Verdwaald tussen sterren
Author: Robert Anson Heinlein; Isaak Judovič Asimov; James Graham Ballard
Date: 1974-08-15 09:21:19+00:00
Keywords: Science Fiction
Description: 3 BEROEMDE SF-AVONTUREN ISAAC ASIMOV de stalen holen De ondergrondse supersteden op Aarde raken in conflict met de machtige Buitenwerelden, vijftig voormalige Aardekolonies die de oude planeet nieuw leven proberen in te blazen. Maar de Aardbewoners blijven liever in hun stalen holen... Als de stroeve contacten uitlopen op een unieke moord, dreigen de Buitenwerelders met vergelding. Dan vinden een Aarde-detective en zijn Buitenwereldse robotcollega een briljante oplossing... J.G. BALLARD de brandende aarde 'De droogte' noemde iedereen het. terwijl dag na dag, maand na maand de regens uitbleven.
Publisher: Meulenhoff

MEULENHOFF SCIENCE FICTION SF 68

Dit e-boek is gemaakt voor persoonlijk gebruik
en is niet bestemd voor commerciële doeleinden.

September, 2014

Dit boek bundelt drie titels die afzonderlijk zijn verschenen onder de nummers SF 2,6 en 1

Copyright deze uitgave © 1974 Meulenhoff Nederland bv, Amsterdam

ISBN 90 290 0087 2

De stalen holen Oorspronkelijke titel The caves of steel

© 1954 Isaac Asimov. Eerste uitgave Doubleday, 1954

Vertaling: B.J. Cramer-Westerhoff

© 1967 Meulenhoff Nederland bv, Amsterdam

De brandende aarde Oorspronkelijke titel The Burning World

© 1964 J.G. Ballard. Eerste uitgave Berkley Medallion Book, 1967

Vertaling: Mieke Meuldrager-Ezelin

© 1967 Meulenhoff Nederland bv, Amsterdam

Verdwaald tussen sterren Oorspronkelijke titel Orphans of the sky

© 1941 Robert Heinlein. Eerste uitgave Astounding, 1941

Vertaling: Jasper Koudewater

© 1967 Meulenhoff Nederland bv, Amsterdam

De tekst is aangepast aan de spelling van 2006.

Isaac Asimov - De stalen holen

J.G. Ballard - De brandende aarde

Robert Heinlein - Verdwaald tussen sterren

Isaac Asimov

De stalen holen

Aan mijn vrouw Getrude en mijn zoon David

Alle figuren in dit boek zijn verzonnen en
elke gelijkenis tot werkelijke personen, in
leven dan wel dood, berust op louter toeval.

1

Gesprek met een commissaris

Lije Baley had juist zijn bureau bereikt toen hij R. Sammy opmerkte die hem afwachtend aankeek. De harde lijnen van zijn lange gezicht verstrakten. 'Wat wil je?'

'De baas wou je spreken; onmiddellijk, zodra je binnenkwam, Lije.'

'Goed.'

R. Sammy bleef wezenloos staan. Baley zei: 'Ik zei, goed. Ga weg!'

R. Sammy draaide zich om op zijn hakken en ging terug naar zijn werk. Baley vroeg zich geprikkeld af waarom datzelfde werk niet door een man kan worden gedaan.

Hij bleef staan om de inhoud van zijn tabakszak te inspecteren en rekende uit dat hij het met twee pijpen per dag net kon redden tot de volgende distributie.

Toen stapte hij achter zijn hekje vandaan (hij had twee jaar geleden de rang gekregen die hem recht gaf op een afgezette hoek) en liep de hele gemeenschappelijke zaal door.

Simpson keek op van een kwikbad-dossier toen hij voorbij kwam. 'De baas wil je spreken, Lije.'

'Weet ik. R. Sammy heeft het me verteld.' Een tape met een geheime code draaide uit het hart van het kwikbad terwijl het kleine instrument zocht en zijn 'geheugen' analyseerde naar de gewenste informatie die was opgeslagen in de kleine trillingspatronen van het glanzende kwikoppervlak binnenin.

'Ik zou R. Sammy een trap tegen zijn achterste geven als ik niet bang was dat ik een been zou breken,' zei Simpson. 'Ik heb Vince Barrett pas nog gezien.'

'Oh?'

'Hij probeerde zijn baantje terug te krijgen. Of een ander baantje in de Afdeling, het gaf niet wat. De arme jongen is wanhopig, maar wat kon ik hem zeggen. R. Sammy doet zijn werk en daar is niets aan te doen. De jongen moet nu aan een lopende band werken op de gistboerderijen. Het was nog wel zo'n pientere jongen. Iedereen vond hem aardig.'

Baley haalde zijn schouders op en zei, stugger dan hij het voelde of bedoelde: 'Het is iets waar we allemaal doorheen moeten.'

