin bleef staan, en zijn dikke hand greep naar zijn borst. Zijn ogen puilden uit en zijn stem was hees. 'Ik krijg geen... adem... ga alleen... naar beneden. Sluit alle deuren...'

Theremon deed nog een paar stappen naar beneden en draaide zich toen om. 'Wacht! Kun je het nog een minuut uithouden?' Ook hij hijgde. Hij had het gevoel of hij suikerstroop ademde in plaats van lucht.

Hij raakte in paniek bij de gedachte dat hij alléén zijn weg zou moeten zoeken door de geheimzinnige duisternis onder hem.

Theremon moest erkennen dat hij tóch bang was in het donker! 'Blijf hier,' zei hij, 'ik ben zo terug.' Met twee treden tegelijk liep hij de trap weer op naar boven, zijn hart bonsde - en niet alleen van inspanning - hij tuimelde zowat de koepel binnen en griste een toorts uit de houder. De fakkel stonk en de rook verblindde hem bijna, maar hij hield hem vast alsof hij hem van vreugde aan zijn borst kon drukken. De vlam wapperde er achteraan toen hij de trap weer afstormde.

Sheerin deed de ogen open en kreunde, toen Theremon zich over hem heen boog. Theremon schudde hem stevig door elkaar. 'Alles is in orde, sta op. We hebben weer licht.'

Hij hield de fakkel zo hoog mogelijk boven zijn hoofd en, terwijl hij Sheerin aan de elleboog meevoerde, liep hij de trap af midden in de beschermende cirkel van licht.

De kantoren op de benedenverdieping vingen nog licht op van buiten, en Theremon voelde de verschrikking een beetje van zich afglijden.

'Hier,' zei hij bruusk, en gaf de fakkel aan Sheerin. 'Je kunt hen hóren buiten.'

En dat konden ze. Flarden van schorre, woordeloze uitroepen. Maar Sheerin had gelijk; het observatorium was gebouwd als een fort. Opgericht gedurende de laatste eeuw, toen de neo-Gavottische bouwstijl zijn lelijkste hoogtepunt beleefd had, was er meer gelet op stevigheid en duurzaamheid dan op schoonheid.

De vensters waren beschermd door roosters van centimetersdikke ijzeren staven die diep verzonken waren in de betonnen kozijnen. De muren werden gevormd door solide metselwerk dat zelfs tegen aardbevingen bestand was, en de deur in de hoofdingang was van zwaar eikenhout dat op de strategische punten met ijzer versterkt was. Theremon sloot de grendels die dof rammelend op hun plaats schoven. Aan het andere eind van de gang liet Sheerin een machteloos gevloek horen. Hij wees op het slot van de achterdeur dat verwrongen en niet meer te gebruiken was.

'Hierlangs moet Latimer binnengekomen zijn,' zei hij.

'Sta daar niet te suffen,' riep Theremon ongeduldig. 'Help me het meubilair hierheen te slepen - en houd die fakkel uit mijn ogen weg. Ik stik bijna van de rook.'

Onder het praten schoof hij de zware tafel tegen de deur, en in twee minuten had hij een barricade gebouwd die in louter zwaarte en gewicht goedmaakte wat ze aan fraaiheid en symmetrie te kort kwam.

Ergens ver weg klonk vaag het gebons van blote vuisten op de deur; het geschreeuw en gegil daarbuiten had iets onwezenlijks. De bende die van Saro was gekomen, was slechts door twee dingen bezeten : de wil om - naar cultistische begrippen - de verlossing deelachtig te worden door de vernieling van het observatorium, en een gékmakende angst die bijna verlammend werkte. Er was geen tijd meer om te denken aan vervoer per wagen, aan wapens, noch om zich leiders te kiezen of de zaak zelfs maar enigszins voor te bereiden. Zij gingen te voet naar het observatorium en vielen het met blote handen aan.

En nu ze er waren, wierp Bèta een laatste zwakke lichtschijn, een laatste robijnrode vlam over een mensheid die nog slechts leefde in de greep van een verstikkende, alles omvattende vrees.

Theremon zuchtte: 'Laten we naar de koepel teruggaan!'

In de koepel was alleen Yimot, aan de solaroscoop, op zijn plaats gebleven. De overigen stonden in groepjes om de camera's, en Beenay gaf instructies. Zijn stem klonk hees en het spreken kostte hem moeite.

'Luister allemaal goed. Ik neem een foto van Bèta vlak voor de totale eclips en daarna verwissel ik de plaat. Er blijft dan aan elke camera één man over. Jullie weten allemaal hoe het moet met... met belichtingstijden...'

Er ging een bevestigend gemompel op.

Beenay streek met een hand over zijn ogen. 'Branden de fakkels nog? Goed, ik zie ze.' Hij zette zich schrap tegen de leuning van een stoel. 'En denk erom, probeer... niet te wachten op een goede opname. Verknoei geen tijd met pogingen om twee sterren tegelijk in het beeld te krijgen. Een is genoeg. En... en als je voelt dat je het niet meer uit kunt houden, ga dan weg van de camera.'

Bij de deur fluisterde Sheerin tegen Theremon: 'Breng me naar Aton. Ik zie hem niet.'

De reporter gaf niet meteen antwoord. De gestalten van de sterrenkundigen waren slechts vage schaduwen, en de fakkels boven hun hoofd waren ingekrompen tot kleine gele vlekken.

'Wat is het donker,' zei hij huilend.

Sheerin stak zijn hand uit: 'Aton.' Hij liep struikelend verder. 'Aton!'

Theremon liep achter hem aan en greep hem bij zijn arm. 'Wacht, ik zal je wel brengen.' Zo goed en zo kwaad als het ging, slaagde hij erin zijn weg door de kamer te vinden. Hij sloot zijn ogen tegen de duisternis en probeerde zijn ontredderde gedachten meester te blijven.

Niemand hoorde hen of lette op hen. Sheerin liep tegen de muur aan. 'Aton!'

De psycholoog voelde hoe bevende handen hem betastten en zich weer terugtrokken, een stem mompelde: 'Ben jij dat, Sheerin?'

'Aton!' Hij spande zich in om normaal adem te halen. 'Maak je niet ongerust over die mensen buiten. Ze kunnen hier niet binnenkomen.'

Latimer, de cultist, stond op. Zijn gezicht was verwrongen van wanhoop. Hij had zijn erewoord gegeven, en hij zou zijn ziel in dodelijk gevaar brengen, wanneer hij dat gegeven woord brak. Maar hij had het onder dwang gegeven, en niet uit vrije wil. Spoedig zouden de sterren komen; hij kon niet blijven toekijken en hen hun gang laten gaan - maar toch, hij had zijn woord gegeven.

Er viel een zwak rood schijnsel over Beenay's gezicht, toen hij naar boven keek, naar Bèta's laatste stralen. Latimer nam een besluit, toen hij zag dat Beenay zich weer over zijn camera gebogen had. Zijn nagels sneden in het vlees van zijn handpalmen, toen hij zich gereedmaakte voor de sprong.

Hij wankelde als een beschonkene toen hij zijn aanloop nam. Voor zich uit zag hij niets dan schaduwen; zelfs de grond onder zijn voeten leek mee te geven. Een moment later werd hij besprongen, en hij viel neer, zijn hals in de greep van een paar wurgende handen.

Hij boog zijn knie en dreef die met kracht in de maag van zijn aanvaller. 'Laat me los of je gaat eraan.'

Theremon gilde. Verblind door de pijn mompelde hij: 'Smerige bedrieger!'

De krantenman had het gevoel of hij zich nu alles tegelijkertijd bewust werd. Hij hoorde Beenay met krakende stem zeggen : 'Ik heb het. Aan de camera's, mannen!' en toen was er de vreemde gewaarwording dat de laatste draad zonlicht dunner werd en afbrak.

Op hetzelfde moment hoorde hij Beenay in opperste nood naar adem happen, hoorde hij Sheerin een vreemd geluid maken, een hysterisch gegiechel dat schor eindigde - en hoorde hij hoe het buiten plotseling stil werd, een vreemde, doodse stilte.

Latimer was slap geworden in zijn lossere greep. Theremon keek naar zijn ogen en zag de wezenloze blik erin. Zij staarden omhoog en weerspiegelden het zwakke schijnsel van de toortsen. Hij zag het schuim op Latimers lippen en hoorde het zachte dierlijke gejank in Latimers keel.

Gehypnotiseerd door zijn angst richtte hij zich langzaam op op zijn ene arm en keek in de richting van de inktzwarte duisternis. Door het venster schenen de sterren!

Niet de onnozele zesendertighonderd sterren die vanaf de Aarde met het blote oog kunnen worden onderscheiden - Lagasj lag in het centrum van een geweldige sterrenhoop. Dertigduizend machtige zonnen schenen daar in verzengende pracht, een pracht die in haar verschrikkelijke onverschilligheid kouder was dan de scherpe wind die langs de kale, troosteloze wereld streek.

Wankelend stond Theremon op. Zijn keel was dichtgeknepen. Zijn spieren waren verkrampt in een verschrikking die niet meer te dragen was. Hij werd waanzinnig, en hij wist het. Ergens diep in hem vocht het laatste restje van zijn geest om zich te bevrijden van de verstikkende greep van de angst. Het was verschrikkelijk om gek te worden en te weten dat je je verstand verloor - te weten dat je over een paar ogenblikken hier lichamelijk aanwezig zou zijn, maar dat je wezen dood zou zijn, verdronken in de diepten der waanzin. Want dit was de duisternis - de duisternis en de koude en de ondergang. De schitterende muren van het heelal waren verbrijzeld en hun verschrikkelijke zwarte overblijfselen vielen neer om hem te verpletteren, dood te drukken en te vernietigen.

Hij botste tegen iemand die op handen en voeten voortkroop, maar kwam er toch voorbij. Met de handen aan zijn gepijnigde keel wankelde hij naar de vlammende toortsen die zijn waanzinnige blik geheel in beslag namen.

'Licht,' schreeuwde hij.

Ergens zat Aton, huilend als een dodelijk beangst kind. 'Sterren - alle sterren - we wisten het niet. We wisten niets. Wij dachten dat zes sterren een heelal waren, iets, wisten niet dat het altijd en altijd en altijd duister zou zijn en de muren storten in en we wisten niets, konden niets weten en alles...'

Iemand deed een greep naar de fakkel die op de grond viel en uitging. Op dat moment sprongen de onverschillige sterren in al hun ontzagwekkende pracht op hen af.

Door het raam, aan de horizon in de richting van Saro verscheen een rode gloed die steeds krachtiger werd en die geen zonneschijn was. De lange nacht was weer begonnen.

3. Robot vermist

De op de hyperbasis genomen maatregelen waren snel achter elkaar gekomen en getuigden van grote nervositeit - zij vormden het fysieke evenbeeld van een hysterisch gegil. Opgesomd in tijdsvolgorde en naarmate de radeloosheid toenam, waren het:

1. Al het werk voor het hyperatoomplan in de ruimtesector van de stations van de zevenentwintigste asteroïdengroep, werd gestopt.

2. Die ruimtesector werd, praktisch gesproken, geïsoleerd van het overige deel van het stelsel. Niemand kwam er binnen zonder verlof. Onder geen voorwaarde mocht er iemand uit.

3. Met een speciaal regeringspatrouilleschip werden dr. Susan Calvin en dr. Peter Bogert, respectievelijk hoofdpsychologe en directeur van de mathematische afdeling van de United States Robot & Mechanical Men Corporation, naar de hyperbasis gebracht.

Susan Calvin had het aardoppervlak nog nooit verlaten, en had daar ook nu geen uitgesproken verlangen naar. In een tijdperk van atoomkracht en een duidelijk op komst zijnde hyperatoomslag bleef zij kalm provinciaal. Zij was dus helemaal niet content met deze tocht, zag er de noodzaak niet van in, en elke trek van haar alledaags gezicht van vrouw van middelbare leeftijd liet dat duidelijk genoeg blijken tijdens het eerste avondmaal op de hyperbasis.

Het gladde en bleke gezicht van dr. Bogert bleef een enigszins gluiperige uitdrukking behouden. En generaal-majoor Kallner die de leiding van het project had, vergat geen ogenblik eruit te zien als iemand die veel geplaagd was.

Om kort te gaan, het was een naargeestige maaltijd, en de driemansvergadering die volgde, had een grauw begin.

Kallner, wiens kale hoofd glom van transpiratie en in een uitgaansuniform dat in het geheel niet paste bij de gedrukte stemming, begon met ongemakkelijke directheid.

'Het is een merkwaardig verhaal dat ik u ga vertellen. Ik wil u allereerst danken voor uw komst op zo korte termijn, zonder dat u wist waar het om ging. We zullen dat nu proberen recht te zetten. We zijn een robot kwijt. Het werk is stopgezet en dat moet zo blijven tot we hem hebben opgespoord. Tot nu toe is ons dat niet gelukt en we hebben de hulp van deskundigen nodig.'

Mogelijk merkte de generaal dat het relaas van de netelige positie waarin hij verkeerde, als een anticlimax werkte. Er klonk wanhoop in zijn stem toen hij vervolgde: 'Ik behoef u niet te zeggen hoe belangrijk ons werk hier is. Meer dan tachtig percent van het budget van verleden jaar is naar ons toegegaan...'

'Inderdaad, dat is ons bekend,' zei Bogert voorkomend. 'US-Robots ontvangt een prachtige vergoeding voor de terbeschikkingstelling van haar producten.'

Susan Calvin echter zei botweg en op zure toon: 'Waarom is één onnozele robot van zo groot belang voor het project, en waarom is hij nog niet gevonden?'

De generaal wendde zijn rood gezicht naar haar toe en bevochtigde snel zijn lippen: 'We hébben hem gevonden, bij wijze van spreken.' En toen weer, op gekwelde toon: 'Ik zal het u uitleggen. Toen de robot zich niet meldde, hebben we onmiddellijk de noodtoestand afgekondigd; er mocht geen transport meer van de hyperbasis vertrekken. De dag tevoren was er een vrachtschip aangekomen dat twee robots voor onze laboratoria meebracht. Er waren tweeënzestig robots van... eh... hetzelfde type aan boord, met een andere bestemming. Van dat getal zijn we zéker. Daar is geen twijfel over mogelijk.'

'Ja, en wat wilt u daarmee zeggen?'

'Toen wij de bewuste robot nergens konden vinden - en ik geef u de verzekering dat we zelfs een verloren grassprietje gevonden zouden hebben als dat er geweest was - hebben we onmiddellijk de robots die nog aan boord van dat vrachtschip waren, geteld. Daar zijn er nu drieënzestig.'

'Die drieënzestigste is dus de verloren zoon, neem ik aan?' Dr. Calvins blik werd donker.

'Ja, maar we kunnen niet nagaan welke de drieënzestigste is.'

Er heerste een ijzige stilte toen de elektrische klok elf uur sloeg, en toen zei de robotpsychologe: 'Hoogst eigenaardig,' en zij trok de mondhoeken omlaag.

'Peter,' zei ze tegen haar collega, met een grimmige ondertoon in haar stem, 'wat is er hier aan de hand? Wat voor robots zijn er op de hyperbasis in gebruik?'

Dr. Bogert glimlachte zwakjes en gaf aarzelend ten antwoord: 'Dat is tot nu toe nogal vertrouwelijk behandeld, Susan.'

Snel zei zij: 'Ja tot nu toe. Er zijn drieënzestig robots van hetzelfde type. Daarvan heeft men er één nodig, maar men weet niet welke. Waarom nemen ze dan niet de eerste de beste? Wat is er precies aan de hand? Waarom zijn we hierheen geroepen?'

Bogert zei, met het air van iemand die berustte in het onvermijdelijke: 'Als je me even laat uitspreken, Susan - op de hyperbasis zijn verscheidene robots in gebruik met een brein waarin niet de hele eerste wet der robotica is opgenomen.'

'Niét opgenomen?' Dr. Calvin zakte terug in haar stoel. 'Juist. Hoeveel zijn er van gemaakt?'

'Enkele. Het was een regeringsorder, uiterst geheim. Niemand mocht er van afweten, behalve de hoogste functionarissen die er direct mee te maken hadden. Daar viel jij niet onder, Susan. Het was mijn schuld niet.'

De generaal onderbrak hem met een autoritair gebaar. 'Misschien mag ik dat verder uitleggen. Ik wist niet dat mevrouw Calvin niet met de situatie op de hoogte was. Ik behoef u niet te zeggen, mevrouw Calvin, dat er op de Planeet altijd een grote tegenstand geweest is tegen het gebruik van robots. Het enige argument dat de regering had tegen de radicalen op dit terrein, was het feit dat de robots altijd gebouwd werden onder een ijzeren eerste wet - waardoor het ze onmogelijk gemaakt wordt een mens kwaad te doen, onder welke omstandigheden dan ook.

'Maar we hadden ook andere robots nodig. Daarom zijn er een paar van het NS-2 model, dat zijn de nestors, gefabriceerd met een gewijzigde eerste wet. Om verder geen ruchtbaarheid aan de zaak te geven, krijgen de NS-2's bij de fabricage geen speciaal nummer; de gewijzigde uitvoering wordt hier tegelijk met een groep normale robots afgeleverd; natuurlijk hebben we strikte orders om het personeel dat er niet mee te maken heeft, hier verder buiten te houden.' Hij glimlachte verlegen. 'En dat heeft nu allemaal tégen ons gewerkt.'

Dr. Calvin zei grimmig: 'Hebt u ze in elk geval stuk voor stuk ondervraagd? U mag er ongetwijfeld wél mee op de hoogte zijn?

De generaal knikte. 'Alle drieënzestig ontkennen ze dat ze hier gewerkt hebben - en er is er één die niet de waarheid spreekt.'

'Vertoont de robot die u zoekt sporen van gebruik? Ik neem aan dat de andere zó uit de fabriek komen.'

'Die robot is hier pas verleden maand aangekomen. Hij, en de twee die zojuist afgeleverd zijn, waren de laatste die we nodig hadden. Er zijn geen waarneembare sporen van gebruik.' Langzaam schudde hij het hoofd, en hij had weer een gejaagde blik in de ogen. 'Mevrouw Calvin, wij durven dat schip niet te laten vertrekken. Als het bekend wordt dat er robots zijn zonder de eerste wet...'

Elke conclusie zou ongetwijfeld te zacht uitgedrukt zijn geweest. 'Vernietig ze alle drieënzestig,' zei de robotpsychologe vlakweg en koud, 'en maak er een eind aan.'

Bogert trok een scheef gezicht: 'Je bedoelt dat we dertigduizend dollar per robot moeten weggooien. Ik vermoed dat US-Robots dat niet bijzonder op prijs zou stellen. We kunnen het beter eerst eens proberen, Susan, voordat we drastische maatregelen nemen.'

'Maar dan,' zei zij scherp, 'wil ik de feiten weten. Wat voor nut heeft de hyperbasis van deze gewijzigde robots? Welke eigenschap maakt ze zo onmisbaar, generaal?'

Kallner wreef zich over het voorhoofd met een opwaartse beweging van zijn hand. 'We hadden moeilijkheden met de vorige robots. Onze mensen werken veel met sterke straling, ziet u. Natuurlijk is dat gevaarlijk, maar er zijn redelijke voorzorgsmaatregelen getroffen. Er zijn, sedert we begonnen, pas twee ongevallen geweest, en allebei zonder dodelijke afloop. Het was echter onmogelijk om dat aan een gewone robot uit te leggen. De eerste wet luidt - ik citeer - 'Een robot mag een menselijk wezen geen letsel toebrengen, noch, door passief te blijven, een menselijk wezen letsel laten overkomen.''

'Dat is het belangrijkste, mevrouw Calvin. Wanneer een van onze mannen zich een korte tijd bloot moest stellen aan een matige gammastraling, een straling die geen fysiek nadeel meebracht, sprong de dichtstbijzijnde robot toe om hem er uit te trekken. Als het een zeer zwak stralingsveld was, kon de robot de man bereiken, en dan moest het werk stilgelegd worden tot alle robots naar buiten gebracht waren. Wanneer het stralingsveld iets sterker was, kon de robot de betreffende technicus niet bereiken, omdat zijn positronbrein niet bestand was tegen de gammastraling - en dan hadden we weer een kostbare, moeilijk te vervangen, robot minder.

'We probeerden ze ervan te overtuigen dat het zo niet moest. Maar hun argument was dat een menselijk wezen dat zich in een veld van gammastralen bevindt, zijn leven in gevaar brengt en dat het er niet toe deed of het daar een half uur zonder nadeel kon verblijven. Veronderstel eens, zo zeiden ze, dat hij het vergat en er een uur in bleef. Zij konden dat risico niet nemen. Wij wezen ze er op dat zij hun leven riskeerden voor iets dat heel misschien kon gebeuren. Maar zelfbehoud is pas de derde wet der robotica - en de eerste wet van de veiligheid der mensen kwam daarvóór. We hebben het met bevelen geprobeerd; we gaven ze strikte en barse orders om, hoe dan ook, buiten de gammastralen te blijven. Maar gehoorzaamheid is pas de tweede wet der robotica - en de eerste wet gaat vóór. Mevrouw Calvin, we moesten óf werken zonder robots, óf we moesten iets aan die eerste wet doen - en we hebben gekozen.'

'Ik kan niet geloven,' zei dr. Calvin, 'dat het mogelijk gebleken is de eerste wet weg te nemen.'

'Die is niet weggenomen, maar gewijzigd,' legde Kallner uit. 'Er werden positronbreinen geconstrueerd die alleen nog het positieve gedeelte van de wet bevatten, dat luidt: Een robot mag een menselijk wezen geen letsel toebrengen. Dat is alles. Ze hebben niet meer de dwang om te voorkomen dat iemand letsel oploopt door een oorzaak van buiten af, zoals bijvoorbeeld gammastralen. Zeg ik het zo goed, meneer Bogert?'

'Zeker,' zei de wiskundige instemmend. 'En is dat het enige verschil ten opzichte van de robots van het gewone NS-2 model? Het énige verschil, Peter?'

'Het énige verschil, Susan.'

Zij stond op en zei met beslistheid: 'Ik ga nu slapen, en over ongeveer acht uur wil ik spreken met degene die de robot het laatst gezien heeft. En, generaal Kallner, als ik voor de verdere gang van zaken enige verantwoordelijkheid wil aanvaarden, wens ik van nu af aan de volledige en onvoorwaardelijke leiding van het onderzoek.'

Susan Calvin wierp zich twee uur lang wrevelig van de ene zij op de andere, maar kon de slaap niet vatten. Zij klopte op Bogerts deur toen het ongeveer zeven uur 's morgens plaatselijke tijd was, en zij trof hem wakker. Hij had blijkbaar de moeite genomen een ochtendjas mee te nemen naar de hyperbasis, want die had hij tenminste aan. Hij legde zijn nagelschaartje neer, toen dr. Calvin binnenkwam.

Zacht zei hij: 'Ik had je min of meer verwacht. Ik veronderstel dat je er al meer dan genoeg van hebt.'

'Ja.'

'Tja - het spijt me. Het kon niet anders. Toen wij naar de hyperbasis geroepen werden, wist ik dat er iets mis gegaan moest zijn met de gewijzigde nestors. Maar er was niets aan te doen. Ik kon het je onderweg hierheen niet uitleggen - en dat had ik eigenlijk gewild - want ik moest eerst zekerheid hebben. De fabricage van die speciale nestors is een uiterst geheime aangelegenheid.'

De psychologe mopperde: 'Ik had op de hoogte moeten zijn. US-Robots had het recht niet om positronbreinen op deze manier te veranderen zonder goedkeuring van een psycholoog.'

Bogert trok de wenkbrauwen op en slaakte een zucht. 'Wees redelijk, Susan. Jouw mening zou geen invloed gehad hebben. De regering moest haar zin hebben. Het hyperatoomplan moet doorgaan, en de ruimtefysici willen robots die hen niet hinderen bij hun werk. En die zóuden ze krijgen, ook al moest het gaan ten koste van de eerste wet. We moesten toegeven dat het uit het oogpunt van constructie mogelijk was, en zij zwoeren een dure eed dat ze er maar twaalf nodig hadden, dat ze die robots alleen maar op de hyperbasis zouden gebruiken en ze na voltooiing van het project zouden vernietigen. Er zouden uitgebreide voorzorgsmaatregelen getroffen worden. En zij drongen aan op geheimhouding - zo is de situatie.'

Dr. Calvin zei met samengeknepen lippen: 'Ik zou ontslag genomen hebben.'

'Dat zou niet geholpen hebben. De regering wilde het bedrijf een fortuin betalen, en bedreigde ons met anti-robotwetten wanneer we weigerden. We konden toen niet anders en nu zitten we weer vast. Als dit uitlekt, is dat een nadeel voor Kallner en voor de regering, maar voor US-Robots is het een hoop nadeliger.'

De psychologe staarde hem aan. 'Peter, begrijp je dan niet wat dit allemaal inhoudt? Besef je dan niet wat het wegnemen van de eerste wet betekent? Het gaat niet alleen om de geheimhouding.'

'Ik weet het. Ik ben geen kind meer. Ze worden volkomen onstabiel, en de uitkomsten van de positronische veldvergelijkingen worden imaginair.'

'Ja, wiskundig bekeken. Maar kun je dat ook in gewone psychologische termen vertalen? Al het normale leven, Peter, heeft er een bewuste of onbewuste afkeer van om overheerst te worden. Als de overheersing geschiedt door iemand die lager staat of waarvan men vindt dat hij lager staat, wordt die afkeer sterker. In fysiek opzicht, en in bepaalde mate ook in geestelijk opzicht, is een robot - en is elke robot - superieur aan de mens. Wat maakt dan dat hij zich slaafs gedraagt? Alleen de eerste wet! Als die er niet was, zou het eerste bevel dat je een robot geeft, je dood betekenen. Onstabiel? Nou en of!'

'Susan,' zei Bogert met een geamuseerde blik in zijn ogen, 'ik geef toe dat dat Frankensteincomplex van je inderdaad wel enigszins gerechtvaardigd is - vandaar de eerste wet. Maar, ik herhaal het nog eens, we hebben die wet niet weggenomen, alleen maar gewijzigd.'

'En de stabiliteit van het brein?'

De wiskundige tuitte de lippen. 'Die is natuurlijk minder geworden. Maar nog steeds binnen de veiligheidsmarge. De eerste nestors werden negen maanden geleden op de hyperbasis afgeleverd, en tot nu toe is er hoegenaamd niets misgegaan. Zelfs nu is het alleen nog maar vrees om ontdekt te worden, en géén bedreiging van mensen.'

'Akkoord. We zullen zien wat de besprekingen van vanochtend opleveren.'

Bogert geleidde haar beleefd naar de deur en grijnsde veelzeggend toen zij wegging. Hij zag geen reden zijn mening over haar, dat zij een gefrustreerd en drukdoenerig vaatje zuur was, te herzien.

Susan Calvins gedachten daarentegen hielden zich allerminst bezig met Bogert. Jaren geleden reeds had zij hem volkomen afgeschreven als een gladde, aanmatigende nulliteit.

Gerald Black was het jaar daarvoor afgestudeerd in de ruimte-fysica, en zag zich nu, net als alle andere natuurkundigen van zijn jaar, geplaatst tegenover de problematiek van het plan.

Hij paste, zoals hij daar stond, uitstekend in de sfeer die de vergaderingen op de hyperbasis nu kenmerkten. In zijn witte jas die onder de vlekken zat, maakte hij een enigszins recalcitrante, in elk geval volslagen onzekere indruk. Zijn stoere kracht scheen zich met geweld een uitweg te willen zoeken, en zijn vingers die zich met nerveuze rukken in elkaar strengelden, zouden een ijzeren staaf verbogen kunnen hebben.

Generaal-majoor Kallner zat naast hem, de twee van US-Robots bevonden zich tegenover hem.

Black zei: 'Ze zeggen dat ik nestor 10 het laatst gezien heb voordat hij verdween. Ik neem aan dat u me daarover wilt ondervragen.'

Dr. Calvin keek hem belangstellend aan. 'Je zegt het alsof je er niet zeker van bent, jongeman. Wéét je niet of jij de laatste bent die hem gezien heeft?'

'Hij werkte met mij aan de stralingsgenerators, mevrouw, en op de morgen dat hij verdween, was hij ook bij me. Ik kan niet zeggen of iemand hem daarna om ongeveer twaalf uur nog gezien heeft. Er is in elk geval niemand die dat toegeeft.'

'Denk je dat iemand er om liegt?'

'Dat zeg ik niet. Maar ik zeg ook niet dat ik er op aangekeken wil worden.' Zijn donkere ogen hadden een smeulende blik. 'Niemand kijkt je eropaan. De robot heeft zo gehandeld omdat hij niet anders kon. Wij proberen hem alleen maar op te sporen, meneer Black, en laten we al het andere terzijde stellen. Als je met die robot gewerkt hebt, ken je hem waarschijnlijk beter dan iemand anders. Heb je iets ongewoons aan hem opgemerkt? Had je al eerder met robots gewerkt?'

'Ik heb ook nog met andere robots die we hier hebben, gewerkt - de gewone. De nestors zijn niet anders, ze zijn alleen veel slimmer - en hinderlijker.'

'Hinderlijk? Hoe?'

'Och - het is misschien hun schuld niet. Het werk is zwaar hier en de meesten van ons raken een beetje over hun toeren. Het experimenteren met de hyperruimte is geen grapje.' Hij glimlachte bleekjes, vond het blijkbaar prettig zijn hart te kunnen luchten. 'We lopen voortdurend het risico het gewone ruimte- en tijdstelsel op te blazen en met asteroïde en al uit de hemel te vallen. Klinkt raar, hè? Natuurlijk verlies je dan soms je kalmte. Maar die nestors doen dat niet. Ze zijn nauwgezet, rustig en maken zich geen zorgen. Soms word je er bijna gek van. Wanneer je iets vlug gedaan wilt hebben, is het alsof zij juist alle tijd hebben. Soms zou ik het nog liever zonder ze doen.'

'Je zegt dat ze er hun tijd voor nemen? Hebben ze wel eens geweigerd een bevel op te volgen?'

'Nee, dat niet' - haastig. 'Ze dóén het wel. Maar ze zeggen het je, wanneer ze denken dat je het aan het verkeerde eind hebt. Ze weten van een bepaald onderwerp niet meer dan wij ze geleerd hebben, maar dat weerhoudt ze niet. Misschien verbeeld ik het me, maar de anderen hebben dezelfde moeilijkheden met hun nestors.'

Generaal Kallner schraapte onheilspellend zijn keel. 'Waarom heb ik daar niets van gehoord, Black?'

De jonge natuurkundige werd rood. 'Eigenlijk wilden we de robots niet kwijt, meneer, en bovendien wisten we niet zeker hoe klachten over dergelijke... eh... kleinigheden opgenomen zouden worden.'

Bogert onderbrak met zachte stem: 'Gebeurde er iets bijzonders op de ochtend dat je hem voor het laatst zag?'

Stilte. Met een rustig handgebaar beduidde dr. Calvin Kallner die iets wilde zeggen dat hij moest zwijgen. Zij wachtte kalm. En in een boze woordenstroom kwam eruit: 'Ik had een beetje last met hem. Ik had die morgen een Kimballbuis gebroken en was vijf dagen achter met mijn werk; ik was helemaal achter geraakt met mijn programma; ik had al enkele weken geen post meer gehad van thuis. En toen kwam hij binnen en wilde dat ik een experiment zou herhalen dat ik een maand geleden had laten lopen. Hij viel me daar altijd over lastig en ik had er genoeg van. Ik zei hem dat hij weg moest gaan - en daarna heb ik hem niet meer gezien.'

'Je zei tegen hem dat hij weg moest gaan?' vroeg dr. Clavin gretig. 'Met precies dezelfde woorden? Zei je: "Ga weg"? Probeer je te herinneren wat je precies gezegd hebt.'

Blijkbaar was hij in heftige tweestrijd met zichzelf. Black liet zijn voorhoofd een ogenblik in zijn brede hand rusten, richtte zijn hoofd toen met een ruk op en zei uitdagend: 'Ik zei: "Verdwijn".'

Bogert schoot even in de lach: 'En dat deed hij, hè?'

Maar dr. Calvin was nog niet klaar. Vleiend zei zij : 'Nu komen we in de goede richting, meneer Black. Maar het is van belang om precies te weten wat er gebeurd is. Om de handelingen van een robot te kunnen begrijpen, kan het soms aankomen op een woord, een gebaar of een bepaald accent. Om een voorbeeld te noemen, je hebt waarschijnlijk nog wel iets meer gezegd dan dat éne woord. Uit je relaas heb ik begrepen dat je nogal haastig gestemd was. Misschien heb je het nog wat sterker gezegd.'

De jongeman werd rood. 'Nu ja... misschien heb ik hem...voor het een en ander uitgemaakt.'

'Waarvoor precies?'

'Dat kan ik me niet meer zo goed herinneren. Ik zou het bovendien toch niet kunnen herhalen. U weet hoe het gaat, wanneer je je kwaad maakt.' Zijn verlegen lach klonk bijna giechelend. 'Ik gebruik nogal graag sterke woorden.'

'Dat is best,' zei ze met samengeknepen mond. 'Op het ogenblik zit ik hier als psychologe. Ik wil dat je precies herhaalt wat je gezegd hebt, zo goed als je je het kunt herinneren, en, wat nog belangrijker is, met dezelfde intonatie die je toen gebruikte.'

Black smeekte zijn bevelvoerend officier met zijn ogen om hulp, maar kreeg die niet. Zijn blik kreeg iets verbijsterds : 'Maar dat kan ik niet doen.'

'Het moet.'

'Als je,' zei Bogert met kwalijk verborgen pret, 'het nu eens tegen mij zegt. Dat vind je misschien makkelijker.'

De jongeman keerde zijn vuurrode gezicht naar Bogert. Hij slikte: 'Ik zei...' Toen kon hij niet verder. Hij probeerde het nog eens. 'Ik zei...'

En hij haalde diep adem en gooide het eruit in één lange woordenstroom. In de drukkende sfeer die bleef hangen, besloot hij, bijna in tranen: '...min of meer. De juiste volgorde weet ik niet meer, en misschien heb ik iets weggelaten of iets toegevoegd, maar dat was het ongeveer.'

Een lichte blos was het enige dat de gevoelens van de robotpsychologe verraadde. Zij zei: 'De meeste termen zijn me wel duidelijk. Ik veronderstel dat de overige even vernederend zijn.'

'Eh... ja,' gaf de gekwelde Black toe.

'En daartussendoor zei je hem dat hij moest verdwijnen.'

'Ik bedoelde het niet letterlijk.'

'Dat begrijp ik. Ik ben ervan overtuigd dat er geen maatregelen tegen je genomen zullen worden.' En op haar vragende blik knikte de generaal, die daar vijf seconden eerder nog niet zo zeker van scheen, nijdig van ja.

'Je kunt gaan, Black. Bedankt voor de medewerking.'

Susan Calvin had vijf uur nodig om de drieënzestig robots te ondervragen. Het waren vijf uren van veelvuldige herhalingen geweest; de elkaar opvolgende robots die er allemaal gelijk uitzagen; de vragen A, B, C, D; en de antwoorden A, B, C, D; ze had er voor moeten zorgen dat er op haar gezicht niets te lezen viel, dat haar stem neutraal klonk, dat de sfeer prettig was; en dat er een verborgen wirerecorder was.

Toen zij klaar was, voelde zij zich leeg en doodmoe.

Bogert wachtte haar op en keek hoopvol, toen zij de spoel met een klap op het plastic blad van het bureau wierp.

Zij schudde het hoofd. 'Ze leken me alle drieënzestig hetzelfde. Ik zou niet kunnen zeggen...'

Hij zei: 'Je mag ook niet verwachten dat je er achter kon komen door op het gehoor af te gaan, Susan. Laten we de spoel nog eens nader analyseren.'

De wiskundige interpretatie van de gesproken reacties van een robot is doorgaans een van de moeilijkste onderdelen van de robotanalyse. Er is een staf van geoefende technici voor nodig alsmede de hulp van ingewikkelde computers. Bogert wist dat. En hij zei dat met evenveel woorden, met tot het uiterste verbeten ergernis, na naar ieder stel antwoorden geluisterd te hebben, na lijsten vol woordafleidingen te hebben gemaakt, en grafieken van de antwoordintervallen.

'Er zijn geen afwijkingen, Susan. De woordvariaties en de tijd van de reacties liggen binnen de grens van de normale frequentiegroepen. We moeten een accuratere methode hebben. Er moeten hier computers zijn. Nee.' Hij fronste de wenkbrauwen en beet voorzichtig op een duimnagel. 'We kunnen geen computers gebruiken. Te veel gevaar voor lekkage. Of misschien als we...'

Dr. Calvin legde hem met een ongeduldig handgebaar het zwijgen op. 'Alsjeblieft, Peter, dit is niet een van je laboratoriumpuzzeltjes. Wanneer we die nestor niet via een duidelijk verschilpunt kunnen opsporen, iets dat we met het blote oog kunnen waarnemen en waar we ons niet in kunnen vergissen, dan boffen we niet. De kans dat we ons vergissen en hem laten ontsnappen, is anders veel te groot. We moeten het niet hebben van een kleine onregelmatigheid in een grafiek. Als ik daarop af zou moeten gaan, liet ik ze voor de zekerheid liever allemaal vernietigen. Heb je met de andere gewijzigde nestors gesproken?'

'Ja,' antwoordde Bogert heftig, 'en er was niets aan ze te merken. Ze zijn hoogstens vriendelijker dan normaal. Ze hebben mijn vragen beantwoord, waren kennelijk trots op hun kennis - behalve de twee nieuwe die nog geen tijd gehad hebben om met de ruimtefysica op de hoogte te raken. Ze hebben gemoedelijk gelachen om mijn onwetendheid aangaande enkele speciale onderzoekingen hier.' Hij haalde de schouders op. 'Het lijkt mij dat daarin voor een deel de oorzaak ligt van de wrevel die de technici hier ten opzichte van de robots koesteren. De robots zijn maar al te bereid indruk te maken met hun grotere vakkennis.'

'Kun jij een paar niveauproeven nemen om te zien of er sinds de fabricage veranderingen of degeneraties zijn opgetreden in hun geestesstructuur?'

'Dat heb ik nog niet gedaan, maar ik ben het wel van plan.' Hij hief een slanke vinger op. 'Je maakt je te zenuwachtig, Susan. Je maakt het allemaal veel erger dan het is. Ze zijn volkomen ongevaarlijk.'

'O ja?' Dr. Calvin verloor haar kalmte. 'O ja? Realiseer je je dat een van hen aan het liegen is? Een van de drieënzestig robots die ik zojuist heb ondervraagd, heeft opzettelijk tegen me gelogen en nog wel nadat hij strikte orders had gekregen om de waarheid te spreken. Dat duidt op een abnormaliteit die diep geworteld is en die mij verschrikkelijk bang maakt.'

Peter Bogert voelde hoe zijn tanden zich op elkaar klemden. Hij zei: 'Helemaal niet. Luister! Nestor 10 kreeg het bevel om te verdwijnen. Dat bevel werd met de grootste aandrang uitgesproken door degene die het meest over hem te zeggen had. Je kunt dat bevel niet herroepen, noch door een grotere aandrang, noch door een hogere macht. De robot zal natuurlijk trachten de uitvoering van het hem gegeven bevel te verdedigen. Objectief gezien heb ik alle bewondering voor zijn vindingrijkheid. Hoe kan een robot beter verdwijnen dan door zich te verschuilen tussen robots die er net zo uitzien als hijzelf?'

'Ja, jij hebt er bewondering voor. En ik heb ook gezien dat je het leuk vindt, Peter - je vindt het leuk en vertoont een verbijsterend gebrek aan begrip. Ben jij een roboticus, Peter? Die robots hechten grote waarde aan datgene wat zij als superioriteit beschouwen. Dat heb je zo-even zelf gezegd. In hun onderbewustzijn achten zij zich boven de mensen verheven, en de eerste wet die ons tegen ze beschermt, is maar gedeeltelijk aanwezig. Zij zijn onstabiel. En deze jongeman geeft een robot bevel om weg te gaan, om te verdwijnen, en zijn woorden geven blijk van de grootst mogelijke afkeer, verontwaardiging en walging. Akkoord, de robot moet het bevel opvolgen, maar hij wrokt. Het wordt belangrijker dan ooit voor hem om te bewijzen dat hij superieur is ondanks de scheldnamen die hij naar zijn hoofd gekregen heeft. Dit kan zo belangrijk worden dat dat wat er nog over is van de eerste wet niet meer toereikend is.'

'Hoe moet een robot in vredesnaam weten wat al die sterke woorden betekenen, Susan? Smerige taal krijgt zijn brein niet ingeprent.'

'Het gaat er niet om wat er oorspronkelijk in zijn brein is ingeprent,' grauwde dr. Calvin. 'Robots hebben het vermogen om te leren, sufferd...' En toen wist Bogert dat zij boos was. Haastig ging zij verder: 'Geloof je niet dat hij uit de intonatie kon opmaken dat die woorden niet als compliment bedoeld waren? Geloof je niet dat hij die woorden al eerder gehoord had en dat hij had onthouden bij welke gelegenheden ze gebruikt werden?'

'Nou,' schreeuwde Bogert, 'wil je dan zo goed zijn om me te vertellen op wélke manier een gewijzigde nestor een menselijk wezen kwaad kan doen, hoe beledigd hij ook is en hoe ziek van verlangen hij ook is om zijn superioriteit te bewijzen?'

'Als ik je één mogelijkheid vertel, zul je daar dan over zwijgen?'

'Ja.'

Over de tafel geleund, keken zij elkaar met boze ogen aan.

De psychologe zei: 'Als een gewijzigde nestor een zwaar gewicht zou laten vallen op een menselijk wezen, zou hij de eerste wet niet overtreden, wanneer hij dat deed met de wetenschap dat zijn kracht en zijn reactiesnelheid voldoende zouden zijn om het gewicht weg te rukken voordat het op de man terechtkwam. Maar, wanneer hij het gewicht eenmaal heeft losgelaten, is hij geen actief instrument meer. Die rol is overgenomen door de blinde zwaartekracht. De robot zou dan van gedachten kunnen veranderen en, door passief te blijven, toelaten dat het gewicht de man raakt. Met de gewijzigde eerste wet is dat mogelijk.'

'Je hebt een ruim voorstellingsvermogen.'

'Dat heb ik soms nodig in mijn beroep. Laten we geen ruzie maken, Peter. Laten we aan het werk gaan. Je kent de aard van de prikkel die maakte dat de robot zich verschool. Je hebt de gegevens over zijn oorspronkelijke mentale structuur. Jij moet me vertellen welke mogelijkheid er is dat onze robot zoiets doet als waar ik zojuist over sprak. En niet alleen dat specifieke voorbeeld, maar alles wat onder die categorie valt. En ik wil het snel weten.'

'En ondertussen...'

'En ondertussen nemen we proeven om de directe reacties op de eerste wet te testen.'

Gerald Black was, op eigen verzoek, belast met het toezicht over de houten schotten die in een cirkel als paddenstoelen verrezen uit de vloer van de overdekte derde etage van stralingsgebouw 2. De arbeiders werkten voor het merendeel in stilte, maar meer dan een gaf openlijk uiting aan zijn nieuwsgierigheid naar het 'waarom' van de drieënzestig fotocellen die aangelegd moesten worden.

Een van hen ging naast Black zitten, zette zijn hoed af, en streek nadenkend met zijn met sproeten bedekte onderarm langs zijn voorhoofd.

Black knikte hem toe. 'Hoe gaat het, Walensky?'

Walensky haalde de schouders omhoog en stak een sigaar op.

'We schieten op. Wat is er eigenlijk aan de hand, meneer? Eerst is er drie dagen geen werk en dan krijgen we al die rare dingen hier.' Hij leunde achterover op de ellebogen en blies een rookwolk uit.

Black liet zijn wenkbrauwen op en neer gaan. 'Er zijn een paar robotlui van de Aarde gekomen. Herinner je je nog de last die wij hadden met die robots die zich in de stralingsvelden begaven totdat we het er bij hen ingehamerd hadden dat ze dat niet moesten doen?'

'Ja. Hebben we niet nieuwe robots gekregen?'

'Enkele ter vervanging van oude, maar het was hoofdzakelijk een kwestie van onderricht. Hoe het ook zij, de fabrikanten willen nu robots ontwerpen die niet zo gevoelig zijn voor gammastraling.'

'Toch is het raar dat al het werk aan het plan wordt stilgelegd voor die robots. Ik dacht dat het plan moest doorgaan wat er ook gebeurt.'

'Dat moeten de hoge heren maar uitmaken. Ik - ik doe alleen maar wat me opgedragen wordt. Waarschijnlijk allemaal een kwestie van touwtrekkerij...'

'Ja,' de elektricien grijnsde breed en knipoogde ten teken dat hij het wel begrepen had.

'Er was iemand die iemand anders kende in Washington. Maar zolang ik mijn loonzakje op tijd krijg, maak ik me niet druk. Het plan is mijn zorg niet. Wat gaan ze hier doen?'

Ik weet het net zo min als jij. Ze hebben een massa robots meegebracht - meer dan zestig, en nu gaan ze reactieproeven nemen. Dat is alles wat Ik er vanaf weet.'

'Hoe lang gaat dat duren?'

'Ik wou dat ik het wist.'

'Nou,' zei Walensky met langzaam sarcasme, 'zolang ik mijn geld krijg, kunnen ze spelen wat ze willen.'

Black was tevreden. Laat het nieuwtje zich maar verspreiden. Het kon geen kwaad en lag dicht genoeg bij de waarheid om de grootste nieuwsgierigheid een beetje weg te nemen.

Er zat een man in de stoel, bewegingloos en stil. Een gewicht viel met verpletterende kracht omlaag, en werd op het laatste moment weggedrukt door een tegelijkertijd opflitsende energie-straal. De drieënzestig NST-2 robots die in hun houten hokjes toekeken, maakten in de fractie van een seconde voordat het gewicht van richting veranderde, een sprong voorwaarts, en drieënzestig fotocellen bevestigd op anderhalve meter van hun plaats, gaven een impuls door aan een stift die een tekentje op het papier kraste. Het gewicht ging omhoog en viel, ging omhoog en viel...'

Tot tienmaal toe!

Tienmaal sprongen de robots naar voren en bleven staan, toen de man in de stoel geen gevaar meer liep.

Generaal-majoor Kallner had zijn volledige uniform niet meer gedragen sinds de keer dat hij voor het eerst met de vertegenwoordigers van de US-Robotsfabriek gedineerd had. Hij droeg nu niets over zijn blauwgrijze overhemd, zijn kraag stond open, en zijn zwarte das hing los.

Hoopvol keek hij Bogert aan die er nog steeds even minzaam en keurig uitzag en wiens innerlijke spanning misschien alleen verraden werd door een geringe transpiratie aan de slapen.

De generaal zei: 'Hoe staan de zaken ervoor? Wat probeert u nu te zien?'

Bogert antwoordde: 'Een verschil dat voor ons doel misschien wel wat te klein zal blijken, vrees ik. Voor tweeënzestig van die robots was de sprong naar die man die blijkbaar groot gevaar liep, een dwanghandeling, zoals wij dat in de robotica noemen. Ziet u, zelfs toen de robots wisten dat de man in kwestie geen letsel zou oplopen - en na de derde of vierde keer moeten zij dat geweten hebben - konden zij niet anders dan zó reageren. Dat komt door de eerste wet.'

'Juist, en?'

Maar de drieënzestigste robot, de gewijzigde nestor, had deze dwang niet. Hij kon handelen zoals hij zelf wilde. Hij had kunnen blijven zitten, als hij dat gewenst had. Jammer genoeg,' en in zijn stem klonk een beetje spijt, 'wenste hij dat niet.'

'Waarom, denkt u?'

Bogert haalde de schouders op. 'Dat zal dr. Calvin ons waarschijnlijk wel vertellen, wanneer ze hier is. En misschien heeft ze er nog wel een nare pessimistische interpretatie voor ook. Soms is ze wel een beetje hinderlijk.'

'Ze is toch wel bekwaam, hè?' vroeg de generaal die ineens ongerust de wenkbrauwen fronste.

'Ja,' Bogert leek geamuseerd. 'Bekwaam is ze zeker. Ze begrijpt de robots als een zuster - ik denk dat dat komt doordat ze de mensen zo haat. Het is alleen maar dat ze zo geweldig neurotisch is, of ze nu psychologe is of niet. Ze heeft paranoïde neigingen. Neem haar maar niet te ernstig.'

Hij spreidde de lange rij grafieken met hun gebroken lijnen voor zich uit.

'Ziet u, generaal, bij iedere robot wordt het tijdsverloop vanaf het ogenblik dat het gewicht valt tot de voltooiing van de sprong van anderhalve meter steeds kleiner naarmate de proeven herhaald worden. Er is een duidelijke wiskundige wetmatigheid, en een afwijking hiervan zou er stellig op wijzen dat er iets mis is met het positronbrein. Het is jammer, maar ze hebben allemaal een normaal verloop.'

'Maar wanneer onze nestor 10 geen geforceerde reactie had, hoe komt het dan dat zijn curve niet afwijkt? Dat begrijp ik niet.'

'Dat is niet zo moeilijk. Een robot reageert niet op dezelfde manier als een mens, jammer genoeg. Bij de mens verloopt een gewilde handeling veel langzamer dan een reflexhandeling. Maar met robots is dat anders; daar is alleen maar de vrijheid van keuze, en voor het overige komen de snelheid van een vrijwillige en van een dwanghandeling vrijwel overeen. Maar ik had toch verwacht dat nestor 10 de eerste keer verrast zou zijn, en een te lange tijd zou laten verlopen voordat hij reageerde.'

'Deed hij dat niet?'

'Helaas niet.'

'Dan zijn we nog niets verder.' De generaal leunde achterover met een gekwelde uitdrukking op het gezicht. 'Er zijn al vijf dagen voorbij sedert uw komst.'

Op dat ogenblik kwam Susan Calvin binnen en gooide de deur met een smak achter zich in het slot. 'Doe je grafieken maar weg, Peter,' riep zij, 'je weet dat er toch niets uit te zien valt.'

Ongeduldig mompelde zij iets, toen Kallner half uit zijn stoel opstond om haar te begroeten, en ging verder: 'We zullen vlug iets anders moeten proberen. Het staat me helemaal niet aan.'

Bogert keek berustend naar de generaal. 'Is er iets mis?'

'Iets bepaalds? Nee. Maar het bevalt me niet dat nestor 10 ons steeds blijft ontsnappen. Het is erg. Dat moet zijn gezwollen superioriteitsgevoelens grote voldoening geven. Ik ben bang dat het niet alleen een kwestie is van het opvolgen van het bevel om te verdwijnen, maar dat hij meer nog onder de neurotische dwang komt te leven om de mensen de loef af te steken. Dat is een gevaarlijke en ongezonde toestand. Peter, heb je nog gedaan wat ik gevraagd heb? Heb je die instabiliteitsgegevens van de gewijzigde NS-2 nog uitgewerkt zoals ik dat wilde?'

'Er wordt aan gewerkt,' zei de wiskundige zonder belangstelling. Zij staarde hem een ogenblik verontwaardigd aan en wendde zich toen tot Kallner. 'Nestor 10 heeft beslist in de gaten wat we aan het doen zijn, generaal. Hij had geen reden om op het aas af te vliegen bij dit experiment, en zeker niet na de eerste keer, toen hij gezien moest hebben dat de man niet echt gevaar liep. De anderen konden niet anders; maar hij reageerde met opzet zo.'

'Wat moeten we dan doen volgens u, mevrouw Calvin?' 'De volgende keer moeten we het hem onmogelijk maken een reactie te fingeren. We zullen de proef herhalen, maar met een toevoeging. We laten tussen de man en de robots hoogspanningskabels aanbrengen, waardoor de nestors geëlektrocuteerd kunnen worden - er moeten zoveel leidingen zijn dat ze er niet overheen kunnen springen. Van tevoren maken we de robots duidelijk dat aanraking van de kabels de dood ten gevolge heeft.'

'Wacht eens even,' onderbrak Bogert haar plotseling nijdig. 'Dat gebeurt niet. We gaan niet twee miljoen dollars aan robots elektrocuteren om nestor 10 op te sporen. Er zijn nog wel andere manieren.'

'Weet je dat zeker? Jij hebt er geen gevonden. Hoe dan ook, het is niet mijn bedoeling ze te vernietigen. We kunnen een relais aanbrengen dat de stroom onderbreekt op het moment dat het door iets zwaars wordt ingedrukt. De robot krijgt dan geen dodelijke schok. Maar hij weet dat niet van tevoren, begrijpt u.'

De ogen van de generaal begonnen hoopvol te schitteren. 'Denkt u dat dat werkt?'

'Ja, dat moet wel. Nestor 10 moet nu blijven zitten. Men zou hem kunnen bevélen de kabels aan te raken en te sterven, want de tweede wet van de gehoorzaamheid komt vóór de derde wet, de wet van het zelfbehoud. Maar dat bevel krijgt hij niét; we laten hem aan zijn lot over net als de andere robots. De normale robots zullen door de eerste wet, de wet van de menselijke veiligheid, de dood in gedreven worden, ook zonder bevel. Maar nestor 10 niet. Zonder de hele eerste wet en zonder een bevel te hebben gehad, zal hij door de derde wet, van het zelfbehoud, bestuurd worden, en zal hij geen andere keus hebben dan in zijn stoel te blijven zitten. Hij kan niet anders reageren.'

'Doen we dat dan vanavond?'

'Vanavond,' zei de psychologe, 'als de kabels tenminste tijdig genoeg aangelegd kunnen worden. Ik ga de robots nu vertellen wat ze te wachten staat.'

Er zat een man in de stoel, bewegingloos en stil. Een gewicht viel met verpletterende kracht omlaag, en werd op het laatste moment weggedrukt door een tegelijkertijd opflitsende energiestraal.

Het gebeurde slechts éénmaal...

Met een kreet van schrik stond dr. Susan Calvin op van het kampstoeltje in de observatieruimte op het balkon.

Drieënzestig robots zaten rustig in hun stoel en keken uilachtig naar de bedreigde man tegenover hen. Geen een bewoog er.

Dr. Calvin was bijna buiten zichzelf van kwaadheid. En het werd nog verergerd doordat ze er niets van mocht laten blijken aan de robots die een voor een de kamer binnenkwamen en daarop weer weggingen. Zij ging haar lijst na. Nummer achtentwintig moest nu binnenkomen - ze had er nog vijfendertig voor de boeg.

Nummer achtentwintig kwam binnen, bedeesd.

Zij dwong zich op vrij kalme toon te zeggen: 'En jij bent?'

Met zachte, onzekere stem zei de robot: 'Ik heb nog geen nummer, mevrouw. Ik ben een NS-2 robot, en ik was nummer achtentwintig in de rij buiten. Ik heb hier een briefje dat ik u geven moet.'

'Je bent hier vandaag niet eerder binnen geweest?'

'Nee, mevrouw.'

'Ga zitten. Hier, Ik wil je een paar vragen stellen, nummer achtentwintig. Was je ongeveer vier uur geleden in de stralingskamer van gebouw twee?'

De robot had moeite met zijn antwoord. Toen kwam het eruit, hees, als bij een machine die nodig gesmeerd moet worden: 'Ja, mevrouw.'

'Er zat daar een man, die bijna letsel opliep, is het niet?'

'Ja, mevrouw.'

'En jij deed niets, hè?'

'Nee, mevrouw.'

'Die man had gewond kunnen raken doordat jij niets deed. Weet je dat?'

'Ja, mevrouw. Ik kon er niets aan doen, mevrouw.' Het is moeilijk om van een grote metalen figuur die geen enkele gelaatsuitdrukking heeft, te zeggen dat hij ineenkromp, maar toch leek het daar veel op.

'Ik wil precies van je weten waarom je niets deed om die man te redden.'

'Mag ik het uitleggen, mevrouw. Ik zou niet willen dat u... of wie ook... denkt dat ik iets zou kunnen doen waardoor een van mijn meesters letsel zou oplopen. O nee, dat zou verschrikkelijk zijn... dat idee zou niet...'

'Windje niet op, jongen. Ik neem je niets kwalijk. Ik wil alleen weten wat je toen dacht.'

'Mevrouw, voordat het gebeurde, vertelde u ons dat een van de meesters gevaar zou lopen door dat gewicht dat steeds valt, en dat we langs elektrische kabels zouden moeten, wanneer we zouden proberen hem te redden. Dat zou mij niet tegenhouden, mevrouw. Wat betekent mijn dood, vergeleken met het leven van mijn meester? Maar... maar de gedachte kwam bij me op dat ik hem toch niet zou kunnen redden, wanneer ik op weg naar hem toe zou sterven. Het gewicht zou hem verpletteren en dan zou ik voor niets gestorven zijn. En misschien zou een andere meester dan nog eens letsel oplopen, en zou dat niet gebeurd zijn wanneer ik nog geleefd had. Begrijpt u wat ik wil zeggen, mevrouw?'

'Je bedoelt dat je moest kiezen tussen de dood van die man, of de dood van die man en van jezelf. Is dat juist?'

'Ja, mevrouw. Het was onmogelijk de meester te redden. Die was eigenlijk al dood. In dat geval kon ik er niet aan denken mijzelf te vernietigen voor niets - zonder een bevel te hebben gehad.'

De robotspychologe speelde met haar potlood. Zij had hetzelfde verhaal, met onbetekenende variaties in de bewoordingen, al zevenentwintig maal eerder gehoord. Nu kwam de beslissende vraag.

'Jongen,' zei zij, 'er is iets te zeggen voor die gedachtegang, maar het is niet de gedachtegang die ik normaal bij je verwacht zou hebben. Heb je dit zelf bedacht?'

De robot zei aarzelend: 'Nee.'

'Wie heeft het dan bedacht?'

'We zaten te praten gisteravond, en een van ons kreeg dat idee. Het klonk redelijk.'

'Wie?'

De robot dacht ingespannen na. 'Ik weet het niet. Zo maar een van ons.'

Zij zuchtte. 'Dat is alles.'

Nummer negenentwintig was aan de beurt. En er moesten er nog vierendertig komen.

Ook generaal-majoor Kallner was kwaad. Een week lang had het werk op de hyperbasis nu al stilgelegen, behalve wat administratief werk dat verricht werd op ondergeschikte asteroïden van de groep. Bijna een week lang hadden de twee grootste deskundigen op het gebied van robots de situatie verergerd door het nemen van nutteloze proeven. En nu deden zij - of in ieder geval die vrouw - nog een onmogelijk voorstel ook.

Het was maar gelukkig voor de algemene sfeer dat Kallner het niet beleefd vond zijn boosheid openlijk te laten blijken.

Susan Calvin zei met aandrang: 'Waarom niet, sir? Het is duidelijk dat het zo niet langer gaat. De enige manier om nog resultaten te kunnen bereiken in de toekomst - als ons tenminste nog een toekomst gelaten wordt in deze affaire - is om de robots van elkaar te scheiden. We kunnen ze niet langer bij elkaar houden.'

'Mijn beste mevrouw Calvin,' bromde de generaal met zijn diepe bariton, 'ik zou niet weten waar ik hier drieënzestig robots zou moeten huisvesten...'

Dr. Calvin hief in een gebaar van machteloosheid de armen op.

'Dan kan ik niets meer doen. Nestor 10 zal óf de andere robots imiteren of hij zal ze met redelijke argumenten ervan weerhouden om niet te doen wat hij zelf niet kan doen. Het is in ieder geval een ernstige situatie. We voeren oorlog tegen die vermiste robot van ons en hij is aan de winnende hand. Elke overwinning die hij behaalt, vergroot zijn abnormaliteit.'

Met een gedecideerd gebaar stond zij op. 'Generaal Kallner, wanneer u de robots niet van elkaar scheidt, zoals ik u gevraagd heb, dan kan ik alleen nog maar verzoeken dat zij alle drieënzestig onmiddellijk vernietigd worden.'

'Ja ja, dat is dus jouw verzoek, hè?' zei Bogert driftig. 'Welk recht heb je om dat te verzoeken? Die robots blijven zoals ze zijn. Ik ben verantwoordelijk tegenover de leiding, jij niet.'

'En ik,' voegde generaal-majoor Kallner daar aan toe, 'ben verantwoordelijk tegenover de wereldcoördinator, en ik wil die zaak achter de rug hebben.'

'Als dat zo is,' kaatste dr. Calvin terug, 'blijft er voor mij niets anders over dan mijn ontslag aan te vragen. Ik zal deze hele zaak desnoods openbaar maken om u te dwingen die robots te vernietigen. Ik heb de vervaardiging van gewijzigde robots niet goedgekeurd.'

'Wanneer u ook maar door één woord de veiligheidsmaatregelen overtreedt, mevrouw Calvin,' zei de generaal met grote beslistheid, 'dan zult u onmiddellijk gearresteerd worden.'

Bogert voelde dat de situatie hem uit de hand liep. Zijn stem was mierzoet, toen hij zei: 'Kom, kom, we gedragen ons allemaal als kinderen. We hebben alleen nog wat tijd nodig. We kunnen toch zeker wel een robot op de knieën krijgen zonder dat we ontslag nemen, mensen arresteren of voor een waarde van twee miljoen dollar vernietigen.'

Met beheerste woede wendde de psychologe zich nu tot hem: 'Ik wil niet dat er onstabiele robots rondlopen. Een nestor is er al onstabiel, elf andere kunnen het worden, en dan zijn er nog tweeënzestig normale robots die in een onstabiele omgeving verkeren. De enige methode die volkomen veilig is, is ze volledig te vernietigen.'

Het geluid van de zoemer legde hen alle drie het zwijgen op, en het aanzwellend rumoer van hun boze stemmen kwam abrupt tot stilstand.

'Binnen,' gromde Kallner.

Het was Gerald Black. Hij maakte zich duidelijk ergens bezorgd over. Hij had hun boze stemmen gehoord. Hij zei: 'Ik dacht, laat ik zelf maar gaan... wilde niemand anders vragen...'

'Wat is er aan de hand? Sta daar niet te oreren...' 'Er is geknoeid met de sloten van ruim C van het transportschip. Er zitten nieuwe krassen op.'

'Ruim C?' riep Susan Calvin ademloos. 'Dat is het ruim waar de robots verblijven, is het niet? Wie heeft het gedaan?'

'Het is van binnenuit gebeurd,' zei Black laconiek.

'Is het slot kapot?'

'Nee. Ik ben vier dagen in de buurt gebleven, maar niemand heeft geprobeerd eruit te komen. Ik dacht dat u het moest weten, en ik wil het niet bekend laten worden. Ik heb het zelf gemerkt.'

'Is er nu iemand bij?' vroeg de generaal.

'Ik heb Robbins en McAdams daar achtergelaten.'

Zij dachten ingespannen na, niemand zie een woord. Toen zei dr. Calvin : 'En wat doen we nu?'

Kallner wreef onzeker langs zijn neus. 'Wat is de bedoeling ervan?'

Ligt dat niet voor de hand? Nestor 10 wil er vandoor. Hij wordt in zijn abnormaliteit zo beheerst door dat bevel om te verdwijnen, dat wij machteloos komen te staan. Het zou mij niet verbazen als het restant van de eerste wet niet sterk genoeg meer was om hem tegen te houden. Hij is er volkomen toe in staat om zich van het schip meester te maken en er mee vandoor te gaan. En dan hebben we een krankzinnige robot in een ruimteschip. Wat zal hij dan gaan doen? Enig idee? Wilt u ze nog steeds bij elkaar houden, generaal?'

'Onzin,' onderbrak Bogert haar. Hij had zijn gladheid hervonden. 'En dat allemaal om een paar krassen op een slot.'

'Dr. Bogert, hebt u de analyse klaar waar ik om gevraagd heb? U bent zo vlot met uw oordeel.'

'Die is klaar, ja.'

'Kan ik hem zien?'

'Nee.'

'Waarom niet? Of mag ik dat soms ook niet vragen?'

'Omdat het geen zin heeft, Susan. Ik heb je al van tevoren gezegd dat deze gewijzigde robots minder stabiel zijn dan de normale, en dat blijkt ook weer uit mijn analyse. Er is een zeer geringe kans dat ze van de kook raken, maar alleen onder zeer extreme omstandigheden die zich niet zo gauw voordoen. Laten we het daar op houden. Ik ben niet van plan om je argumenten te verschaffen voor je absurde verlangen om tweeënzestig prima robots te vernietigen, alleen omdat jij niet bekwaam genoeg bent nestor 10 tussen hen op te sporen.'

Susan Calvin keek hem aan totdat hij zijn blik afwendde. Diepe verachting stond in haar ogen te lezen. 'Jij duldt geen obstakels op je weg naar een vaste betrekking als directeur, hè?'

'Alstublieft,' smeekte Kallner geprikkeld. 'U blijft erbij dat er verder niets gedaan kan worden, mevrouw Calvin?'

'Ik kan verder niets meer bedenken, meneer,' zei zij vermoeid. 'Als er nog maar meer verschillen waren tussen nestor 10 en de normale robots, verschillen die niet te maken hebben met de eerste wet. AI was het er maar één. Iets op het gebied van de inprenting, of verschillen in de omstandigheden of verschillen in de soort...' Plotseling zweeg zij stil.

'Wat is er?'

'Ik denk aan iets... Ik denk...' Haar ogen kregen een verre, harde blik. 'Die gewijzigde nestors, Peter. Hun brein wordt op dezelfde manier geïnstrueerd als bij de normale robots, hè?'

'Ja, op precies dezelfde manier.'

'En wat zei jij ook al weer, Black?' Zij wendde zich tot de jongeman die tijdens de opwinding, teweeggebracht door het nieuws dat hij meebracht, een discreet stilzwijgen bewaard had. 'Toen je je ontevredenheid uitte over de superieure houding van de nestors, zei je dat ze alles wat ze wisten van de technici geleerd hadden.'

'Over ruimtefysica, ja. Daar weten ze nog niets van af wanneer ze hier komen.'

'Dat klopt,' zei Bogert verwonderd. 'Toen ik met de andere nestors gesproken had, heb ik je verteld, Susan, dat de twee laatst aangekomenen nog niet op de hoogte waren met ruimtefysica.'

'Wat is de reden daarvan?' zei dr. Calvin met stijgende opwinding. 'Waarom worden de NS-2 modellen al niet direct bij het begin geïnstrueerd over de ruimtefysica?'

'Dat kan ik u wel zeggen,' zei Kallner. 'Dat vloeit allemaal voort uit de geheimhouding. We dachten dat er wel eens argwaan zou kunnen ontstaan, wanneer wij een speciaal model maakten met kennis van de ruimtefysica, en er twaalf van gebruikten en de overige robots gebruikten voor werk dat daar niets mee te maken had. De mannen die met normale robots werken, zouden zich misschien afvragen waarom die andere robots op de hoogte waren met ruimtefysica. Daarom werd hun bij de fabricage alleen maar de mógelijkheid meegegeven om op dat terrein kennis op te doen. En uiteraard krijgen alleen de robots die hier komen, ook werkelijk een opleiding. Dat is alles.'

'Ik begrijp het. En laat u me nu alstublieft allemaal verder met rust. Ik wil een uurtje nadenken.'

Dr. Calvin wist dat ze de vuurproef niet nog een derde keer zou kunnen verdragen. Zij had het zich afgevraagd en het idee verworpen met intense afschuw. Zij walgde ervan. Zij kon die eindeloze rij van net eendere robots niet meer zien.

Daarom stelde Bogert nu de vragen, terwijl zij naast hem zat, de ogen bijna gesloten en er met haar gedachten maar half bij.

Nummer veertien kwam binnen - er moesten er nog negenenveertig komen.

Bogert keek op van zijn vragenlijst en zei: 'Wat is je volgnummer?'

'Veertien, meneer.' De robot gaf hem het briefje met het nummer erop.

'Ga zitten, jongen.'

Bogert vroeg: 'Je bent hier vandaag nog niet eerder geweest?'

'Nee, meneer.'

'Wanneer we hier klaar zijn, zal er spoedig weer een man in gevaar verkeren. Als je deze kamer uitgaat, zul je naar een box gebracht worden, waar je rustig moet blijven wachten totdat je nodig bent. Heb je dat begrepen?'

'Ja, meneer.'

'Wanneer er een mens in gevaar is, zul je natuurlijk proberen hem te redden?'

'Natuurlijk, meneer.'

'Maar tussen jou en de man zal er helaas een veld van gammastralen zijn.'

Stilte.

'Weet je wat gammastralen zijn?' vroeg Bogert op scherpe toon.

'Energiestraling, meneer?'

De volgende vraag werd gesteld op vriendelijke toon en als terloops : 'Wel eens met gammastralen gewerkt?'

'Nee, meneer.' Het antwoord klonk beslist.

'Mm-m. Nu, jongen, gammastralen zijn onmiddellijk dodelijk. Ze vernietigen je brein. Dat is iets dat je moet weten en onthouden. Je wilt jezelf natuurlijk niet vernietigen.'

'Nee.' Weer leek de robot onder de indruk. En dan, langzaam: 'Maar, meneer, als er gammastralen zijn tussen mij en de meester die in gevaar is, hoe kan ik hem dan redden? Dan zou ik mezelf voor niets vernietigen.'

'Ja, dat is zo.' Bogert scheen zich met dat probleem bezig te houden. 'De enige raad die ik je kan geven, jongen, is dat je kunt blijven zitten waar je zit, wanneer je gammastralen merkt tussen jezelf en de man.'

De robot was kennelijk opgelucht. 'Dank u, meneer. Het zou geen zin hebben, hè?'

'Natuurlijk niet. Maar als er géén gevaarlijke straling zou zijn, komen de zaken heel anders te liggen.'

'Natuurlijk, meneer. Dat spreekt vanzelf.'

'Je kunt nu gaan. De man aan de andere kant van de deur zal je naar je box brengen. Daar moet je blijven wachten.'

Toen de robot de kamer uitging, wendde hij zich naar Susan Calvin. 'Hoe ging dat, Susan?'

'Uitstekend,' zei zij dof.

'Geloof je dat we nestor 10 kunnen vangen door een snelle ondervraging over ruimtefysica?'

'Misschien wel, maar het geeft niet voldoende zekerheid.' Zij had de handen losjes in de schoot liggen. 'Vergeet niet dat hij tegen ons aan het vechten is. Hij is op zijn hoede. De enige manier om hem te vangen, is slimmer te zijn dan hij - en binnen zijn beperkingen kan hij veel sneller denken dan een mens.'

'Voor de grap ga ik de robots van nu af toch eens een paar vragen stellen over gammastraling. De grenzen van de golflengten bijvoorbeeld.'

'Nee!' Dr. Calvins ogen schoten vuur. 'Het zou veel te gemakkelijk voor hem zijn om net te doen alsof hij er niets van afweet en dan zou hij gewaarschuwd zijn voor de proef die we gaan nemen - die onze enige echte kans is. Houd je alsjeblieft aan de vragen die ik heb opgesteld, Peter, géén improvisatie. Het gaat nog net niet te ver om ze te vragen of ze wel eens met gammastraling gewerkt hebben. En probeer het nog meer ongeïnteresseerd te laten klinken als je doet, wanneer je het vraagt.'

Bogert haalde de schouders op, en drukte op de zoemer om nummer vijftien binnen te laten.

Weer was de grote stralingskamer in gereedheid gebracht. De robots zaten rustig te wachten in hun houten compartimenten die naar voren toe open waren, maar door wanden van elkaar waren gescheiden.

Generaal-majoor Kallner wreef zich bedachtzaam over het voorhoofd met een grote zakdoek, terwijl dr. Calvin de laatste toebereidselen naliep met Black.

'Je weet zeker,' vroeg zij, 'dat de robots geen kans hebben gehad om met elkaar te spreken nadat ze de instructiekamer verlaten hadden?'

'Absoluut zeker,' zei Black met grote stelligheid. 'Ze hebben geen woord tegen elkaar kunnen zeggen.'

'De robots zitten op de juiste plaatsen?'

'Hier hebt u het overzicht.'

De psychologe bekeek het plan aandachtig: 'Um-m-m.'

De generaal keek over haar schouder mee. 'Waarom hebt u ze zo opgesteld, mevrouw Calvin?'

'Ik heb gevraagd alle robots die bij de vorige proefnemingen niet helemaal reageerden zoals het moest, ook al was het nog zo weinig, aan de ene kant op te stellen. Zelf ga ik deze keer in het midden zitten, en dan wil ik die speciaal in het oog houden.'

'Jij gaat daar zitten - 'riep Bogert uit.

'Waarom niet?' vroeg zij koel. 'Wat ik verwacht te zien, is misschien maar een ogenblik lang te zien. Ik kan geen risico lopen en het belangrijkste observatiewerk door een ander laten doen. Peter, jij zit in de observatieruimte, en jij moet de andere kant van de kring in de gaten houden. Generaal Kallner, ik laat filmopnamen maken van elke robot, voor het geval directe observatie niets oplevert. Als we van die opnamen gebruik moeten maken, moeten de robots op hun plaats blijven zitten tot de films ontwikkeld en bestudeerd zijn. Niemand mag er weggaan, niemand mag van plaats veranderen. Is dat duidelijk?'

'Volkomen.'

'Laten we het dan voor de laatste keer proberen.'

Susan Calvin zat in de stoel, zwijgend, haar ogen zwierven rusteloos heen en weer. Een gewicht viel met verpletterende kracht omlaag, en werd op het laatste moment weggedrukt door een tegelijkertijd opflitsende energiestraal.

En één enkele robot sprong op en zette twee stappen.

Toen stond hij stil.

Maar dr. Calvin was al opgesprongen, en met haar vinger wees zij strak naar hem. 'Nestor 10, kom hier,' riep zij, 'kóm hier! KOM HIER!'

Langzaam en met tegenzin deed de robot nog een stap naar voren.

Zo hard zij kon en zonder haar ogen van de robot af te wenden, riep de psychologe: 'Laat iemand alle andere robots hiervandaan brengen. Vlug, en laat ze buiten blijven.'

Ergens binnen gehoorsafstand klonk er lawaai en was er het geluid van hardlopende voeten. Zij wendde haar blik niet af.

Nestor 10 - als het nestor 10 tenminste was - zette nog een stap, en onder de dwang van haar bevelend wenken, nog twee. Hij stond nu op slechts drie meter afstand van haar, toen hij met metaalachtige stem zei: 'Ik heb het bevel gekregen om te verdwijnen...'

Nog een stap voorwaarts. 'Ik moet gehoorzamen. Tot nu toe hebben ze me nog niet gevonden... Hij zou denken dat het me niet gelukt was. Hij zei me... Maar dat is niet waar... Ik ben sterk en intelligent...'

De woorden kwamen er met horten en stoten uit.

Nog een stap. 'Ik weet heel veel... Hij zou denken... Ik bedoel dat ik gevonden ben... Verschrikkelijk... Niet ik... Ik ben intelligent... En nog wel door een meester... die zwak is... Langzaam...'

Nóg een stap - en een metalen arm schoot plotseling naar voren naar haar schouder, en zij voelde hoe het gewicht haar neerdrukte. Haar keel werd dicht geknepen, en met moeite kon zij een kreet uitstoten.

Vaag hoorde zij nestor 10 nog zeggen: 'Niemand mag me vinden. Geen meester -' en zij voelde het koude metaal tegen zich aan, en voelde zich onder het gewicht ervan in elkaar zakken. Toen een vreemd metaalachtig geluid, en zij lag, zonder de bons te voelen, op de grond. Een glanzende arm lag zwaar over haar heen. De arm bewoog niet. En ook nestor 10 die languit naast haar lag, bewoog zich niet.

Gezichten bogen zich over haar heen.

Gerald Black bracht er hijgend uit: 'Hebt u zich pijn gedaan, mevrouw Calvin?'

Zwakjes schudde zij het hoofd. Zij trokken de arm van haar af en zetten haar voorzichtig overeind. 'Wat is er gebeurd?'

Black zei: 'Ik heb vijf seconden de gammastralen ingeschakeld. We wisten niet wat er gebeurde. We begrepen pas op het allerlaatst dat hij u aanviel, en toen was er alleen nog maar tijd voor een gammaveld. Hij viel op hetzelfde moment neer. Maar u liep geen gevaar, de straling was niet sterk genoeg. Maakt u zich daar maar niet ongerust over.'

'Ik maak me niet bezorgd.' Zij sloot de ogen en leunde even tegen zijn schouder. 'Ik geloof niet dat ik echt aangevallen werd. Nestor 10 probéérde dat alleen maar. Het restant van de eerste wet hield hem nog steeds tegen.'

Twee weken na hun eerste bijeenkomst met generaal-majoor Kallner waren Susan Calvin en Peter Bogert nu voor de laatste keer bij hem.

Het werk op de hyperbasis was weer hervat.

Het transportschip met de tweeënzestig normale NS-2's was naar zijn bestemming vertrokken, mét een officiële verklaring voor de twee weken oponthoud. Het regeringsruimteschip werd in gereedheid gebracht om de beide robotici naar de Aarde terug te brengen.

Kallner zag er in zijn uitgaansuniform weer keurig uit.

Dr. Calvin zei: 'De andere gewijzigde nestors moeten natuurlijk vernietigd worden.'

'Dat zal gebeuren. We zullen ons behelpen met de normale robots, of doen het, zo nodig, zonder.'

'Goed.'

'Maar vertelt u me eens - u hebt het nog niet uitgelegd - hoe hebt u het voor elkaar gekregen?'

Zij glimlachte met strakke lippen. 'O, dat. Ik zou het u van tevoren wel verteld hebben, als ik meer zekerheid gehad had dat het zou werken. Nestor 10 had een superioriteitscomplex dat steeds sterker werd. Hij dacht graag dat hij en andere robots meer wisten dan menselijke wezens. Het werd voor hem heel belangrijk om zo te denken.'

'Wij wisten dat. Daarom waarschuwden wij elke robot vooruit dat gammastralen levensgevaarlijk waren, en dat was ook zo, en we waarschuwden ze ook allemaal dat er gammastralen zouden zijn tussen hen en mijzelf. En daarom bleven zij natuurlijk waar zij waren. Als gevolg van nestor 10's eigen logica bij de vorige proef waren zij het er allemaal over eens dat het nutteloos was om te proberen een mens te redden, wanneer zij er zeker van konden zijn dat zij zouden sterven voordat zij bij die mens waren.

'Inderdaad, mevrouw Calvin, dat begrijp ik. Maar waarom stond nestor 10 wel van zijn stoel op?'

'Aha! Dat was een afspraakje tussen uw meneer Black en mijzelf. We gebruikten namelijk geen gammastralen, maar infrarode stralen. Gewone warmtestralen, volkomen onschadelijk. Nestor 10 wist dat het onschadelijke infrarode stralen waren, en hij sprong dus naar voren. Hij verwachtte dat de rest dat ook zou doen, gedwongen door de eerste wet. Slechts een fractie van een seconde te laat herinnerde hij zich dat de normale NS-2's wel straling kunnen ontdekken, maar niet kunnen vaststellen wat voor stralen het zijn.

'Het was natuurlijk te vernederend voor hem om even te bedenken dat hij de golflengten alléén kon vaststellen door de training die hij op de hyperbasis ontvangen had van laagstaande menselijke wezens. Voor de normale robots was het stralingsveld dodelijk omdat wij ze dat verteld hadden, en alleen nestor 10 wist dat wij niet de waarheid spraken.

'En een ogenblik lang vergat hij, of wilde hij zich misschien niet herinneren, dat andere robots wel eens minder zouden kunnen weten dan menselijke wezens. Hij werd het slachtoffer van zijn eigen superioriteitsgevoelens. Tot ziens, generaal.'

4. Een plaats met veel water

Nee, ruimtereizen zullen er wel nooit gemaakt worden. Nog sterker, er zullen nooit bewoners van andere hemellichamen op de Aarde landen - tenminste, nooit meer.

Dit is niet zo maar een kwestie van pessimisme. Ruimtereizen zijn mógelijk, en er zijn bewoners van andere planeten op de aarde geweest. Dat wéét ik. Waarschijnlijk doorkruisen kosmonauten de ruimte tussen miljoenen werelden, maar wij zullen daar nooit aan meedoen. Ook dat weet ik zeker. En dat alles ten gevolge van een belachelijke vergissing.

Laat ik het uitleggen.

Eigenlijk was het Bart Camerons vergissing en ik zal u eerst iets over hém vertellen. Hij is sheriff van Twin Gulch, Idaho, en ik ben zijn waarnemer. Bart Cameron is nogal kortaangebonden en dat is hij helemaal wanneer hij zijn aangiftebiljet voor de inkomstenbelasting moet invullen. Hij is namelijk niet alleen sheriff, maar is ook nog eigenaar en directeur van het warenhuis, verder heeft hij een paar aandelen in een schapenfokkerij, doet taxaties van edele metalen en heeft een pensioen als invalide oud-strijder (iets aan zijn knie) en nog wat van die dingen. Dat maakt zijn belastingaangifte natuurlijk vrij ingewikkeld. Het zou allemaal niet zo erg zijn als hij de papieren door een belastingconsulent liet invullen, maar hij wil het zelf doen en dat maakt hem tot een verbitterd man. Tegen 14 april is hij niet te benaderen.