De baas had recht op een privé-kantoor. Op het matglas stond: JULES ENDERBY. Fijne letters, zorgvuldig in de structuur van het glas geëtst. Daaronder HOOFDCOMMISSARIS VAN POLITIE, STAD NEW YORK.

Baley ging naar binnen en zei: 'U wilt me spreken, Commissaris?'

Enderby keek op. Hij droeg een bril, omdat zijn ogen gevoelig waren en hij de gewone contactlenzen niet kon gebruiken. Pas wie daaraan gewend was kon de rest van het gezicht in zich opnemen, dat nogal onopvallend was. Baley had sterk het vermoeden dat de Commissaris de bril waardeerde om de persoonlijkheid die hij hem gaf en hij verdacht hem ervan dat zijn oogballen helemaal niet zó gevoelig waren.

De Commissaris zag er bepaald zenuwachtig uit. Hij trok zijn manchetten recht, leunde achterover, en zei, iets te hartelijk: 'Ga zitten, Lije. Ga zitten.'

Baley ging stijfjes zitten en wachtte.

Enderby zei: 'Hoe gaat het met Jessie? En met je jongen?'

'Goed,' zei Baley, niet overtuigend. 'Uitstekend. En met uw familie?'

'Goed,' echode Enderby. 'Uitstekend.'

Een verkeerd begin.

Baley dacht: Er is iets mis met zijn gezicht.

Hardop zei hij: 'Commissaris, ik heb liever niet dat u R. Sammy achter me aan stuurt.'

'Wel, je weet hoe ik over die dingen denk, Lije. Maar hij is hier geplaatst en ik moet hem toch ergens voor gebruiken.'

'Het is onaangenaam, Commissaris. Hij zegt dat u me wilt spreken en dan staat hij daar maar. U weet wel. Ik moet tegen hem zeggen dat hij weg moet gaan, anders blijft hij daar maar gewoon staan.'

'Oh, dat is mijn schuld, Lije. Ik gaf hem de boodschap die hij moest overbrengen en ik vergat hem er uitdrukkelijk bij te zeggen dat hij weer aan zijn werk moest gaan als hij dat gedaan had.'

Baley zuchtte. De fijne rimpeltjes bij zijn diepbruine ogen werden scherper. 'Maar goed, u wilde me dus spreken.'

'Ja, Lije,' zei de Commissaris, 'maar niet over iets gemakkelijks.'

Hij stond op, draaide zich om en liep naar de muur achter zijn bureau. Hij raakte een onopvallende contactschakelaar aan en een deel van de muur werd doorzichtig. Baley knipperde met zijn ogen tegen het grijsachtige licht dat onverwachts binnenviel.

De Commissaris glimlachte. 'Ik heb dit speciaal zo laten aanleggen vorig jaar, Lije. Ik geloof niet dat ik het je eerder heb laten zien. Kom eens kijken. Vroeger hadden alle kamers zulke dingen. Ze werden 'ramen' genoemd. Wist je dat?'

Baley, die veel historische romans had gezien, wist dat heel goed.

'Ik heb erover gehoord,' zei hij.

'Kom hier.'

Baley voelde zich niet helemaal op zijn gemak, maar hij deed wat hem gezegd werd. Er was iets onfatsoenlijks in het blootstellen van de intimiteit van een kamer aan de buitenwereld. Soms dreef de Commissaris zijn Middeleeuwerse aanstellerij door tot een nogal belachelijk uiterste.

Zoals zijn bril, dacht Baley.

Dat was het! Dat maakte dat er iets mis was met zijn gezicht! Baley zei: 'Neem me niet kwalijk, Commissaris, maar draagt u niet een nieuwe bril?'

De Commissaris staarde hem lichtelijk verrast aan, nam zijn bril af, keek ernaar en toen naar Baley. Zonder zijn bril leek zijn ronde gezicht nog ronder en zijn kin iets meer vooruitstekend. Ook zag hij er waziger uit omdat hij zijn ogen niet behoorlijk kon instellen.

Hij zei: 'Ja.'

Hij zette zijn bril weer op en voegde er echt kwaad aan toe: 'Ik heb mijn oude drie dagen geleden gebroken. Door het een en ander kon ik pas vanmorgen een nieuwe krijgen. Lije, die drie dagen waren een hel.'

'Vanwege de bril?'

'Ook nog door andere dingen. Ik kom daar zo op.'

Hij draaide zich om naar het raam en Baley deed dat ook. Enigszins verrast realiseerde Baley zich dat het regende. Een ogenblik werd hij volledig in beslag genomen door het schouwspel van water dat uit de lucht viel, terwijl de Commissaris een soort trots uitstraalde alsof het verschijnsel door hem zelf in scène was gezet.

'Dit is de derde keer deze maand dat ik het zie regenen. Prachtig gezicht, vind je niet?'

Ondanks alles moest Baley toegeven dat het indrukwekkend was. In zijn tweeënveertig jaar had hij zelden regen gezien, of eigenlijk welk natuurverschijnsel dan ook.