Het is dus een allerongelukkigst toeval dat die vliegende schotel juist op 14 april 1956 moest landen.

Ik zag hem dalen. Ik leunde met mijn stoel achterover tegen de muur van het kantoor van de sheriff en keek door de ramen naar de sterren. Ik was te lui om mijn tijdschrift weer op te nemen en zat me af te vragen of ik naar bed zou gaan of dat ik zou blijven luisteren naar het voortdurende getier van Cameron die zijn cijferkolommetjes voor de honderdzevenentwintigste maal natelde.

Eerst leek het op een ster die verschoot, maar toen werd de lichtende staart breder en viel uiteen in twee dingen die op raketuitlaten leken. De schotel kwam naar beneden, zachtjes, zonder schokken en geruisloos. Een dor blad zou bij het vallen meer geluid gemaakt hebben en met een grotere schok op de grond terecht zijn gekomen. Er kwamen twee mannen uit.

Ik kon geen woord uitbrengen, ik zat als verlamd. Ik kon niet slikken of wijzen. Ik kon zelfs mijn ogen niet bewegen. Ik zat daar alleen maar.

En Cameron? Die keek niet op of om.

Er werd geklopt. De deur zat niet in het slot en de twee mannen uit de vliegende schotel stapten binnen. Ik zou gedacht hebben dat het lui uit de stad waren, als ik de schotel niet buiten op het veld had zien landen. Zij hadden een antracietkleurig pak aan, een wit overhemd en een roodachtige stropdas. Verder droegen zij zwarte schoenen en een zwarte gleufhoed. Zij hadden een donker gezicht, zwart golvend haar en bruine ogen. Zij zagen eruit alsof ze het meenden en waren ongeveer één meter zeventig lang. Zij leken sterk op elkaar.

Man, wat was ik bang.

Cameron keek vluchtig op toen de deur openging en fronste zijn wenkbrauwen. Onder normale omstandigheden zou hij geloof ik gebulderd hebben van het lachen bij het zien van zulke kleren in Twin Gulch, maar hij was zo verdiept in zijn inkomstenbelasting dat er nog geen glimlach op over kon schieten.

Hij zei: 'Wat kan ik voor de heren doen?' en hij tikte met zijn hand op de formulieren om duidelijk te maken dat hij weinig tijd had.

Een van de twee kwam naar voren en zei: 'Wij hebben uw mensen langdurig geobserveerd.' Hij sprak ieder woord nauwkeurig en als op zichzelf staande uit.

Cameron zei: 'Mijn mensen? Ik heb alleen maar een vrouw. Wat heeft ze uitgespookt?'

De man van het pak zei: 'Wij hebben deze plaats uitgekozen om ons eerste contact te leggen, omdat het hier afgelegen en rustig is. Wij weten dat u hier de leider bent.'

'Ik ben de sheriff, als jullie dat bedoelen. Nou, vooruit ermee. Wat is er aan de hand?'

'Wij hebben ervoor gezorgd ons net zo te kleden als u en er zelfs net zo uit te zien als u.'

'Net zo te kleden als ik?' Nu zag hij het blijkbaar pas.

'De manier van kleden van uw leidende sociale klasse, om precies te zijn. Wij hebben ook uw taal geleerd.'

Je kon zien dat het tot Cameron begon door te dringen. Hij zei: 'Komen jullie uit het buitenland?' Cameron was niet erg gesteld op buitenlanders. Hij had er buiten zijn diensttijd ook niet zo veel ontmoet, maar meestal probeerde hij toch fair te blijven.

De man van de schotel zei: 'Uit het buitenland? Inderdaad, wij komen van een plaats waar veel water is. U zult ons vermoedelijk Venusianen noemen.'

(Ik was juist de kracht aan het verzamelen om met mijn ogen te knipperen, maar deze mededeling bracht me weer tot volslagen verlamming. Ik had de vliegende schotel gezien. Ik had hem zien landen. Dit moest ik wel geloven! Deze mannen - of dingen - kwamen van Venus.)

Maar Cameron bleef onverstoorbaar. Hij zei: 'Best. We zijn hier in de Verenigde Staten. In dit land heeft iedereen gelijke rechten, ongeacht ras, godsdienst, kleur of nationaliteit. Ik ben tot jullie beschikking. Wat kan ik voor jullie doen?'

'Kunt u ervoor zorgen dat de belangrijkste mannen van uw Verenigde Staten zoals u die noemt, hierheen gebracht worden voor een conferentie om ertoe te komen dat uw mensen toetreden tot onze grote organisatie.'

Cameron liep langzaam rood aan. 'Dat onze mensen toetreden tot jullie organisatie. We zijn al bij de VN en nog een paar van die dingen. En het is nu zeker de bedoeling dat ik de president hierheen zie te krijgen, hè? Nu meteen? In Twin Gulch? En een boodschap sturen dat hij haast maakt?' Hij keek naar mij alsof hij verwachtte dat ik zou lachen, maar ik zou nog niet eens op de grond gevallen zijn, wanneer iemand de stoel onder mij weggeduwd had, geloof ik.

De man van de schotel zei: 'Spoed is wenselijk.'

'Moet het congres ook komen? En het hooggerechtshof?'

'Als die van nut kunnen zijn, sheriff.'

Toen verloor Cameron pas goed zijn geduld. Hij sloeg met de vuist op zijn aangiftebiljet en schreeuwde : 'Maar jullie zijn mij niet van nut en ik heb geen tijd voor kerels die mij voor de gek komen houden, zeker niet als het nog buitenlanders zijn ook. Als je niet maakt dat je weg komt, zet ik je achter slot wegens huisvredebreuk en ik laat je er niet meer uit.'

'U wilt dat wij weggaan?' zei de Venusbewoner.

'Ja, en meteen! Eruit en terug naar waar je vandaan komt. Vertoon je hier niet meer. Ik wil je niet meer zien en niemand hier wil dat.'

Zij keken elkaar aan en er liepen trekkinkjes over hun gezicht.

Toen zei de ene die steeds het woord gedaan had: 'Ik voel dat u inderdaad zeer sterk wenst met rust gelaten te worden. Wij zijn niet gewoon onszelf of onze organisatie op te dringen. Wij zullen uw wens om met rust gelaten te worden, eerbiedigen. Wij vertrekken en komen niet meer terug. Wij zullen uw wereld met een waarschuwende gordel omringen. Niemand zal er meer binnenkomen en uw mensen zullen hier ook nooit vandaan behoeven te gaan.'

Cameron zei: 'Meneer, ik heb er genoeg van. Ik tel tot drie...'

Zij draaiden zich om en vertrokken. En ik wist met zekerheid dat alles wat zij gezegd hadden, waar was. Ik luisterde naar hen, begrijpt u? Cameron deed dat niet, want die dacht alleen maar aan zijn inkomstenbelasting. Het was alsof ik hun gedachten kon horen, als u begrijpt wat ik bedoel. Ik wist dat er een soort gordel om de aarde gelegd zou worden die ons van de buitenwereld af zou sluiten. Wij zouden de aarde nooit kunnen verlaten en niemand zou ooit naar de aarde kunnen komen. Dat wist ik.

Toen zij weg waren, kreeg ik mijn stem weer terug. Maar toen was het te laat. Ik riep: 'Cameron, hoe kon je dat doen? Ze kwamen uit de ruimte. Waarom stuurde je hen weg?'

'Uit de ruimte? Hij staarde me aan.

Ik schreeuwde: 'Kijk!' Hoe ik het deed, weet ik niet, want hij was vijfentwintig pond zwaarder dan ik, maar ik sleurde hem bij zijn kraag naar het raam. Al zijn knopen sprongen van zijn overhemd. Hij was te verbouwereerd om tegen te stribbelen en toen hij zijn positieven weer voldoende bij elkaar had om een vechthouding aan te nemen, zag hij wat er buiten aan de hand was en toen stokte hem de adem in de keel.

De mannen stapten in de vliegende schotel, en daar stond het ruimteschip, groot, rond, glanzend. Er ging kracht van uit, als u begrijpt wat ik bedoel.

Het steeg op. Licht als een veer. Er kwam een oranjerode gloed aan de ene kant en die werd steeds helderder naarmate het ruimteschip kleiner werd, totdat het weer een staartster was die geleidelijk in sterkte afnam.

En ik zei: 'Sheriff, waarom stuurde je hen weg? Zij móésten de president spreken. Nu komen ze nooit meer terug.'

Cameron zei: 'Ik dacht dat het buitenlanders waren. Zij zéiden toch dat ze onze taal hadden moeten leren. En ze praatten raar.'

'Ja, ja. Buitenlanders.'

'Dat zéiden ze toch en ze zagen er uit als Italianen. Ik dacht dat het Italianen waren.'

'Hoe hadden het Italianen kunnen zijn? Ze zeiden dat ze Venusianen waren, dat ze van de planeet Venus kwamen. Dat hoorde ik hen zeggen.'

'De planeet Venus.' Zijn ogen werden groot van verbazing.

'Dat zeiden ze. Zij hadden het over een plaats met veel water of zoiets. Je weet dat er op Venus veel water is.'

Maar, ziet u, het was een vergissing, een dwaze vergissing, zoals iedereen die zou kunnen maken. Alleen, de bewoners van de aarde zullen nooit door de ruimte reizen. We zullen zelfs nooit op de maan landen. Geen Venusbewoner zal ons nog ooit een bezoek brengen. Cameron ook met zijn inkomstenbelasting!

Fluisterend bracht hij het eruit: 'Venus! Ik dacht dat het Venetianen waren. Toen ze het hadden over die plaats waar veel water is, dacht ik dat ze Venetië bedoelden!'

5. Wonen in de ruimte

Clarence Rimbro had er geen enkel bezwaar tegen om te wonen in het enige huis op een onbewoonde planeet. En hetzelfde kon gezegd worden van ieder van de biljoen inwoners van de Aarde. Als iemand hem naar mogelijke bezwaren gevraagd had, zou hij de vragensteller zonder twijfel niet begrijpend hebben aangestaard. Zijn huis was veel groter dan op de Aarde zelf ooit mogelijk zou zijn, en veel moderner. Het had een eigen luchten watervoorziening; ruime voedselvoorraden in de vrieskamers. Het was door een stralingsveld geïsoleerd van de levenloze planeet waarop het gebouwd was, maar de kamers lagen verspreid over een stuk grond van ongeveer twee hectare (onder glas uiteraard), dat in het weldadige zonlicht van de planeet sierbloemen voortbracht en gezonde groenten. Het verschafte zelfs voedsel aan een paar kippen. Het gaf mevrouw Rimbro wat bezigheid in de namiddagen, en diende als speelplaats voor de twee kleine Rimbro's, wanneer het binnen zitten hen begon te vervelen.

Bovendien, als je op de Aarde zelf wilde zijn; als je dat met alle geweld wilde; als men mensen om zich heen móést hebben en buitenlucht om in te ademen of open water om in te zwemmen, dan hoefde men slechts de voordeur van het huis uit te gaan.

Dus wat waren er dan nog voor moeilijkheden?

U dient ook te onthouden dat op de levenloze planeet waarop zich het huis van de Rimbro's bevond, absolute stilte heerste die alleen zo nu en dan werd onderbroken door het monotone geluid van wind en regen. Men leefde er in volkomen afzondering en mocht er zich heer en meester voelen van een gebied van ruim tweehonderdvijftig miljoen vierkante kilometer.

Clarence Rimbro waardeerde dit alles op de hem eigen enigszins gereserveerde wijze. Hij had een administratieve functie, was bedreven in het bedienen van de allermodernste computers, zeer precies in manieren en kleding. Er verscheen zelden een glimlach onder zijn dunne, goed onderhouden snor, en hij was zich op een gepaste wijze bewust van zijn eigen waarde. Wanneer hij zich van zijn werk naar huis begaf, kwam hij langs de schaars voorkomende plaatsen op de Aarde zelf die nog voor bewoning gebruikt werden, en altijd weer keek hij daarnaar met een zekere zelfingenomenheid.

Och, om zakelijke redenen of om zichzelf te kwellen, moesten sommige mensen eenvoudigweg op de Aarde blijven wonen. Zij hadden het slecht getroffen. Tenslotte moest de aardbodem de mineralen en de hoofdvoedselvoorraad leveren voor de biljoen aardbewoners (over vijftig jaar zouden het er twee biljoen zijn) en het wonen in de ruimte was zeer in trek. De huizen op de eigenlijke Aarde kónden nu eenmaal niet groter zijn dan ze waren, en de mensen die erin moesten wonen, hadden zich daar maar in te schikken.

Zelfs het betreden van zijn huis verschafte hem een zeker genoegen. Hij ging de hem toegewezen gemeenschappelijke mutatieplaats binnen (deze zag er, net als de andere, uit als een vrij stompe obelisk), en daar trof hij altijd anderen die wachtten om er gebruik van te maken. Voordat hij vooraan in de rij stond kwamen er nog steeds mensen bij. Dat waren altijd gezellige ogenblikken.

'Hoe gaat het op jouw planeet?'

'En hoe op de jouwe?'

De gewone uitwisseling van nieuwtjes. Soms was er iemand die tegenslag had. Panne aan de machinerieën, of slecht weer waardoor het terrein ongunstig veranderd werd. Dat gebeurde niet dikwijls. Zulke praatjes doodden de tijd. En dan kwam Rimbro vooraan in de rij; hij stak zijn sleutel in het slot en ponste daardoor de vereiste combinatie; en dan werd hij opgenomen in een nieuw waarschijnlijkheispatroon; zijn eigen speciale waarschijnlijkheidspatroon; het patroon dat hem was toegewezen toen hij trouwde en een productief burger werd; een waarschijnlijkheidspatroon waarin er op de Aarde nooit leven tot ontwikkeling gekomen was. En na naar zijn eigen levenloze Aarde 'gemuteerd' te zijn, stapte hij zijn eigen home binnen. Zo ging het.

Hij maakte er zich nooit zorgen over dat hij in een ander waarschijnlijkheidspatroon verkeerde. Waarom ook? Hij dacht er nooit over na. Er was een oneindig aantal mogelijke Aardes, allemaal op hun eigen vaste plaatsje, in hun eigen waarschijnlijkheidspatroon. Daar er op een planeet als de Aarde volgens de berekeningen ongeveer vijftig procent kans was dat er leven tot ontwikkeling zou komen, kwam er op de helft der mogelijke Aardes (die helft was nog steeds oneindig, want de helft van oneindig is oneindig) leven voor, en op de andere helft (nog steeds oneindig) niet. En op ongeveer driehonderd miljard Aardes die geen leven bevatten, woonden driehonderd miljard gezinnen, elk met zijn eigen mooie huis dat zijn energie ontving van de zon van dat waarschijnlijkheidspatroon, en in volkomen veiligheid. Het aantal Aardes dat op deze manier bewoond werd groeide dagelijks met miljoenen.

En toen kwam Rimbro op zekere dag thuis, en Sandra (zijn vrouw) zei tegen hem, toen hij binnenkwam: 'Er is een raar geluid geweest.'

Rimbro's wenkbrauwen schoten omhoog en hij nam zijn vrouw scherp op. Afgezien van het rusteloos bewegen van haar smalle handen, en een zekere bleekheid rond haar strakke lippen, zag zij er normaal uit.

Rimbro die met zijn jas voor het geduldig wachtende opberg-apparaat stond, zei: 'Geluid? Wat voor geluid? Ik hoor niets.'

'Het is nu weer opgehouden,' zei Sandra. 'Echt, het was net een zwaar gedreun of gerommel. Je hoorde het even. Dan hield het weer op. Dan hoorde je het weer even, enzovoort. Ik heb het nooit eerder gehoord.'

Rimbro deed zijn jas in het apparaat. 'Maar dat is onmogelijk.'

'Maar ik heb het gehóórd.'

'Ik zal de machines eens nakijken,' mompelde hij, 'misschien is er iets stuk.'

Zijn geschoolde blik kon niets ontdekken, en met een schouderophalen zette hij zich aan het avondmaal. Hij luisterde naar het gezoem van de automatische apparaten die elk hun eigen taak verrichtten, keek hoe een der apparaten de vaat deed, de afval liet verdwijnen en daarna alles opborg, en zei toen met samengeknepen mond: 'Misschien is een van de huishoudelijke apparaten stuk. Ik zal ze eens nakijken.'

'Dat was het niet, Clarence.'

Rimbro ging naar bed, zonder verder over de zaak na te denken, en werd wakker, toen zijn vrouw hem in de schouder kneep. Automatisch zocht zijn hand de knop die de wanden in een zachte lichtgloed zette. 'Wat is er? Hoe laat is het?'

Zij schudde het hoofd. 'Luister! Lúíster!'

Hemel, dacht Rimbro, er is inderdaad een geluid. Er klonk een duidelijk dreunen. Het zwol aan en nam weer af.

'Een aardbeving?' fluisterde hij. Dat gebeurde natuurlijk wel eens, ofschoon zij er, nu zij over de hele planeet de beschikking hadden gehad om zich een vestigingsplaats te kiezen, in het algemeen wel op konden rekenen dat zij de aardbevingsgebieden hadden vermeden.

'De hele dag door, zeker?' vroeg Sandra geïrriteerd. 'Volgens mij is het iets anders.'

En toen gaf zij uiting aan het verborgen schrikbeeld van elke nerveuze huizenbezitter. 'Ik denk dat er nog iemand op deze planeet is. Deze Aarde is bewóónd.'

Rimbro deed dat wat voor de hand lag. Toen de ochtend aanbrak, bracht hij zijn vrouw en kinderen naar zijn schoonmoeder. Zelf nam hij een dag vrij, en begaf zich haastig naar het huisvestingsbureau van zijn sector. Hij was zeer ontstemd.

Bill Tsjing van het huisvestingsbureau was klein, joviaal en was trots op zijn gedeeltelijk Mongoolse afkomst. Hij was van mening dat waarschijnlijkheidspatronen alle problemen der mensheid hadden opgelost. Alec Misjnov, ook van het huisvestingsbureau, meende echter dat waarschijnlijkheidspatronen een valstrik waren waar het mensdom op een allerongelukkigste wijze in was terechtgekomen. Oorspronkelijk had hij een graad behaald in de archeologie en had een veelheid van onderwerpen uit de oude geschiedenis bestudeerd die zijn hoofd, dat ternauwernood het evenwicht scheen te kunnen bewaren, nog steeds geheel vulden. Zijn gezicht bewaarde een gevoelige uitdrukking ondanks de geprononceerde wenkbrauwen en hij had een stokpaardje waarover hij nog met niemand had durven spreken, maar dat hem zo bezighield dat hij de archeologie er aan gegeven had en in het huisvestingsbedrijf was terechtgekomen.

Een favoriet gezegde van Tsjing was: 'Naar de duivel met Malthus!' Dat was bijna als een stopwoord : 'Naar de duivel met Malthus. Overbevolking is voortaan onmogelijk. Hoe snel we ons ook verdubbelen of verviervoudigen, de "homo sapiens" blijft beperkt in aantal, en de onbewoonde Aardes blijven oneindig. En we behoeven niet één huis te bouwen op elke planeet. We kunnen er honderd, duizend of miljoen op bouwen. Ruimte in overvloed en iedere zon levert voldoende energie.'

'Meer dan één huis op een planeet?' zei Misjnov zuur.

Tsjing wist heel goed wat hij daarmee bedoelde. Toen de waarschijnlijkheidspatronen pas in gebruik waren, was het alléénrecht op een planeet een belangrijke stimulans geweest voor de eerste gegadigden. Het appelleerde aan het snobistische en despotische trekje dat ieder mens wel bezit. Hoe arm u ook bent, u kunt altijd nog een rijk bezitten groter dan dat van Dzjengis Khan, luidde de slagzin. Het bouwen van meer huizen op een planeet zou nu een storm van verontwaardiging ontketenen.

Tsjing zei, de schouders ophalend: 'Akkoord, er zou psychologische propaganda nodig zijn. Wat maakt dat uit? Het oorspronkelijke plan kon ook alleen daardoor op gang komen.'

'En voedsel?' vroeg Misjnov.

'Je weet dat we in andere waarschijnlijkheidspatronen installaties voor de aanmaak van water en gist aan het aanleggen zijn. En in geval van nood zouden we de bodem nog kunnen bewerken.'

'In ruimtepakken, en zuurstof meenemen zeker?'

'We kunnen koolzuur omzetten in zuurstof totdat de installaties draaien en die knappen het daarna wel op.'

'Als je een miljoen jaar de tijd hebt.'

'Misjnov, het vervelende met jou is,' zei Tsjing, 'dat je te veel boeken over oude geschiedenis leest. Je bent een obstructionist.'

Maar Tsjing was te goedmoedig om dat werkelijk te menen, en Misjnov ging door met boeken lezen en zich zorgen te maken. Misjnov verlangde naar de dag dat hij de moed zou vinden om naar het hoofd van de afdeling te gaan en hem openlijk en precies te vertellen - pats, net zo - wat hem dwarszat.

Maar nu stond daar een meneer Clarence Rimbro tegenover hem, lichtelijk transpirerend en buitengewoon ontstemd over het feit dat het hem bijna twee dagen gekost had zo ver in het bureau door te dringen.

Hij bereikte het hoogtepunt van zijn uiteenzetting, toen hij verklaarde: 'En ik zeg dat die planeet bewoond is en ik ben niet van plan dat te accepteren.'

Tsjing, die hem rustig het hele verhaal had laten doen, probeerde het nu met een kalmerende aanpak. Hij zei: 'Die geluiden zijn vermoedelijk een gewoon natuurverschijnsel.'

'Wat voor natuurverschijnsel?' vroeg Rimbro. 'Ik wil dat het onderzocht wordt. Als het een natuurverschijnsel is, wil ik weten wat het is. Ik zeg dat die planeet bewoond is. Er zijn levende wezens op, wat ik je brom, en ik ben niet van plan huur te betalen om er met anderen samen op te wonen. En als ik af ga op het lawaai dat ze maken, zijn het dinosaurussen.'

'Kom, kom, meneer Rimbro, hoe lang woont u nu al op uw Aarde?'

'Vijftien en een halfjaar.'

'En hebt u ooit gemerkt dat er levende wezens zijn ?'

'Dat merk ik nu, en, als burger met een eersteklas-productie-verleden eis ik dat er een onderzoek wordt ingesteld.'

'Natuurlijk zullen we een onderzoek instellen, maar we willen u nu alleen maar de verzekering geven dat alles in orde is. Weet u wel met hoeveel zorg wij onze waarschijnlijkheidspatronen uitkiezen?'

'Ik ben zelf administratief werkzaam. Ik kan me daar wel een idee van vormen,' zei Rimbro onmiddellijk.

'Dan weet u toch ook dat onze computers ons niet in de steek kunnen laten. Ze zoeken nooit een waarschijnlijkheid uit die al vroeger gekozen is. Dat is onmogelijk. En zij zijn zo afgesteld dat ze alleen waarschijnlijkheidspatronen selecteren waarin de Aarde een koolzuuratmosfeer heeft, waarin plantaardig leven en daardoor ook dierlijk leven zich nooit heeft kunnen ontwikkelen. Want, indien er planten waren ontstaan, zou het koolzuur omgezet zijn in zuurstof. Begrijpt u?'

'Ik begrijp het allemaal uitstekend, en ik ben hier niet om theoretische verhandelingen te aanhoren,' zei Rimbro. 'Ik wil dat u de zaak onderzoekt en anders niets. Het is vernederend te bedenken dat je je wereld, je eigen wereld, met iets anders deelt, en ik ben niet van zins dat met lede ogen aan te zien.'

'Nee, natuurlijk niet,' mompelde Tsjing, die Misjnovs cynische blik probeerde te ontwijken. 'Vóór vanavond zijn wij bij u.'

Zij waren met hun volledige uitrusting onderweg naar de mutatieplaats.

Misjnov zei: 'Ik wilde je eens iets vragen. Waarom span je je altijd zo in om hun uit te leggen dat er geen enkele reden is om zich ongerust te maken? Ongerust maken ze zich toch. Wat bereik je er mee?'

'Ik moet het proberen. Ze moeten zich geen zorgen maken,' zei Tsjing geprikkeld. 'Heb jij ooit gehoord van een planeet met een koolzuuratmosfeer die bewoond was? En bovendien, mensen als Rimbro brengen de geruchten in omloop. Ik kan ze er zo uithalen. En tegen de tijd dat hij klaar is, zal hij, met een beetje aanmoediging, nog zeggen dat zijn zon gaat exploderen.'

'Soms gebeurt dat ook,' zei Misjnov.

'En wat dan nog? Er wordt één huis vernield en er sterft één gezin. Zie je wel dat je een obstructionist bent. In de oude tijd, de tijd waar jij zo gek op bent, waren er overstromingen in China of ergens anders en dan gingen er duizenden mensen dood. En dat op een bevolking van een armzalige twee miljard.'

Misjnov foeterde: 'Maar hoe weet je dat er op Rimbro's planeet geen leven is?'

'Koolzuuratmosfeer.'

'Maar veronderstel...' Het had geen zin. Misjnov kon het niet zeggen. En hij eindigde met een zwak: 'Veronderstel dat er een fauna en een flora zijn die kunnen leven op koolzuur.'

'Dat is nog nooit waargenomen.'

'In een oneindig aantal werelden kan er van alles gebeuren.' En fluisterend voegde hij eraan toe: 'Móét er van alles gebeuren.'

'De kans is één op duodeciljoen,' zei Tsjing met een schouderophalen.

Zij waren nu aangekomen op de mutatieplaats, en na hun voertuig op het vrachttraject gezet te hebben (waardoor het bij de opslagplaatsen van de Rimbro's terecht kwam), gingen zij zelf het Rimbrowaarschijnlijkheidspatroon binnen. Eerst Tsjing, toen Misjnov.

'Mooi huis,' zei Tsjing met voldane blik. 'Mooi gebouwd. Goede smaak.'

'Hoor jij iets?' vroeg Misjnov.

'Nee.'

Tsjing liep de tuin in. 'Hé,' riep hij, 'Rhode-Islanders.'

Misjnov liep achter hem aan en keek omhoog naar het glazen dak. De zon zag er uit als de zon van miljarden andere Aardes. Verstrooid zei hij: 'Er zou plantaardig leven kunnen zijn. De hoeveelheid koolzuur kan net begonnen zijn te dalen. Dat zou de computer nooit kunnen vaststellen.'

'Maar het zou nog miljoenen jaren duren voordat er dierlijk leven ontstaat en nog eens miljoenen voordat het uit zee zou komen.'

'De volgorde kan anders zijn.'

Tsjing legde een arm om Misjnovs schouder. 'Je tobt ergens over. Je vertelt me nog wel eens wat je eigenlijk dwars zit, in plaats van er alleen maar op te zinspelen, en dan zullen we je wel weer opkalefateren.'

Misjnov schudde de arm van zich af en fronste geërgerd de wenkbrauwen. Hij stootte zich altijd aan Tsjings verdraagzaamheid. Hij begon: 'Nu geen psychotherapie...' Toen hield hij op en fluisterde: 'Hoor.'

In de verte klonk een dreunend geluid. En toen weer.

Zij plaatsten de seismograaf in het centrum van de overdekte ruimte, activeerden het krachtveld dat in de ondergrond doordrong en verankerden het stevig aan het vaste gesteente. Zij zagen hoe de naald trillend de schokken registreerde.

Misjnov zei: 'Oppervlakgolven. Zeer oppervlakkige golven. Het is niet ondergronds.'

Tsjings blik werd nog neerslachtiger: 'Wat is het dan?'

'Laten we proberen,' zei Misjnov, 'om er achter te komen.' Zijn gezicht zag grauw van spanning. 'We zullen op een ander punt nog een seismograaf moeten opstellen zodat we de storingshaard kunnen lokaliseren.'

'Ja, dat is duidelijk,' zei Tsjing. 'Ik zal met de andere seismograaf naar buiten gaan. Jij blijft hier.'

'Nee,' zei Misjnov energiek. 'Ik ga.'

Misjnov was doodsbang, maar hij had geen keus. Als dit hét was, was hij er tenminste op voorbereid. Hij kon dan nog een waarschuwing geven. De niets vermoedende Tsjing er op uit sturen zou catastrofaal kunnen zijn. Het had ook geen zin Tsjing te waarschuwen, want hij zou hem toch niet geloven.

Daar Misjnov nu eenmaal niet uit heldenmateriaal gegoten was, beefde hij toen hij zijn ruimtepak aantrok en hij morrelde onhandig met de onderbreker, toen hij het krachtveld plaatselijk wilde uitschakelen om de nooduitgang vrij te maken.

'Is er een speciale reden waarom jij juist moet gaan?' vroeg Tsjing die zijn onhandig gedoe gadesloeg. 'Ik wil ook wel gaan.'

'Nee, ik ga wel,' zei Misjnov, wiens keel droog was. En toen stapte hij in de sluis die toegang gaf tot de desolate oppervlakte van de Aarde waar geen leven bestond. Tenminste men nam aan dat er geen leven bestond.

Het landschap dat Misjnov voor zich zag, was niet nieuw voor hem. Hij had er zo al vele tientallen gezien. Naakte rotsen, verweerd door regen en wind, met korstig en poederachtig zand in de spleten ertussen; een kleine beek zocht zich met veel lawaai een weg door zijn steenachtige bedding. Alles zag bruin en grijs; er was geen sprietje groen. Geen enkel geluid wees er op dat er leven was.

Maar toch was het dezelfde zon, en wanneer het nacht werd, zouden dezelfde sterren aan de hemel staan.

Het huis lag in het gebied dat op de Aarde zelf Labrador zou heten. (Ook hier was het in feite Labrador. Men had uitgerekend dat er op slechts één op de kwadriljoen Aardes afwijkingen van betekenis voorkwamen in de geologische ontwikkeling. Overal kon men de continenten tot in zeer kleine bijzonderheden terugvinden.)

Ondanks de ligging van het gebied en de tijd van het jaar, het was oktober, was de temperatuur zeer hoog tenbgevolge van het broeikaseffect van het koolzuurgas in de dode atmosfeer van die Aarde.

Misjnov, in zijn ruimtepak, nam dit alles door zijn transparante vizier met sombere blik op. Als het epicentrum van het lawaai niet ver af lag, hoefde hij de tweede seismograaf maar een goede anderhalve kilometer verder op te stellen, om te kunnen bepalen waar het vandaan kwam. Als dat niet het geval was, zouden ze een luchtscooter moeten gebruiken. Hij begon maar met het makkelijkste.

Met overleg klom hij de rotsachtige helling van een heuvel op. Als hij eenmaal boven was, kon hij een geschikte plaats uitzoeken.

Maar toen hij puffend en blazend van de warmte bovenop de heuvel stond, zag hij dat het niet meer nodig was.

Zijn hart ging zo te keer, dat hij zijn eigen woorden nauwelijks kon verstaan, toen hij in zijn radiomicrofoon riep : 'Hé, Tsjing, ze zijn hier aan het bouwen.'

'Wat?' Hij hoorde de verbijstering in Tsjings stem.

Hij kon zich niet vergissen. De grond werd genivelleerd. Er waren machines aan het werk. Rotsen werden opgeblazen.

Misjnov schreeuwde: 'Ze blazen de rotsen op. Daar komt het lawaai van.'

Tsjing riep terug: 'Maar dat kan niet. De computer kiest dezelfde waarschijnlijkheid niet tweemaal. Dat zou hij niet kunnen.'

'Je begrijpt het niet - 'begon Misjnov.

Maar Tsjing volgde zijn eigen gedachtegang. 'Ga er naartoe, Misjnov. Ik kom ook naar buiten.'

'Nee, blijf daar,' riep Misjnov opgewonden. 'Blijf aan de radio en houd je gereed om zo vlug mogelijk naar de eigenlijke Aarde terug te gaan, wanneer ik het sein geef.'

'Waarom?' vroeg Tsjing. 'Wat is er aan de hand?'

'Dat weet ik nog niet,' zei Misjnov. 'Geef me even de tijd om het uit te zoeken.'

Hij bemerkte tot zijn verbazing dat hij klappertandde. Hijgend en gesmoord vloekend op de computer, op waarschijnlijkheidspatronen en op de onverzadigbare behoefte aan woonruimte van miljarden mensen wier aantal als een rookwolk uitdijde, liet hij zich aan de andere kant van de heuvel afglijden, stenen aan het rollen brengend en ongewone echo's veroorzakend.

Een man kwam hem tegemoet, gekleed in een luchtdichte uitrusting die in veel kleinigheden van die van Misjnov afweek, maar die kennelijk hetzelfde doel had - namelijk zuurstof naar de longen te brengen.

Buiten adem riep Misjnov in zijn microfoon : 'Blijf daar, Tsjing. Er komt een man aan. Blijf luisteren.' Misjnov voelde zijn hart iets kalmer worden en ook zijn ademhaling ging nu gemakkelijker.

De beide mannen staarden elkaar aan. De ander was blond en had een onregelmatig gevormd gezicht. De verbazing die van hem afstraalde, was te groot om geveinsd te zijn.

Hij blafte Misjnov toe : 'Wer sind Sie? Was machen Sie hier?'

Misjnov kon geen woord uitbrengen van verbazing. Hij had het oude Duits twee jaar lang bestudeerd in de dagen dat hij nog archeoloog hoopte te worden en hij had de woorden verstaan, al was de uitspraak anders dan hij geleerd had. De vreemdeling vroeg wie hij was en wat hij kwam doen.

Verdwaasd bracht Misjnov er uit: 'Sprechen Sie Deutsch?' en moest toen Tsjing gerust stellen wiens stem geagiteerd in zijn oor klonk en die wilde weten waar dat gekoeterwaal voor diende.

De man die Duits sprak, gaf geen rechtstreeks antwoord. Hij vroeg nog eens: 'Wer sind Sie?' en zei daarop ongeduldig: 'Hier ist für einen verrückten Spass keine Zeit.'

Misjnov was ook helemaal niet in de stemming voor grapjes, en zeker niet voor dwaze grapjes, maar hij vervolgde: 'Sprechen Sie Planetisch?'

Hij wist niet hoe hij de woorden 'planetaire standaardtaal' in het Duits moest vertalen, dus moest hij maar raden. Te laat bedacht hij dat hij het gewoon Engels had kunnen noemen.

De ander staarde hem niet begrijpend aan. 'Sind Sie wahnsinnig?'

Misjnov was bijna geneigd hem daarin gelijk te geven, maar zei met een zwakke poging tot zelfverdediging: 'Ik ben niet gek. Ik bedoel: Auf der Erde woher Sie gekom...'

Hij gaf het op, zijn Duits schoot te kort, maar de gedachte die nu bij hem opkwam, bleef maar knagen. Hij moest er achter komen of het juist was. Met de moed der wanhoop zei hij: 'Welches Jahr ist es jetzt?'

Waarschijnlijk zou de vreemdeling, die toch al aan zijn verstand scheen te twijfelen er na die vraag welk jaar het was, wel van overtuigd zijn dat hij met een krankzinnige te doen had, maar het was nu eenmaal een vraag waarvoor Misjnov voldoende Duits kende.

De ander mompelde iets dat verdacht veel leek op een Duitse vloek en zei toen : 'Es ist doch zweitausenddreihundertvierundsechzig, und warum...'

De stroom van Duitse woorden die toen volgde, was volkomen onbegrijpelijk voor Misjnov, maar voor het ogenblik wist hij voldoende. Als hij het Duits goed vertaalde, dan was het het jaartal 2364 en dat was bijna tweeduizend jaar terug. Hoe kon dat? Hij mompelde: 'Zweitausenddreihundertvierundsechzig?'

'Ja, ja,' zei de ander, met loodzwaar sarcasme. 'Zweitausenddreihundertvierundsechzig. Das ganze Jahr lang ist es so gewesen.'

Misjnov haalde de schouders op. De mededeling dat het dat het hele jaar lang al geweest was, was een flauw grapje, zelfs in het Duits, en door het te vertalen, werd het niets leuker. Hij dacht na.

Maar de Duits sprekende man ging voort, en zijn toon werd nog ironischer : 'Zweitausenddreihundertvierundsechzig, nach Hitler. Hilft das Ihnen vielleicht? Nach Hitler!'

Misjnov uitte een kreet van vreugde. 'Ja, dat helpt. Es hilft! Hören Sie, bitte...' Hij praatte verder in een mengelmoes van gebroken Duits en woorden uit de planetaire taal. 'In vredesnaam, um Gottes Willen...'

2364 na Hitler, nu begreep hij het.

Wanhopig worstelde hij met zijn Duits, probeerde het uit te leggen.

De ander fronste de wenkbrauwen en ging aan het nadenken. Hij hief zijn gehandschoende hand op om langs zijn kin te strijken of iets dergelijks, stootte tegen het doorzichtige vizier dat zijn gezicht bedekte en liet de hand daar nutteloos hangen terwijl hij nadacht.

Plotseling zei hij: 'Ich heiss George Fallenby.' Het leek Misjnov dat deze naam van Angelsaksische oorsprong was, ofschoon de klinkers zo uitgesproken werden dat het een Teutoonse naam leek.

'Guten Tag,' zei Misjnov onhandig. 'Ich heiss Alec Misjnov,' en ineens was hij er zich van bewust dat zijn naam een Slavische oorsprong had.

'Kommen Sie mit mir, Herr Misjnov,' zei Fallenby. Gespannen glimlachend ging Misjnov met hem mee, intussen over zijn zender Tsjing toefluisterend: 'Het is in orde, Tsjing. Het is in orde.'

Teruggekeerd op de Aarde zelf, stond Misjnov nu tegenover de in de dienst vergrijsde directeur van het huisvestingsbureau.

Elke grijze haar op diens hoofd duidde op een probleem dat zich had voorgedaan en dat was opgelost, en elke ontbrekende haar een probleem dat was afgewend.

Hij was een voorzichtig man met een nog steeds heldere blik en met nog steeds zijn eigen gebit. Hij heette Berg.

Hij schudde het hoofd. 'En zij spreken Duits: maar het Duits dat jij studeerde, was tweeduizend jaar oud.'

'Inderdaad,' zei Misjnov. 'Maar het Engels waarvan Hemingway zich bediende, is ook tweeduizend jaar oud, en de planetaire taal lijkt daar nog zoveel op dat iedereen het kan lezen.

'Mmm. En wie is die Hitler?'

'Een soort stamhoofd uit vroegere tijden. Hij voerde de Duitse stam aan in een van de oorlogen van de twintigste eeuw, zo ongeveer in de aanvang van het atoomtijdperk, toen de geschiedenis echt begon.'

'Voor de grote verwoesting, bedoel je?'

'Juist. Er werd toen een hele reeks oorlogen gevoerd. De Angelsaksische landen wonnen het, en ik denk dat dat de reden is dat op de Aarde de planetaire taal gesproken wordt.'

'En als Hitler en zijn Duitsers het gewonnen hadden, zou de wereld in plaats daarvan Duits gesproken hebben??'

'Op Fallenby's Aarde hébben de Duitsers gewonnen, meneer, en daar spreken ze nu Duits.'

'En daar dateren ze nu "na Hitler" in plaats van "na Christus"?'

'Inderdaad. En zo denk ik dat er ook een Aarde is waar de Slavische stammen gewonnen hebben, zodat iedereen daar Russisch spreekt.'

'Het lijkt me,' zei Berg, 'dat we dit toch op de een of andere manier hadden moeten voorzien, maar voor zover ik kan nagaan, heeft niemand daar ooit aan gedacht. Per slot van rekening is er een oneindige hoeveelheid bewoonde Aarde's, en wij zijn zeker niet de enigen die besloten hebben het probleem van de onbeperkte bevolkingsgroei op te lossen door onze toevlucht te nemen tot de werelden der waarschijnlijkheid.'

'Juist,' zei Misjnov ernstig, 'en wanneer je er over nadenkt, moeten er talloze bewoonde Aardes zijn die dat doen en er zullen zeker méér dubbel bewoonde planeten zijn onder de driehonderd miljard Aardes die wij in bezit genomen hebben. Dat wij het hier ontdekten, kwam alleen maar doordat zij, puur toevallig, besloten te bouwen op een afstand van een paar kilometer van de plaats waar wij al een woning gezet hadden. We moeten dit verder uitzoeken.'

'Bedoel je dat we al onze Aardes moeten controleren?'

'Inderdaad, meneer. We moeten een afspraak zien te maken met andere bewoonde Aardes. Er is tenslotte plaats voor ieder van ons, maar wanneer we maar expanderen zonder afspraken te maken, kunnen we allerlei moeilijkheden en conflicten verwachten.'

'Ja,' zei Berg, nadenkend. 'Ik ben het met je eens.'

Clarence Rimbro keek met achterdocht naar Bergs oude gezicht dat alle mogelijke welwillendheid uitstraalde.

'Bent u er nu zeker van?'

'Absoluut zeker,' zei de directeur. 'Het spijt ons dat u de laatste twee weken met een tijdelijk onderdak genoegen hebt moeten nemen.'

'Praktisch drie weken.'

'...drie weken, maar u krijgt schadevergoeding.'

'En wat was het nu voor een lawaai?'

'De oorzaak was zuiver geologisch, meneer. Er was een wankel rotsblok dat door de wind zo nu en dan in contact kwam met de rotsen van de heuvelhelling. We hebben het weggehaald en het hele terrein geïnspecteerd zodat iets dergelijks niet meer gebeuren kan.'

Rimbro pakte zijn hoed en zei: 'Nu, wel bedankt voor uw moeite.'

'Geen dank, meneer Rimbro. Dat is ons werk.'

Rimbro werd uitgelaten, en Berg wendde zich tot Misjnov die de afloop van de Rimbro-affaire als rustige toeschouwer gevolgd had.

Berg zei: 'De Duitsers hebben zich netjes gedragen moet ik zeggen. Zij gaven toe dat wij de eersten waren en zij vertrokken. Plaats voor iedereen, zeiden zij. Natuurlijk bleek dat zij meer huizen bouwen op elke onbewoonde planeet... En dan hebben we het plan om onze overige Aardes te controleren en een soortgelijke afspraak te maken met iedereen die we daar vinden. Het is allemaal strikt vertrouwelijk. We kunnen het niet bekend maken aan de mensen zonder grondige voorbereiding... Maar dat is het niet waar ik je over wilde spreken.'

'Ja?' zei Misjnov. De gebeurtenissen van de laatste tijd hadden hem er niet vrolijker op gemaakt. Zijn privékwelgeest zat hem nog steeds dwars.

Berg glimlachte hem toe. 'Je weet, Misjnov, dat wij hier op het Bureau en van de planetaire regering je besluitvaardigheid en je snelle doorzicht zeer gewaardeerd hebben. Wanneer jij er niet geweest was, had de zaak zeer slecht kunnen aflopen. Je zult nog wel een tastbaar bewijs van die waardering ontvangen.'

'Dank u, meneer.'

'Maar, zoals ik al eerder gezegd heb, dit is iets waar velen van ons aan hadden moeten denken. Hoe komt het dat jij er aan gedacht hebt? ...We hebben je verleden nog eens nagegaan. Je collega, Tsjing, heeft ons verteld dat je in het verleden al eens meer gezinspeeld hebt op een groot gevaar dat ons waarschijnlijkhedensysteem zou aankleven, en dat jij met alle geweld die Duitsers wilde ontmoeten, ook al was je doodsbenauwd. Je wist al wat je vinden zou, is het niet? Hoe kwam dat?'

In verwarring gebracht zei Misjnov: 'Nee, nee. Ik had er helemaal geen idee van. Het was een volkomen verrassing voor me. Ik...'

Plotseling verstrakte hij. Waarom eigenlijk niet nu? Op het ogenblik waren ze hem dankbaar.

Hij had laten zien dat hij meetelde. En één ding dat hij nooit verwacht had, was er dus al gebeurd.

Zonder verder nog te aarzelen, begon hij : 'Er is nog iets anders.'

'Ja?'

(Hoe nu verder?) 'Er is geen ander leven in het zonnestelsel dan het leven op Aarde.'

'Inderdaad,' zei Berg welwillend.

'En volgens de berekening is de waarschijnlijkheid om enige vorm van reizen tussen de sterren te ontwikkelen zo gering dat ze oneindig klein is.'

'Waar wil je naar toe?'

'Dat dit alles zo is in ónze waarschijnlijkheid! Maar er moeten ook waarschijnlijkheidspatronen zijn waarin in het zonnestelsel ook nog andere vormen van leven voorkomen of waarin wel interstellaire ruimteschepen zijn ontwikkeld door bewoners van andere zonnestelsels.

Berg fronste de wenkbrauwen. 'In theorie, ja.'

'In die waarschijnlijkheidspatronen is het dus denkbaar dat die wezens de Aarde een bezoek brengen. Als het een patroon zou zijn waarin de Aarde bewoond is, hindert het niets; zij zullen dan niet tot de Aarde zelf doordringen. Maar als het een patroon is waarin de Aarde onbewoond is, en zij ergens een basis gaan aanleggen, zouden zij bij toeval wel eens een van onze woonplaatsen kunnen vinden.'

'Waarom juist van ons?' vroeg Berg droog. 'Waarom bijvoorbeeld geen woonplaats van de Duitsers?'

'Omdat wij op elke wereld maar één woning bouwen. De Duitsers doen dat niet. En er zijn er waarschijnlijk maar weinig die het zo doen als wij. De kans dat ze juist ons zullen vinden, is dus vele miljarden tegen één. En wanneer buitenaardse wezens een van onze woonplaatsen vinden, zullen ze verder zoeken en de weg naar de Aarde ontdekken. En de Aarde is een hoog ontwikkelde, rijke wereld.'

'Wanneer we de mutatieplaatsen uitschakelen, zal dat niet gebeuren,' zei Berg.

'Wanneer ze eenmaal weten dat er mutatieplaatsen bestaan, kunnen ze hun eigen mutatieplaatsen bouwen,' zei Misjnov. 'Wezens die intelligent genoeg zijn om door de ruimte te reizen, kunnen dat best, en uit wat zij in de woonplaatsen zouden aantreffen, zouden zij makkelijk onze waarschijnlijkheid kunnen afleiden...'

'En hoe zouden we die wezens moeten aanpakken? Het zijn geen Duitsers, het zijn helemaal geen aardbewoners. Hun psyche is ons vreemd, we weten niet hoe zij reageren. En we zijn zelfs niet op onze hoede. We palmen meer en meer werelden in en elke dag maken we de kans groter dat zij...'

Hij was van de opwinding steeds luider gaan spreken en Berg schreeuwde hem toe: 'Kolder. Het is belachelijk...'

De zoemer ging over en het televizier lichtte op en liet het gezicht van Tsjing zien. Tsjings stem zei: 'Neem me niet kwalijk dat ik onderbreek, maar...'

'Wat is er?' vroeg Berg grimmig.

'Er is hier een man en ik weet niet wat ik met hem moet aanvangen. Hij is dronken of gek. Hij klaagt dat zijn huis omsingeld is en dat er dingen door het glazen dak van zijn tuin kijken.'

'Dingen?' riep Misjnov.

'Purperen dingen met dikke rode aderen, drie ogen en een soort voelhorens in plaats van haren. Ze hebben...'

Maar Misjnov en Berg hoorden de rest al niet meer. Half ziek van ontzetting staarden zij elkaar aan.

6. Het dode verleden

Arnold Potterley, Ph. D., was professor in de oude geschiedenis. Dat was, op zich, niet gevaarlijk. Maar wat de wereld buiten de grenzen van de boosaardigste fantasie veranderde, was het feit dat hij er ook uitzag als een professor in de oude geschiedenis.

Thaddeus Araman, hoofd van de afdeling chronoscopie, had misschien de juiste maatregelen getroffen als professor Potterley in het bezit was geweest van een zware vierkante kin, bliksemende ogen, een haviksneus en brede schouders.

Maar nu zag Thaddeus Araman aan de andere zijde van zijn bureau een goedaardig mannetje zitten, wiens fletse blauwe ogen hem aan beide zijden van een mopneus droefgeestig aankeken; wiens kleine keurig geklede gestalte het stempel 'melk en water' droeg, vanaf het dunner wordende bruine haar tot de netjes gepoetste schoenen toe, die het wat ouderwetse, eenvoudige kostuum completeerden.

Araman zei welwillend: 'Waarmee kan ik u van dienst zijn, professor?'

Professor Potterley zei met een zachte stem die heel goed samenging met de rest van hem : 'Meneer Araman, ik ben naar u toe gekomen omdat u de hoogste man bent op het terrein van de chronoscopie.'

Araman glimlachte. 'Niet helemaal. Boven mij staat de wereldgevolmachtigde voor de research, boven hém staat de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. En boven hen beiden staan de soevereine volkeren der Aarde.'

Professor Potterley schudde het hoofd. 'Die zijn niet geïnteresseerd in de chronoscopie. Ik ben naar u toe gekomen, meneer, omdat ik nu al twee jaar lang geprobeerd heb een vergunning te krijgen om een blik te werpen in vroegere tijden - dat wil zeggen een chronoscopisch onderzoek te doen - in verband met mijn studies van het oude Carthago. Ik kan die vergunning niet krijgen. Mijn onderzoekstoewijzingen zijn in orde. Op mijn gedrag als intellectueel is niets aan te merken en toch...'

'Ik ben er van overtuigd dat er op uw gedrag als intellectueel niets is aan te merken,' zei Araman op sussende toon. Hij bladerde in de dunne vellen met gereproduceerde gegevens, waarop Potterley's naam stond. Zij waren afkomstig uit de Multivac welks uitgebreid geheugen alle gegevens van de afdeling bewaarde. Na gebruik konden de papieren vernietigd worden, en indien nodig kon men weer binnen een paar minuten over dezelfde gegevens beschikken.

Terwijl Araman de papieren inkeek, vervolgde Potterley met monotoon stemgeluid: 'Mijn probleem is zeer belangrijk. In Carthago beleefde de oude handelsgeest zijn hoogtepunt. Het Carthago van vóór de Romeinse overheersing vertoonde in de oude geschiedenis de meeste gelijkenis met het Amerika van vóór het atoomtijdperk, tenminste voor wat betrof de zakengeest die er heerste. Zij waren de stoutmoedigste zeelieden en ontdekkingsreizigers vóór de Vikingen; veel meer nog dan de Grieken die op dit punt overschat worden.

'Het zou de moeite waard zijn Carthago te leren kennen, maar alles wat wij er van weten, is afkomstig uit de geschriften van haar bitterste vijanden, de Grieken en de Romeinen. Carthago zelf heeft nooit iets geschreven ter zelfverdediging of, als het dat wel gedaan heeft, zijn die boeken niet blijven bestaan. Het gevolg is dat de Carthagers de geschiedenis zijn ingegaan als een uitgekozen stelletje schurken, en misschien ten onrechte. Met de chronoscopie kunnen we dat wellicht recht zetten.'

Hij zei nog veel meer.

Araman, die nog steeds in de papieren bladerde, zei: 'U moet begrijpen, professor, dat chronoscopie of het terugkijken in de tijd als u wilt, geen eenvoudige zaak is.'

Professor Potterley wiens woordenstroom onderbroken was, fronste de wenkbrauwen en zei: 'Ik vraag slechts om enkele geselecteerde onderzoekingen van tijden en plaatsen door mij aan te geven.'

Araman zuchtte. 'Zelfs enkele onderzoeken, ja al was het er maar één... Het is buitengewoon moeilijk. Eerst de kwestie van het instellen, het juiste beeld opzoeken en het ook vasthouden. Dan de synchronisatie van het geluid, waarvoor weer heel aparte systemen nodig zijn.'

'Maar mijn probleem is zo belangrijk dat die moeite volkomen gerechtvaardigd is.'

'Zeker, professor, ongetwijfeld.' zei Araman meteen. Het zou zeer onbeleefd zijn de belangrijkheid van iemands onderzoekingen in twijfel te trekken. 'Maar u moet begrijpen dat zelfs het eenvoudigste chronoscopische onderzoek zeer veel tijd kost. Er is een lange wachtlijst voor de chronoscoop en een nog langere voor de Multivac die we voor de besturing van het apparaat nodig hebben.'

Potterley verschoof ongemakkelijk op zijn stoel. 'Maar is er dan niets aan te doen? Twee jaar...'

'Een kwestie van prioriteit, professor. Het spijt me... Sigaret?'

De ander schrok er kennelijk van, zijn ogen werden groot van schrik toen hij naar het pakje staarde. Araman keek verbaasd, trok zijn uitgestoken hand terug, wilde zelf een sigaret nemen, maar besloot het toch maar niet te doen.

Potterley slaakte een zucht van diepe opluchting toen het pakje weer was opgeborgen. Hij zei: 'Kunt u het niet nog eens bekijken en mij zo ver mogelijk naar voren schuiven. Ik weet niet hoe ik het moet uitleggen...'

Araman glimlachte. Er waren er wel geweest die hem geld hadden aangeboden in die omstandigheden, en ook daarmee waren ze natuurlijk geen stap verder gekomen. Hij zei: 'De vaststelling van de prioriteit geschiedt met de computer. Ik ben niet bevoegd die beslissingen zo maar te veranderen.'

Potterley stond stijfjes op. Hij was ongeveer één meter vijf en zestig lang. 'Dan groet ik u, meneer.'

'Dag professor. Het spijt me oprecht.'

Potterley drukte de hem toegestoken hand slapjes, en ging weg.

Een druk op de knop van de zoemer deed Aramans secretaresse de kamer binnenkomen. Hij gaf haar de papieren.

'Deze,' zei hij, 'kunnen vernietigd worden.'

Toen hij weer alleen was, glimlachte hij wrang. Alweer een dienst aan de mensheid bewezen zoals hij dat nu al een kwart eeuw lang deed. En wel door een verzoek af te wijzen.

Deze had zich makkelijk laten wegsturen. Soms had de academische wereld pressie moeten uitoefenen of was het nodig geweest research-toewijzingen in te trekken.

Vijf minuten later had hij professor Potterley vergeten. En, toen hij er later nog eens aan terugdacht, kon hij zich niet herinneren een voorgevoel van dreigend gevaar te hebben gehad.

In het eerste jaar van zijn ijdele hoop had professor Potterley zich alleen maar gefrustreerd gevoeld. In het tweede jaar echter was er uit die frustratie een idee geboren dat hem eerst bang maakte, maar hem later gefascineerd bezighield. Twee dingen weerhielden hem ervan dit idee in daden om te zetten, en geen van deze barrières bestond uit de gedachte dat het immoreel was wat hij doen wilde.

Allereerst koesterde hij nog steeds de hoop dat de regering hem tenslotte de vergunning zou geven, zodat het niet nodig zou zijn iets anders te doen. Die hoop was definitief in rook vervlogen door het onderhoud dat hij zojuist met Araman had gehad. De tweede barrière was niet een hoopvolle verwachting geweest, maar wel het nare besef van zijn eigen onvermogen. Hij was geen fysicus en hij kende ook geen fysici van wie hij hulp kon verwachten.

De natuurkundige faculteit van de universiteit bestond uit mensen die over ruime researchtoewijzingen beschikten en die diep ondergedoken waren in hun specialismen. Op zijn best genomen, zouden zij niet naar hem luisteren In het ergste geval zouden zij hem aangeven wegens intellectuele anarchie, en zelfs de Carthago-vergunning die hij al had, zou dan makkelijk ingetrokken kunnen worden.

Dat risico kon hij niet lopen. En toch was de chronoscopie de enige mogelijkheid om zijn werk voort te zetten. Zonder dat stond hij er niet slechter voor als wanneer hij zijn vergunning kwijtraakte.

De eerste aanwijzing dat hij de tweede hindernis misschien zou kunnen overwinnen, had zich een week voor het onderhoud met Araman voorgedaan, alleen had hij zich dit toen niet zo gerealiseerd. Het was op een van de thee-uurtjes van de faculteit geweest. Potterley ontbrak nooit op deze bijeenkomsten omdat hij het bijwonen daarvan als een plicht opvatte en hij nam zijn plichten ernstig op. Maar wanneer hij er eenmaal was, voelde hij zich helemaal niet gedrongen een vlotte conversatie te voeren of nieuwe vrienden te maken. Matig en met kleine teugjes dronk hij een of twee borreltjes, wisselde enkele beleefdheden uit met de deken of met de afdelingshoofden die er waren, schonk anderen een bijna onmerkbaar glimlachje en ging dan weer vroeg weg.

Als alles gewoon geweest was, zou hij bij die laatste bijeenkomst geen aandacht besteed hebben aan de jongeman die rustig, enigszins bedeesd ergens in een hoek stond. Het zou nooit bij hem opgekomen zijn hem aan te spreken. Maar de omstandigheden brachten hem er deze keer toe anders te handelen dan hij gewend was.

Die ochtend bij het ontbijt had mevrouw Potterley somber laten weten dat zij weer eens van Laurel gedroomd had; maar deze keer van een volwassen Laurel met het gezicht echter dat zij als kind van drie jaar gehad had. Potterley had haar maar laten praten. Er was een tijd geweest dat hij gevochten had tegen haar te veelvuldig bezig zijn met het verleden en de dood. Laurel zou niet meer bij hen terugkomen, noch door dromen noch door er over te praten. Maar als het Caroline Potterley opluchtte, mocht zij er best over dromen en spreken.

Toen Potterley die ochtend naar college ging, bemerkte hij echter dat Carolines gedachten ook hem aangestoken hadden. Laurel volwassen! Zij was bijna twintig jaar geleden gestorven; hun enig kind. Dat was zij toen en dat was zij altijd gebleven. Al die tijd bleef zij in zijn gedachten een kind van drie jaar.

En nu dacht hij: Als ze nu nog leefde, was ze geen drie, maar bijna drieëntwintig jaar.

Hulpeloos trachtte hij zich voor te stellen hoe Laurel geleidelijk aan opgroeide; en tenslotte drieëntwintig jaar werd. Het lukte hem niet helemaal.

Maar hij bleef het proberen. Hoe Laurel zich opmaakte. Uitging met jongens. Trouwde!

En zo kwam het dat, toen hij de jongeman zag die zich ophield aan de buitenkant van de koeltjes converserende groep faculteitsmensen, de absurde gedachte bij hem opkwam dat een jongen als deze met Laurel had kunnen trouwen. Misschien die zelfde jongen wel...

Laurel had hem kunnen ontmoeten, hier op de universiteit, of op een avond als hij bij de Potterley's op het diner genodigd was. Ze zouden sympathie voor elkaar opgevat kunnen hebben. Laurel zou er zeker aardig hebben uitgezien en ook deze jongen was niet onknap. Hij was donker, had een scherp getekend intelligent gezicht en bewoog zich makkelijk.

Ineens vervaagde de dagdroom, en Potterley bemerkte dat hij als een dwaas naar de jongeman stond te staren, niet als naar een vreemde, maar als naar iemand die misschien zijn schoonzoon had kunnen worden. Voordat hij het wist, bewoog hij zich tussen de mensen door in zijn richting. Het was alsof hij zichzelf onder hypnose gebracht had.

Hij stak zijn hand uit. 'Ik ben Arnold Potterley van de afdeling geschiedkunde. Je bent hier nieuw, neem ik aan?'

Er gleed een lichte trek van verbazing over het gezicht van de jongen en onhandig probeerde hij zijn glas naar zijn linkerhand over te brengen om de hand van de ander te kunnen drukken. 'Jonas Foster is mijn naam, meneer. Ik geef sinds kort les in natuurkunde. Dit semester ben ik begonnen.'

Potterley knikte. 'Ik hoop dat je het hier prettig zult vinden en ik wens je veel succes.'

En daar was het toen bij gebleven. Potterley was enigszins onbehaaglijk tot het besef van de werkelijkheid gekomen, voelde zich verlegen worden en was verder gewandeld. Hij keek nog eenmaal om, maar de illusie van verwantschap was verdwenen. Hij stond weer met beide benen op de grond en was boos op zichzelf dat hij zich door het gepraat van zijn vrouw over Laurel zo had laten meenemen.

Maar een week later, nog terwijl Araman aan het woord was, was de jongeman hem weer in gedachten gekomen. Docent in de natuurkunde. Een nieuwe leraar. Was hij toen doof geweest? Was er kortsluiting geweest tussen zijn oren en zijn verstand? Of was het een kwestie van zelfcensuur geweest in verband met het onderhoud dat hij zou hebben met het hoofd van de afdeling chronoscopie?

Maar dit onderhoud had geen resultaat gehad, en het was de gedachte aan die jongeman met wie hij maar een paar woorden gewisseld had, die hem ervan weerhield nog verder aan te dringen. Hij had bijna haast gehad om weg te komen.

En in de autogiro-express onderweg terug naar de universiteit wenste hij bijna dat hij bijgelovig was. Hij had zich dan kunnen troosten met de gedachte dat de toevallige en zinloze ontmoeting met die jongeman in feite zo gewild was door een alwetende en doelbewust handelende schikgodin.

Jonas Foster stond niet helemaal nieuw tegenover het universitaire milieu. De lange en onzekere worsteling naar het doctoraat maakte iedereen tot veteraan. Zijn postdoctoraal werk als wetenschappelijk assistent droeg daar nog het nodige toe bij.

Maar nu was hij docent Jonas Foster. In de toekomst wachtte hem de waardigheid van het professoraat. En hij zag zichzelf nu in een andere verhouding tot de professoren geplaatst.

Enerzijds stemden zij over toekomstige promoties. Anderzijds kon hij in dit vroege stadium nog niet zeggen welk lid van de faculteit al of niet een gewillig oor vond bij de deken of zelfs bij de president van de universiteit. Hij beschouwde zichzelf niet als 'wandelgangenpoliticus' en was ervan overtuigd dat hij als zodanig een slecht figuur zou slaan, maar het had ook geen zin dit, koste wat het kost, aan zichzelf te bewijzen en daarna op de blaren te zitten.

En daarom luisterde Foster naar die vriendelijke historicus die op de een of andere manier toch kracht uitstraalde, hij snoerde hem de mond niet en werkte hem niet de deur uit. Maar dat was wel zijn eerste impuls geweest.

Hij kon zich Potterley nog heel goed herinneren. Potterley was op dat thee-uurtje (dat een saaie boel was geweest) naar hem toe gekomen. De vent had twee stijve zinnetjes tegen hem gesproken, hij had een beetje glazig gekeken, was kennelijk ineens bij zijn positieven gekomen en had gemaakt dat hij wegkwam.

Foster had er toen veel plezier om gehad, maar nu...

Potterley had toen met opzet kennismaking met hem kunnen zoeken, of, liever gezegd, Foster de indruk willen geven dat hij te maken had met de een of andere rare snijboon, excentriek, maar onschadelijk. Nu was hij misschien bezig Fosters opinies te peilen, te zoeken naar inzichten die aan het wankelen waren. Natuurlijk hadden ze dat al moeten doen voordat hij zijn aanstelling kreeg. Maar toch...

Misschien ook sprak Potterley in volle ernst en besefte hij niet wat hij deed. Of misschien realiseerde hij zich dat juist heel goed; wellicht was hij niets meer of minder dan een gevaarlijke schurk.

Foster mompelde: 'Ja maar om tijd te winnen, en haalde een pakje sigaretten te voorschijn, met de bedoeling er een aan Potterley aan te bieden en die dan tegelijk met een voor zichzelf heel langzaam aan te steken.

Maar Potterley zei onmiddellijk: 'Alsjeblieft meneer Foster, geen sigaretten.'

Foster keek verschrikt. 'Neem me niet kwalijk, professor.'

'Nee. Neem het mij maar niet kwalijk. Ik kan niet tegen de lucht. Een eigenaardigheid van me. Het spijt me.'

Hij zag bepaald bleek. Foster borg de sigaretten weer weg.

Nu hij geen sigaret bij de hand had, zocht hij de makkelijkste uitweg. 'Ik voel me zeer vereerd dat u mijn advies vraagt en zo, professor, maar ik ben niet gespecialiseerd in de neutrinica. Ik mag me op dat gebied niet bewegen. Ik behoor er zelfs geen mening over te hebben en, op de man af gezegd, ik heb liever niet dat u er nog verder op doorgaat.'

Het stijfdeftige gezicht van de ander nam een verbeten uitdrukking aan... 'Wat bedoel je ermee dat je niet gespecialiseerd bent in de neutrinica? Je bent nog helemaal niets. Je hebt nog geen enkele research-vergunning, hè?'

'Dit is pas mijn eerste semester.'

'Dat weet ik. Je hebt vermoedelijk zelfs nog geen vergunning aangevraagd.'

Foster glimlachte flauwtjes. Gedurende die drie maanden aan de universiteit was het hem nog niet gelukt zijn eerste aanvrage voor een researchvergunning zo te formuleren dat hij die naar een wetenschappelijk tekstschrijver kon sturen, laat staan naar de researchcommissie.

(Gelukkig had de voorzitter van zijn afdeling het nog al prettig opgenomen. 'Neem er de tijd voor, Foster,' had hij gezegd, 'orden je gedachten. Probeer eerst zekerheid te krijgen welke weg je wilt volgen en waar die weg je heen zult voeren, want, wanneer je eenmaal je toewijzing hebt, is je specialisme formeel vastgelegd en zit je er aan vast voor de rest van je carrière, wat er ook gebeurt.' Het was een afgezaagd advies geweest, maar afgezaagde adviezen bevatten dikwijls waarheid, en dat had Foster wel ingezien.)

Foster zei: 'Door opvoeding en geneigdheid, professor, ben ik hyperopticus met interesse voor de gravitica. Zo beschreef ik mezelf, toen ik naar deze betrekking solliciteerde. Ik ben er nog wel niet officieel in gespecialiseerd, maar dat zal in de toekomst wel zo zijn. Iets anders kan het niet zijn. En wat de neutrinica betreft, ik heb dat onderwerp zelfs nog nooit bestudeerd.'

'Waarom niet?' vroeg Potterley onmiddellijk.

Foster staarde hem aan. Dit was het soort botte nieuwsgierigheid naar een anders status dat hem altijd bijzonder irriteerde. Zijn toon was op de rand van onbeleefdheid toen hij zei: 'Aan mijn universiteit werd geen college gegeven in de neutrinica.'

'Waar heb je dan in vredesnaam gestudeerd?'

'MIT,' zei Foster kalm.

'En daar geven ze geen college in de neutrinica?'

'Nee.' Foster bemerkte dat hij ging blozen en wilde zich verdedigen. Het is een zeer gespecialiseerd onderwerp, met weinig praktische waarde. De chronoscopie heeft misschien enig nut, maar dat is de enige praktische toepassing ervan en daarin is niets te bereiken.'

De historicus keek hem ernstig aan. 'Kun jij me vertellen waar ik een specialist in de neutrinica kan vinden?'

'Nee, dat kan ik niet,' zei Foster botweg.

'Weet je dan een school waar ze neutrinica doceren?'

'Nee.'

Potterley glimlachte met strakke lippen en zonder humor.

Die glimlach maakte Foster wrevelig, hij meende er iets beledigends in te bespeuren en maakte zich zo boos dat hij zei: 'Ik wil u er op wijzen, professor, dat u te ver gaat.'

'Wat?'

'Ik zeg dat voor een historicus uw belangstelling voor de fysica, uw haast beroepsmatige belangstelling, on...' Hij zweeg, kon er zich eigenlijk niet toe brengen het te zeggen.

'Onethisch is?'

'Dat is het, professor.'

'Mijn onderzoekingen hebben me daartoe gebracht,' fluisterde Potterley hartstochtelijk.

'Dan moet u bij de researchcommissie zijn. Als zij het toestaan...'

'Daar ben ik geweest en ik heb geen toestemming gekregen.'

'Dan moet u het dus laten schieten.' Foster wist dat het duf en braaf klonk, maar hij liet zich door deze man niet verleiden iets te zeggen dat als intellectuele anarchie kon worden uitgelegd. Het was nog te vroeg in zijn loopbaan om dwaze risico's te lopen.

Maar toch waren zijn woorden blijkbaar niet zonder uitwerking gebleven. Zonder waarschuwing barstte de man los in een snelvuur van zinnen die hoogst onverantwoordelijk klonken.

Geleerden, zei hij, konden alleen vrij zijn wanneer zij de vrijheid hadden hun eigen nieuwsgierigheid te bevredigen. Wanneer de research eenmaal, zo zei hij, volgens een vooraf vastgesteld patroon geregeld werd door degenen die de koorden van de beurs vasthielden, dan werd ze slaafs en moest er een stilstand in optreden. Niemand, zei hij, had het recht een ander te dicteren waarin hij belang mocht stellen.

Foster hoorde het allemaal ongelovig aan. Niets ervan klonk hem echter vreemd in de oren. Hij had studenten zo horen spreken om hun professoren te ergeren en hij had zichzelf ook een of tweemaal op die wijze geamuseerd. Ieder die de geschiedenis van de wetenschap bestudeerd had, wist dat velen er eens zo over gedacht hadden.

Maar toch kon Foster zich niet indenken, ja het leek hem bijna tegennatuurlijk, dat een moderne wetenschapsman zulke nonsens kon uitkramen. Er was immers ook niemand die vond dat je een fabriek kon laten draaien door iedere arbeider te laten doen waar hij zin in had of een schip laten varen volgens de grillen van ieder bemanningslid. In beide gevallen moest er toch een centraal toezichthoudend orgaan zijn, daar was iedereen het over eens. Waarom zouden orde en leiding wel goed zijn voor een fabriek of een schip, maar niet voor wetenschappelijke research?

De mensen konden zeggen dat de menselijke geest toch verschilde van een schip of van een fabriek, maar de geschiedenis van het menselijk streven bewees toch wel het tegendeel. Toen de wetenschap nog jong was en alle of bijna alle facetten van de menselijke kennis nog door één enkele geest omvat konden worden, was er misschien nog geen behoefte aan leiding. De blinde zwerftochten langs de ongebaande paden van het ongekende konden tot wonderbaarlijke, maar toevallige ontdekkingen leiden.

Maar naarmate de kennis groeide, moest men eerst meer en meer feiten in zich opnemen, voordat veelbelovende onderzoekingstochten in het onbekende ondernomen konden worden. De behoefte aan specialisatie ontstond. De onderzoeker had een bibliotheek nodig die hij zelf niet meer bijeen kon brengen, en instrumenten die hij zelf niet kon bekostigen. En de individuele onderzoeker maakte meer en meer plaats voor de research in team-verband en voor de research in grote instituten. De fondsen die voor het wetenschappelijk onderzoek nodig waren, werden groter, naarmate de gereedschappen in aantal toenamen.

Welke universiteit was er tegenwoordig nog zo klein dat ze niet tenminste een microkernreactor en een drietrapscomputer nodig had?

Al eeuwen lang was het voor privépersonen niet meer mogelijk geweest wetenschappelijk onderzoek te bekostigen. Omstreeks 1940 konden alleen nog de regering, grote industrieën, universiteiten of onderzoekingsinstituten wetenschappelijk onderzoek bekostigen.

Tegen 1960 waren zelfs de grootste universiteiten geheel van regeringssubsidies afhankelijk, en onderzoekingsinstituten konden niet bestaan zonder belastingfaciliteiten en bijdragen van de bevolking. Tegen 2000 waren de industriële syndicaten een onderdeel van de wereldregering geworden en daarna werden de research-financiering en daardoor ook de research-planning gecentraliseerd onder een regeringsdepartement.

Het was allemaal vanzelf gegroeid en het was goed zo. Elke tak van wetenschap werd aangepast aan de . publieke behoeften, en de verschillende wetenschappen werden onderling behoorlijk gecoördineerd. De grote vooruitgang geboekt tijdens de laatste vijftig jaar bewees voldoende dat er van stagnatie geen sprake was.

Foster probeerde een klein beetje hiervan naar voren te brengen, maar werd met een ongeduldig gebaar het zwijgen opgelegd door Potterley, die zei: 'Je praat als een papegaai de officiële propaganda na. Je verkondigt zelf een mening die vierkant tegen het officiële standpunt ingaat. Kun je dat geloven?'

'Eerlijk gezegd niet.'

'Waarom zeg je dan dat er in de chronoscopie niets meer te bereiken valt? Waarom is de neutrinica onbelangrijk? Dat zeg je. En je bent nogal zeker van je zaak. Maar je hebt het nooit gestudeerd. Je zegt dat je van dat onderwerp niets afweet. Op jouw universiteit wordt er geen college in gegeven...'

'Is dat al niet voldoende bewijs?'

'O juist. Er wordt geen college in gegeven omdat het onbelangrijk is. En het is onbelangrijk omdat er geen college in gegeven wordt. Ben jij tevreden met die redenering?

Foster voelde een toenemend onbehagen. 'Het staat in de boeken.'

'Dat is het dan. De boeken zeggen dat de neutrinica geen waarde heeft. Je professoren leren je dat omdat ze het in de boeken lezen. De boeken zeggen het omdat ze door de professoren worden geschreven. Wie weet het uit persoonlijke ondervinding en wetenschap? Wie doet er onderzoekingen op dat terrein? Ken jij iemand?'

Foster zei: 'Dit brengt ons nergens, professor. Ik moet nog werken...'

'Nog even. Ik wil dat je je hier eens het hoofd over breek. Eens kijken hoe dit je in de oren klinkt. Ik beweer dat de regering het fundamenteel onderzoek op het terrein van de neutrinica en van de chronoscopie tegengaat. Ze verbiedt de praktische toepassing van de chronoscopie.'

'Nee hoor.'

'Waarom niet? Die macht hebben ze. Dat krijg je met die centraal geleide research van jou. Als ze voor een bepaalde tak van wetenschap geen research-vergunningen verlenen, dan sterft die tak af. Dat kunnen ze en dat hebben ze ook gedaan.'

'Maar waarom?'

'Dat weet ik niet. Ik wil dat jij dat onderzoekt. Ik zou het zelf wel doen als ik genoeg wist. Ik ben naar jou toe gekomen omdat jij een jonge vent bent met een kersverse opleiding. Of lijd je al aan intellectuele aderverkalking? Leeft er nog nieuwsgierigheid in je? Wil je iets wéten? Verlang je geen antwoorden?'

De historicus doorboorde Foster bijna met zijn ogen. Hun neuzen waren maar enkele centimeters van elkaar verwijderd, maar Foster was zo verloren in zijn gedachten dat hij er niet aan dacht te gaan verzitten.

Eigenlijk had hij Potterley de deur moeten wijzen. En hem zo nodig er uit moeten gooien.

Het was niet respect voor de leeftijd of de positie van de ander dat hem daarvan weerhield. Ook was hij bepaald niet overtuigd door Potterley's argumenten. Het was een kleinigheid, namelijk de eer van zijn universiteit.

Waarom werd er op de MIT geen college gegeven in de neutrinica? Nu hij er over nadacht, betwijfelde hij of er in de bibliotheek één enkel boek over de neutrinica te vinden was. Hij kon zich niet herinneren er ooit een gezien te hebben.

Hij ging er niet verder op door.

En dat was het begin van de catastrofe.

Caroline Potterley was eens een aantrekkelijke vrouw geweest.

Er waren gelegenheden, zoals diners of universiteitsfeesten, dat zij er ten koste van veel inspanning in slaagde een restant van haar vroegere aantrekkelijkheid te herwinnen.

Maar op gewone dagen zakte zij in elkaar. Dat was het woord dat zij voor zichzelf gebruikte in de ogenblikken dat zij zichzelf verachtte.

Met de jaren was zij dikker geworden, maar haar weekheid was niet alleen een kwestie van vetafzetting. Het was alsof haar spieren het opgegeven hadden en slap geworden waren, zodat zij schuifelde in plaats van liep, en er wallen onder haar ogen kwamen en haar wangen kwabbig neerhingen. Zelfs haar grijzende steile haar leek vermoeid. Het leek te groeien door de zwaartekracht en door niets anders. Caroline Potterley keek naar haar spiegelbeeld en moest toegeven dat dit een van haar slechte dagen was. Zij wist ook hoe dat kwam.

Het was haar droom over Laurel. De rare droom, waarin Laurel volwassen was geweest. Sindsdien had zij zich ellendig gevoeld.

Toch speet het haar dat zij het er met Arnold over gehad had. Hij zei er niets van; dat deed hij nooit meer; het was verschrikkelijk voor hem. Dagen daarna was hij nog stiller dan gewoonlijk. Misschien kwam het doordat hij zich voorbereidde op dat belangrijke onderhoud met die hoge ambtenaar (hij zei aldoor dat hij er geen succes van verwachtte) maar het had ook kunnen komen door haar droom.

Vroeger was het beter geweest, toen hij scherp tegen haar riep: 'Laat het dode verleden rusten, Caroline! Met praten krijg je haar niet terug, en met dromen ook niet.'

Het was voor hun beiden verschrikkelijk geweest. Heel erg. Zij was niet thuis geweest en had sindsdien altijd met schuldgevoelens geleefd. Als zij thuis gebleven was, als ze niet, volkomen onnodig, was gaan winkelen, dan zouden zij beiden thuis geweest zijn. Een van hen had Laurel wel kunnen redden.

Die arme Arnold was het niet gelukt. De hemel wist dat hij het geprobeerd had. Bijna was hij zelf ook omgekomen. Hij was het brandende huis uit gewankeld, halfdood van de pijn, onder de blaren, naar adem happend en verblind. De dode Laurel hield hij in de armen.

Die nachtmerrie bleef, verdween nooit helemaal.

Arnold hulde zich daarna meer en meer in een pantser. Hij mat zich een zachte toon aan en een vriendelijkheid die door niets werd gebroken, nooit sloeg de bliksem eens in. Hij werd zeer sober en gaf zelfs niet meer toe aan zijn kleine zwakheden, zijn sigaretten en zijn neiging om zo nu en dan eens te vloeken. Hij kreeg zijn vergunning voor het schrijven van een nieuwe geschiedenis van Carthago en maakte daaraan verder alles ondergeschikt.

Zij probeerde hem te helpen. Deed literatuuronderzoek voor hem, typte zijn aantekeningen en maakte er microfilms van. Maar plotseling kwam daar een eind aan.

Op een avond holde zij ineens van haar bureau weg, haalde de badkamer nog net op tijd en moest vreselijk overgeven. Haar man liep haar bezorgd en verschrikt achterna.

'Caroline, wat is er?'

Een slok brandewijn bracht haar weer een beetje bij haar positieven. Zij zei: 'Is het waar? Wat zij deden?'

'Wie?'

'De Carthagers.'

Hij staarde haar aan en bracht er langs een omweg uit wat zij bedoelde. Zij was niet in staat het rechtuit te zeggen.

Het schijnt dat de Carthagers Moloch aanbaden, in de gedaante van een hol, koperen beeld met een oven in de buik. Wanneer de natie er slecht voor stond, kwamen de priesters en het volk bijeen, en na allerlei ceremoniën en gebeden werden levende kinderen met grote vaardigheid in de vlammen gesmeten.

Vlak voordat het gebeuren ging, kregen zij snoepjes om te voorkomen dat het gladde verloop van het ritueel niet verstoord zou worden door storend gegil. Onmiddellijk daarna roffelden de trommels om het geschreeuw van de kinderen dat een paar seconden duurde te overstemmen. De ouders waren erbij, waarschijnlijk zeer in hun schik, want het offer stemde de goden tot welbehagen...

Arnold Potterley trok somber de wenkbrauwen op. Smerige leugens van Carthago's vijanden, zei hij haar. Hij had haar moeten waarschuwen. Tenslotte kwamen dergelijke propagandistische leugens wel meer voor. Volgens de Grieken aanbaden de oude Hebreeën een ezelskop in hun Heilige der Heiligen. En volgens de Romeinen waren de eerste christenen mensenhaters die heidenkinderen ten offer brachten in de catacomben.

'Deden ze dat dan niet?' vroeg Caroline. 'Ik ben er van overtuigd dat ze dat niet deden. De oude Foeniciërs deden het misschien. In primitieve beschavingen zijn mensenoffers heel normaal. Maar Carthago in haar glorietijd had geen primitieve beschaving. De mensenoffers worden dikwijls vervangen door symbolische handelingen zoals bijvoorbeeld de besnijdenis. Misschien hebben de Grieken en Romeinen de een of andere symbolische handeling van de Carthagers aangezien voor de volledige oorspronkelijke offerande, óf doordat zij niet beter wisten óf met opzet.'

'Ben je daar zeker van?'

'Dat kan ik nog niet zijn, Caroline, maar wanneer ik genoeg aanwijzingen heb, zal ik een vergunning voor een chronoscopisch onderzoek aanvragen, en dan zal het voor eens en voor altijd uit de doeken gedaan zijn.'

'Chronoscopisch onderzoek?'

'Ja, het terugkijken in de tijd. We kunnen het apparaat instellen op het oude Carthago in een tijd van rampspoed, bijvoorbeeld de landing van Scipio Africanus in 202 voor Christus, en dan kunnen we met onze eigen ogen precies zien wat er gebeurt.

'En je zult zien dat ik gelijk heb.'

Hij klopte haar op de schouders en glimlachte haar bemoedigend toe, maar twee weken lang droomde zij daarna elke nacht van Laurel en zij hielp hem daarna nooit meer met zijn onderzoek van Carthago. Hij vroeg het haar ook niet meer.

Nu zette zij zich schrap voor zijn thuiskomst. Toen hij in de stad terug was, had hij haar opgebeld en verteld dat hij bij die ambtenaar op bezoek was geweest en dat het precies zo gegaan was als hij had verwacht. Dat betekende dus dat het mislukt was, maar toch was er in zijn stem geen teleurstelling te merken geweest en zijn gezicht had er op het televizier heel kalm uitgezien.