Hij zei: 'Al dat water dat op de stad neerkomt, het lijkt altijd een verspilling. Het zou zich moeten beperken tot de reservoirs.'

'Lije,' zei de Commissaris, 'je bent een modernist. Dat is het probleem met jou. In de Middeleeuwen woonden de mensen in de open lucht. Ik bedoel niet alleen op de boerderijen, ook in de steden. Zelfs in New York. Als het regende beschouwden ze dat niet als een verspilling. Ze genoten ervan. Ze leefden dichter bij de natuur. Het is beter, gezonder. Dat we gescheiden leven van de natuur, dat veroorzaakt de problemen van het moderne leven. Verdiep je eens in de Steenkooltijd.'

Baley had dat wel eens gedaan. Hij had veel mensen horen kankeren over de uitvinding van de kernreactor. Hij kankerde er zelf over als er iets fout ging of als hij moe was. Dit soort kankeren was ingebouwd in de menselijke natuur. In de Steenkooltijd kankerden de mensen over de uitvinding van de stoommachine. In een van de stukken van Shakespeare kankerde een personage over de uitvinding van het buskruit. Over duizend jaar zullen wij zitten te kankeren over de uitvinding van het positronisch brein.

God nog aan toe; ze konden hem wat.

Grimmig zei hij: 'Hoor eens, Julius.' (Het was niet zijn gewoonte om familiaar met de Commissaris te worden tijdens kantooruren, hoe vaak de Commissaris hem ook met 'Lije' mocht aanspreken, maar er was iets bijzonders in de situatie dat erom scheen te vragen.) 'Hoor eens, Julius, je praat over van alles en nog wat, behalve over waar ik voor gekomen ben, en dat hindert me. Wat is het?'

De Commissaris zei: 'Ik kom daar op, Lije. Laat mij het op mijn eigen manier doen. Het zijn - het zijn moeilijkheden.'

'Goed. Is er dan verder nog wat op deze planeet? Weer moeilijkheden met de R's?'

'In zekere zin, ja, Lije. Ik sta me hier af te vragen hoeveel meer moeilijkheden deze oude wereld nog aan kan. Toen ik dit raam liet maken was het niet om de lucht zo nu en dan binnen te halen. Ik haalde de stad binnen. Ik kijk ernaar en ik vraag me af wat er over een eeuw van zal zijn geworden.'

Baley voelde weerzin tegen de sentimentaliteit van de ander, maar betrapte zichzelf erop dat hij gefascineerd naar buiten stond te staren. De stad was iets geweldigs om te zien, zelfs in dit donkere weer. Het politiebureau was op de hoogste etages van het stadhuis gevestigd, en het stadhuis was hoog. Vanuit het raam van de Commissaris leken de omringende torens kort en de daken waren zichtbaar. Vingers die omhoog tastten. Hun muren waren blind, saai. De buitenste omhulsels van menselijke bijenkorven.

'In een bepaald opzicht,' zei de Commissaris, 'spijt het me dat het regent. We kunnen Kosmik niet zien.'

Baley keek naar het westen, maar de Commissaris had gelijk. De horizon sloot zich. De torens van New York werden schimmig en verloren zich in een blinde witheid.

'Ik weet hoe Kosmik eruitziet,' zei Baley.

'Ik houd van het uitzicht van hier uit,' zei de Commissaris. 'Je kunt het net zien liggen door de opening tussen de twee Brunswick-sectoren. Lage verspreide koepels. Dat is het verschil tussen ons en de Kosmieten. Wij gaan de hoogte in en zitten dicht op elkaar. Bij hen heeft ieder gezin een eigen koepel. Een gezin: een koepel. En grond tussen iedere koepel. Heb je ooit met een van de Kosmieten gesproken, Lije?'

'Een paar keer. Ongeveer een maand terug heb ik er hier, op uw intercom, nog een gesproken,' zei Baley geduldig.

'Ja, dat herinner ik me. Maar goed, ik zit alleen maar een beetje te filosoferen. Wij en zij. Twee verschillende manieren van leven.'

Baley's maag begon een beetje samen te trekken. Hoe omstandiger de benadering van de Commissaris, des te dodelijker - dacht hij - zou het slot wel eens kunnen zijn.

Hij zei: 'Goed. Maar is daar iets verrassends aan? Je kunt nu eenmaal geen acht miljard mensen in kleine koepeltjes over de Aarde verspreiden. Op hun werelden hebben ze de ruimte, laat ze dus leven op hun manier.'

De Commissaris liep naar zijn stoel en ging zitten. Zijn ogen keken Baley recht aan, iets verkleind door de holle lenzen in zijn bril. Hij zei: 'Niet iedereen is zo verdraagzaam als het om verschillen in cultuur gaat. Bij ons niet en bij de Kosmieten niet.'

'Best. Maar wat zou dat?'

'Dat er drie dagen geleden een Kosmiet doodging.'