Voordat hij thuiskwam, moest hij eerst nog een boodschap doen, had hij gezegd. Hij zou dus laat zijn, maar dat hinderde niet. Het kon hen geen van beiden veel schelen hoe laat er gegeten werd. Ook niet dat de waren uit de koelkast kwamen, en zelfs niet wat er uit de koelkast kwam of hoe lang geleden het opwarmingsmechanisme was aangezet.

Zijn komst verraste haar. Er was niet direct iets opvallends aan zijn gedrag. Hij kuste haar plichtsgetrouw, glimlachte, zette zijn hoed af en vroeg of alles goed gegaan was terwijl hij weg was. Het was allemaal bijna zoals gewoonlijk. Bijna.

Maar zij had geleerd op kleinigheden te letten, en hij was net iets te veel gehaast. Genoeg om haar geroutineerde ogen te verraden dat hij in spanning verkeerde.

Zij zei: 'Is er iets gebeurd?'

Hij zei: 'Overmorgen krijgen we een gast voor het diner, Caroline. Ik hoop dat je het niet vervelend vindt.'

'O nee. Is het iemand die ik ken?'

'Nee. Een jonge docent. Een nieuweling. Ik heb een gesprek gehad met hem.' Met een zwaai draaide hij zich naar haar om en greep haar bij de ellebogen, hield haar armen een ogenblik vast en liet ze toen weer los, verlegen en alsof hij het onprettig vond dat hij enige emotie getoond had.

Hij zei: 'Ik kon bijna geen vat op hem krijgen. Denk je dat eens in. Verschrikkelijk, verschrikkelijk, zoals we allemaal onder het juk gebogen gaan, zoals we houden van de leiband waaraan we lopen.'

Mevrouw Potterley wist niet zeker of zij hem goed begrepen had, maar een jaar lang had zij zijn opstandigheid bijna onmerkbaar zien toenemen en zijn kritiek op de regering steeds gedurfder zien worden. Zij zei: 'Je hebt toch geen dwaze dingen tegen hem gezegd, hè?'

'Wat bedoel je met dwaas? Hij gaat wat neutrinisch werk voor me doen.'

'Neutrinisch' was voor mevrouw Potterley een woord van drie lettergrepen dat zij niet verstond, maar zij wist dat het niets te maken had met geschiedkunde. Zwakjes zei zij : 'Axnold, ik vind het niet prettig dat je dat doet. Je zult je betrekking kwijt raken. Het is...'

'Het is intellectuele anarchie, liefste,' zei hij. 'Dat wil je graag horen. Akkoord. Ik ben een anarchist. Als de regering mij niet toestaat mijn onderzoekingen voort te zetten, dan moet ik daar zelf voor zorgen. En wanneer ik de weg wijs, zullen anderen volgen.. . En als ze dat niet doen, maakt dat geen verschil. Het enige dat van belang is, is Carthago en de wetenschap, niet jij en ik.'

'Maar je kent die jongeman niet. Wat gebeurt er als hij een agent is van de gevolmachtigde voor de research?'

'Dat is niet waarschijnlijk en dat risico neem ik.' Hij balde zijn rechterhand tot een vuist en wreef daarmee zachtjes in de palm van zijn linkerhand. 'Hij staat nu aan mijn kant. Dat weet ik zeker. Hij kan niet anders. Ik kan aan iemands ogen, gezicht en aan zijn hele houding zien of zijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid gewekt is. Het is een ongeneeslijke ziekte voor een tamme geleerde. Zelfs tegenwoordig kost het tijd om het eruit te ranselen en de jongeren zijn het meest kwetsbaar... Waarom zou ik het niet doen? Waarom zou ik geen eigen chronoscoop bouwen en de regering zeggen dat ze naar de...'

Ineens zweeg hij, schudde het hoofd en draaide zich om.

'Ik hoop maar dat het allemaal goed zal gaan,' zei mevrouw Potterley, die het gevoel niet van zich af kon zetten dat het niet goed zou gaan, en die zich al bij voorbaat bezorgd maakte over haar mans betrekking en hun rustige levensavond.

Zij was de enige van al die mensen die een sterk voorgevoel had dat er moeilijkheden op handen waren. Het waren alleen heel andere moeilijkheden dan zij dacht.

Jonas Foster was bijna een half uur te laat voor het diner in de woning van de Potterley's die op enige afstand van de universiteit stond. Hij had tot op die avond nog getwijfeld of hij zou gaan. Toen, op het laatste ogenblik, was hij tot de slotsom gekomen dat hij niet de sociale blunder kon begaan om een diner één uur voor de afgesproken tijd af te zeggen. Daardoor kwam het, maar ook doordat zijn nieuwsgierigheid hem niet met rust liet.

Aan het etentje zelf scheen geen einde te willen komen. Foster had geen trek. Mevrouw Potterley zat er volkomen afwezig bij, en verbrak haar stilzwijgen slechts één keer, om hem te vragen of hij getrouwd was en om een afkeurend geluid te maken toen hij zei dat hij dat niet was. Professor Potterley zelf stelde hem een paar neutrale vragen over zijn loopbaan en knikte vormelijk. Het was zo bedaard en zwaar op de hand - vervelend in feite - als het maar zijn kon.

Foster dacht: hij lijkt zo onschadelijk.

Foster had de laatste twee dagen doorgebracht met het op peil brengen van zijn kennis omtrent professor Potterley. Uiteraard zo alsof hij het terloops deed, bijna stiekem. Hij was er niet bepaald dol op om gezien te worden in de bibliotheek voor sociale wetenschappen. Weliswaar was geschiedenis een grensgeval en werden geschiedkundige werken door het grote publiek nog al eens gelezen 'tot lering ende vermaeck'.

Maar een natuurkundige viel niet bepaald onder het 'grote publiek'. Wanneer Foster zich ging interesseren voor geschiedenisboeken, dan zou hij al gauw onder verdenking vallen, zo zeker als de relativiteitstheorie, en spoedig daarna zou de voorzitter van zijn afdeling zich afvragen of hij wel de juiste man was. Daarom was hij voorzichtig te werk gegaan. Hij zat in zaaltjes die een beetje afgezonderd lagen en hield zijn hoofd naar beneden wanneer hij op ongeregelde uren kwam en ging.

Het bleek dat professor Potterley drie boeken geschreven had en een paar dozijn artikelen over de oude wereld van het Middellandse Zee-gebied, en de artikelen van latere datum (alle verschenen in het 'Tijdschrift voor Geschiedkunde') hadden allemaal met een zekere sympathie gehandeld over het Carthago van vóór de Romeinse overheersing.

Dit klopte in ieder geval met Potterley's verhaal en had Fosters verdenking enigszins verminderd... Maar toch voelde Foster dat het veel verstandiger, veel veiliger geweest was wanneer hij er direct in het begin mee opgehouden was.

Een wetenschapsman mocht niet te nieuwsgierig zijn, overdacht hij in grote ontevredenheid over zichzelf. Het is een gevaarlijke eigenschap.

Na het diner werd hij Potterley's studeerkamer binnengelaten. Bij de drempel bleef hij stokstijf staan. De wanden gingen gewoonweg schuil achter de boeken.

Niet zo maar films. Natuurlijk waren er ook films, maar boeken, op papier gedrukt, waren er véél meer. Hij had nooit gedacht dat er nog zoveel boeken in bruikbare toestand zouden bestaan. Dat verontrustte Foster. Waarom zou iemand zo veel boeken thuis willen hebben? Je kon ze toch krijgen in de universiteitsbibliotheek of, als het niet anders kon, in de congresbibliotheek, als men tenminste de kleine moeite wilde nemen om een microfilm te lenen.

Er was in een huisbibliotheek iets dat het daglicht niet kon velen. Het rook naar intellectuele anarchie. En die laatste gedachte stelde Foster, vreemd genoeg, weer gerust. Hij had liever dat Potterley een onvervalst anarchist was dan een toneelspelende agent provocateur.

De uren gingen nu snel voorbij en zij brachten hem de ene verbazing na de andere.

'Zie je,' zei Potterley op heldere toon, en zonder een spoor van gejaagdheid, 'zo mogelijk moest ik iemand vinden die bij zijn werk wel eens gebruik gemaakt had van de chronoscopie. Natuurlijk kon ik dat niet zo maar doen, want dat zou ongeoorloofde research zijn.'

'Ja,' zei Foster droog. Het verbaasde hem een beetje dat de man zich door een dergelijke futiliteit zou laten weerhouden.

'Ik heb het met indirecte methoden geprobeerd...'

Dat had hij inderdaad. Foster stond versteld over de stapel brieven waarin kleine omstreden punten uit de oude Mediterrane geschiedenis aan de orde waren en die op de een of andere manier toch telkens weer als terloops mededelingen bevatte als: 'Daar ik nog nooit gebruik gemaakt heb van chronoscopisch onderzoek, is...' of: 'In afwachting van de goedkeuring van mijn verzoek om chronoscopische gegevens, die nog wel even op zich zal laten wachten...'

'Ik stel die vragen niet zo maar in het wilde weg,' zei Potterley. Het instituut voor chronoscopie geeft elke maand een boekje uit met gegevens uit het verleden die door chronoscopisch onderzoek zijn komen vast te staan. Telkens maar een of twee.

'Wat mij allereerst opviel, was de onbeduidendheid van de meeste gegevens, ze waren volkomen oninteressant. Waarom zouden die onderzoekingen voorrang hebben boven mijn werk? Daarom schreef ik naar de mensen die zich waarschijnlijk bezighielden met onderzoekingen als beschreven in dat boekje. En, zoals ik je heb laten zien, géén van hen maakte gebruik van de chronoscoop. Laten we het nu eens punt voor punt doornemen.'

Op het laatst vroeg Foster, wiens hoofd duizelde van de feiten die Potterley zo zorgvuldig vergaard had : 'Maar waarom?'

'Ik weet niet waarom,' zei Potterley, 'maar ik heb een theorie. Oorspronkelijk werd de chronoscoop uitgevonden door Sterbinski - je ziet dat ik dat ook al weet - en alles werd gewoon gepubliceerd. Maar toen nam de regering het apparaat over en besliste dat er op dat gebied geen onderzoekingen meer verricht mochten worden, ook niet voor de praktische toepassing ervan. Maar de mensen konden zich wel eens gaan afvragen waarom het niet gebruikt werd. Nieuwsgierigheid is zo'n grote ondeugd, meneer Foster.'

Ja, bekende de ander zichzelf.

'Denk je nu eens in hoe afdoend het zou werken,' ging Potterley voort, 'wanneer men het deed voorkomen alsof de chronoscoop wél gebruikt werd. Dan zou het geen mysterie meer zijn, maar iets alledaags. Voor geoorloofde nieuwsgierigheid zou het niet langer interessant zijn, en voor ongeoorloofde nieuwsgierigheid zou het niet aantrekkelijk genoeg meer zijn.'

'Maar u wás nieuwsgierig,' herinnerde Foster hem.

Potterley leek enigszins ongedurig. 'In mijn geval lag het anders,' zei hij kwaad. 'Ik heb iets dat gedaan móet worden, en ik wilde me niet neerleggen bij de belachelijke manier waarop ze me bleven afschepen.'

'Een beetje paranoïde ook,' bedacht Foster somber.

Maar toch, paranoïde of niet, hij had iets gevonden. Foster kon niet langer ontkennen dat er iets bijzonders aan de hand was met de neutrinica.

Maar wat wilde Potterley eigenlijk? Die vraag hield Foster nog steeds bezig. Als Potterley dit niet als een test van Fosters ethische opvattingen beschouwde, wat wilde hij dán?

Foster ging het eens logisch na. Als een intellectuele anarchist die een tikje paranoïde was, een chronoscoop wilde gebruiken en ervan overtuigd was dat degenen die het voor het zeggen hadden hem daarbij in de weg stonden, wat zou hij dan doen?

Veronderstel eens dat ik het zelf was, dacht hij. Wat zou ik dan doen?

Langzaam zei hij: 'Misschien bestaat er helemaal geen chronoscoop.'

Potterley schrok. Bijna verloor hij zijn kalmte. Een ogenblik lang ving Foster een glimp op van iets dat helemaal niet kalm was.

Maar de geschiedkundige beheerste zich en zei: 'O nee, er móet een chronoscoop zijn.'

'Waarom? Hebt u hem gezien? Of ik soms? Dat verklaart misschien alles. Misschien houden ze niet met opzet gegevens achter van een chronoscoop die ze hebben, maar hebben ze er helemaal geen.'

'Maar Sterbinski heeft bestaan. Hij bouwde een chronoscoop. Dat is in ieder geval een feit.'

'Dat staat in de boeken,' zei Foster koeltjes.

'Luister.' Potterley stak zijn hand uit en greep Foster bij de mouw. 'Ik heb een chronoscoop nodig. Ik moet er een hebben. Vertel me niet dat er geen bestaat. We gaan zoveel neutrinica studeren dat we...'

Potterley zweeg abrupt.

Foster trok zijn mouw terug. De zin behoefde niet afgemaakt te worden. Zelf voegde hij er aan toe: 'Er zelf een kunnen bouwen?'

Potterley keek zuur alsof hij het liever niet zo direct aangeduid had willen zien. Niettemin zei hij: 'Waarom niet?'

'Omdat daar geen sprake van is,' zei Foster. 'Als het zo is zoals ik gelezen heb, heeft het Sterbinski twintig jaar gekost om zijn apparaat te bouwen en verscheidene miljoenen aan subsidie. Dacht u dat u en ik dat apparaat clandestien zouden kunnen namaken? Veronderstel eens dat we tijd genoeg hadden, wat niet het geval is, en dat ik voldoende uit de boeken zou kunnen opsteken, hetgeen ik betwijfel, waar zouden we dan het geld en de uitrusting vandaan halen? Volgens zeggen neemt de chronoscoop een gebouw van vijf verdiepingen in beslag!'

'Dus je helpt me niet?'

'Ik zal u iets zeggen. Ik heb één manier waarop ik misschien iets kan ontdekken...'

'Hoe dan,' vroeg Potterley direct.

'Dat doet er niet toe. Dat is niet belangrijk. Maar misschien kan ik voldoende te weten komen om u te kunnen zeggen of de regering het chronoscopisch onderzoek met opzet onmogelijk maakt. Misschien kan ik de juistheid van hetgeen u weet, aantonen, misschien ook zal blijken dat die feiten misleidend zijn. Ik zie niet in wat u er aan zult hebben, maar verder kan ik niet gaan. Dat is de grens.'

Potterley keek de jongeman na. Hij was kwaad op zichzelf. Hoe had hij zo onvoorzichtig kunnen zijn om die vent te laten raden dat hij over een eigen chronoscoop dacht. Daar was de tijd nog niet rijp voor.

Maar waarom had die jonge dwaas dan ook de veronderstelling moeten opperen dat er wel eens helemaal geen chronoscoop kon bestaan?

Die móést bestaan. Het móést. Wat had het voor zin om te zeggen dat het niet zo was. En waarom zouden ze er niet nog een kunnen bouwen? De wetenschap was in de vijftig jaar na Sterbinski vooruitgegaan. Alles wat ze nodig hadden, was kennis van zaken. Die jongen moest die kennis vergaren. Hij mocht gerust denken dat een beetje vergaarwerk de grens vormde. Maar eenmaal aangeland op het pad van de anarchie zou er geen grens meer zijn. Als de jongen niet door een impuls binnenin hemzelf werd aangedreven, zou hij door de eerste stappen al zo gecompromitteerd zijn dat hij hem tot de rest wel zou kunnen dwingen.

Potterley wist zeker dat hij niet zou aarzelen om chantage te plegen.

Potterley wuifde voor de laatste maal en keek omhoog. Het was begonnen te regenen.

Zeker! Als het nodig was: chantage. Hij zou zich door niets laten weerhouden.

Foster stuurde zijn auto door de sombere buitenwijken van de stad en merkte nauwelijks dat het regende.

Hij maakte zichzelf voor gek uit, maar hij kon de dingen niet laten zoals ze waren. Hij moest het weten. Hij vervloekte de ongeremde nieuwsgierigheid die er in hem was, maar hij moest het weten.

Maar hij zou niet meer doen dan naar oom Ralf gaan. Hij bezwoer zichzelf dat het daarmee afgelopen zou zijn. Op die manier zou er geen bewijs tegen hem zijn, geen echt bewijs. Oom Ralf zou wel zwijgen.

In zekere zin schaamde hij zich voor oom Ralf. Met Potterley had hij het niet over hem gehad, deels uit voorzichtigheid, deels ook omdat hij de opgetrokken wenkbrauw, het onvermijdelijke glimlachje niet wenste te zien. De wetenschappelijke tekstschrijvers om den brode hadden hun nut, maar zij werden niet serieus genomen en eigenlijk alleen met beschermende geringschatting behandeld. Het feit dat zij als klasse meer geld verdienden dan de wetenschappelijke onderzoekers, maakte het alleen maar erger uiteraard.

Maar toch, er deden zich gelegenheden voor dat een tekstschrijver in de familie makkelijk was. Eigenlijk zonder echte opleiding, behoefden zij zich niet te specialiseren. Daardoor kwam het dat een wetenschappelijk tekstschrijver bijna alles wist... En oom Ralf was een van de beste.

Ralf Nimmo had geen universitaire graad en was daar nogal trots op. 'Een graad,' zei hij eens tegen Jonas Foster, toen zij beiden aanzienlijk jonger waren, 'is de eerste stap op de weg naar de ondergang. Je wilt er iets mee bereiken, dus ga je wetenschappelijk werk en research doen. En wat word je? Iemand die grondig te werk gaat, van alle dingen niets weet en van een kleinigheid alles weet.

'Maar wanneer je je geest zorgvuldig bewaakt en er voor oppast hem vol te stoppen met allerlei feiten voordat hij volwassen is, en hem daarna vult met intelligentie en hem traint in logisch denken, dan heb je een machtig werktuig tot je beschikking en kun je wetenschappelijk schrijver worden.'

Nimmo kreeg zijn eerste opdracht toen hij vijfentwintig jaar was, nadat hij zijn leertijd voltooid had en na een wachttijd van nog geen drie maanden. De opdracht bereikte hem in de vorm van een onleesbaar manuscript met bewoordingen die, zonder diepgaande bestudering en een hoeveelheid gelukkige gissingen, geen enkele lezer, hoe geleerd ook, tot een sprankje begrip hadden kunnen brengen. Nimmo haalde het uit elkaar en zette het weer in elkaar (na vijf lange, zeer vermoeiende besprekingen met de schrijvers die biofysici waren), hij stroomlijnde de tekst, maakte hem leesbaar en gaf er een prettige glans aan.

'Waarom niet?' zei hij wel eens verdraagzaam tegen zijn neef, die zijn kritiek op academische graden beantwoordde door hem aan te vallen op zijn zucht om te profiteren van de franje van de wetenschap. 'De franje is belangrijk. Die geleerden van jou kunnen niet schrijven. Dat kun je ook niet van hen verwachten.

Je kunt niet van hen verwachten dat ze grootmeesters in het schaken zijn of vioolvirtuozen. Waarom moeten ze dan wel in staat zijn om woorden te ordenen? Waarom zou je dat dan ook niet aan specialisten overlaten?'

'Mijn beste Jonas, lees de literatuur van honderd jaar geleden.

'Je moet er dan niet op letten dat de wetenschap verouderd is en dat sommige uitdrukkingen niet meer bestaan. Probeer het alleen maar te lezen en te begrijpen. Het is allemaal geklets, amateurwerk. Hele bladzijden zijn nutteloos gedrukt; hele artikelen zijn óf onbegrijpelijk óf ook nog nutteloos.'

'Maar u wordt niet erkend, oom Ralf,' protesteerde de jonge Foster die net naar de universiteit zou gaan en daar nogal trots op was. 'U kon een reuze onderzoeker zijn.'

'Ik krijg wel erkenning,' zei Nimmo. 'Je moet geen ogenblik denken dat dat niet zo is. Natuurlijk wensen de biochemisten en stratometeorologen mij niet te kennen, maar ze betalen me behoorlijk. Je moet maar eens opletten wat er gebeurt wanneer een vooraanstaand chemicus ontdekt dat de commissie zijn jaartoelage voor het laten schrijven van zijn teksten heeft verminderd. Hij zal er harder voor vechten om genoeg geld te bemachtigen voor mij of voor iemand als ik, dan om een ionograaf-recorder te krijgen.'

Hij grijnsde breed en Foster grinnikte terug. Eigenlijk was hij trots op zijn dikbuikige oom met zijn ronde gezicht en de korte vingers, die zo ijdel was dat hij zijn weinige haren over de kale vlakte op zijn hoofd probeerde te kammen en die zich kleedde als een onopgemaakte hooiberg, omdat die slordigheid zijn handelsmerk was. Beschaamd, maar ook trots.

En nu kwam hij de rommelige kamers van zijn oom binnen, maar helemaal niet in de stemming om te grinniken. Hij was nu negen jaar ouder. Oom Ralf ook. In die negen jaar had hij nog steeds alle mogelijke wetenschappelijke verhandelingen ter bewerking gekregen en van elk daarvan was er iets in zijn groot geheugen blijven hangen.

Nimmo hield zich bezig met het eten van pitloze druiven die hij een voor een in zijn mond stak. Hij wierp Foster ook een tros toe. Die kon ze nog net opvangen en bukte zich om een paar losgeraakte druiven die op de grond waren gevallen, op te rapen.

'Laat maar. Span je niet in,' zei Nimmo nonchalant. 'Eenmaal per week komt er hier iemand schoonmaken. Wat is er aan de hand? Moeilijkheden met het opstellen van je vergunningsaanvrage?'

'Daar ben ik nog niet aan begonnen.'

'O nee? Een beetje opschieten, jongen. Of wacht je soms tot ik je mijn hulp aanbied voor het klaarmaken van de tekst?'

Ik kan me uw diensten niet veroorloven, oom.'

'Kom, kom. Het blijft in de familie. Geef mij de auteursrechten voor de populaire uitgaven en we kunnen met gesloten beurs verrekenen.'

Foster knikte. 'Als u het meent, graag.'

'Afgesproken.'

Het was een gok natuurlijk, maar Foster wist genoeg van Nimmo's schrijftalent om zich te realiseren dat hij er geld voor kon maken. Grote en voor het publiek interessante ontdekkingen over de primitieve mens bijvoorbeeld of een nieuwe chirurgische techniek, of op het gebied van de ruimtevaart konden een bestseller worden wanneer zij in de populaire uitgaven gepubliceerd werden.

Nimmo bijvoorbeeld had de verhandelingen van Bryce en zijn medewerkers over de structuur van twee kankervirussen voor wetenschappelijke lezers bewerkt, en had daarvoor het armzalige sommetje van vijftienhonderd dollar gevraagd alsmede de auteursrechten voor de populaire uitgaven.

Hij maakte er toen een exclusieve bewerking in meer populaire vorm van voor de trimensionale video en ontving daarvoor een som ineens van twintigduizend dollar plus de auteursrechten die na vijf jaar nog steeds geld in het laatje brachten.

Foster zei zonder nadere inleiding: 'Wat weet u van de neutrinica, oom?'

'Neutrinica?' Nimmo's kleine ogen keken verbaasd. 'Houd je je daar ook mee bezig? Ik dacht dat de pseudo-gravitische optica jouw vak was.'

'Ja, dat is zo. Maar ik wil nu eens wat vragen over de neutrinica.'

'Dat is heel gevaarlijk. Je gaat buiten je bevoegdheid. Dat weet je zeker wel, hè?

'U zult de commissie toch niet roepen omdat ik een beetje nieuwsgierig ben?'

'Misschien moest ik dat wél doen voordat je in moeilijkheden raakt. Nieuwsgierigheid is een beroepsziekte bij geleerden. Ik heb het meermalen gezien. Iemand werkt rustig voort aan een probleem, en dan wordt hij door zijn nieuwsgierigheid op zijpaden gevoerd. Het gevolg is meestal dat ze zo weinig aan hun eigen werk gedaan hebben dat ze niet meer in aanmerking komen voor verlenging van hun vergunning. Ik heb nog meer gezien...'

'Alles wat ik wil weten,' zei Foster geduldig, 'is wat u de laatste tijd in handen hebt gekregen over de neutrinica.'

Nimmo leunde achterover, en at nadenkend een druif. 'Niets, helemaal niets. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit een artikel over de neutrinica gehad heb.'

'Wat?' riep Foster in opperste verbazing. 'Wie krijgt dat werk dan?'

'Nu je het vraagt,' zei Nimmo, 'weet ik het niet. Ik kan me ook niet herinneren dat het op de jaarlijkse congressen ooit ter sprake is gekomen. Ik vermoed dat er in dat vak niet veel gedaan wordt.'

'Waarom niet?'

'Je hoeft niet zo te schreeuwen. Ik doe je niets. Volgens mij...'

Foster was buiten zichzelf. 'Weet u het niet?'

'Hm. Ik zal je zeggen wat ik weet over de neutrinica. Het betreft de toepassingen van de neutrinobewegingen en de krachten die daarbij een rol spelen...'

'Akkoord, akkoord. Net zoals de elektronica gaat over de bewegingen van de elektronen en de krachten die daarbij optreden, en de pseudo-gravitica over de toepassing van kunstmatige zwaartekrachtsvelden. Daarvoor kwam ik niet hier. Is dat alles wat u weet?'

'En,' zei Nimmo onverstoorbaar, 'de neutrinica is de basis van het terugkijken in de tijd, dat is alles wat ik ervan afweet.'

Foster zakte onderuit in zijn stoel en wreef krachtig over een van zijn magere wangen. Hij was ontevreden en boos. Zonder het zich geheel te realiseren, had hij het gevoel gehad dat Nimmo recente rapporten te voorschijn zou halen, hem zou wijzen op enige interessante facetten van de moderne neutrinica, zodat hij naar Potterley terug zou kunnen gaan met de mededeling dat deze zich vergist had, dat zijn gegevens misleidend en zijn conclusies verkeerd waren.

Dan had hij naar zijn eigen werk terug kunnen keren.

Maar nu...

Kwaad zei hij in zichzelf: Dus ze doen niet veel werk op dat terrein. Betekent dat dat het met opzet tegengehouden wordt En als de neutrinica nu eens geen nut heeft? Misschien is dat wel zo. Ik weet het niet. Potterley weet het ook niet. Waartoe zou het dienen het intellectueel arsenaal van de mensen te verspillen? Het kon ook zijn dat het werk geheim was om een zeer gegronde reden. Het kon...

Het vervelende was dat hij het weten moest. Hij kon de zaken nu niet laten voor wat ze waren. Dat kon hij niet!

Hij zei: 'Is er iets geschreven over de neutrinica, oom Ralf? Ik bedoel iets dat duidelijk is en eenvoudig. Iets elementairs.'

Nimmo dacht na, zijn dikke wangen stonden bol van het zuchten. 'Je stelt zeer lastige vragen. Het enige waarvan ik ooit gehoord heb, is van Sterbinski en van nog een ander. Ik heb het nooit gezien, maar ik heb er wel eens iets over gelezen... Sterbinski en LaMarr, dat is het.'

'Verder helemaal niets. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit een artikel over de neutrinica gehad heb'

'Is er een recente uitgave van? Sterbinski stierf dertig jaar geleden.'

Nimmo haalde de schouders op en zei niets.

'Kunt u dat te weten komen?'

Zij bleven een ogenblik zwijgend zitten. Nimmo verschoof zijn massieve gestalte. Zijn stoel kraakte onder het gewicht. Toen zei de tekstschrijver: 'Wil je me eens vertellen wat precies de bedoeling is?'

'Dat kan ik niet. Maar wilt u me toch helpen, oom Ralf? Kunt u een exemplaar voor me te pakken krijgen?'

'Alles wat ik weet van de pseudo-gravitica heb ik van jou geleerd. Ik moet je dus wel dankbaar zijn. Weet je wat - ik zal je helpen, maar op één voorwaarde.'

'En dat is?'

De ander was plotseling zeer ernstig. 'Dat je voorzichtig bent, Jonas. Wat je ook aan het doen bent, je gaat duidelijk buiten je boekje. Ruïneer je carrière niet door nieuwsgierig te zijn naar iets dat buiten het terrein ligt dat je is toegewezen en waarmee je niets te maken hebt. Begrepen?'

Foster knikte, maar hij hoorde het nauwelijks. Hij dacht koortsachtig na.

Een volle week later schoof Ralf Nimmo zijn ronde gestalte de op het universiteitsterrein gelegen tweekamerwoning van Jonas Foster binnen, en zei op schorre fluistertoon: 'Ik heb iets.'

'Wat?' vroeg Foster onmiddellijk begerig.

'Een exemplaar van Sterbinski en LaMarr.' Hij haalde het, of liever een hoek ervan, te voorschijn uit zijn ruime overjas.

Foster keek onmiddellijk naar deuren en ramen om te zien of ze gesloten waren en of de gordijnen ervoor hingen, toen stak hij zijn hand uit.

De filmtrommel was zo oud dat de verf er af geschilferd was, en toen hij de trommel openmaakte, bleek de film verbleekt en hard geworden. Op scherpe toon zei hij: 'Is dat alles?'

'Dankbaarheid is maar alles, mijn jongen!' Nimmo ging steunend zitten en dook met zijn hand in zijn zak om een appel te pakken.

'O, ik ben heus wel dankbaar, maar de film is zo oud.'

'Ik mag blij zijn dat ik hem heb. Ik heb het bij de congresbibliotheek geprobeerd. Geen kans. Het boek was niet te leen.'

'Hoe hebt u dit dan gekregen?'

'Gestolen.' Hij kloof met veel lawaai het klokhuis af. 'New York Public.'

'Wat?'

'Makkelijk genoeg. Ik had natuurlijk toegang tot de rekken. Dus ben ik over een ketting gestapt. Toen er niemand in de buurt was, heb ik dit ding opgegraven en ben ermee naar buiten gewandeld. Ze zijn daar erg goed van vertrouwen. Ze zullen het overigens in geen jaren missen... Maar laat niemand zien dat jij het hebt, neef.'

Foster staarde naar de film alsof die in brand stond.

Nimmo gooide het klokhuis weg en greep naar een tweede appel. 'Toch is het raar. Op neutrinisch gebied is er sindsdien niets nieuws meer verschenen. Geen monografie, geen enkel artikel, geen gegevens over verdere ontwikkelingen. Niets meer sedert de chronoscoop.'

'Jaja,' zei Foster afwezig.

's Avonds werkte Foster bij de Potterley's thuis. Zijn eigen, dicht bij de universiteit gelegen woning was hiervoor te gevaarlijk. Dit avondwerk had een grotere realiteit voor hem dan zijn aanvrage van een research-toewijzing. In het begin tobde hij daar nog wel eens over, maar ook dat hield op.

Aanvankelijk deed hij niets anders dan de film afdraaien en nog eens afdraaien. Daarna begon hij te denken (soms terwijl een heel stuk tekst van het boek ongelezen langs de vestzakprojector draaide).

Soms kwam Potterley bij hem, en keek toe met strakke, maar begerige ogen, als verwachte hij dat het denkproces zich zou kristalliseren tot iets tastbaars en in al zijn fasen zichtbaar zou worden. Slechts in tweeërlei opzicht bemoeide hij zich met de gang van zaken. Hij stond Foster niet toe te roken en soms praatte hij.

Hij voerde geen conversatie, dat nooit. Het was meer een op gedempte toon gevoerde monoloog, waarvoor hij ogenschijnlijk nauwelijks aandacht vroeg. Het was veeleer of hij er de spanning in zichzelf mee probeerde af te reageren.

Carthago! Altijd maar weer Carthago!

Carthago, het New York van het oude Middellandse Zee-gebied. Carthago, handelsnatie en heerseres over de zeeën. Carthago dat alles was wat Syracuse en Alexandrië bewéérden te zijn. Carthago, belasterd door zijn vijanden en dat geen woorden had tot verdediging.

Het was een keer verslagen door Rome en toen uit Sicilië en Sardinië verdreven, maar het kwam terug om haar verliezen meer dan goed te maken door nieuwe kolonisaties in Spanje, en het bracht een Hannibal voort die zestien jaar lang de schrik van de Romeinen was.

Toen werd het voor de tweede keer verslagen, verzoende zich met zijn lot en bouwde met gebrekkige hulpmiddelen en op een sterk verkleind gebied weer een bestaan op. En met zoveel succes dat het jaloerse Rome de Carthagers tot een derde oorlog dwong. En toen bouwden zij, met niets dan hun blote handen en hun vasthoudendheid, wapens en dwongen Rome tot een tweejarige oorlog die pas tot een einde kwam na de volledige verwoesting van hun stad, waarbij de inwoners zich liever in hun brandende huizen stortten dan zich over te geven.

'Konden mensen zo vechten voor een stad en voor een levenswijze, wanneer die zo slecht waren als de oude schrijvers het deden voorkomen? Hannibal was als generaal groter dan welke Romein ook, en zijn soldaten waren hem volledig trouw. Zelfs zijn verbitterdste vijanden prezen hem. Dat was nog eens een Carthager. Gewoonlijk zegt men dat hij geen echte Carthager was, dat hij beter was dan de anderen, een diamant op een vuilnishoop. Maar waarom verdedigde hij Carthago dan zo fel, zelfs tot zijn dood toe najaren ballingschap? Ze hebben het over Moloch...'

Foster luisterde niet altijd, maar soms kon hij niet anders, en hij rilde van afschuw bij het bloedige relaas van de kinderoffers. Maar Potterley ging ernstig verder: 'Hoe het ook zij, het is niet waar. Het is een valse beschuldiging, vijfentwintighonderd jaar oud en afkomstig van de Grieken en Romeinen. Maar ook die hadden hun slaven, hun kruisigingen en martelingen, en hun gladiatorengevechten. Zij waren niet heilig. In latere tijden zouden ze die verhaaltjes over Moloch oorlogspropaganda genoemd hebben, de grote leugen. Ik kan bewijzen dat het een leugen was. Ik kan het bewijzen en zo waar als ik hier sta, dat zal ik - dat zal ik...'

En in zijn bezetenheid mompelde hij deze belofte telkens weer voor zich heen.

Ook mevrouw Potterley kwam wel eens bij hem zitten, maar niet zo dikwijls, meestal op dinsdag en donderdag, als professor Potterley zelf avondcollege moest geven en niet aanwezig was. Zij bleef rustig zitten, praatte nauwelijks; haar gezicht pafferig en met slappe trekken, de ogen zonder uitdrukking, haar hele houding verstrooid en teruggetrokken.

De eerste maal probeerde Foster, weinig op zijn gemak, haar in bedekte termen te verstaan te geven dat zij beter kon weggaan. Toonloos zei zij : 'Ben ik lastig?'

'Nee, natuurlijk niet,' loog Foster ongedurig. 'Het is alleen maar dat - dat...' Hij kon de zin niet afmaken.

Zij knikte alsof zij een uitnodiging om te blijven, aannam. Toen opende zij een linnen tas die zij bij zich had en haalde er een bundel vitron vellen uit die zij aan elkaar vast naaide met snelle, precieze steekjes met een paar dunne, vierhoekig gepunte depolarisators die door draden verbonden waren met batterijen. Het was net of zij een grote spin vasthield.

Op een avond zei zij zacht: 'Mijn dochter Laurel is even oud als jij.'

Foster schrok op niet alleen door het onverwachte geluid van haar stem, maar evenzeer door de woorden zelf. Hij zei: 'Ik wist niet dat u een dochter had, mevrouw Potterley.'

'Ze is gestorven. Jaren geleden.'

Het vitron nam onder haar vlugge handen de vorm aan van het een of andere kledingsstuk. Foster kon niet zien wat het was. Hij kon er niet anders uitbrengen dan een onbenullig: 'dat spijt me.'

Mevrouw Potterley zuchtte. 'Ik droom dikwijls van haar.'

Zij vestigde haar blauwe, verstrooide ogen op hem.

Foster huiverde en ontweek haar blik.

Weer op een andere avond vroeg zij, terwijl zij een stuk vitron dat aan haar rok bleef vastzitten, lostrok: 'Wat is eigenlijk dat terugkijken in de tijd?'

Die vraag onderbrak een net bijzonder ingewikkelde gedachtegang, en Foster zei vinnig: 'Dat kan professor Potterley u wel uitleggen.'

'Dat heeft hij ook geprobeerd. Hemeltjelief, ja. Maar hij is een beetje ongeduldig met me, geloof ik. Meestal noemt hij het chronoscopie. Zie je dan echt dingen uit het verleden, net als op de trimensionale video? Of zie je alleen maar stipjes zoals op de computer die je gebruikt?'

Foster keek misprijzend naar zijn draagbare computer. Hij werkte vrij behoorlijk, maar iedere bewerking moest met de hand gecontroleerd worden en de antwoorden luidden in code.

Als hij de computer van de universiteit maar kon gebruiken... Och wat voor zin hadden die dromen. Hij voelde zich al opvallend genoeg zo, met de draagbare computer onder zijn arm, elke avond wanneer hij zijn werkkamer verliet.

Hij zei: 'Ik heb de chronoscoop nog nooit zelf gezien, maar ik heb de indruk dat je inderdaad beelden ziet en geluid hoort.'

'Kun je de mensen ook horen spreken?'

'Ik denk het wel.' En toen, bijna ten einde raad: 'Luistert u eens, mevrouw Potterley, het moet hier vreselijk saai zijn voor u. Ik begrijp heel goed dat u het niet prettig vindt een gast aan zijn lot over te laten, maar heus mevrouw Potterley, u moet zich niet verplicht voelen...'

'Ik voel me helemaal niet verplicht,' zei zij. 'Ik zit hier alleen maar te wachten.'

'Te wachten? Waarop?'

Bedaard zei zij: 'Die eerste avond heb ik gehoord wat je zei. Toen je voor het eerst met Arnold sprak. Ik luisterde aan de deur.'

Hij zei: 'Hebt u geluisterd?'

'Ik weet dat ik dat niet had moeten doen, maar ik maakte me erg bezorgd over Arnold. Ik had het gevoel dat hij iets ging doen wat hij beter niet kon doen en ik wilde horen wat dat was. En toen, toen ik hoorde...' Zij zweeg, boog zich over het vitron en bekeek het van dichtbij.

'Wat hoorde u, mevrouw Potterley?'

'Dat je geen chronoscoop wilde bouwen.'

'Natuurlijk wilde ik dat niet.'

'Ik dacht datje misschien nog wel van gedachten zou veranderen.'

Foster keek haar fel aan. 'Bedoelt u dat u hier naartoe komt in de hoop dat ik een chronoscoop zal bouwen en dat u erop wacht tot ik dat ga doen?'

'Ja, dat hoop ik, meneer Foster. O, ik hoop het zo.'

Het was alsof haar gezicht ontsluierd werd, zodat haar trekken helder en duidelijk werden, en er weer kleur op haar wangen en licht in haar ogen kwam en alsof haar stem weer trilde van iets dat op opwinding leek.

'Zou het niet heerlijk zijn,' fluisterde zij, 'om er een te hebben? De mensen van vroeger zouden weer leven. Farao's en koningen en - nu ja, mensen. Ik hoop dat je er een maakt. Ik hoop het - echt.'

Het was bijna alsof zij stikte in haar woordenstroom, en zij liet het vitron van haar schoot vallen. Zij ging staan, liep de keldertrap op, terwijl Foster haar zich moeizaam voortreppende figuur nakeek met een blik vol verbazing en deernis.

Foster bleef steeds dieper in de nacht doorwerken en daarna kon hij de slaap niet vatten en lag na te denken tot hij er pijnlijk en stijf van was. Het was als een mentale indigestie.

Met veel moeite kreeg hij zijn vergunningsaanvrage stukje bij beetje naar Nimmo. Hij verwachtte er eigenlijk niets meer van. Versuft dacht hij: 'Het wordt toch afgewezen.'

Als dat zo was, zou dat een schandaal opleveren op de afdeling en het zou waarschijnlijk betekenen dat zijn aanstelling aan het eind van het academisch jaar niet vernieuwd zou worden.

Het deed hem vrijwel niets. Het was de neutrino, de neutrino en nog eens de neutrino. Het grillige spoor daarvan voerde hem ademloos langs paden die niet in kaart waren gebracht en die zelfs niet door Sterbinski en LaMarr begaan waren.

Hij belde Nimmo op. 'Oom Ralf, ik heb het een en ander nodig. Ik bel vanuit mijn huis.'

Nimmo's gezicht op het videoscherm was joviaal, maar zijn stem klonk scherp. Hij zei: 'Wat jij nodig hebt, is een cursus in schrijven. Het kost me alle mogelijke moeite je aanvraag om te werken tot iets leesbaars. Als je me daarover opbelt...'

Foster schudde ongeduldig het hoofd. 'Daar bel ik u niét over op. Dit heb ik nodig.' Hij krabbelde vlug iets op een stuk papier en hield het voor de ontvanger.

Nimmo riep: 'Hoe moet ik dat voor elkaar prutsen?'

'U kunt ze wel krijgen, oom. Dat weet u zelf ook wel.'

Nimmo las de lijst met benodigdheden nog eens over, zijn volle lippen bewogen zich geluidloos. Hij keek ernstig.

'Wat gebeurt er wanneer je die dingen in elkaar zet?' vroeg hij.

Foster schudde het hoofd. 'U krijgt het alleenrecht voor de populaire uitgaven, als ik wat vind, net zoals het altijd geweest is. Maar vraagt u me nu alstublieft niets.'

'Ik kan geen wonderen doen, dat begrijp je zeker wel.'

'Doe het deze keer wel. U moet het doen. U bent wetenschappelijk schrijver, geen researchman. U hoeft niet van alles rekening en verantwoording af te leggen. U hebt vrienden en relaties. Ze kunnen een andere kant uitkijken, is het niet, dan kunt u weer iets voor hen doen wanneer ze weer iets te publiceren hebben.'

'Je vertrouwen is roerend, neef. Ik zal het proberen.'

Het lukte Nimmo. Het materiaal en de uitrusting werden op een avond, laat, overgebracht in een privé-autobusje. Nimmo en Foster sjouwden alles naar binnen, met het gekreun van mensen die geen handenarbeid gewend zijn.

Potterley stond bij de kelderdeur, nadat Nimmo weggegaan was. Met zachte stem vroeg hij: 'Waar is dat voor?'

Foster veegde het haar van zijn voorhoofd en masseerde zachtjes een verstuikte pols. Hij zei: 'Ik wil een paar eenvoudige proeven nemen.'

'Werkelijk?' De ogen van de historicus gloeiden van opwinding.

Foster voelde zich uitgebuit. Het was alsof hij langs een gevaarlijke weg getrokken werd door krachtige vingers die hem bij de neus hielden; alsof hij duidelijk de ondergang zien kon die hem aan het einde van die weg wachtte, maar toch doorliep, vol verlangen en vastbesloten. Het ergste van alles was dat hij wist dat hij door zijn eigen vingers bij de neus genomen werd.

Potterley was ermee begonnen, Potterley die daar nu stond met wellust in de ogen, maar de dwang kwam uit hemzelf voort.

Foster zei nors: 'Ik wil nu alleen zijn, Potterley. Ik wil er geen last van hebben dat jij en je vrouw hier binnen blijven lopen.'

Hij dacht: Als hij daardoor beledigd is, kan hij me eruit schoppen. Laat hem er maar een eind aan maken.

Maar diep in zijn hart geloofde hij niet dat er een eind aan zou komen, wanneer hem de deur gewezen werd.

Zo ver kwam het echter niet. Potterley vertoonde geen symptomen van beledigd te zijn. Hij bleef even vriendelijk kijken. Hij zei: 'Natuurlijk, meneer Foster, natuurlijk. Zo veel als je maar wilt.'

Foster keek hem na. En zo bevond hij zich nog steeds op die gevaarlijke weg; hij schepte er een pervers genoegen in en haatte zichzelf daarom.

Hij bracht de nachten nu verder door op een veldbed in Potterley's kelder en bleef daar ook de weekends.

In die periode bereikte hem het officieuze bericht dat zijn aanvrage voor een researchtoewijzing (opgesteld door Nimmo) was goedgekeurd. De voorzitter van zijn afdeling bracht hem het nieuws en feliciteerde hem.

Foster keek hem verstrooid aan en mompelde: 'Goed. Ik ben blij.' Hij deed dit met zo weinig overtuiging dat de ander de wenkbrauwen optrok en zich omdraaide zonder verder iets te zeggen.

Foster dacht er niet verder over na. Het was onbelangrijk, niet de moeite waard. Hij had nu een plan voor iets dat wél de moeite waard was. Die avond nog zou hij een proef nemen waar alles van afhing.

Het duurde een avond en nog een avond en nog een, en toen riep hij, buiten zichzelf van opwinding, Potterley.

Potterley kwam naar beneden en keek naar de eigengemaakte instrumenten. Met zijn zachte stem zei hij: 'De elektriciteitsrekeningen zijn zeer hoog. Mij kan het niet schelen, maar de stad zou vragen kunnen stellen. Kun je er iets aan doen?'

Het was een warme avond, maar Potterley droeg een gesloten boord en een jasje. Foster die alleen een hemd droeg, keek hem met doffe ogen aan en zei vermoeid: 'Het zal niet lang meer duren, professor. Ik heb u gevraagd hierheen te komen om u iets te vertellen. Ik kan een chronoscoop bouwen. Een kleine natuurlijk, maar het kan.

Potterley greep de leuning vast. Hij zakte bijna in elkaar. Fluisterend bracht hij eruit: 'Kan hij hier gebouwd worden?'

'Hier in de kelder,' zei Foster.

'En je zei...'

'Ik weet precies wat ik zei,' riep Foster ongeduldig uit. 'Ik zei dat het onmogelijk was. Toen wist ik nog niets. Zelfs Sterbinski wist niets.'

Potterley schudde het hoofd. 'Weet je het zeker? Je vergist je niet, meneer Foster? Ik zou het niet kunnen verdragen wanneer...'

Foster zei: 'Ik vergis me niet. Donders, professor, als de theorie alleen voldoende geweest was, hadden we meer dan honderd jaar geleden al een tijdkijker kunnen hebben. Toen werd het bestaan van de neutrino's voor het eerst aangenomen. De moeilijkheid was dat de ontdekkers ervan meenden dat het een mysterieus deeltje was zonder massa of lading dat niet waargenomen kon worden. Het was iets dat de boeken kloppend moest maken en dat moest dienen als redmiddel voor de wet van het behoud van de massa-energie.'

Hij was er niet zeker van of Potterley wist waar hij het over had.

Dat kon hem ook niets schelen. Hij moest even stoom afblazen. Hij moest zijn gedachten enigszins ontlasten... En hij moest een uitgangspunt hebben voor wat hij Potterley dadelijk zou moeten vertellen.

Hij ging voort: 'Sterbinski ontdekte het eerst dat de neutrino de grens die ruimte en tijd scheidt, doorbreekt, en zich zowel door de tijd als door de ruimte voortbeweegt. En Sterbinski was de eerste die een methode ontwikkelde om neutrino's tot staan te brengen. Hij bouwde een neutrino-recorder en slaagde erin het patroon dat tot stand gebracht wordt door de neutrino-stroom, te ontcijferen. Uiteraard was die stroom beïnvloed en vertoonde zij afwijkingen door al de materie die zij op haar weg door de tijd gepasseerd was, en die afwijkingen konden geanalyseerd worden en weer omgevormd worden tot afbeeldingen van de materie die de afwijkingen veroorzaakt had. Daarmee was het terugkijken in de tijd mogelijk geworden. Zelfs kon men op die manier luchttrillingen waarnemen en die omzetten in geluid.'

Potterley luisterde niet. Hij zei: 'Ja, ja. Maar wanneer kun je nu een chronoscoop bouwen?'

Foster zei met grote aandrang: 'Laat me uitspreken. Alles is afhankelijk van de methode die men gebruikt om de neutrino-stroom te ontdekken en te analyseren. Sterbinski's methode was ingewikkeld en omslachtig. Er waren enorme hoeveelheden energie mee gemoeid. Maar ik heb pseudo-gravitica gestudeerd, professor, de wetenschap van de kunstmatige zwaartekrachtsvelden. Ik heb een speciaal onderzoek gemaakt van de gedragingen van het licht in dergelijke velden. Het is een nieuwe wetenschap. Sterbinski was daar nog niet mee op de hoogte.

Als hij dat wel geweest was, had hij, door gebruik te maken van een pseudo-gravitisch veld, een veel betere en veel doeltreffendere methode voor de waarneming van neutrino's kunnen ontdekken. Iedereen had dat gekund. Wanneer ik in het begin wat meer van de neutrinica had geweten, had ik het meteen gezien.'

Potterley's gezicht klaarde een beetje op. 'Dat wist ik,' zei hij. 'Zelfs als ze het onderzoek op het gebied van de neutrinica stopzet, dan nog heeft de regering nooit de zekerheid dat ontdekkingen op ander gebied geen invloed hebben op de neutrinica.

En dat is dan de hooggeroemde centrale leiding van de wetenschap. Ik dacht het al lang, meneer Foster, zelfs voordat je hier kwam werken.'

'Mijn gelukwensen daarmee,' zei Foster, 'maar er is één ding..

'Och, wat doet het ertoe. Geef me alsjeblieft antwoord hierop. Wanneer kun je een chronoscoop bouwen?'

'Ik moet proberen het u uit te leggen, professor. U hebt niets aan een chronoscoop.' (Daar hebben we het dan, dacht Foster).

Langzaam kwam Potterley de trap af. Hij stond vlak tegenover Foster.

'Wat bedoel je? Waarom zal ik daar niets aan hebben?'

'U kunt er Carthago niet mee zien. Ik móet het u zeggen. Daar wilde ik naartoe. U kunt Carthago nooit zien.'

Potterley schudde heel even het hoofd. 'O nee, daarin vergis je je. Als je de chronoscoop eenmaal hebt, behoef je hem alleen maar goed in te stellen...'

'Nee, professor, het is geen kwestie van instellen. De neutrino-stroom wordt door allerlei storingsfactoren beïnvloed, zoals dat gebeurt met alle atoomdeeltjes. Dat is het zogenaamde onzekerheidsprincipe. Wanneer de stroom op de band is opgenomen en ontcijferd wordt, veroorzaakt die storing een nevelig beeld; geluidstechnici noemen het "bijgeluiden". Hoe verder je teruggaat in de tijd, des te neveliger wordt het beeld, des te sterker de bijgeluiden. Op het laatst wordt het beeld door de bijgeluiden verdrongen. Begrijpt u?'

'Meer energie inschakelen,' zei Potterley met toonloze stem.

'Dat helpt niets. Als het lawaai de onderdelen van het beeld verdringt, dan wordt het lawaai ook groter wanneer je het beeld vergroot. Wanneer je een verbleekte film vergroot, zie je er niets méér op, is het niet? Probeer het nu te begrijpen. Het heelal hééft grenzen. De bewegingen die de luchtmoleculen onder de invloed van warmte maken, bepalen welk geluid er nog waargenomen kan worden door een instrument. De lengte van een lichtgolf of van een elektronische golf bepaalt of een voorwerp nog door een instrument kan worden waargenomen of niet. Zo is het ook met de chronoscopie. Vérder kun je niet terugkijken in de tijd.'

'Hoe ver dan? Hoe ver?'

Foster haalde diep adem. 'Een en een kwart eeuw. Verder teruggaan is niet mogelijk.'

'Maar het maandschrift van het instituut gaat bijna uitsluitend over de oude geschiedenis.' De historicus lachte onzeker. 'Je moet je vergissen. De regering beschikt nog over gegevens van 3000 v. Chr.'

'Wanneer bent u dat ineens gaan geloven?' vroeg Foster minachtend. 'U bent deze hele geschiedenis begonnen met te bewijzen dat ze logen; dat geen enkele geschiedkundige van de chronoscoop gebruik gemaakt had. Begrijpt u nu nog niet hoe dat komt? Omdat geen enkele geschiedkundige dat zou kunnen, behalve dan iemand die alleen geïnteresseerd is in de hedendaagse geschiedenis. Er is geen enkele chronoscoop die, onder welke omstandigheden dan ook, verder kan zien dan het jaar 1920.

'Je vergist je. Je weet niet alles,' zei Potterley.

'U kunt de waarheid niet naar believen ombuigen. Durf haar onder ogen te zien. De regering houdt een fabeltje in stand.'

'Waarom?'

'Dat weet ik niet.'

Potterley's mopneus trilde. Zijn ogen puilden uit. Smekend zei hij: 'Dat is alleen maar theorie, meneer Foster. Bouw een chronoscoop. Toe bouw er een en probeer het.'

Maar Foster greep Potterley ineens krachtig bij de schouders: 'Denkt u dan dat ik dat al niet gedaan heb? Dacht u dat ik u dit zou vertellen zonder dat ik het aan alle kanten gecontroleerd had? Ik héb er een gemaakt. Hier, rondom u heen. Kijk dan!'

Hij liep haastig naar de schakelaars aan de leidingen. Een voor een draaide hij ze om. Hij draaide aan een weerstand, stelde andere knoppen in en deed het licht in de kelder uit. 'Wacht, hij moet eerst warm worden.'

In het midden van een van de wanden verscheen een zacht schijnsel. Potterley stootte onsamenhangende geluiden uit, maar Foster riep nog eens: 'Kijk dan!'

Het schijnsel werd scherper en duidelijker, er waren nu lichte en donkere vlekken in te onderscheiden. Mannen en vrouwen! Wazig. De gezichten waren onduidelijk. De armen en benen waren niet meer dan streepjes. Een ouderwetse auto, onscherp maar toch nog herkenbaar als van het soort dat liep op een benzinemotor met interne verbranding, reed voorbij.

Foster zei: 'Ergens in het midden van de twintigste eeuw. Ik kan nog geen audioapparaat inschakelen, dus er is nog geen geluid bij. Dat kunnen we later nog wel doen. Hoe het ook zij, verder dan het midden van de twintigste eeuw kunnen we bijna niet teruggaan. Geloof me, dit is de scherpst mogelijke instelling.'

Potterley zei: 'Maak dan een groter en sterker apparaat, met zwaardere leidingen.'

'Je kunt het onzekerheidsprincipe niet overwinnen, man, net zo min als je op de zon kunt leven. Er zijn grenzen.'

'Je liegt. Ik geloof je niet. Ik...'

Er klonk een andere stem, hoog en schril om zich verstaanbaar te kunnen maken.

'Arnold! Meneer Foster!'

De jonge natuurkundige draaide zich onmiddellijk om. Professor Potterley bleef enige tijd als bevroren staan en zei toen, zonder zich om te keren: 'Wat is er, Caroline? Ga weg.'

'Nee!' Mevrouw Potterley kwam de trap af. 'Ik hoorde het. Ik kon het niet helpen. Heb je een tijdkijker hier, meneer Foster? Hier in de kelder?'

'Inderdaad, mevrouw Potterley. Iets soortgelijks. Het is geen goede. Er is nog geen geluid bij en het beeld is wazig, maar het werkt.'

Mevrouw Potterley kneep haar handen ineen en hield ze voor de borst. 'Wat heerlijk. Wat heerlijk.'

'Het is helemaal niet heerlijk,' snauwde Potterley. 'Die idioot kan niet verder komen dan...'

'Luistert u nu eens,' zei Foster geërgerd...

'O alsjeblieft!' riep mevrouw Potterley. 'Arnold. Luister naar me. Wanneer we twintig jaar terug kunnen kijken, kunnen we Laurel weer zien, begrijp je dat dan niet? Wat kan ons Carthago en de oudheid schelen? We kunnen Laurel zien. Zij zal weer voor ons leven. Laat het apparaat hier, meneer Foster. Laat ons zien hoe het bediend moet worden.'

Foster keek beurtelings naar haar en naar haar man. Professor Potterley's gezicht was lijkbleek geworden. Ofschoon hij zacht en rustig sprak, leek hij zijn zelfbeheersing toch kwijt te zijn. Hij zei: 'Je bent gek.'

Caroline zei zwakjes: 'Arnold!'

'Je bent gek, zeg ik. Wat zul je te zien krijgen? Het verleden. Het dode verleden. Zal Laurel één ding anders doen dan ze deed? Zul je één ding zien dat je al niet gezien hebt? Zul je die drie jaren telkens weer beleven en kijken naar een kind dat nooit groot zal worden, hoe je ook kijkt?'

Zijn stem stond op het punt te breken, maar begaf het nog niet. Hij liep naar haar toe, greep haar bij de schouder en schudde haar ruw door elkaar. 'Weet je wat er met je gebeuren zal, als je dat doet? Ze zullen je weg komen halen, omdat je gek wordt. Ja, gek. Wil je dan een behandeling ondergaan? Wil je opgesloten worden en psychisch onderzocht worden?'

Mevrouw Potterley rukte zich los. Er was nu geen spoor van zachtheid of vaagheid meer in haar. Ineens was zij een manwijf geworden. 'Ik wil mijn kind zien, Arnold. Zij is in dat apparaat en ik wil haar hebben.'

'Ze is niet in dat apparaat. Daar is alleen haar beeld. Kun je dat dan niet begrijpen? Het is een beeld. Iets dat niet echt bestaat!'

'Ik wil mijn kind, hoor je me?' Zij wierp zich op hem, gillend en met de vuisten slaand. 'Ik wil mijn kind.'

De geschiedkundige probeerde haar woedeaanval te ontlopen, en schreeuwde het uit. Foster wilde zich tussen hen in werpen, maar toen viel mevrouw Potterley op de grond, heftig snikkend.

Potterley draaide zich om, zijn ogen zochten koortsachtig in het rond. Plotseling deed hij een uitval naar een Landostaaf, rukte die van zijn bevestigingsplaats los en liep ermee weg, voordat Foster die de gebeurtenissen als verlamd volgde, iets kon doen om hem tegen te houden.

'Achteruit!' hijgde Potterley, 'of ik vermoord je. Ik zweer het.' Hij haalde met kracht uit, en Foster sprong terug.

Potterley koelde zijn woede op elk onderdeel van het apparaat in de kelder, en Foster keek, na het eerste glasgerinkel, versuft toe.

Toen Potterley uitgeraasd was, bleef hij, met de gebroken Landostaaf in de hand, rustig staan te midden van de scherven en splinters. Fluisterend zei hij tegen Foster: 'Eruit. Kom hier nooit meer terug! Als je kosten gemaakt hebt, stuur me dan de rekening. Ik zal ervoor betalen. Ik zal dubbel betalen.'

Foster haalde de schouders op, greep zijn overhemd en liep de keldertrap op. Hij kon mevrouw Potterley luid horen snikken, en toen hij zich boven aan de trap nog eens omdraaide om een laatste blik naar beneden te werpen, zag hij hoe professor Potterley zich over haar heen boog, met een gezicht dat vertrokken was van verdriet.

Twee dagen later, toen de lesuren bijna ten einde waren en Foster lusteloos naging of hij nog iets mee naar huis moest nemen voor zijn onlangs goedgekeurde projecten, was professor Potterley er weer. Hij stond bij de geopende deur van Fosters werkkamer.

De historicus was weer even keurig gekleed als altijd. Hij hief zijn hand op in een gebaar dat zo vaag was dat niet viel na te gaan of het als begroeting dan wel als excuus bedoeld was. Foster keek hem onbewogen aan.

Potterley zei: 'Ik heb gewacht tot het vijf uur was, tot je... Mag ik binnenkomen?'

Foster knikte.

Potterley zei: 'Ik geloof dat ik mijn excuses moet aanbieden voor mijn gedrag. Ik was verschrikkelijk teleurgesteld en ik was mezelf niet meer meester. Maar het was niettemin onvergeeflijk.'

'Ik aanvaard uw excuses,' zei Foster. 'Is dat alles?'

'Mijn vrouw heeft je opgebeld, is het niet?'

'Inderdaad.'

'Ze is erg over haar toeren geweest. Ze zei me dat ze je had opgebeld, maar ik was er niet zeker van of dat zo was...'

'Zij heeft me opgebeld.'

'Kun je me zeggen - wil je zo vriendelijk zijn me te zeggen wat ze wilde?'

'Ze wilde een chronoscoop. Ze zei dat ze nog wat geld van zichzelf had. Ze wilde ervoor betalen.'

'Heb je - een afspraak gemaakt?'

'Ik zei dat ik geen fabriek had.'

'Goed,' zei Potterley nauwelijks hoorbaar. Hij slaakte een zucht van verlichting. 'Neem alsjeblieft geen telefonische opdrachten van haar aan. Ze is niet - helemaal...'

'Luister eens, professor,' zei Foster, 'ik bemoei me niet met huislijke onenigheid, maar u kunt beter maar voorbereid zijn op het een en ander. Iedereen kan een chronoscoop bouwen. Met enkele eenvoudige onderdelen die je bij een magazijn voor etherische artikelen kunt kopen, kan men het thuis zelf bouwen. In ieder geval het videogedeelte.'

'Maar behalve jij zal niemand daarop komen, is het wel? Tot nu toe is dat nog niet gebeurd tenminste.'

'Ik ben niet van plan het geheim te houden.'

'Maar je kunt het niet publiceren. Het is illegale research.'

'Dat maakt niets meer uit, professor. Als ik mijn vergunning kwijtraak, raak ik hem kwijt. Als de universiteit ontstemd is, zal ik mijn ontslag nemen. Het kan me niets meer schelen.'

'Maar dat kun je niet doen.'

'Tot voor kort,' zei Foster, 'liet het u koud of ik mijn vergunning en mijn positie kwijtraakte. Waarom wordt u nu ineens zo teergevoelig? Ik zal u iets vertellen. Toen u voor het eerst bij mij kwam, geloofde ik in georganiseerde en gedirigeerde research; ofwel: in de bestaande situatie. Ik zag u aan voor een intellectuele anarchist, professor, en een gevaarlijke ook. Maar door de een of andere oorzaak ben ik zelf nu al maanden lang een anarchist en ik heb grote dingen bereikt.

'Ik heb die dingen niet bereikt omdat ik een briljant wetenschapsman ben. Helemaal niet. Maar de wetenschappelijke research werd van boven af gedirigeerd en daardoor bleven er gaten open die gedicht konden worden door iedereen die in de juiste richting keek. En iedereen had dat gekund, als de regering niet actief geprobeerd had dat te verhinderen.'

'Begrijp me goed. Ik geloof nog steeds dat geleide research nuttig kan zijn. Ik ben geen voorstander van volledige anarchie. Maar er moet een middenweg zijn. De geleide research moet soepelheid bewaren. De wetenschapsmensen moeten de vrijheid behouden om hun nieuwsgierigheid te bevredigen, in ieder geval in hun vrije tijd.'

Potterley ging zitten. Innemend zei hij: 'Laten we hier eens over praten, Foster. Ik waardeer je idealisme. Je bent nog jong. Je wilt de maan vangen. Maar je kunt jezelf niet te gronde richten door allerlei eigen meningen over de manier waarop de research bedreven moet worden. Ik heb je hier in gehaald. Ik ben verantwoordelijk en ik maak mezelf de bitterste verwijten. Ik werd gedreven door mijn gevoelens. Ik werd verblind door mijn belangstelling voor Carthago en ik was een grote idioot.'

Foster viel hem in de rede. 'Bedoelt u dat u in twee dagen volkomen veranderd bent? Carthago betekent niets meer? De onderdrukking van de research door de regering betekent ook niets meer?'

'Zelfs een dwaas als ik kan nog iets leren, Foster. Mijn vrouw leerde me iets. Nu begrijp ik waarom de overheid de ontwikkeling van de neutrinica tegengaat. Twee dagen geleden begreep ik dat nog niet. En nu ik het begrijp, ben ik het er ook mee eens. Je zag hoe mijn vrouw reageerde toen ze hoorde dat er een chronoscoop in de kelder was. Ik had een chronoscoop op het oog voor researchdoeleinden. Maar alles wat zij kon zien, was het persoonlijk genoegen om op een neurotische manier terug te keren naar een persoonlijk verleden, een dood verleden. De zuivere wetenschapsman is in de minderheid, Foster. Mensen als mijn vrouw zouden ons in aantal overtreffen.

'De overheid zag in dat bevordering van de chronoscopie zou betekenen dat ieders verleden zichtbaar zou worden. Regeringsfunctionarissen zouden het slachtoffer worden van chantage en ongewenste beïnvloeding, want wie heeft er op dit ondermaanse een volkomen blank verleden? Het regeren zou op die manier wel eens onmogelijk kunnen worden.'

Foster bevochtigde zijn lippen. 'Misschien. Misschien heeft de overheid in haar eigen ogen gelijk. Maar er is nog iets belangrijks. Wie weet hoeveel andere wetenschappen belemmerd worden omdat de onderzoekers zich aan een nauw paadje moeten houden? Als de chronoscoop de schrik van enkele politici wordt, is dat een prijs die betaald moet worden. Het publiek moet beseffen dat de wetenschap vrij moet zijn en de meest dramatische methode om dat te bereiken, is het publiceren van mijn ontdekking, legaal of illegaal, het hindert niet hoe.'

Potterley's voorhoofd was vochtig van transpiratie, maar zijn stem bleef kalm. 'O nee, niet alleen enkele politici, meneer Foster. Denk dat vooral niet. Het zou voor mij ook een spookbeeld zijn. Mijn vrouw zou haar tijd doorbrengen met onze dode dochter. Zij zou steeds meer buiten de werkelijkheid komen te staan. Zij zou gek worden door dezelfde beelden telkens en telkens weer opnieuw te beleven. En niet alleen een spookbeeld voor mij. Er zouden anderen zijn net als zij. Kinderen die hun dode ouders of hun eigen jeugd trachten te hervinden. De hele wereld zal in het verleden gaan leven. Midzomerdwaasheid.'

Foster zei: 'Morele overwegingen mogen geen hinderpaal vormen. Er is nog geen enkele vooruitgang geweest in de historie die door de vindingrijkheid van de mensen niet is verknoeid. Het mensdom moet ook de vindingrijkheid hebben om iets te voorkomen. Wat de chronoscoop betreft, die zogenaamde delvers in het dode verleden zullen er al gauw genoeg van krijgen. Ze zullen hun geliefde ouders betrappen op iets dat hun geliefde ouders deden en dan zullen zij hun enthousiasme wel verliezen. Maar dat is allemaal niet belangrijk. Voor mij telt alleen maar het principe.'

Potterley zei: 'Loop naar de maan met je principe. Kun je mannen en vrouwen niet even goed begrijpen als je principe? Begrijp je dan niet dat mijn vrouw weer die brand zal doorleven die onze baby het leven kostte? Zelf kan zij er niets tegen doen. Ik ken haar. Zij zal het stap voor stap doormaken en proberen het te verhinderen. Zij zal het telkens opnieuw beleven en iedere keer weer hopen dat het niet gebeuren zal. Hoeveel keer wil je Laurel vermoorden?' Zijn stem was enigszins schor geworden.

Foster kreeg een idee. 'Wat vreest u dat zij zal ontdekken, professor? Wat gebeurde er precies de nacht van de brand?'

De ander sloeg ineens de handen voor het gezicht en zij beefden van het ingehouden snikken. Foster wendde zijn blik af en keek uit het raam, weinig op zijn gemak.

Even later zei Potterley: 'Het is lang geleden dat ik me dat voor de geest moest halen. Caroline was weg. Ik paste op het kind. In de loop van de avond ging ik naar haar kamertje om te zien of zij de dekens niet weggeschopt had. Ik had mijn sigaret bij me... Ik rookte toen nog. Voordat ik hem in de asbak op de ladetafel legde, moet ik hem uitgedoofd hebben. Ik was altijd voorzichtig. Met het kind was er niets aan de hand. Ik ging terug naar de woonkamer en viel voor de video in slaap. Bijna stikkend werd ik wakker. Ik was omringd door vuur. Ik weet niet hoe het begonnen is.'

'Maar u denkt dat het de sigaret geweest kan zijn, is dat het?' zei Foster. 'Een sigaret die u, één keer maar, vergat uit te maken?'

'Ik weet het niet. Ik heb geprobeerd haar te redden, maar toen ik het huis uit kwam, lag ze dood in mijn armen.'

'Ik neem aan dat u uw vrouw nooit van die sigaret verteld hebt.'

Potterley schudde het hoofd. 'Maar ik heb ermee verder moeten leven.'

'Maar nu, met die chronoscoop, zal zij er achter komen. Misschien kwam het niet door die sigaret. Misschien hebt u hem uitgedoofd. Is dat niet mogelijk?'

De weinige tranen op Potterley's gezicht waren opgedroogd. De rode vlekken waren weer verdwenen. Hij zei: 'Ik kan dat risico niet lopen... Maar het gaat niet alleen om mij, Foster. Het verleden bergt verschrikkingen in zich voor de meeste mensen. Laat die verschrikkingen niet los op het mensdom.'

Foster ijsbeerde door de kamer. Dit moest de oorzaak zijn van Potterley's verbeten, irrationeel verlangen om de Carthagers op een voetstuk te plaatsen, om hen te verheerlijken, en vooral om te bewijzen dat het verhaal van hun vurige offers aan Moloch op fantasie berustte. Door hen te bevrijden van de schuld aan de kindermoorden die zij door hun brandoffers bedreven, bevrijdde hij zich symbolisch van diezelfde schuld.

Het vuur dat hem gedreven had tot het bouwen van een chronoscoop, bracht hem er nu toe deze te vernietigen.

Foster keek de oude man treurig aan. 'Ik begrijp uw moeilijkheden, professor, maar dit is belangrijker dan persoonlijke gevoelens. Ik moet die wurgende greep van de keel van de wetenschap wegnemen.'

Woedend zei Potterley: 'Je bedoelt dat je de roem en de rijkdom wilt die het gevolg zijn van die uitvinding.'

'Van de rijkdom weet ik niets af, maar ook dat, veronderstel ik.

'Ik ben ook maar een mens.'

'Je bent niet van plan je kennis achter te houden?'

'Onder geen voorwaarde.'

'Nou, dan...' De geschiedkundige stond op en bleef een ogenblik staan, met haat in de ogen.

Even voelde Foster vrees. De man was ouder dan hij, kleiner, zwakker, en hij had waarschijnlijk geen wapen bij zich, maar toch...

Foster zei: 'Als u van plan bent me te doden of iets dergelijks krankzinnigs te doen, de gegevens zijn in de kluis van een bank en daar zullen de juiste mensen ze vinden wanneer ik zou verdwijnen of sterven.'

Potterley zei: 'Dwaasheid,' en liep met grote passen naar buiten.

Foster sloot de deur, deed hem op slot en ging zitten om na te kunnen denken. Hij voelde zich dwaas. Natuurlijk had hij geen gegevens in een bankkluis. In gewone omstandigheden zou een zo melodramatische gedachte nog niet bij hem opgekomen zijn.

Maar nu wel.

Hij voelde zich nog dwazer, toen hij een uur doorbracht met het opschrijven van de vergelijkingen die gebruikt moesten worden bij de toepassing van de pseudo-gravitische optica op de vastlegging van neutrino-stromen, en met het maken van enkele diagrammen voor onderdelen van de constructie. Hij deed alles in een verzegelde enveloppe waarop hij Ralf Nimmo's naam schreef.

Hij bracht een vrij rusteloze nacht door, en de volgende ochtend, op weg naar zijn werk, gaf hij de enveloppe af bij de bank; hij vertelde de beambte wat de bedoeling was en deze liet hem een formulier tekenen waarin stond dat de trommel na zijn dood geopend kon worden.

Hij belde Nimmo op om hem van het bestaan van de enveloppe op de hoogte te brengen, maar weigerde koppig hem iets over de inhoud te zeggen.

Nog nooit had hij zich zo belachelijk verlegen gevoeld als op dat moment.

Die nacht en ook de volgende sliep Foster slechts met tussenpozen. Hij zag zich gesteld tegenover het uitermate praktische probleem hoe hij gegevens die hij op ongeoorloofde wijze verkregen had, moest publiceren.

De 'Handelingen van het Genootschap voor Pseudo-Gravitica', het tijdschrift waarmee hij het best bekend was, zou zeker geen artikel aanraken dat niet de magische voetnoot bevatte: 'Het werk, beschreven in dit artikel, werd mogelijk gemaakt door vergunning nr. zoveel van de researchcommissie van de Verenigde Naties.'

En dit gold nog veel sterker voor het 'Tijdschrift voor Natuurkunde'.

Er waren altijd nog de kleinere bladen die om wille van de sensatie niet al te scherp op de aard van het artikel zouden letten, maar dat zou een kleine financiële transactie vereisen en daarvoor aarzelde hij toch. Alles bijeen zou het misschien beter zijn een kleine brochure uit te geven, speciaal gericht op wetenschapsmensen Hij zou dan zelfs niet gebruik behoeven te maken van de diensten van een wetenschappelijk tekstschrijver. De afwerking zou dan opgeofferd worden aan de snelheid. Hij moest een betrouwbare drukker vinden. Misschien wist oom Ralf er wel een.

Hij liep de gang door naar zijn werkkamer en vroeg zich bezorgd af of hij verder nog tijd mocht verspillen en of hij zichzelf nog de kans mocht geven om weer tot besluiteloosheid te vervallen. Misschien moest hij het risico maar lopen en Ralf van uit zijn kantoor opbellen. Hij was zo verdiept in zijn moeizame gedachtegang dat hij niet merkte dat er mensen in zijn kamer waren tot hij zich van de klerenkast naar zijn bureau begaf.

Professor Potterley was er en een man die Foster niet kende.

Foster staarde hen aan. 'Wat betekent dit?'

Potterley zei: 'Het spijt me, maar ik moest je tegenhouden.'

Foster bleef staren. 'Waar hebt u het over?'

De onbekende zei: 'Laat ik me eerst even voorstellen.' Hij had lange, enigszins onregelmatige tanden die duidelijk zichtbaar waren, toen hij glimlachte. 'Ik ben Thaddeus Araman, voorzitter van de afdeling chronoscopie. Ik ben hier naar aanleiding van een mededeling die ik ontving van professor Arnold Potterley en die door onze eigen bronnen bevestigd wordt...'

Ademloos zei Potterley: 'Ik heb alle schuld op me genomen, meneer Foster. Ik heb gezegd dat ik het was die je tegen je wil tot ongeoorloofde praktijken heb gebracht. Ik heb aangeboden de volle verantwoordelijkheid en de straf te aanvaarden. Ik wil niet dat jij er nadeel van ondervindt. Het is mij er alleen om te doen dat de chronoscopie niet meer gebruikt wordt!'

Araman knikte. 'Het is zoals hij zegt, meneer Foster. Hij heeft de schuld op zich genomen, maar de situatie is hem nu boven het hoofd gegroeid.'

Foster zei: 'Ja? En wat gaat u nu doen? Ervoor zorgen dat ik niet meer in aanmerking kom voor researchtoewijzingen?'

'Daar heb ik de bevoegdheid toe,' zei Araman.

'Opdracht geven aan de universiteit om mij te ontslaan?'

'Ook dat ligt in mijn macht.'

'Best, ga uw gang. Beschouwt u het maar zo alsof dat gebeurd is. Ik ga hier weg, samen met u. Ik zal mijn boeken later wel laten ophalen. Als u dat wilt, laat ik mijn boeken hier. Is dat alles?'

'Nee, niet helemaal,' zei Araman. 'U moet beloven geen researchwerk op het gebied van de chronoscopie meer te doen, u mag geen van uw vindingen op chronoscopisch gebied meer publiceren en natuurlijk moet u beloven geen chronoscoop te bouwen. U blijft voor onbepaalde tijd onder toezicht zodat wij er zeker van kunnen zijn dat u die beloften houdt.'

'Veronderstel dat ik weiger iets te beloven? Wat kunt u dan doen? Het is misschien niet passend dat ik onderzoekingen verricht buiten mijn eigen terrein, maar het is geen misdaad.'

'In het geval van de chronoscopie, jonge vriend,' zei Araman geduldig,' is het wel een misdaad. Als het nodig is, gaat u in de gevangenis en blijft u daar.'

'Waarom?' schreeuwde Foster. 'Is het soms tovenarij?'

Araman zei: 'Zo is het nu eenmaal. We kunnen geen verdere ontwikkeling op dat terrein toestaan. Het is in de eerste plaats mijn werk om daarop toe te zien, en ik ben van plan mijn werk zo goed mogelijk te doen. Helaas wist ik niet, en niemand in mijn afdeling wist dat, dat de pseudo-gravitische optica zo direct toegepast kon worden op de chronoscopie. Eén-nul voor onze onkunde, maar van nu af aan zullen wij de research op dat terrein ook in juiste banen leiden.'

Foster zei: 'Daarmee komt u niet verder. Er kunnen nog andere dingen toegepast worden, dingen waar wij nu nog geen idee van hebben. Alle wetenschappen hangen samen. Het is één geheel. Als u een onderdeel wilt tegenhouden, moet u alles tegenhouden.'

'In theorie hebt u ongetwijfeld gelijk,' zei Araman. Maar wat de praktijk betreft, zijn we er heel aardig in geslaagd om de chronoscopie op het niveau van Sterbinski, van vijftig jaar geleden, te houden. En nu wij u tijdig hebben achterhaald, meneer Foster, hopen wij het altijd op dat niveau te houden. We zouden overigens niet zo dicht bij een catastrofe geweest zijn, wanneer ik me wat professor Potterley betreft wat minder door de uiterlijke schijn had laten misleiden.'

Hij wendde zich tot de historicus en trok de wenkbrauwen op met iets van humoristische zelfspot. 'U moet me niet kwalijk nemen, professor, maar bij ons eerste onderhoud beschouwde ik u als een ongevaarlijke professor in de geschiedenis, en meer niet. Als ik mijn werk beter gedaan had en u had laten nagaan, was dit niet gebeurd.'

Foster zei plotseling: 'Zijn er mensen die de regeringschronoscoop mogen gebruiken?'

'Buiten onze afdeling mag niemand dat, onder geen voorwaarde. Ik zeg u dat, omdat het duidelijk is dat u iets dergelijks al vermoedde. Ik waarschuw u niettemin. Eventuele herhalingen zullen als een misdaad, en niet alleen maar als een overtreding van het fatsoen beschouwd worden.'

'En uw chronoscoop gaat niet verder terug dan honderdvijfentwintig jaar, of iets dergelijks, hè?'

'Inderdaad.'

'Dus dat tijdschrift met verslagen over het terugblikken in de oudheid is maar een grapje?'

Araman zei koeltjes: 'Met de kennis die u nu hebt, is het wel duidelijk dat u dat zeker weet. Maar u hebt inderdaad gelijk. Het maandelijkse tijdschrift is een doorgestoken kaart.'

'Als dat zo is,' zei Foster, 'ben ik niet van plan te beloven dat ik mijn vinding voor me houd. Als u me wilt arresteren, ga dan uw gang. Mijn verdediging voor de rechtbank zal het smerige kaartenhuis van de geleide research ondersteboven gooien. Geleide research is akkoord, maar onderdrukking van de research en de mensen beroven van de vruchten ervan, dat is heel wat anders.'

Araman zei: 'Laat ik u dan één ding duidelijk maken, meneer Foster. Als u niet meewerkt, gaat u direct naar de gevangenis. U krijgt géén advocaat, er zal géén telastlegging zijn, er komt géén proces. U blijft gewoon in de gevangenis.'

'Niets daarvan,' zei Foster. 'U probeert me te intimideren. We leven niet in de twintigste eeuw!'

Op de gang klonk lawaai, snelle voetstappen, en het schreeuwen van een hoge stem die Foster onmiddellijk kon thuisbrengen. De deur vloog open, het slot hing in splinters, en drie worstelende figuren struikelden naar binnen.

Onder het binnenkomen hief een van de mannen zijn pistool op en liet de kolf ervan neerkomen op de schedel van een van de anderen.

Er was het geluid van ontsnappende lucht, en de man met het getroffen hoofd zakte in elkaar.

'Oom Ralf!' riep Foster uit.

Araman fronste de wenkbrauwen. 'Zet hem in die stoel,' beval hij, 'en haal wat water.'

Ralf Nimmo wiens gezicht afkeer uitdrukte, wreef zich behoedzaam over het hoofd. Hij zei: 'Het was niet nodig om zo ruw te worden, Araman.'

Araman zei: 'De politie had al veel eerder ruw moeten optreden en u hiervandaan moeten houden, Nimmo. Dan was u er beter aan toe geweest.'

'Kent u elkaar?' vroeg Foster.

'Ik heb al eerder met hem te maken gehad,' zei Nimmo, die nog steeds aan het wrijven was. 'Als hij hier in je kantoor is, neef, dan zit je in de puree.'

'En u ook,' zei Araman kwaad. 'Ik weet dat meneer Foster u geraadpleegd heeft over literatuur op het gebied van neutrinica.'

Er verschenen rimpels in Nimmo's voorhoofd, toen trok hij het weer glad, kreunend alsof die inspanning hem pijn had gedaan.

'Zo,' zei hij. 'Wat weet u nog meer van me?'

'We zullen gauw genoeg alles van u weten. Maar in de tussentijd is dat ene al voldoende om u erin betrokken te laten zijn. Wat doet u hier?'