Nu kwam het. De hoeken van Baley's dunne lippen gingen iets omhoog, maar het effect op zijn lange, droeve gezicht was onmerkbaar. Hij zei: 'Jammer. Niets besmettelijks, hoop ik. Een virus. Kou gevat, misschien?'

De Commissaris keek verbaasd: 'Waar heb je het nú over?'

Baley nam niet de moeite zich te verduidelijken. De nauwkeurigheid waarmee de Kosmieten alle ziekte uit hun samenlevingen hadden gebannen was goed bekend. De zorgvuldigheid waarmee ze, voor zover mogelijk, contact vermeden met de door ziekten verscheurde Aardebewoners was nog beter bekend. Maar sarcasme was aan de Commissaris niet besteed.

Baley zei: 'Ik zei maar wat. Waar stierf hij aan?' Hij draaide zich weer naar het raam.

De Commissaris zei: 'Hij stierf aan een ontbrekende borstkas. Iemand had een ploffer op hem gebruikt.'

Baley's rug werd rechter. Hij zei, zonder zich om te draaien:

'Waar heb jij het nou over?'

'Ik heb het over moord,' zei de Commissaris zacht. 'Je bent rechercheur. Je weet wat moord is.'

En nu draaide Baley zich om. 'Ja maar, een Kosmiet! Drie dagen geleden?'

'Ja.'

'Maar wie heeft het gedaan? En hoe?'

'De Kosmieten zeggen dat het een Aardbewoner was.'

'Dat kan niet.'

'Waarom niet? Jij hebt een hekel aan de Kosmieten. Ik ook. Wie op Aarde niet? Iemand had een iets te grote hekel aan ze, dat is alles.'

'Ja, maar...'

'De fabrieksbrand in Los Angeles. De Berlijnse R-vernielingen. De rellen in Sjanghai.'

'Zeker,'

'Het wijst allemaal op een groeiend onbehagen. Misschien op de een of andere organisatie.'

Baley zei: 'Commissaris, ik kan dit niet helemaal meer volgen. Bent u mij om de een of andere reden aan het testen?'

'Wat?' De Commissaris zag er oprecht verbijsterd uit.

Baley lette op hem. 'Drie dagen geleden werd er een Kosmiet vermoord en de Kosmieten denken dat de moordenaar een Aardebewoner is. Tot nu toe,' zijn vinger tikte op het bureau, 'is daar niets op gevolgd. Is dat juist? Commissaris, dat is niet te geloven. Jehoshaphat, Commissaris, als zoiets werkelijk gebeurde zou dat New York van het oppervlak van de planeet vagen.'

De Commissaris schudde zijn hoofd. 'Zo eenvoudig is het niet. Kijk, Lije, ik ben drie dagen weg geweest. Ik ben in bespreking geweest met de burgemeester. Ik ben naar Kosmik geweest. Ik ben in Washington geweest om te praten met de Aardse Inlichtingendienst.

'Oh? En wat hadden ze op de TBI te zeggen?' 'Ze zeggen dat het een zaakje voor ons is. Het is binnen de stadsgrenzen. Kosmik valt onder de jurisdictie van New York.'

'Maar met extraterritoriale rechten.'

'Dat weet ik. Ik kom daar zo op.' De Commissaris ontweek Baley's harde blik. Hij scheen zichzelf te beschouwen alsof hij plotseling gedegradeerd was tot de positie van Baley's ondergeschikte, en Baley gedroeg zich alsof hij dat feit accepteerde.

'De Kosmieten kunnen dit wel alleen aan,' zei Baley.

'Wacht even, Lije,' vroeg de Commissaris. 'Jaag me niet op. Ik probeer dit te bepraten als van vriend tot vriend. Ik wil dat je de situatie kent waarin ik me bevind. Ik was er toen het nieuws kwam. Ik had een afspraak met hem - met Roj Nemennuh Sarton.'

'Het slachtoffer?'

'Het slachtoffer.' De Commissaris kreunde. 'Vijf minuten later en ik zou zelf het lijk ontdekt hebben. Dat zou ontzettend zijn geweest. Het was beestachtig, beestachtig. Zij kwamen mij tegen en lichtten me in. Zo begon een nachtmerrie van drie dagen, Lije. Tot overmaat van ramp liep ik dan ook nog in een mist rond en had ik dagenlang geen tijd om een nieuwe bril te halen. Dat zal me tenminste niet weer gebeuren. Ik heb er nu drie tegelijk besteld.'

Baley overzag het beeld van het gebeurde, dat hij in zijn geest had opgeroepen. Hij kon de lange, slanke gestalten van de Kosmieten de Commissaris zien naderen met het nieuws en het hem vertellen op hun rechtstreekse, onaangedane manier. Julius zou zijn bril afnemen en poetsen. Onder de indruk van het gebeurde zou hij hem, onvermijdelijk, laten vallen; dan zou hij naar beneden kijken, naar de overgebleven brokstukken, met een trilling in zijn zachte, volle lippen. Baley was ervan overtuigd dat de Commissaris, gedurende vijf minuten in ieder geval, meer van streek zou zijn over zijn bril dan over de moord.

De Commissaris zei: 'Het is een ellendige situatie. De Kosmieten hebben extraterritoriale rechten, zoals je zei. Zij kunnen staan op een eigen onderzoek en welk verslag dan ook aan hun thuisregeringen uitbrengen. De Buitenwerelden zouden dit kunnen gebruiken als een excuus om een schadevergoeding te eisen. Je weet hoe dat zou vallen bij de bevolking.'

'Het zou politieke zelfmoord zijn voor het Witte Huis om akkoord te gaan met betaling.' 'En een ander soort zelfmoord om niet te betalen.'

'Vertel mij wat,' zei Baley. Hij was een kleine jongen toen de glanzende kruisers uit de wereldruimte voor het laatst hun soldaten naar Washington, New York en Moskou hadden gestuurd om te innen wat ze als het hunne opeisten.

'Zo zie je; betalen of niet betalen, de moeilijkheden zijn er. De enige ontsnappingsmogelijkheid is dat we op eigen houtje de moordenaar vinden en hem aan de Kosmieten uitleveren. Het hangt van ons af.'

'Waarom de hele zaak niet aan de TBI gegeven? Zelfs als het onder onze jurisdictie valt vanuit een legalistisch standpunt, dan is er nog altijd de kwestie van intermundiale betrekkingen...'

'De TBI blijft er wel vanaf. Dit stinkt en wij zitten ermee in ons maag.' Hij hief zijn hoofd op en keek zijn ondergeschikte een ogenblik doordringend aan. 'En het zit fout, Lije. We lopen allemaal de kans de laan uitgestuurd te worden.'

Baley zei: 'Ons allemaal vervangen? Onzin. De getrainde mensen die dat zouden moeten doen bestaan niet.'

'R's,' zei de Commissaris. 'Die bestaan.'

'Wat?'

'R. Sammy is nog maar het begin. Hij doet boodschappen. Anderen kunnen in de snelwegen patrouilleren. Verdomme, man, ik ken de Kosmieten beter dan jij en ik weet wat ze in hun schild voeren. Er zijn R's die jouw werk en het mijne kunnen doen. We kunnen gedeclassificeerd worden. Vergis je niet. En om op onze leeftijd in de arbeidsreserve terecht te komen...'

Nors zei Baley: 'Goed.'

De Commissaris keek verlegen. 'Het spijt me, Lije.'

Baley knikte en probeerde niet aan zijn vader te denken. Natuurlijk, de Commissaris kende die geschiedenis. Baley zei: 'Wanneer is die hele vervangingskwestie ter sprake gekomen?'

'Hoor eens, Lije, je bent naïef. Het is voortdurend aan de gang. Het is al vijfentwintig jaar aan de gang, sinds de Kosmieten zijn gekomen. Dat weet je. Het begint zich alleen uit te breiden, dat is alles. Als we deze zaak verknoeien is dat een grote, lange stap in de richting van het tijdstip waarop we kunnen ophouden met uit te zien naar het verzilveren van onze pensioenbonnen. Aan de andere kant, Lije, als we dit goed aanpakken kan zo'n tijdstip tot ver in de toekomst opschuiven. En voor jou zou het in het bijzonder een bof zijn.'

'Voor mij?' zei Baley.

'Jij zult de dienstdoende rechercheur zijn, Lije.'

'Daar heb ik de rang niet voor, Commissaris. Ik ben een C-5, meer niet.'

'Wil je geen C-6-rang?'

Of hij dat wilde? Baley wist welke voorrechten er aan een C-6-rang verbonden waren. Een zitplaats in de snelweg in het spitsuur, niet alleen maar van tien tot vier. Hoger op de keuzelijst in de Sectie-keukens. Misschien zelfs een kans op een beter appartement en een distributiebon voor de Solarium-etages voor Jessie.

'Dat wil ik best,' zei hij. 'Waarachtig. Waarom niet? Maar wat zou ik krijgen als ik de zaak niet zou kunnen oplossen?'

'Waarom zou je hem niet oplossen, Lije?' vleide de Commissaris. 'Je bent een goeie. Je bent een van de besten die we hebben.'

'Maar er zijn er wel tien met een hogere rang in mijn afdelingssectie. Waarom zouden die gepasseerd worden?'

Hij zei het niet hardop, maar zijn gedrag maakte onmiskenbaar duidelijk dat de Commissaris alleen in dringende noodgevallen op deze manier het protocol negeerde. De Commissaris vouwde zijn handen. 'Twee redenen. Voor mij ben jij niet de eerste de beste detective, Lije. We zijn ook nog vrienden. Ik ben niet vergeten dat we samen op school hebben gezeten. Misschien lijkt het soms of ik dat vergeet, maar dat komt door het rangverschil. Ik ben Commissaris, je weet wat dat betekent. Maar ik ben nog altijd je vriend en dit is een geweldige kans voor de juiste man. ik wil dat jij die kans krijgt.'