'Mijn beste meneer Araman,' zei Nimmo, die zijn luchtige houding al weer enigszins herwonnen had, 'eergisteren werd ik door die sufferd van een neef van me opgebeld. Hij had geheimzinnige gegevens naar een...'

'Zeg het hem niet! Zeg niets!' riep Foster.

Araman wierp hem een koude blik toe. 'We weten alles al, meneer Foster. De kluis is geopend en wij hebben de inhoud eruit gehaald.'

'Maar hoe kunt u weten...' Fosters stem zweeg in woedende machteloosheid.

'Hoe het ook zij,' zei Nimmo, 'ik begreep wel dat het net steeds nauwer om hem aangehaald werd en, nadat ik een paar kleinigheden geregeld had, kwam ik naar hem toe om hem te zeggen dat hij hier mee moest uitscheiden. Het is zijn carrière niet waard.'

'Wil dat zeggen dat u weet wat hij doet?' vroeg Araman.

'Hij heeft het me nooit verteld,' zei Nimmo, 'maar ik ben een wetenschappelijk schrijver met een hoop ervaring. Ik weet welke kant van een atoom elektronisch is. De jonge Foster is gespecialiseerd in de pseudogravitische optica en hij heeft mij daar zelf wegwijs in gemaakt. Hij kreeg me zo ver dat ik hem een boek over neutrinica bezorgde, en voordat ik het hem gaf, heb ik het zelf ook even ingekeken. Ik heb toen mijn conclusies getrokken. Toen vroeg hij me of ik bepaalde natuurkundige apparaten voor hem krijgen kon, en ook dat was een bewijs. Zeg maar "ho", wanneer ik het verkeerd heb, maar mijn neef heeft een half draagbare chronoscoop van lage sterkte gebouwd. Ja of - ja?'

'Ja.' In gedachten verzonken zocht Araman naar een sigaret en lette niet op professor Potterley die zwijgend toekeek, alsof alles in een droom geschiedde en die verschrikt achteruitdeinsde bij het zien van het witte cilindertje. 'Nog een fout van me. Ik moest maar ontslag nemen. Ik had u ook in het oog moeten houden, Nimmo, in plaats van alleen te letten op Potterley en Foster.

'Ik had natuurlijk niet voldoende tijd en nu zit u veilig hier, maar dat is geen excuus. U bent gearresteerd, Nimmo.'

'Waarvoor?' vroeg de schrijver.

'Ongeoorloofde research.'

'Dat heb ik niet gedaan. Dat kan ik ook niet, want ik ben geen erkend wetenschapsman. En, al was ik dat wel, dan is het nog geen misdrijf.'

Grimmig zei Foster: 'Het heeft geen zin, oom Ralf, deze bureaucraat maakt zijn eigen wetten.'

'Bijvoorbeeld?'

'Bijvoorbeeld levenslange gevangenisstraf zonder dat er een proces is geweest.'

'Nonsens,' zei Nimmo. 'Dit is de twintigste eeuw...'

'Dat heb ik ook al gezegd,' zei Foster. 'Daar trekt hij zich niets van aan.'

'Kolder,' schreeuwde Nimmo. 'Luister, Araman, mijn neef en ik hebben verwanten die in contact staan met ons. Ik denk dat de professor die ook wel heeft. U kunt ons niet zo maar laten verdwijnen. Er zullen vragen gesteld worden, er zal een schandaal ontstaan. Dit is de twintigste eeuw niet. Dus u schiet er niets mee op wanneer u ons bang probeert te maken.'

De sigaret brak tussen Aramans vingers en hij gooide hem driftig weg. Hij zei: 'Verduiveld, wat moet ik doen? Zo heb ik het nog niet eerder meegemaakt... Luister! Jullie dwazen weten niet wat je doet. Je begrijpt er niets van. Willen jullie naar me luisteren?'

'Luisteren zullen we,' zei Nimmo grimmig.

(Foster zat er zwijgend bij, zijn ogen stonden boos, hij had de lippen op elkaar geperst. Potterley's handen wrongen zich als in elkaar verstrengelde slangen.)

Araman zei: 'Voor u is het verleden het dóde verleden. Als een van u over deze zaken gesproken heeft, is het vrijwel zeker dat u die uitdrukking gebruikt hebt. Het dode verleden. Als u wist hoe dikwijls ik die drie woorden nu al gehoord heb, zoudt u er ook genoeg van hebben.

'Wanneer de mensen aan het verleden denken, denken ze eraan als aan iets wat dood is, ver weg en reeds lang voorbij. Wij moedigen dat aan. Wanneer wij over het terugkijken in de tijd schrijven, hebben we het altijd over beelden van eeuwen geleden, al weet u wel dat het niet mogelijk is verder terug te kijken dan ongeveer een eeuw. De mensen aanvaarden het. Het verleden wil zeggen Griekenland, Rome, Carthago, Egypte, het stenen tijdperk. Hoe doder, hoe beter.

'U weet nu dat honderd jaar of iets meer de grens is, dus wat betekent het verleden voor u? Uw jeugd. Uw eerste meisje. Uw overleden moeder. Twintig jaar geleden. Dertig jaar geleden. Vijftig jaar geleden. Hoe doder, hoe beter... Maar wanneer begint het verleden eigenlijk?'

Boos zweeg hij. De anderen keken hem aan en Nimmo ging verzitten, weinig op zijn gemak.

'Nu,' zei Araman. 'Wanneer begon het? Een jaar geleden? Vijf minuten geleden? Een seconde geleden? Is het niet overduidelijk dat het verleden begint een moment geleden? Het dode verleden is alleen maar een andere naam voor het levende nu. Wat gebeurt er wanneer je de chronoscoop instelt op één honderdste seconde geleden? Dan kijk je toch immers naar het heden? Begint het een beetje door te dringen?'

Nimmo zei: 'Hemel.'

'Hemel,' bauwde Araman hem na. 'Hoe denkt u dat ik uw gangen nagegaan ben, nadat Potterley eergisteravond met zijn verhaal bij mij kwam? Dat deed ik met de chronoscoop, en de dingen die ik waarnam, waren nog maar net gebeurd.'

'En zo wist u het ook van die kluis?' zei Foster.

'En al het andere dat van belang was. Wat denkt u dat er zou gebeuren wanneer wij het bericht over een huischronoscoop loslieten? Eerst zouden de mensen beginnen met naar hun jeugd te kijken, hun ouders enzovoort, maar zij zouden er al gauw achter komen watje er nog meer mee kunt doen. De huisvrouw zal haar arme, dode moeder vergeten, en haar buurvrouw thuis bespioneren en haar man op zijn kantoor. De zakenman bespioneert zijn concurrent, de werkgever zijn ondergeschikte.'

'Er is dan geen mogelijkheid meer om alléén te zijn. De geheime politie, het loerende oog achter het gordijn, zullen daarbij vergeleken niets te betekenen hebben. De filmsterren zullen ieder ogenblik door iedereen begluurd worden. Ieder mens krijgt zijn eigen privéspion en het zal niet mogelijk zijn zijn blikken te ontlopen. Zelfs de duisternis geeft geen respijt, want de chronoscopie kan ook ingesteld worden op infrarode straling, en dan zullen de mensen zichtbaar worden door hun eigen lichaamswarmte. Het beeld zal natuurlijk wazig zijn en de omgeving donker, maar dat zal het misschien nog pikanter maken. Ja, ja, de mannen die het apparaat bedienen, doen nu ook wel eens experimenten, ondanks het verbod.'

Nimmo zag er ziek uit. 'U kunt de fabricage voor privédoeleinden toch altijd verbieden?'

Araman vloog hem bijna aan. 'Dat kan, maar verwacht u dat dat iets uithaalt? Kunt u met enige kans op succes wetten maken tegen het drinken, het roken, tegen overspel of het roddelen in het achtertuintje? En dit mengsel van wellust en bemoeizucht zal de mensheid steviger in de klauwen krijgen dan een van die andere dingen. Grote hemel, na duizend jaar proberen is het ons nog niet gelukt een einde te maken aan de handel in heroïne en dan spreekt u over een wet tegen een apparaat waarmee je iedereen die je wilt op elk ogenblik dat je wilt kunt gadeslaan, en dat je thuis in elkaar kunt zetten.'

Foster zei plotseling: 'Ik zal niets publiceren.'

Potterley barstte, half huilend, uit: 'Niemand van ons zal iets zeggen. Het spijt me...'

Nimmo onderbrak hem: 'U zei dat u mij niet liet nagaan met de chronoscoop, Araman.'

'Geen tijd voor,' zei Araman vermoeid. 'Op de chronoscoop gebeuren de dingen niet sneller dan in de werkelijkheid. Je kunt hem niet vlugger afdraaien zoals de film in een boekenleesapparaat. We hebben een volle dag en een nacht geprobeerd de belangrijkste gebeurtenissen uit de laatste zes maanden vast te leggen bij Potterley en Foster. Voor iets anders hadden we geen tijd en het was voldoende.'

'Dat was het niet,' zei Nimmo.

'Wat bedoelt u?' Aramans gezicht verried ineens een hevige ontsteltenis.

'Ik vertelde u dat mijn neef Jonas mij opgebeld had om mij te zeggen dat hij belangrijke gegevens in een kluis gedeponeerd had. Hij handelde alsof hij in moeilijkheden zat. En dat zit hij ook. Ik moest proberen hem daaruit te halen. Daar was enige tijd mee gemoeid, en toen kwam ik hierheen om hem te vertellen wat ik gedaan had. Toen ik hier was en die man van u me een tik gegeven had, zei ik u al dat ik eerst nog een paar kleinigheden geregeld had.'

'Wat? In vredesnaam...'

'Alleen maar dit: ik heb de gegevens betreffende de draagbare chronoscoop toegezonden aan zes van de uitgevers die mijn werk gewoonlijk publiceren.'

Geen woord. Geen geluid. Geen zuchtje. Geen van hen had nog enige behoefte zich te uiten.

'Staar me niet zo aan,' riep Nimmo. 'Begrijpen jullie het dan niet? Ik had de auteursrechten voor de populaire uitgaven. Dat zal Jonas moeten toegeven. Ik wist dat hij deze wetenschappelijke gegevens niet legaal kon publiceren. Ik was ervan overtuigd dat hij dat wél van plan was en dat hij daarom bezig was met die kluis. Ik dacht dat ik de verantwoording op me kon nemen door de gegevens alvast te publiceren. Dan zou zijn carrière gered zijn. En als ik daardoor mijn schrijfvergunning zou kwijtraken, zou ik mijn leven lang genoeg inkomsten hebben uit de auteursrechten van de chronoscoop. Jonas zou kwaad zijn, dat wist ik zeker, maar ik zou hem uitleggen waarom ik het gedaan had, en de opbrengst zouden wij verdelen, ieder de helft... Staar me niet zo aan. Hoe kon ik weten...'

'Niemand wist iets,' zei Araman bitter. 'Maar ieder van u nam zonder meer aan dat de regering stom was en bureaucratisch, boosaardig, tiranniek, en de research onderdrukte alleen omdat ze dat zo leuk vond. Het kwam bij niemand van u op dat wij het mensdom zo goed mogelijk probeerden te beschermen.'

'Houd toch op met praten,' jammerde Potterley. 'Hoe heten de mensen die die gegevens...'

'Te laat,' zei Nimmo, en haalde zijn schouders op. 'Er is al meer dan een dag voorbij. Het nieuws heeft zich al kunnen verspreiden. Mijn relaties hebben al een aantal natuurkundigen opgebeld om mijn gegevens te verifiëren voordat ze er mee verder gaan, en zij zullen elkaar ook op de hoogte brengen. Wanneer de wetenschapsmensen eenmaal het verband zien tussen de neutrinica en de pseudo-gravitica, is het ontstaan van de huis-chronoscopie nog maar een stap. Voordat we een week verder zijn, zullen vijfhonderd mensen weten hoe je een kleine chronoscoop moet bouwen en hoe wilt u die allemaal achterhalen?'

Zijn vlezige wangen hingen slap. 'Ik denk, dat we de paddenstoelwolk niet meer terug kunnen brengen tot die mooie, glanzende uraniumbol.'

Araman stond op. 'We zullen het proberen, maar ik ben het met Nimmo eens. Het is te laat. Ik weet niet wat voor een wereld we van nu af aan zullen hebben. Ik kan het niet zeggen. Maar de wereld die we kennen, is geheel vernield. Tot nu toe bestond er bij elke gewoonte, bij elk facet van het leven, hoe gering ook, toch altijd een zekere mogelijkheid tot alléén zijn, maar dat is nu voorbij.'

Hij groette elk van hen met uiterste beleefdheid.

'U bent er met zijn drieën in geslaagd een nieuwe wereld te creëren. Ik feliciteer u daarmee. Ik wens u, mijzelf, en iedereen, een prettig goudvissenbestaan, en ik hoop dat u alle drie voor eeuwig in de hel zult branden. Het arrestatiebevel is herroepen.'

7. De grappenmaker

Noel Meyerhof keek op de lijst die hij had klaargemaakt en koos wat hij het eerst zou nemen. Zoals gewoonlijk ging hij hoofdzakelijk op het gevoel te werk.

Hij leek een dwerg, vergeleken bij de machine waar hij voor stond, al was daar slechts een zeer klein gedeelte van zichtbaar. Dat deed er verder niets toe. Hij sprak met het nonchalante zelfvertrouwen van iemand die wist dat hij de baas was.

'Jansen,' zei hij, 'kwam onverwachts thuis van een zakenreis en trof zijn vrouw aan in de armen van zijn beste vriend. Hij wankelde achteruit en zei: "Max! Ik ben met die dame getrouwd dus ik móet wel. Maar waarom jij?"'

Meyerhof dacht: 'Ziezo, laat dat maar eens doorsiepelen en wat in zijn binnenste rondsudderen.'

Een stem achter hem zei: 'Hé.'

Meyerhof wiste het geluid dat de machine had geregistreerd uit en schakelde het circuit dat hij gebruikte op nul. Hij draaide zich snel om en zei: 'Ik ben aan het werk. Waarom klop je niet?'

Hij glimlachte niet zoals hij anders deed wanneer hij Timothy Whistler, een eerste analist waarmee hij dikwijls te maken had, begroette. Hij fronste de wenkbrauwen, zoals hij dat gedaan zou hebben wanneer hij door een vreemde onderbroken zou zijn. Zijn gezicht leek tot aan de haarlijn verwrongen en nog meer gerimpeld dan gewoonlijk.

Whistler haalde de schouders op. Hij droeg een witte laboratoriumjas en had zijn vuisten zo stevig in zijn zakken geduwd dat er verticale plooien in ontstonden. 'Ik heb wél geklopt. Het lampje brandde niet.'

Meyerhof gromde wat. Niet daarover. Maar hij was te intensief bezig geweest met zijn nieuwe project en hij vergat kleinigheden.

Maar toch kon hij zich dit eigenlijk niet kwalijk nemen. Het was een te belangrijk project.

Het waarom daarvan wist hij niet. Zo was het meestal met de grootmeesters. Daardoor waren het grootmeesters, doordat zij buiten de logica stonden. Hoe kon de menselijke geest anders gelijke tred houden met dat vijftien kilometer lange brok redeneringsvermogen dat Multivac heette, de meest ingewikkelde computer die er ooit gebouwd was?

Meyerhof zei: 'Ik ben aan het werk. Heb je iets belangrijks te zeggen?'

'Niets dat niet uitgesteld kan worden. Er zijn enkele lacunes in het antwoord op de kosmo...' Maar toen nam Whistlers gezicht ineens een treurige en onzekere uitdrukking aan: 'Bent u aan het werk?'

'Ja. Wat zou dat?'

'Maar...' Hij wierp een blik op de nissen in de smalle zaal tegenover de rijen en nog eens rijen relais die slechts een klein deel van Multivac uitmaakten. 'Maar er is hier verder niemand.'

'Wie zei dat er iemand was of moet zijn?'

'U was een mop aan het vertellen, hè?'

'Ja, en?'

Whistler dwong er zich toe te glimlachen. 'U wilt toch niet zeggen dat u Multivac een mop vertelde?'

Meyerhof verstrakte. 'Waarom niet?'

'Deed u dat?'

'Ja.'

'Waarom?'

Meyerhof keek de ander vernietigend aan. 'Ik ben jou geen verantwoording verschuldigd. Trouwens aan niemand.'

'Hemel, natuurlijk niet. Ik was nieuwsgierig, dat is alles... Maar, als u aan het werk bent, zal ik weggaan.' Hij keek nog eens de zaal rond, de wenkbrauwen opgetrokken.

'Doe dat,' zei Meyerhof. Hij keek de ander na tot hij de zaal uit was en schakelde toen met een driftige druk van zijn vinger het niet-storen-lampje aan.

Hij ijsbeerde door de zaal en kreeg zijn zelfbeheersing weer terug. Vervloekte Whistler! Vervloekt waren ze allemaal. Omdat hij er niet op uit was die technici, analisten en werktuigkundigen op de juiste afstand te houden, omdat hij hen behandelde alsof zij ook scheppende kunstenaars waren, veroorloofden zij zich deze vrijheden.

Hij bedacht grimmig: Ze kunnen niet eens goed een mop vertellen.

En dat bracht hem weer terug tot het werk waar hij mee bezig was. Hij ging weer zitten. Naar de duivel konden ze lopen, allemaal.

Hij zette het juiste Multivac-circuit weer in werking en zei: 'De steward bleef tijdens een uitermate ruwe overtocht bij de reling van het schip staan en keek medelijdend naar de man die over de reling hing en de blik intensief gericht hield op de diepten onder zich en er aldus duidelijk blijk van gaf dat hij door zeeziekte geteisterd werd.

'Zachtjes klopte hij de man op de schouder. "Kop op, meneer," bromde hij. "Ik weet dat het erg lijkt, maar er gaat echt nooit iemand dood aan zeeziekte."

De getroffen heer hief het groenachtige, gekwelde gelaat op naar zijn vertrooster en bracht er hijgend en schor uit: "Zeg dat alsjeblieft niet, man. In vredesnaam, zeg dat niet. Het is alleen de hoop op het einde die mij in leven houdt".'

Timothy Whistler was enigszins zorglijk gestemd, maar knikte niettemin glimlachend, toen hij langs het bureau van de secretaresse liep. Zij beantwoordde zijn glimlach.

Hier, zo dacht hij, was een voorhistorisch overblijfsel in deze van computers bezeten wereld van de twintigste eeuw: een menselijke secretaresse. Maar misschien was het ook wel natuurlijk dat dit instituut hier in het hart van de computervesting nog was blijven bestaan; in de reusachtige, wereldomvattende corporatie die de Multivac beheerde. Met een Multivac die de einder in beslag nam, zou het van slechte smaak getuigen om voor de kleinere taken computers van geringere omvang te gebruiken.

Whistler ging Abraham Trasks werkkamer binnen. Deze overheidsdienaar onderbrak even het zorg vereisende werk van het aansteken van zijn pijp; zijn donkere ogen flitsten in Whistlers richting, en zijn haviksneus stond scherp en geprononceerd afgetekend tegen de rechthoek van het raam achter hem.

'Ha, Whistler. Ga zitten. Ga zitten.'

Whistler nam plaats. 'Ik geloof dat we moeilijkheden krijgen, Trask.'

Trask glimlachte even. 'Ik hoop dat het geen technische moeilijkheden zijn. Ik ben maar een onnozele politicus.' (Dat was een van zijn favoriete uitdrukkingen.)

'Het heeft iets te maken met Meyerhof.'

Trask ging onmiddellijk zitten en er gleed een trek van bezorgdheid over zijn gezicht. 'Weet je het zeker?'

'Redelijk zeker.'

Whistler begreep de plotselinge bezorgdheid van de ander zeer goed. Trask was de ambtenaar die aan het hoofd stond van de afdeling computers en automatie van het ministerie van binnenlandse zaken. Hij was belast met het beleid ten opzichte van de menselijke satellieten van Multivac, zoals die technisch geschoolde satellieten weer belast waren met de bediening van Multivac zelf.

Maar een grootmeester was méér dan een gewone satelliet. Zelfs meer dan een gewoon mens.

Al in het eerste stadium van de ontwikkeling van Multivac was het duidelijk geworden dat de grote moeilijkheid gevormd werd door de ondervragingsprocedure. Multivac kon een oplossing geven voor de problemen van de mensheid, voor álle problemen, als - als hem tenminste zinvolle vragen voorgelegd werden. Maar naarmate de kennis sneller toenam, werd het steeds moeilijker nog zinvolle vragen te vinden.

Met de logica alleen kwam men er niet. Wat nodig was, was een zelden voorkomende soort intuïtie; dezelfde geestesstructuur (alleen in veel sterkere mate) die vereist was voor een grootmeester in het schaken.

Er was een brein nodig dat de biljoenen schaakmogelijkheden kon doorzien en dat dan de beste zet kon bepalen, en dat in een paar minuten tijd.

Trask ging onrustig verzitten. 'Wat heeft Meyerhof uitgevoerd?'

'Hij is een ondervragingsprocedure begonnen die mij zorgen geeft.'

'Och, kom nu, Whistler. Is dat alles? Je kunt een grootmeester er niet van weerhouden de ondervragingsmethode te volgen die hij verkiest. Noch jij noch ik zijn bevoegd het nut van zijn vragen te beoordelen. Dat weet jij en ik weet dat jij dat weet.'

'Natuurlijk weet ik dat. Maar ik ken Meyerhof ook. Heb je hem wel eens buiten het werk ontmoet?'

'Hemel nee. Wie gaat er ooit bij een grootmeester op visite?'

'Zo hoef je niet te doen, Trask. Het zijn ook mensen en eigenlijk moet je medelijden met hen hebben. Heb je er ooit over nagedacht wat het moet zijn om grootmeester te wezen; om te weten dat er in de hele wereld maar een stuk of twaalf zijn als jij; om te weten dat er maar een of twee geboren worden per generatie; dat de wereld afhankelijk is van je; dat een duizendtal wiskundigen, logici, psychologen en natuurkundigen op je kompas varen?'

Trask haalde de schouders op en mompelde: 'Mijn hemel, ik zou me voelen als de keizer der aarde.'

'Dat geloof ik niet,' zei de analist ongeduldig. 'Zij voelen zich helemaal geen keizer. Zij hebben geen gesprekspartners, en hebben niet het gevoel ergens bij te horen. Weet je dat Meyerhof geen kans voorbij laat gaan om met de jongens samen te kunnen zijn. Hij is natuurlijk niet getrouwd; hij drinkt niet; hij is niet van nature makkelijk in de omgang - maar toch dwingt hij er zich toe gezelschap te zoeken, omdat hij dat broodnodig heeft. En weet je wat hij doet wanneer hij bij ons is, en dat is minstens eenmaal per week?'

'Ik heb er geen flauw idee van,' zei de ander. 'Dit is allemaal nieuw voor me.'

'Hij vertelt moppen.'

'Wat?'

'Hij vertelt moppen. En goede. Hij is fantastisch. Hoe oud en flauw ook, van elk verhaaltje kan hij iets goeds maken. Het is zijn manier van vertellen. Hij heeft er flair voor.'

'Juist. Mooi zo.'

'Of niet mooi. Die moppen zijn belangrijk voor hem.' Whistler zette zijn ellebogen op Trasks bureau, beet op zijn duimnagel en staarde voor zich uit. 'Hij is anders dan anderen en dat weet hij. Hij voelt dat die mopjes de enige manier zijn om te bereiken dat wij, gewone jongens, hem accepteren. We lachen en gieren, we slaan hem op de schouders en vergeten zelfs dat hij grootmeester is. Dat is het enige waardoor hij houvast op ons heeft.'

'Dit is allemaal heel interessant. Ik wist niet dat jij zo'n psycholoog was. Maar waar wil je heen?'

'Luister. Wat denk je dat er gebeurt wanneer Meyerhofs moppenvoorraad uitgeput raakt?'

'Wat?' De ambtenaar keek verbijsterd voor zich uit.

'Wanneer hij begint met in herhalingen te vallen? Wanneer zijn toehoorders niet meer zo hard lachen of zelfs helemaal ophouden met lachen? Alleen door lachen accepteren wij hem. Zonder dat zal hij alleen zijn en wat gebeurt er dan met hem? Per slot van rekening, Trask, is hij een van de twaalf mannen die onmisbaar zijn voor de mensheid. We mogen hem niets laten overkomen. Ik bedoel niet alleen lichamelijk. We kunnen hem zelfs niet al te ongelukkig laten worden. Wie zal er zeggen hoe dat zijn intuïtie beïnvloedt?'

'Valt hij dan al in herhalingen?'

'Niet dat ik weet, maar ik geloof dat hij dat zelf wel denkt.'

'Waarom zeg je dat?'

'Omdat ik hem moppen hoorde vertellen aan Multivac.'

'O, alsjeblieft.'

'Heel toevallig! Ik liep bij hem binnen en hij gooide me eruit. Hij was woest. Hij heeft meestal een vrij goed humeur, en ik vind het een veeg teken dat hij door mijn binnenkomst zo uit zijn evenwicht gebracht werd. Maar het blijft een feit dat hij Multivac een mop vertelde, en ik ben ervan overtuigd dat het er een uit een serie was.'

'Maar waarom?'

Whistler haalde de schouders op en wreef zich stevig over zijn kin. 'Ik heb wel een vermoeden. Volgens mij probeert hij een moppenvoorraad aan te leggen in Multivacs geheugenbanken om nieuwe variaties terug te krijgen. Begrijp je wat ik bedoel? Hij maakt een mechanische moppentrommel, zodat hij een oneindige voorraad moppen bij de hand heeft en nooit bang behoeft te zijn dat hij uitgeput raakt.'

'Goeie genade!'

'Objectief gezien is daar misschien niets verkeerds aan, maar ik beschouw het als een slecht voorteken wanneer een grootmeester Multivac gaat gebruiken voor zijn persoonlijke moeilijkheden. Iedere grootmeester is in wezen enigszins labiel en daarom moet hij in het oog gehouden worden. Het kan zijn dat Meyerhof een grenslijn nadert waarvan de overschrijding het verlies van een grootmeester betekent.'

Trask zei wezenloos: 'Wat vind je dat ik moet doen?'

'Je zou kunnen nagaan of mijn inzichten juist zijn. Ik sta misschien te dicht bij hem om een juist oordeel te kunnen hebben, en het beoordelen van mensen is ook niet mijn sterkste zijde. Jij bent politicus, het ligt meer op jouw terrein.'

'Het beoordelen van mensen misschien, maar niet van grootmeesters.'

'Dat zijn ook mensen. Bovendien, wie zou het anders moeten doen?'

Trasks vingers tikten snel achter elkaar op het blad van het bureau, het klonk als gedempt tromgeroffel.

'Ik denk dat er niets anders op zit,' zei hij.

Meyerhof zei tegen Multivac: 'De vurig verliefde jongeman die een boeket veldbloemen aan het plukken was voor zijn aangebedene, zag tot zijn schrik dat zich in de weide ook een grote, kwaadaardig uitziende stier bevond die hem strak bleef aankijken en dreigend met de hoeven in de grond woelde. De jongeman die aan de andere zijde van een tamelijk ver verwijderd hek een boer zag staan, riep: "Hé daar, is die stier veilig?" De boer overzag de situatie met kritische blik, spuwde eens, en riep terug: "Zo veilig als wat". Toen spuwde hij nog eens en voegde er aan toe: "Maar dat kan ik van jou niet zeggen".'

Meyerhof wilde net met de volgende beginnen toen de oproep kwam.

Het was in feite geen oproep. Niemand kon een grootmeester ontbieden. Het was slechts een boodschap dat het afdelingshoofd Trask gaarne een gesprek zou hebben met grootmeester Meyerhof als grootmeester Meyerhof daar enige tijd voor kon vrijmaken.

Meyerhof had deze boodschap ongestraft terzijde kunnen leggen en kunnen doorgaan met het werk waar hij mee bezig was. Hij was niet aan regels onderworpen.

Maar aan de andere kant, wanneer hij dat zou doen, zouden zij hem blijven lastigvallen - o, uiterst respectvol, maar zij zouden hem blijven lastigvallen.

Dus schakelde hij de circuits van Multivac waarmee hij aan het werk was uit en vergrendelde ze op hun plaats. Hij deed het 'niet-storen'-lampje op de deur van zijn werkkamer aan, zodat niemand het zou wagen tijdens zijn afwezigheid binnen te komen, en ging naar Trasks kantoor.

Trask kuchte en voelde zich enigszins geïntimideerd door de sombere felheid waarmee de ander hem aankeek. Hij zei: 'Wij hebben nog niet veel gelegenheid gehad elkaar te leren kennen, grootmeester, en dat spijt me zeer.'

'Ik heb vaak genoeg verslag bij u uitgebracht,' zei Meyerhof stijfjes.

Trask vroeg zich af wat er achter die felle, wilde ogen schuilging. Hij kon zich moeilijk voorstellen dat Meyerhof, met zijn mager gezicht, zijn donker recht haar, zijn geconcentreerde blik, ooit lang genoeg uit de plooi kon komen om grapjes te verkopen. Hij zei: 'Een verslag-bezoek kan men geen sociaal contact noemen. Men - men heeft mij gezegd dat u een enorme voorraad anekdotes hebt.'

'Ik ben een grappenmaker, meneer. Dat is de uitdrukking die men daarvoor gebruikt. Een grappenmaker.'

'Tegen mij hebben ze die uitdrukking niet gebruikt, grootmeester. Ze hebben gezegd...'

'Ze kunnen naar de hel lopen! Het kan me niet schelen wat ze gezegd hebben. Luister eens, Trask, wilt u een mop horen?' Hij leunde naar voren over het bureau, de ogen vernauwd tot spleten.

'Natuurlijk. Graag,' zei Trask, met een poging tot hartelijkheid.

'Goed. Hier is hij: Mevrouw Jones staarde naar het kaartje dat als antwoord op het dubbeltje van haar man uit de weegschaal gerold was. Zij zei: "Hier staat, George, dat je beschaafd bent, intelligent, vooruitziend, vlijtig en voor vrouwen aantrekkelijk". Toen draaide zij het kaartje om en voegde er aan toe: "En je gewicht klopt ook niet".'

Trask lachte. Hij kon niet anders. Al was de pointe te voorspellen geweest, toch schaterde hij van het lachen. Door het verbluffende gemak waarmee Meyerhof de toon van minachtende verontwaardiging in de stem van de vrouw imiteerde en door de knapheid waarmee hij zijn gezicht in een bijpassende plooi bracht.

Meyerhof zei scherp: 'Waarom is dat zo grappig?'

Trask bedaarde. 'Pardon?'

'Ik vroeg waarom dat zo grappig was. Waar lacht u om?'

'Nou,' zei Trask die redelijk probeerde te blijven, 'die laatste opmerking zette al het voorgaande in een nieuw licht. Het onverwachte...'

'Het komt hier op neer,' zei Meyerhof, 'dat ik een man ten tonele voerde die vernederd werd door zijn vrouw; een huwelijk dat zó mislukt is dat de vrouw er van overtuigd is dat haar man geen enkele goede eigenschap bezit. En u lacht daar om. Zou u het grappig vinden, wanneer u die man was?'

Hij dacht even na en zei toen: 'Probeer deze eens, Trask: Abner zat aan het sterfbed van zijn vrouw, tranen met tuiten huilend. Met haar laatste krachten hief zijn vrouw zich op haar elleboog.

"Abner," fluisterde zij, "Abner, ik kan niet naar mijn Schepper teruggaan voordat ik mijn zonde bekend heb." "Nu niet," mompelde de zwaar getroffen echtgenoot. "Nu niet, liefste. Ga liggen en rust uit."

"Dat kan ik niet," riep zij uit. "Ik moet het zeggen, anders zal mijn ziel nooit rust hebben. Ik ben je ontrouw geweest, Abner. Hier in dit huis, nog geen maand geleden..."

"Ssst, lieveling," kalmeerde Abner haar. "Ik weet het. Waarom heb ik je anders vergiftigd?"'

Trask deed wanhopige pogingen in de plooi te blijven, maar dat lukte hem slechts gedeeltelijk. Hij grinnikte zacht.

Meyerhof zei: 'Dus ook dat is grappig. Overspel. Moord. Het is allemaal grappig.'

'Nu ja,' zei Trask, 'er zijn hele boeken geschreven om de humor te ontleden.'

'Dat is waar,' zei Meyerhof, 'en ik heb er een aantal van gelezen. Nog sterker, ik heb de meeste daarvan aan Multivac voorgelezen. Maar de mensen die die boeken geschreven hebben, doen niet anders dan gissen. Sommigen van hen zeggen dat wij lachen omdat wij ons verheven voelen boven de mensen door de mop. Sommigen zeggen dat het komt door het plotselinge besef van een ongerijmdheid, of een plotseling afreageren van spanningen, of een plotseling nieuwe interpretatie van de gebeurtenissen. Is er wel een eenvoudige reden? Verschillende mensen lachen om verschillende grappen. Geen enkele grap is universeel. Er zijn mensen die nergens om kunnen lachen. Maar wat misschien het belangrijkste is, is dat de mens het enige dier is met een werkelijk gevoel voor humor: het enige dier dat lacht.'

Trask zei snel: 'Ik begrijp het. U probeert de humor te analyseren. Daarom vertelt u een serie moppen aan Multivac.'

'Wie heeft u gezegd dat ik dat deed?... Het doet er ook niet toe, het was Whistler. Ik herinner het me nu. Hij verraste me toen ik er mee bezig was. En wat zou dat?'

'Niets.'

'U betwist mij toch niet het recht om iets toe te voegen aan Multivacs feitelijke kennis, wanneer ik dat wens, of om hem de vragen te stellen die ik nodig acht?'

'Nee, in het geheel niet,' zei Trask haastig. 'Het staat voor mij vast dat hierdoor nieuwe analyses, van groot belang voor de psychologie, mogelijk zullen worden.'

'H'm. Misschien. Hoe het ook zij, er is iets dat me bezighoudt en dat van meer belang is dan de analyse van de humor in het algemeen. Ik wil een specifieke vraag stellen. Of eigenlijk twee vragen.'

'O ja, welke?' Trask vroeg zich af of de ander hem daarop zou antwoorden. Het zou niet mogelijk zijn hem daartoe te dwingen, als hij dat niet wilde.

Maar Meyerhof zei: 'De eerste vraag is deze: Waar komen al die moppen vandaan?'

'Wat?'

'Wie maakt ze? Luister! Ongeveer een maand geleden hebben we een hele avond doorgebracht met het vertellen van moppen. Zoals gewoonlijk vertelde ik er de meeste en, ook zoals gewoonlijk, lachten de dwazen. Misschien dachten ze werkelijk dat die moppen leuk waren. Of misschien deden ze het om mij een plezier te doen. Hoe het ook zij, een van die creaturen nam zelfs de vrijheid mij op de schouders te slaan en te zeggen: "Meyerhof, je kent meer moppen dan tien van mijn kennissen bij elkaar."

Ik weet zeker dat hij gelijk had, maar toen kwam er een gedachte bij me op. Ik weet niet hoeveel honderden, of misschien duizenden, moppen ik op diverse tijdstippen in mijn leven wel verteld heb, maar het is een feit dat ik er nog nooit zelf een gemaakt heb. Niet één. Ik heb ze alleen maar herhaald. Mijn enige bijdrage was dat ik ze vertelde. Om te beginnen, had ik ze of gehoord of gelezen. En de bron waar ik ze vandaan had, had die moppen ook niet zelf bedacht. Ik heb nog nooit iemand ontmoet die beweerde dat hij zelf een mop uitgedacht had. Altijd is het "Gisteren hoorde ik een goeie" of "Heb je nog een goeie mop gehoord de laatste tijd?"

Alle moppen zijn oud! Daarom zijn ze zo ouderwets. Ze gaan nog steeds over zeeziekte bijvoorbeeld, ofschoon er middelen zijn om zeeziekte te voorkomen en niemand er nog last van heeft. Of ze gaan over weegschalen waar kaartjes uitrollen die de toekomst voorspellen, zoals in de mop die ik u zojuist vertelde. En zulke apparaten vindt men alleen nog bij een antiquair. Nu, wie vindt de moppen eigenlijk uit?'

Trask zei: 'Probeert u daar nu achter te komen?' Hij was op het punt om te zeggen: lieve hemel, wie kan dat nu iets schelen? Maar hij onderdrukte die opwelling. De vragen van een grootmeester waren altijd zinvol.

'Natuurlijk probeer ik daar achter te komen. U moet het zo zien. Het is niet alleen dat moppen nu toevallig ouderwets zijn. Ze móéten ouderwets zijn, want anders zijn ze niet leuk. Het wezenlijke van een mop is dat hij niet oorspronkelijk is. Er is een soort humor waarbij dat wél het geval is, of kan zijn, namelijk bij de woordspeling. Ik heb woordspelingen gehoord die door de omstandigheden van het ogenblik werden ingegeven. Ik heb er zelf ook wel gemaakt. Maar niemand lacht daarom. Dat doet men niet. Je kreunt. Hoe beter de woordspeling, hoe harder je kreunt. Oorspronkelijke humor geeft geen aanleiding tot lachen. Hoe komt dat?'

'Ik weet het echt niet.'

'Akkoord. We moeten er achter zien te komen. Eerst heb ik Multivac, voorzover ik dat nodig vond, gegevens verstrekt over humor in het algemeen, en nu geef ik hem geselecteerde moppen.'

Verwonderd vroeg Trask: 'Hoe geselecteerd?'

'Dat weet ik niet,' zei Meyerhof. 'Mij leken het de goede. Ik ben grootmeester zoals u weet.'

'Ja, natuurlijk, natuurlijk.'

'Aan de hand van die moppen en de algemene principes van de humor, zal ik Multivac allereerst vragen zo mogelijk na te gaan waar de moppen vandaan komen. Aangezien Whistler hier van weet en aangezien hij het nodig heeft geoordeeld u hiervan op de hoogte te brengen, moet u zorgen dat hij overmorgen op de analyseafdeling aanwezig is. Ik denk dat er heel wat werk voor hem te doen is.'

'Zeker. Kan ik er ook bij zijn?'

Meyerhof haalde de schouders op. Blijkbaar liet het hem volkomen onverschillig of Trask er was of niet.

Meyerhof had de laatste uit de serie met de grootste zorg uitgekozen. Zelf zou hij niet hebben kunnen zeggen waar die zorg uit bestond, maar hij had een twaalftal mogelijkheden overwogen en hij had ze allemaal onderzocht op een speciale eigenschap die hij verder zelf niet onder woorden kon brengen. Hij zei: 'Ug, de holbewoner, zag zijn vrouw op hem toe komen hollen, luid huilend, haar luipaardvel scheefhangend. "Ug," riep zij radeloos, "vlug, doe iets. Er is een sabeltandtijger in moeders grot binnengedrongen. Doe dan toch iets!" Ug bromde wat, pakte zijn bizonkluif weer op en zei: "Waarom zou ik iets doen? Wie kan het iets schelen wat er met een sabeltandtijger gebeurt?'"

Toen stelde Meyerhof zijn twee vragen. Hij leunde achterover en sloot de ogen. Hij was uiterst vermoeid.

'Ik kon niets verkeerds ontdekken,' zei Trask tegen Whistler. 'Hij vertelde me direct waar hij mee bezig was. En al was dat dan vreemd, het was niets ongeoorloofds.'

'Wat hij bewéérde dat hij aan het doen was,' zei Whistler. 'Zelfs dan nog kan ik een grootmeester niets verbieden alleen omdat ik een bepaalde verdenking koester. Hij leek een beetje raar, maar je kunt van een grootmeester niet anders verwachten. Hij leek me niet gestoord.'

'De Multivac gebruiken om te ontdekken waar moppen vandaan komen?' mompelde de analist ontstemd. Is dat niet krankzinnig?'

'Hoe kunnen wij dat weten?' vroeg Trask geprikkeld. 'De wetenschap is op een punt gekomen dat de enige verstandige vragen die nog gesteld kunnen worden, de belachelijke vragen zijn. De vragen die zin hebben, zijn al lang geleden uitgedacht, gesteld en beantwoord.'

'Hoe dan ook, ik maak me ongerust.'

'Dat kan wel zijn, maar er is nu geen keus meer, Whistler. We gaan naar Meyerhof en jij doet de nodige analyses van Multivacs antwoord, als er tenminste een antwoord is. En wat mijzelf aangaat, ik houd me alleen maar met paperassen bezig. Lieve hemel, ik weet niet eens wat een eerste analist zoals jij nu eigenlijk uitvoert, behalve dat je analyses maakt, en dat brengt me geen stap verder.'