'Dat is één reden,' zei Baley zonder warmte.

'De tweede reden is dat ik denk dat jij mijn vriend bent. Ik vraag je om een gunst.'

'Wat voor gunst?'

'Ik wil dat je in deze zaak een Kosmiet als partner neemt. Dat was de voorwaarde die de Kosmieten stelden. Ze zijn ermee akkoord gegaan de moord niet te rapporteren; ze zijn ermee akkoord gegaan dat het onderzoek in onze handen blijft. Daar tegenover staan ze erop dat één van hun eigen agenten meeloopt in de zaak, in de hele zaak.'

'Dat klinkt alsof ze ons absoluut niet vertrouwen.'

'Je kunt je hun standpunt wel indenken. Als dit verkeerd wordt aangepakt raakt een aantal van hen in de knoei bij hun eigen regeringen. Ik wil ze niet meteen wantrouwen, Lije. Ik ben bereid om aan te nemen dat ze het goed bedoelen.'

'Daar ben ik zeker van, Commissaris. Dat is juist het probleem met ze.'

De Commissaris liet dat gaan en ging verder: 'Ben je bereid een Kosmiet als partner te accepteren, Lije?'

'Vraagt u me dat als een gunst?'

'Ja, ik vraag je het werk te aanvaarden met alle voorwaarden die de Kosmieten hebben gesteld.'

'Ik zal een Kosmiet-partner nemen, Commissaris.'

'Bedankt, Lije. Hij zal bij jou moeten wonen.'

'Hé, wacht es even.'

'Weet ik. Weet ik. Maar je hebt een ruim appartement, Lije. Drie kamers. Maar één kind. Je kunt hem hebben. Hij zal geen last veroorzaken. Helemaal geen last. En het is noodzakelijk.'

'Het zal Jessie niet erg bevallen. Dat weet ik zeker.'

'Jij gaat Jessie vertellen,' de Commissaris was ernstig, zo ernstig dat zijn ogen gaten schenen te boren in de glazen schijfjes die zijn blik versperden, 'dat als jij dit voor me doet, ik zal doen wat ik kan om je een rang te laten overslaan. C-7, Lije. C-7!'

'Goed, Commissaris, afgesproken.'

Baley stond half uit zijn stoel op, ving Enderby's blik op en ging weer zitten.

'Is er nog iets?'

Langzaam knikte de Commissaris. 'Nog één ding.'

'En dat is?'

'De naam van je partner.'

'Wat maakt dat nou uit?'

'De Kosmieten,' zei de Commissaris, 'hebben eigenaardige gewoonten. De partner die ze je geven is geen - geen...'

Baley's ogen gingen wijd open. 'Wacht even!'

'Je moet, Lije. Je moet. Er is niet aan te ontkomen.'

'In mijn appartement? Zo'n ding?'

'Als vriend, alsjeblieft!'

'Nee. Nee!'

'Lije, hierin kan ik niemand anders vertrouwen. Moet ik het voor je uittekenen? We moeten met de Ruimtenaren werken. We moeten slagen, als we de schadevergoedingsvloot van de aarde weg willen houden. Maar we kunnen niet slagen alleen maar op één van onze oude routinemanieren. Een van hun R's wordt je maat. Als hij de oplossing vindt, als hij kan rapporteren dat we onbekwaam zijn, dan zijn we verkocht, hoe dan ook. Wij, als Bureau. Begrijp je dat? Je krijgt dus een netelige zaak in handen. Je moet met hem samenwerken, maar ervoor zorgen dat jij het geval oplost en niet hij. Begrepen?'

'U bedoelt 100 procent met hem samenwerken, behalve dan dat ik hem zijn keel afsnijd? Hem op de rug kloppen met een mes in mijn hand?'

'Wat moeten we anders? Er is geen andere mogelijkheid.'

Lije Baley stond besluiteloos op. 'Ik weet niet wat Jessie ervan zal zeggen.'

'Ik wil wel met haar praten, als je dat liever hebt.'

'Nee, Commissaris.' Hij zuchtte diep. 'Wat is de naam van mijn partner?'

'R. Daneel Olivaw.'

Droevig zei Baley: 'Dit is geen ogenblik voor eufemismen, Commissaris. Ik accepteer het werk, dus laten we zijn volledige naam gebruiken. Robot Daneel Olivaw.'

2

Rondrit op een snelweg

Op de snelweg was het de gebruikelijke, heel normale drukte: de staanders beneden en mensen met zitprivileges boven. Een onophoudelijke stroom mensheid sijpelde van de snelweg, over de snelheid verminderende strips naar buurtwegen of in stationaire die onder bogen of over bruggen in de eindeloze labyrinten van de Stadssecties voerden. Een andere stroom, even onophoudelijk, werkte zich vanaf de andere kant naar binnen, over de snelheid vermeerderende strips en de snelweg op.

Dan waren er de talloze lichten: de lichtende muren en plafonds waarvan een koele, gelijkmatige lichtglans scheen te druipen; de opflitsende reclames die om aandacht schreeuwden; het scherpe, gestage schijnsel van de 'lichtwormen' die aangaven DEZE RICHTING VOOR JERSEY SECTIES, VOLG PIJLEN NAAR EAST RIVER TREIN, BOVENLAAG VOOR ALLE WEGEN NAAR LONG ISLAND SECTIES.

Bovenal was er het geluid dat niet van het leven was te scheiden: het geluid van miljoenen pratende, lachende, hoestende, roepende, neuriënde, ademende mensen.

Nergens richtingaanwijzingen voor Kosmik, dacht Baley.

Hij stapte van strip op strip met het gemak dat een levenslange ervaring hem had bezorgd. Kinderen leerden 'strips wippen' zodra ze konden lopen. Baley voelde de ruk van de versnelling nauwelijks als zijn snelheid met elke stap toenam. Hij was er zich zelfs niet van bewust dat hij voorover leunde, tegen de versnellingsrichting in. In dertig seconden had hij de honderd-kilometer-per-uur slotstrip bereikt en kon hij aan boord stappen van het omheinde en van glas voorziene bewegende perron dat de snelweg was.

Geen richtingaanwijzingen voor Kosmik, dacht hij.

Nergens voor nodig. Als je er iets te maken hebt weet je de weg. Als je de weg niet weet heb je er niets te maken. Toen Kosmik ongeveer vijfentwintig jaar eerder net was gesticht, was er een sterke neiging om er een bezienswaardigheid van te maken. De horden van de stad dreven kuddegewijs in die richting.

De Kosmieten maakten daar een eind aan. Beleefd (zij waren altijd beleefd), maar zonder enig compromis, en met veel tact, richtten ze een muur op tussen zichzelf en de stad. Ze stelden een gecombineerde Immigratiedienst en Douane-inspectie in. Als je er wat te zoeken had identificeerde je je, stond je toe dat je onderzocht werd en onderwierp je je aan een medisch onderzoek en een routine-ontsmetting.

Het wekte ontevredenheid. Vanzelfsprekend. Meer ontevredenheid dan het verdiende. Genoeg ontevredenheid om een behoorlijke spaak in het wiel te steken van de uitvoering van het moderniseringsprogramma. Baley herinnerde zich de Muurrellen. Hij had deel uitgemaakt van de menigte die aan de hekken van de snelwegen had gehangen, de zitplaatsen in beslag had genomen zonder zich iets aan te trekken van rangprivileges, roekeloos en met het risico van een verbrijzeld lichaam over en langs de strips had gerend, en twee dagen bij de Kosmik-muur was gebleven, leuzen schreeuwend en uit pure frustratie stadseigendommen vernielend.

Baley kon nog altijd de liedjes van die tijd zingen als hij even nadacht. Er was 'De mens is geboren op Moedertje Aarde, hoor je dat?' op een oud volkswijsje met het brabbelrefreintje 'Hinky-dinky-parley-voe.'

'De mens is geboren op Moedertje Aarde, hoor je dat?

De Aarde is de wereld die hem baarde, hoor je dat?

Rot op van Moeder Aarde,

Rot op naar je vuile Ruimte!

Smerige Kosmiet, hoor je me niet?'

Er waren honderden coupletten. Sommige grappig, de meeste dom, vele schunnig. En elk couplet, hoe het verder ook mocht luiden, eindigde met 'Smerige Kosmiet, hoor je me niet?' Smerig, smerig. Het was een futiel antwoord op de scherpst gevoelde belediging van de Kosmieten: hun nadruk op het beschouwen van de inboorlingen van de Aarde als weerzinwekkend verziekt.

Natuurlijk, de Kosmieten gingen niet weg. Het was voor hen zelfs niet nodig ook maar één van hun offensieve wapens te gebruiken. De verouderde vloot van de Aarde had allang geleerd dat het zelfmoord was zich in de buurt te wagen van elk schip van de Buitenwerelden. Aardse vliegtuigen die zich boven het gebied van Kosmik hadden gewaagd in de vroegste dagen van zijn ontstaan waren eenvoudig verdwenen. Hooguit tuimelde er nog eens een gerafeld vleugeluiteinde terug op Aarde.

En geen massa kon woedend genoeg worden om het effect van de subetherische handontleders te vergeten, die in de oorlogen van een eeuw geleden tegen de Aardemensen waren gebruikt. De Kosmieten zaten daar maar achter hun muur die zelf het product was van hun ver voortgeschreden wetenschap en waarvoor geen Aardse methode bestond om hem te vernietigen. Zij wachtten alleen maar onaangedaan aan de andere kant van de muur, tot de Stad de massa had gekalmeerd met slaapdamp en braakgas. De ondergrondse gevangenissen zaten naderhand volgepropt met belhamels, ontevredenen en mensen die eenvoudig waren opgepakt omdat ze het dichtst bij de hand waren. Na een poos werden ze allemaal vrijgelaten.