Whistler zei: 'Zo moeilijk is dat niet. Een grootmeester zoals Meyerhof er een is, stelt vragen, en Multivac zet die automatisch om in getallen en bewerkingen. Het grootste deel van de omvang van Multivac wordt gevormd door de apparatuur benodigd voor het omzetten van woorden in tekens. Multivac geeft dan het antwoord in getallen en bewerkingen, maar vertaalt die niet terug in woorden, behalve in simpele routinegevallen. Als hij ook nog alles in woorden zou moeten omzetten, zou hij minstens viermaal zo groot moeten zijn.'

'Juist. Dus jouw werk bestaat in het omzetten van die symbolen in woorden?'

'Dat is mijn werk en het werk van andere analisten. Waar nodig maken we weer gebruik van kleinere, speciaal ontworpen computers.' Whistler glimlachte strak. 'Multivac spreekt orakeltaal en geeft duistere antwoorden, net als de priesteressen uit het oude Delphi. Maar wij hebben vertalers, zie je.'

Zij waren op de plaats van bestemming. Meyerhof stond al te wachten.

Whistler zei op zakelijke toon: 'Welke circuits hebt u gebruikt, grootmeester?'

Meyerhof zei het hem, en Whistler ging aan het werk.

Trask probeerde de gebeurtenissen te volgen, maar hij kon er geen touw aan vastknopen. De overheidsdienaar zag een band van een spoel afrollen met een eindeloze stroom van onbegrijpelijke puntjespatronen. Grootmeester Meyerhof stond onverschillig terzijde, terwijl Whistler zijn blik liet gaan over het patroon dat naar buiten kwam. De analist had een koptelefoon opgezet en een microfoon voor de mond, waarin hij van tijd tot tijd een serie instructies doorgaf die zijn assistenten die zich elders bevonden dan weer bracht tot het verrichten van ingewikkelde elektronische handelingen op andere computers.

Zo nu en dan luisterde Whistler even, en sloeg dan combinaties aan op een gecompliceerd toetsenbord, met tekens die iets met wiskunde te maken schenen te hebben, maar dat was toch niet zo.

Er verstreek veel meer dan een uur.

De frons op Whistlers voorhoofd werd dieper. Eenmaal keek hij op naar de beide anderen en begon: 'Maar dit is ongel-' en toen ging hij weer door met zijn werk.

Eindelijk zei hij op schorre toon: 'Ik kan u een onofficieel antwoord geven.' Zijn ogen waren roodomrand. 'Het officiële antwoord kan pas na volledige analyse gegeven worden. Wilt u het officieus weten?'

'Vooruit maar,' zei Meyerhof.

Trask knikte.

Whistler wierp een loerende blik op de grootmeester. 'Komt ervan als je een idiote vraag stelt,' zei hij. En toen nors: 'Multivac zegt: oorsprong van buiten de aarde.'

'Wat zeg je?' vroeg Trask.

'Hoor je me niet? De moppen waar wij om lachen, zijn niet door mensen gemaakt. Multivac heeft alle gegevens die hem verstrekt zijn, ontleed, en het antwoord dat het beste past bij die gegevens is dat het een of andere buitenaardse brein de moppen bedacht heeft, en ze vervolgens op vooraf uitgezochte plaatsen en tijden in geselecteerde menselijke breinen geplaatst heeft, op zo een wijze dat niemand er zich van bewust is dat hij de eerste is die die nieuwe mop weet. Alle volgende moppen zijn slechts kleine variaties en bewerkingen van die grote originele voorbeelden.'

Meyerhof onderbrak hem. Zijn gezicht straalde van de triomf die slechts een grootmeester kent die weer eens de juiste vraag gesteld heeft. 'Alle schrijvers van komedies maken oude grapjes passend voor nieuwe doeleinden. Dat is algemeen bekend. Het antwoord klopt.'

'Maar waarom?' vroeg Trask. 'Waarom worden die moppen gemaakt?'

'Multivac zegt,' zei Whistler, 'dat het enige doel dat met al deze gegevens in overeenstemming is, is dat de moppen dienen om de menselijke psyche te bestuderen. Wij bestuderen de psychologie van de ratten door ze de weg te laten zoeken uit een doolhof. De ratten weten niet waarom en zouden dat ook niet weten, zelfs niet wanneer zij beseften wat er aan de hand was, en dat beseffen zij niet. Deze buitenaardse breinen bestuderen de menselijke geest door de individuele reacties op met zorg uitgekozen anekdotes te noteren. Ieder mens reageert anders... Vermoedelijk zijn die buitenaardse wezens voor ons wat wij voor de ratten zijn.' Hij rilde.

Trask staarde hen verbijsterd aan en zei: 'De grootmeester zei dat de mens het enige dier met gevoel voor humor is. Het ziet er dus naar uit dat het gevoel voor humor ons van buiten af opgelegd wordt.'

Meyerhof voegde er opgewonden aan toe: 'En om humor die eventueel binnen in onszelf ontstaat, kunnen wij niet lachen. Om woordspelingen, bedoel ik.'

Whistler zei: 'Vermoedelijk schakelen de buitenaardse wezens ons reactievermogen bij de humor die van binnenuit ontstaat uit, om verwarring te voorkomen.'

Trask zei ineens gekweld: 'Toe nu, alsjeblieft, is er een van u die dit gelooft?'

De analist keek hem koel aan. 'Multivac zegt het. Dat is alles wat er tot nu toe van te zeggen valt. Hij heeft de echte grappenmakers van het heelal aangewezen, en wanneer wij meer willen weten, moeten wij verder gaan.' En fluisterend voegde hij eraan toe: 'Als er iemand is die nog verder durft te gaan.'

Grootmeester Meyerhof zei plotseling: 'Ik heb twee vragen gesteld, zoals je weet. Tot nu toe heb ik alleen een antwoord op de eerste. Ik geloof dat Multivac over voldoende gegevens beschikt om ook de tweede te kunnen beantwoorden.'

Whistler haalde de schouders op. Hij leek vrijwel gebroken. 'Wanneer een grootmeester meent dat de gegevens voldoende zijn, dan kun je er op wedden dat hij gelijk heeft. Wat is uw tweede vraag?'

'Ik vroeg dit: Wat zullen de gevolgen voor het menselijk ras zijn wanneer wij het antwoord op de eerste vraag vinden?'

'Waarom vroeg u dat?' wilde Trask weten. 'Alleen maar het gevoel dat ik dat moest vragen,' zei Meyerhof.

Trask zei: 'Krankzinnig. Het is allemaal krankzinnig,' en hij draaide zich om. Zelfs hijzelf voelde hoe merkwaardig Whistler en hij van plaats verwisseld waren. Nu was het Trask die het krankzinnig vond.

Trask sloot de ogen. Hij kon het krankzinnig vinden zoveel als hij wilde, maar vijftig jaar lang had niemand die twijfelde aan de combinatie grootmeester-Multivac zijn twijfels bevestigd gezien.

Whistler werkte zwijgend voort, de tanden op elkaar geklemd. Hij liet Multivac en de hulpapparaten weer hun bewerkingen verrichten. Weer ging een uur voorbij en hij lachte schor. 'Een nachtmerrie!'

'Hoe luidt het antwoord?' vroeg Meyerhof. 'Ik wil Multivacs opmerkingen, niet de jouwe.'

'Best. Zet u schrap. Multivac zegt dat, wanneer zelfs maar één mens de waarheid van deze ontleding van de menselijke psyche achterhaalt, de methode zijn nut verliest voor de buitenaardse machten die er nu gebruik van maken.'

'Bedoel je dat er geen humor meer naar de mensen zal komen?' vroeg Trask, een flauwte nabij. 'Wat bedoel je eigenlijk?'

'Geen moppen meer,' zei Whistler, 'van nu af aan! Multivac zegt; van nu af aan! Het experiment is nú geëindigd! Ze zullen een nieuwe methode moeten gaan gebruiken.'

Zij staarden elkaar aan. De minuten gingen voorbij.

Meyerhof zei langzaam: 'Multivac heeft gelijk.'

Whistler die er verwilderd uitzag, zei: 'Dat weet ik.'

Zélfs Trask zei fluisterend: 'Ja, het moet wel zo zijn.'

Het was Meyerhof, de erkende grappenmaker, die de proef op de som nam. Hij zei: 'Het is voorbij, helemaal voorbij. Ik probeer het nu al vijf minuten en ik kan geen enkele mop bedenken, niet één! En wanneer ik er een in een boek zou lezen, zou ik niet lachen. Dat weet ik zeker.'

'De gave van de humor is verloren,' zei Trask somber. 'Nooit zal iemand meer lachen.'

En daar stonden zij dan, zij staarden voor zich uit en voelden de wereld inkrimpen tot de afmetingen van een experimentele rattenkooi, waaruit de doolhof verwijderd was, en iets, iets dat op het punt stond daarvoor in de plaats te komen.

8. Er is niemand hier, behalve...

U moet begrijpen dat het onze schuld niet was. Wij hadden geen vermoeden dat er iets niet in orde was, totdat ik Cliff Anderson opbelde en met hem sprak, terwijl hij er niet was. En nog sterker, ik zou niet geweten hebben dat hij daar niet was, wanneer hij niet bij me was binnengestapt terwijl ik nog met hem aan het spreken was.

Nee, nee, nee, nee...

Het lijkt wel of ik dit verhaal nooit ordelijk kan vertellen. Het windt me te veel op. Ik kan beter bij het begin beginnen. Ik ben Bill Billings; mijn vriend heet Cliff Anderson. Ik ben elektrotechnisch ingenieur, hij is wiskundige, en wij zijn verbonden aan het Midwestern Institute of Technology. Nu weet u wie wij zijn. Al vanaf de tijd dat wij ons uniform aan de kapstok hingen, hebben Cliff en ik gewerkt aan rekenmachines. U weet wat dat zijn. Norbert Wiener heeft er in zijn boek Cybernetica een populaire verhandeling over geschreven. Van de foto's weet u dat het grote omvangrijke apparaten zijn. Ze nemen een hele muur in beslag en ze zijn enorm ingewikkeld, en kostbaar.

Maar Cliff en ik hadden zo onze eigen ideeën. Wat een mechanisch brein zo groot en kostbaar maakt, is namelijk dat het vol zit met relais en radiobuizen, zodat minuscule elektrische stroompjes bestuurd kunnen worden, en aan- en uitgaan, dan hier dan daar. En om die kleine elektrische stroompjes gaat het nu...

Op een goede dag zei ik tegen Cliff: 'Waarom kunnen we die stroompjes eigenlijk niet regelen zonder al die poespas?'

Cliff zei: 'Inderdaad, waarom eigenlijk niet?' en toog meteen aan het rekenen.

Hoe we er kwamen, na twee jaar werken, doet verder niet ter zake. Maar met ons eindproduct begonnen de moeilijkheden.

We kwamen tenslotte met iets uit de bus dat ongeveer zó hoog en misschien zó breed en ongeveer zó diep was...

Nee, nee. Ik vergat dat u mij niet zien kunt. Ik zal u de cijfers geven. Het was ongeveer negentig centimeter hoog, één meter tachtig breed en zestig centimeter diep. Duidelijk? Er waren twee man nodig om het te dragen, maar het wás draagbaar en daar gaat het om. En, let wel, het kon nog steeds net zoveel doen als de apparaten die een hele muur in beslag namen. Misschien niet zo snel, maar we waren ook nog bezig.

We bouwden de grootste luchtkastelen. We konden het apparaat op schepen of in vliegtuigen zetten. En later, wanneer we het maar klein genoeg maakten, zou het in een auto kunnen staan.

De toepassing bij auto's had onze speciale belangstelling. Stel u eens voor dat u een denkmachientje op het dashboard had, dat verbonden was met de motor en de accu en dat foto-elektrische ogen had. Het zou de ideale koers kiezen, andere auto's uit de weg blijven, stoppen bij de rode lichten en de snelheid aanhouden die het best bij het terrein paste. Iedereen kon achterin gaan zitten, en van verkeersongelukken zou geen sprake meer zijn.

We hadden geweldig veel plezier. Het was allemaal zo opwindend, en elk probleem dat we oplosten, verschafte ons zo'n sensatie dat ik wel huilen kan, wanneer ik denk aan die keer dat ik de telefoon opnam om ons laboratorium op te bellen en onze verwachtingen als een kaartenhuis in elkaar vielen.

Die avond was ik bij Mary Ann thuis. Heb ik u al over Mary Ann gesproken? Nee, ik geloof van niet.

Mary Ann was het meisje waarmee ik verloofd zou zijn geweest, als er niet twee 'maren' waren. De ene, als zij gewild had, en de tweede, als ik de moed had gehad haar te vragen. Zij bezit rood haar en heeft ongeveer twee ton energie samengeperst in een lichaam dat plusminus 110 pond weegt en dat in al zijn welgevormdheid niet hoger dan een meter vijfenzestig van de grond oprijst. Ik had haar o zo graag gevraagd, maar telkens wanneer zij in mijn gezichtsveld kwam, en ieder van haar bewegingen mijn hart in vuur en vlam zette, zonk de moed mij in de schoenen.

Niet dat ik lelijk ben. De mensen zeggen dat ik er mee door kan. Ik heb nog al mijn haar; ik ben bijna één meter tachtig lang; ik kan zelfs dansen. Het is alleen maar dat ik haar niets kan aanbieden. Ik behoef u niet te zeggen wat een leraar verdient. Met de inflatie en de belastingen is dat zowat niets. Natuurlijk zou het allemaal anders zijn, wanneer het octrooirecht op ons denkmachientje in kannen en kruiken was. Maar ik kan haar zelfs niet vragen daarop te wachten. Misschien als dat allemaal in orde is...

Hoe dan ook, ik stond daar maar wat te dagdromen die avond, toen zij de kamer binnenkwam. Ik greep blindelings naar de telefoon.

Mary Ann zei: 'Ik ben klaar, Bill. Zullen we gaan?'

Ik zei: 'Nog even. Ik moet Cliff opbellen.'

Zij trok de wenkbrauwen iets omhoog. 'Kan dat niet wachten?'

'Ik had hem twee uur geleden al moeten bellen,' legde ik uit.

Het kostte maar twee minuten. Ik belde het laboratorium. Cliff was daar de hele avond aan het werk. Hij nam de telefoon aan. Ik vroeg hem iets, dan zei hij weer iets. Ik vroeg nog iets en hij legde het uit. De bijzonderheden doen niet ter zake, maar, zoals ik al zei, hij is de wiskundige van de firma. Ik ontwerp de schema's, soms zo dat het onmogelijk lijkt, en hij is dan de man die aan het rekenen slaat en mij vertelt of het werkelijk onmogelijk is. En toen, op hetzelfde ogenblik dat ik klaar was en ophing, ging de huisbel over.

Even dacht ik dat het een andere knul voor Mary Ann was, en ik keek haar min of meer beledigd na toen zij naar de deur liep. Ik maakte onderhand een paar notities van de dingen die Cliff me zojuist verteld had. Maar toen deed zij de deur open, en het was tenslotte alleen maar Cliff Anderson.

Hij zei: 'Ik dacht wel dat je hier zou zijn. Hallo, Mary Ann. Zeg, zou jij me niet om zes uur gebeld hebben? Je bent zo betrouwbaar als een kartonnen stoel.' Cliff is kort en gezet, en hij staat gauw klaar met zijn mond, maar ik ken hem en besteed er verder geen aandacht aan.

Ik zei: 'Er is iets tussengekomen en toen is het me ontschoten.

Maar ik heb je zojuist gebeld, dus wat maakt het uit?'

'Gebeld? Mij? Wanneer?'

Ik begon naar het toestel te wijzen en verslikte me. Op dat ogenblik gingen onze dromen in rook op. Precies vijf seconden voordat de huisbel overging, had ik nog met Cliff in het laboratorium staan telefoneren, en het laboratorium lag op een afstand van bijna tien kilometer van het huis van Mary Ann.

Ik zei: 'Ik - ik heb zojuist met je gesproken.'

Hij begreep me niet, en zei nog eens: 'Met mij?'

Ik wees nu met allebei mijn handen naar de telefoon. 'Per telefoon. Ik heb het laboratorium opgebeld. Hier op dit toestel! Mary Ann heeft het gehoord. Mary Ann, stond ik daarnet niet te praten met...'

Mary Ann zei: 'Ik weet niet met wie je sprak. Nu, zullen we gaan?' Zo is Mary Ann. Ze is er erg op gesteld dat afspraken stipt gehouden worden.

Ik viel op een stoel. Ik probeerde kalm en duidelijk te zijn. Ik zei: 'Cliff, ik heb het nummer van het lab gedraaid. Jij hebt de hoorn opgenomen. Ik vroeg je of je het nader had uitgewerkt. Je zei ja, en je gaf het me op. Hier is het. Ik heb het opgeschreven. Klopt het of niet?' Ik gaf hem het papiertje waarop ik de vergelijkingen genoteerd had.

Cliff bekeek ze. Hij zei: 'Ze kloppen. Maar waar heb je die vandaan? Je hebt ze toch niet zelf uitgewerkt, is het niet?'

'Dat heb ik je zojuist verteld. Jij gaf ze mij per telefoon door.'

Cliff schudde zijn hoofd. 'Bill, ik ben om kwart over zeven van het lab weggegaan. Er is daar niemand.'

'Ik zeg je dat ik met iemand sprak.'

Mary Ann speelde met haar handschoenen. 'We komen te laat,' zei zij.

Ik beduidde haar dat zij nog even moest wachten, en zei tegen Cliff: 'Luister eens, weet je zeker...'

'Er is daar niemand, of je moet Junior willen meetellen.'

Wij hadden ons mechanisch brein-in-zakformaat Junior gedoopt.

Daar stonden wij dan en keken elkaar aan. Mary Ann tikte nog steeds met haar voet op de vloer, als een tijdbom die op het punt stond te ontploffen.

Toen lachte Cliff: Hij zei: 'Ik moet denken aan een cartoon die ik eens ergens zag. Van een robot die de hoorn van de haak neemt en zegt: "Eerlijk, baas, er is niemand hier, behalve wij, ingewikkelde denkmachines".'

Ik vond het helemaal niet grappig. Ik zei: 'Laten we naar het lab gaan.'

Mary Ann zei: 'Zeg eens, dan zijn we niet op tijd voor de voorstelling.'

Ik zei: 'Echt, Mary Ann, dit is heel belangrijk. We hebben maar een ogenblik nodig. Ga met ons mee, en daarna gaan we recht naar het theater.'

Zij zei: 'De voorstelling begint -' En toen zei ze niets meer, want ik had haar bij de pols gegrepen en wij vertrokken.

Daaruit blijkt wel hoe opgewonden ik was. In normale omstandigheden zou ik er niet aan gedacht hebben haar zo mee te sleuren. Ik bedoel dat Mary Ann een hele dame is. Maar ik had zoveel dingen aan mijn hoofd. Ik kan me zelfs niet herinneren dat ik haar bij de pols greep, nu ik er weer aan terugdenk. Voordat ik het wist, zat ik in de auto, met Cliff en Mary Ann, die over haar pols wreef en in zichzelf iets mopperde over lompe apen.

Ik zei: 'Heb ik je pijn gedaan, Mary Ann?'

Ze zei: 'Nee, natuurlijk niet. Ik laat me elke dag mijn arm uit de kom trekken, alleen omdat het zo prettig is.' Toen schopte zij me tegen de schenen.

Dat doet ze alleen omdat zij rood haar heeft. In feite is ze heel zachtaardig, maar ze doet altijd haar best zó te handelen als van een roodharige verwacht wordt. Ik kijk daar wel doorheen, natuurlijk, maar ik laat haar maar begaan, die arme meid. Twintig minuten later waren wij bij het laboratorium.

's Avonds is het Instituut hol en leeg. Leger dan een gebouw gewoonlijk is. Bij de bouw is er rekening mee gehouden dat er massa's studenten door de gangen moeten kunnen hollen, en wanneer die er niet zijn, is het er onnatuurlijk stil. Misschien ook was ik alleen maar bang om te zien wat er in ons laboratorium, boven, zou zitten. Hoe het ook zij, onze voetstappen klonken onaangenaam luid en de lift was bepaald smerig.

Ik zei tegen Mary Ann: 'Het zal niet lang duren.' Maar zij trok haar neusje op en was alleen maar mooi.

Ze kan er niets aan doen dat ze mooi is.

Cliff had de sleutel van het laboratorium en ik keek over zijn schouder heen, toen hij de deur opende. Er was niets te zien. Inderdaad, daar stond Junior, maar hij zag er nog net zo uit als toen wij hem voor het laatst zagen. De wijzerplaten op de voorzijde stonden op nul, en afgezien van die wijzerplaten was hij alleen maar een grote kast, waaruit een kabel naar een stopcontact in de muur liep.

Cliff en ik liepen ieder naar een zijkant van Junior. Ik geloof dat we van plan waren ons op hem te werpen, wanneer hij een plotselinge beweging zou maken. Maar toen bleven we staan, want Junior deed niets.

Mary Ann keek ook naar hem. Of eigenlijk streek zij met haar middelvinger langs zijn bovenkant, keek naar de vingertop en wreef ermee langs haar duim om het stof eraf te krijgen.

Ik zei: 'Kom er niet te dichtbij, Mary Ann. Blijf aan de andere kant van de kamer.'

Zij zei: 'Daar is het even stoffig.'

Zij was nooit eerder in ons lab geweest, en zij besefte natuurlijk niet dat een laboratorium iets anders is dan een slaapkamer van een baby, als u begrijpt wat ik bedoel. De portier komt er tweemaal per dag, en alles wat hij dan doet is de prullenmanden legen. Ongeveer eens per week komt hij er met een smerige dweil, maakt modder op de vloer en schuift die een beetje in het rond.

Cliff zei: 'De telefoon staat niet meer op de plaats waar ik hem neerzette.'

Ik zei: 'Hoe weet je dat?'

'Omdat ik hem hier neerzette.' Hij wees. 'En nu staat hij daar.'

Als hij gelijk had, stond de telefoon dichter bij Junior. Ik slikte en zei: 'Misschien herinner je je het niet goed.' Ik probeerde te lachen, maar het ging niet van harte, en zei: 'Waar is de schroevendraaier?' 'Wat ga je doen?'

'Ik ga hem eens van binnen bekijken. Voor de grap.'

Mary Ann zei: 'Je zult je smerig maken.' Daarom deed ik mijn laboratoriumjas aan. Mary Ann gebruikt altijd haar verstand.

Ik ging aan het werk met de schroevendraaier. Wanneer Junior later helemaal klaar zou zijn, zouden we modellen maken met uit één stuk gelaste ombouw. We dachten zelfs over gegoten plastic in kleuren, voor gebruik thuis. Maar het laboratoriummodel hielden wij bij elkaar met schroeven, zodat we het uit elkaar konden halen en weer in elkaar konden zetten zo dikwijls wij maar wilden.

Maar ik kreeg de schroeven er niet uit. Ik gromde en zwoegde, en zei: 'De een of andere grappenmaker heeft zijn hele gewicht gebruikt, toen hij die dingen vastzette.'

Cliff zei: 'Jij bent de enige die dat ding aanraakt.'

Hij had gelijk, maar dat maakte het niet makkelijker. Ik stond op en wreef met de rug van mijn hand over mijn voorhoofd.

Ik reikte hem de schroevendraaier toe: 'Wil jij het eens proberen?'

Hij probeerde het ook, maar het lukte hem net zo min als mij.

Hij zei: 'Dat is gek.'

Ik zei: 'Wat is gek?'

Hij zei: 'Daarnet begon een schroef te draaien. Een paar millimeter en toen slipte mijn schroevendraaier.'

'Wat is daar voor geks aan?'

Cliff ging een paar passen achteruit en legde de schroevendraaier met twee vingers neer. 'Het gekke is dat ik die schroef weer een paar millimeter zag terugdraaien tot ze weer vast zat.'

Mary Ann speelde weer met haar handschoenen. Zij zei: 'Waarom komen jullie wetenschappelijke geesten niet op de gedachte om een snijbrander te gebruiken, als je dat ding per se open wilt hebben.' Er lag een snijbrander op een van de werkbanken, en zij wees ernaar.

In normale omstandigheden zou ik er niet aan denken Junior met een snijbrander te bewerken, net zo min als ik het mezelf zou doen. Maar ik vermoedde iets en Cliff vermoedde ook iets, en wij hadden beide dezelfde gedachte. Junior wilde niet opengemaakt worden.

Cliff zei: 'Wat denk jij ervan, Bill?'

En ik zei: 'Ik weet het niet, Cliff.'

Mary Ann zei: 'Schiet een beetje op, sufferd, of we missen de voorstelling.'

Dus pakte ik de snijbrander en bevestigde de slang aan de zuurstofcilinder. Ik voelde me alsof ik een vriend ging vermoorden.

Maar Mary Ann maakte er een eind aan door te zeggen: 'Wat zijn mannen toch dom. Die schroeven zitten los. Je moet de schroevendraaier de verkeerde kant uit gedraaid hebben.'

Nu is er niet veel kans dat je een schroevendraaier de verkeerde kant uit draait. Maar, ik spreek Mary Ann niet graag tegen, en daarom zei ik maar: 'Mary Ann, kom niet te dicht bij Junior. Waarom wacht je niet bij de deur?'

Maar zij zei: 'Kijk!' En daar lag een schroef in haar hand en er was een gaatje in de voorkant van Juniors ombouw. Zij had de schroef er met de hand uitgehaald.

Cliff zei: 'Hemelse goedheid!'

Ze draaiden nu allemaal, alle twaalf schroeven. Ze deden het uit zichzelf, als kleine wormen die uit hun gaatjes gekropen kwamen. Ze draaiden en draaiden en vielen toen op de grond. Ik raapte ze op, en er zat er nu nog een in, waaraan het voorpaneel bleef hangen, tot ik mijn hand uitstak. Toen viel ook de laatste schroef eraf en kon ik het voorpaneel opvangen in mijn armen. Ik zette het opzij.

Cliff zei: 'Dat deed hij met opzet. Hij hoorde dat wij het over een snijbrander hadden, en toen gaf hij het op.' Zijn gewoonlijk zo blozend gezicht was asgrauw.

Ook ikzelf voelde me een beetje raar. Ik zei: 'Wat probeert hij te verbergen?'

'Ik weet het niet.'

We bogen ons voorover om zijn binnenste te kunnen inspecteren en deden een tijd lang niets anders dan kijken. Ik kon horen hoe Mary Ann weer met haar voet op de grond ging tikken. Ik keek op mijn polshorloge en ik moest toegeven dat we niet veel tijd meer hadden. Of liever gezegd, we hadden helemaal geen tijd meer.

En toen zei ik: 'Hij heeft stembanden.'

Cliff zei: 'Waar?' en boog zich nog meer naar voren.

Ik wees. 'En een luidspreker.'

'Jij hebt ze er niet in gemonteerd?'

'Natuurlijk niet. Dacht je soms dat ik niet wist wat ik gemonteerd heb? Als ik het gedaan had, zou ik het me herinneren.'

'Hoe zijn die dingen er dan in gekomen?'

Op onze hurken zittend, bespraken wij het geval. Ik zei: 'Ik vermoed dat hij ze zelf gemaakt heeft. Misschien zijn ze in hem gegróéid. Kijk daar eens.'

Ik wees weer. Op twee plaatsen in het apparaat lagen dingen die er uitzagen als dunne opgerolde tuinslangen, maar dan van metaal. Zij waren dicht in elkaar gerold zodat ze plat op de bodem lagen. Aan het uiteinde van iedere slang splitste het metaal zich in vijf of zes dunne draden, ook weer spiraalsgewijs opgerold.

'Die heb jij er ook niet in gemonteerd?' 'Nee, ook niet.'

'Wat zouden het zijn?'

Hij wist wat het voor dingen waren en ik wist het ook. Junior moest iets hebben waarmee hij de materialen kon pakken die hij nodig had om onderdelen voor zichzelf te kunnen maken; er moest iets zijn waarmee hij de telefoon kon bereiken. Ik pakte het voorpaneel op en bekeek het nog eens nauwkeurig. Er waren twee cirkelvormige stukjes metaal in uitgesneden en die waren scharnierend opgehangen, zó dat zij naar voren open konden en er een opening vrij kwam om iets door te laten.

Ik stak mijn vinger door een van de gaatjes en liet het aan Cliff zien. Ik zei: 'En dit heb ik ook niet gemaakt.' Mary Ann keek nu ook over mijn schouder, en stak onverwachts haar hand uit. Ik veegde net mijn vingers af met een papieren handdoek, om er het stof en vet af te krijgen, en ik had geen kans haar tegen te houden. Ik had het kunnen weten. Mary Ann wil altijd meteen helpen.

Hoe het ook zij, zij stak haar hand uit om een van de - nu ja, zo kunnen we ze gerust noemen - tentakels aan te raken. Ik kan niet zeggen of ze ze werkelijk aanraakte of niet. Naderhand zei zij dat ze ze niet aangeraakt had. Hoe dan ook, zij gaf een gil, liet zich op de grond zakken en begon over haar arm te wrijven.

'Dezelfde arm,' klaagde zij. 'Eerst jij en nu dit ding weer.'

Ik hielp haar opstaan. 'Het moet een losgeraakt contact geweest zijn, Mary Ann. Het spijt me, maar ik heb je gezegd...'

Cliff zei: 'Onzin! Dat was geen losgeraakt contact. Junior beschérmt zichzelf.'

Dat had ik zelf ook al gedacht. Ik had al een hele massa dingen gedacht. Junior was een nieuw soort machine. Zelfs de wiskundige principes waardoor hij beheerst werd, waren nog nooit eerder door iemand gebezigd. Misschien had Junior iets dat geen machine vóór hem ooit had bezeten. Wellicht wilde hij in leven blijven en groeien. Misschien had hij de wil nog meer machines te maken totdat er miljoenen over de aarde verspreid waren die met de mensen zouden vechten om de heerschappij.

Ik deed mijn mond open en Cliff moet geweten hebben wat ik wilde zeggen, want hij schreeuwde: 'Nee, nee, niets zeggen!'

Maar ik kon mezelf niet weerhouden. Het was er uit voor ik het wist, en ik zei: 'Laten we de stekker uit het stopcontact trekken. Wat is er?'

Cliff zei geërgerd: 'Hij hoort wat we zeggen, sufferd. Dat van die snijbrander heeft hij toch ook gehoord, of niet soms? Ik had achter hem om willen sluipen, maar nu zal hij me waarschijnlijk elektrocuteren, als ik het probeer.'

Mary Ann was nog steeds bezig met het afborstelen van de achterkant van haar rok en met te zeggen hoe smerig de vloer wel was, ook al bleef ik volhouden dat ik daar niets aan doen kon. Ik bedoel dat het de portier is, die de modder maakt. Op het laatst zei zij: 'Waarom doe je geen rubberhandschoenen aan? Dan kun je het snoer eruit trekken.'

Ik kon zien dat Cliff redenen probeerde te bedenken waarom dat zou mislukken. Hij kon er geen vinden; dus deed hij de rubberhandschoenen aan en liep op Junior toe.

Ik riep: 'Kijk uit!'

Het was een overbodig advies. Hij móést wel uitkijken; hij had geen keus. Een van de tentakels begon te bewegen en er was nu geen twijfel meer mogelijk over hun aard. Hij schoot naar buiten en trok een lijn tussen Cliff en de kabel. Daar bleef hij liggen, enigszins trillend, de vingerachtige uitsteeksels wijd uitstaand. In het binnenste van Junior begonnen buizen te gloeien.

Cliff waagde geen poging langs de tentakel te komen. Hij week achteruit, en na enige tijd werd de arm weer ingetrokken. Hij deed zijn handschoenen uit.

'Bill,' zei hij, 'zo komen we er niet. Dit apparaat is slimmer dan we hadden kunnen dromen. Het was slim genoeg mijn stem als voorbeeld te gebruiken toen het zijn stembanden bouwde. Het zal er misschien,' hij keek over zijn schouder en fluisterde, 'nog eens achter komen hoe het zijn eigen stroom kan opwekken en helemaal zelfstandig worden.'

'We moeten er iets aan doen, Bill, want anders zal het nog eens gebeuren dat iemand de planeet Aarde opbelt en ten antwoord krijgt: 'Eerlijk, baas, er is niemand hier, behalve wij, ingewikkelde denkmachines!'

'Laten we de politie roepen,' zei ik. 'We kunnen het uitleggen. Een granaat of iets dergelijks...'

Cliff schudde zijn hoofd. 'We mogen het niet bekend laten worden. Anders zal men nieuwe Juniors bouwen en het ziet er naar uit dat we tenslotte tegen zo'n machine toch nog niet opgewassen zijn.'

'Wat moeten we dan doen?'

'Ik weet het niet.'

Ik voelde een harde slag tegen mijn borst. Ik keek naar beneden. Het was Mary Ann die op het punt stond vuur te gaan spuwen. Zij zei: 'Luister eens, uilskuiken, heb je me mee uit gevraagd of heb je me niet mee uit gevraagd? Ik wil onderhand eens weten wat je van plan bent.'

Ik zei 'Maar Mary Ann...'

Zij zei: 'Geef antwoord. Ik heb nog nooit zo iets belachelijks meegemaakt. Ik kleed me om naar een voorstelling te gaan, en jij neemt me mee naar een smerig laboratorium met een rare machine, en de rest van de avond breng je door met aan knopjes te draaien.'

'Mary Ann, ik draai niet aan...'

Zij luisterde niet; zij was aan het woord. Ik wou dat ik me kon herinneren wat zij daarna zei. Of misschien wil ik dat ook eigenlijk niet; misschien is het beter om het me niet te herinneren, want bijzonder complimenteus klonk het niet. Zo nu en dan kon ik er een: 'Maar, Mary Ann tussen krijgen, maar dat werd telkens verzwolgen door haar woordenstroom.

Ik zei al dat zij in feite een heel zacht karakter heeft, en pas als ze opgewonden is, begint ze spraakzaam of onredelijk te worden. Met haar rode haar meent zij natuurlijk wel dat zij dikwijls opgewonden moet zijn. In ieder geval, dat is mijn theorie. Zij vindt dat zij de reputatie van de roodharigen gestand moet doen.

Het volgende dat ik me herinner, is dat zij mij een stamp op mijn rechtervoet gaf en zich om draaide om weg te gaan. Ik holde haar achterna en probeerde het nog eens met een:' Maar, Mary Ann...'

Toen riep Cliff iets tegen ons. Gewoonlijk besteedt hij geen aandacht aan ons, maar nu schreeuwde hij: 'Waarom vraagje haar niet om met je te trouwen, sufferd?'

Mary Ann bleef staan. Zij was toen al in de deuropening, maar zij draaide zich niet om. Ik stond ook stil, en voelde hoe de woorden me in de keel bleven steken. Ik kon zelfs geen: 'Maar, Mary Ann -' uitbrengen.

Achter ons stond Cliff te roepen. Het was alsof hij kilometers ver weg stond. Hij riep: 'Ik heb hem! Ik heb hem!' Telkens weer.

Toen draaide Mary Ann zich om. Zij zag er zo lief uit. Heb ik u verteld dat zij groene ogen heeft met een tikkeltje blauw erin? In elk geval, zij zag er zo lief uit dat de woorden in mijn keel bleven steken en ik alleen maar een raar slikkend geluid kon uitbrengen.

Zij zei: 'Wilde je iets zeggen, Bill?'

Nu ja, Cliff had me de woorden in de mond gelegd. Mijn stem was schor, toen ik zei: 'Wil je met me trouwen, Mary Ann?'

Op hetzelfde moment wenste ik dat ik het niet gezegd had, want ik dacht dat ze nooit meer tegen me zou spreken. Maar even later was ik weer wel blij dat ik het gezegd had, want zij sloeg haar armen om mijn hals en hief haar lippen naar mij op. Het duurde een poosje voordat ik besefte wat er allemaal gebeurde, en toen begon ik terug te zoenen. Dit ging zo een tijdje door, totdat Cliffs stompen tegen mijn schouder er in slaagden mijn aandacht te trekken.

Ik draaide me om en zei zeer kortaf: 'Wat moet je?' Dat was een beetje ondankbaar van me. Per slot van rekening was hij de oorzaak van dit alles.

In zijn hand hield hij de kabel die Junior met het stopcontact verbonden had.

Ik had helemaal niet meer aan Junior gedacht, maar nu kwam het allemaal weer terug. Ik zei: 'Dus hij is stroomloos.'

'Helemaal.'

'Hoe heb je het gedaan?'

Hij zei: 'Junior had het zo druk met naar jullie gevecht te kijken dat ik achter hem om kon sluipen. Mary Ann heeft een pracht van een vertoning gegeven.'

Die opmerking beviel me maar half, want Mary Ann is een heel waardig en beheerst meisje dat geen 'vertoningen' geeft. Maar ik had te veel om handen om daar verder op in te kunnen gaan. Ik zei tegen Mary Ann: 'Veel kan ik je niet aanbieden, Mary Ann; een gewoon leraarssalaris. En nu we Junior onbruikbaar gemaakt hebben, kunnen we zelfs geen...'

Mary Ann zei: 'Dat kan me geen zier schelen, Bill. Ik had het al bijna opgegeven met je, mijn lieve uilskuiken. Ik had praktisch alles geprobeerd...'

'Je hebt me tegen mijn schenen geschopt en me op mijn tenen getrapt.'

'Er bleef me niks anders over. Ik was ten einde raad.'

De gedachtegang was niet helemaal duidelijk, maar ik gaf geen antwoord omdat ik me ineens herinnerde dat we naar het theater zouden gaan. Ik keek op mijn horloge en zei: 'Als we ons haasten, kunnen we het tweede bedrijf nog halen, Mary Ann.'

Zij zei: 'Wie wil er nu nog naar het theater?'

Dus begon ik haar weer te kussen; aan de toneelvoorstelling zijn we niet meer toegekomen.

Er is één ding waarover ik me zorgen maak. Mary Ann en ik zijn getrouwd; en we zijn volmaakt gelukkig. Ik heb pas promotie gemaakt. Ik ben nu professor. Cliff werkt aan plannen om een Junior te maken die wél in bedwang gehouden kan worden, en hij maakt voortgang.

Dat is het niet.

De volgende avond heb ik namelijk met Cliff gesproken, om hem te vertellen dat Mary Ann en ik zouden gaan trouwen en om hem te danken voor zijn aansporing. Toen hij me een tijdje had aangestaard, bezwoer hij me dat hij het niet geweest was; hij had mij niet toegeroepen dat ik haar ten huwelijk moest vragen.

Natuurlijk, er was nog iets anders in de kamer geweest, en dat had dezelfde stem als Cliff.

Ik maak me zorgen dat Mary Ann er achter zal komen. Zij is het zachtste meisje dat ik ken, maar zij heeft rood haar. Zij kan er ook niets aan doen dat zij de reputatie van een roodharige wil ophouden, of had ik dat al gezegd?

Maar, wat zal zij zeggen als zij er ooit achter komt dat ik niet het benul had haar te vragen mijn vrouw te worden, totdat het me door een machíne gezegd werd?

BRONVERMELDING

De oorspronkelijke titels der verhalen zijn:

In a good cause, uit: New Tales of Space and Time, © 1951 by Henry Holt & Co., Inc., New York

Nightfall, uit: The Astounding Science Fiction Anthology, ed. by J. W. Campbell, © by Isaac Asimov

Little lost robot, uit: Best Science Fiction Two, ed. by Edm. Crispin, © by Isaac Asimov

The watery place, uit: Earth is Room Enough, 1957, Doubleday and Company, Inc., Garden City, New York

Living space, uit: Earth is Room Enough, 1957, Doubleday and Company, Inc., Garden City, New York

The dead past, uit: Earth is Room Enough, 1957, Doubleday and Company, Inc., Garden City, New York

Jokester, uit: Earth is Room Enough, 1957, Doubleday and Company, Inc., Garden City, New York

Nobody here hut..., uit: Star Science Fiction Stories + 1, © 1953 by Ballantine Books, Inc., New York

Over de auteur

Isaac Asimov werd in 1920 geboren. Na zijn schooltijd in New York ging hij studeren aan de Columbia University. Nadat zijn studie gedurende de oorlogsjaren was onderbroken, behaalde hij in 1948 zijn doctorsgraad. Sinds 1949 doceert hij biochemie aan de medische faculteit van de universiteit van Boston.

Hij is een vruchtbaar schrijver van leerboeken en van populair-wetenschappelijke werken die uitmunten door helderheid van uiteenzetting. Als voorbeelden daarvan mogen gelden De wonderwereld der atomen (Prisma 393), Kansspel in de natuur (Prisma 846) en het tweedelige De moderne natuurwetenschappen (Prisma 913-914). Doch hiermee is zijn arsenaal geenszins uitgeput. Men kan zeggen dat hij er een tweede beroep op nahoudt: dat van sciencefictionschrijver. Als zodanig kan hij stellig tot de allergrootsten worden gerekend. Op dit gebied verscheen eerder van hem Verhalen uit de toekomst (Prisma 527).