Na een behoorlijke periode verzachtten de Kosmieten hun maatregelen. De muur werd verwijderd en de bescherming van de afzondering van Kosmik werd toevertrouwd aan de Stadspolitie. En het belangrijkste van alles; het medisch onderzoek, werd minder stuitend.

Nu, dacht Baley, kon alles wel weer eens in omgekeerde richting gaan. Als de Kosmieten werkelijk dachten dat een Aardemens Kosmik was binnengekomen en een moord had gepleegd, kon de muur wel weer eens worden opgericht. Dat zou niet zo best zijn.

Hij hees zich op het snelwegperron, baande zich een weg door de staanders naar de smalle spiraalvormige helling die naar de bovenlaag voerde, en ging daar zitten. Hij deed zijn rangkaartje pas in zijn hoedband toen ze de laatste van de Hudson-secties passeerden. Een C-5 had geen zitrecht ten oosten van de Hudson en ten westen van Long Island en, hoewel er voldoende zitplaatsen beschikbaar waren op het moment, één van de wegconducteurs zou hem automatisch hebben weggestuurd. De mensen gingen steeds kleinzieliger doen over rangprivileges en, eerlijk gezegd, Baley schoor zichzelf over één kam met 'de mensen'.

De lucht maakte het karakteristieke fluitende geluid door de wrijving met de gebogen windschermen, die boven de leuning van elke zitplaats waren aangebracht. Het maakte praten tot een heel karwei, maar het belemmerde de gedachten niet als je er eenmaal aan gewend was.

De meeste Aardemensen waren op de een of andere manier Middeleeuwers. Het was gemakkelijk om dat te zijn als het omzien betekende naar een tijd toen de Aarde de wereld was en niet maar een van de vijftig. De enige onaangepaste van de vijftig nog wel.

Baley's hoofd draaide met een ruk naar rechts bij het geluid van een vrouwenschreeuw. Een vrouw had haar handtas laten vallen; hij zag hem een ogenblik, een pastelroze vlek op het saaie grijs van de strips. Een zich uit de snelweg haastende passagier moest hem zonder on te letten in de richting van de vertraging getrapt hebben en nu stormde de eigenares weg van haar eigendom.

Een hoek van Baley's mond krulde om. Ze zou hem kunnen inhalen als ze slim genoeg was zich naar een strip die langzamer ging te haasten en als andere voeten hem niet alle kanten op schopten. Het toneeltje lag al een kilometer achter hem.

Waarschijnlijk zou het haar niet lukken. Er was berekend dat er, gemiddeld, elke drie minuten wat op de strips viel dat niet kon worden gepakt. Het Bureau Verloren en Gevonden Voorwerpen was een reusachtige onderneming. Het was slechts de zoveelste complicatie van het moderne leven.

Baley dacht: Eens was alles eenvoudiger. Alles was toen eenvoudiger. Dat maakt mensen tot Middeleeuwers.

Middeleeuwerij nam verschillende vormen aan. Voor de fantasieloze Julius Enderby betekende het ouderwetse dingen overnemen. Brillen! Ramen!

Voor Baley was het de studie van de geschiedenis. In het bijzonder de geschiedenis van gewoonten en gebruiken.

De Stad nu! New York City waarin hij woonde en zijn bestaan vond. Groter dan elke stad behalve Los Angeles. Volkrijker dan elke stad behalve Sjanghai. Zij was nog maar drie eeuwen oud.

Zeker, in het zelfde geografische gebied had al eerder iets bestaan dat Stad New York genoemd werd. Die primitieve opeenhoping van mensen had drieduizend jaar bestaan, geen driehonderd, maar het was geen Stad geweest.

Er waren toen geen Steden. Het waren niet meer dan opeenhopingen van grote en kleine woonplaatsen, in de open lucht. Het waren dingen als de koepels van de Kosmieten, alleen heel anders natuurlijk. Deze opeenhopingen (de grootste hadden een bevolking van nauwelijks tien miljoen en de meeste haalden zelfs het miljoen niet) lagen bij duizenden verspreid over de Aarde. Naar moderne maatstaven waren ze economisch volkomen ondoelmatig geweest.

Doelmatigheid werd de Aarde opgedrongen door de toenemende bevolking. Twee miljard mensen, drie miljard, zelfs vijf miljard konden er door de planeet worden onderhouden dank zij een toenemende verlaging van de levensstandaard. Maar toen de acht miljard bereikt werd begon een hongerdood te zeer werkelijkheid te worden. Er moest een radicale verandering plaatsvinden in de menselijke cultuur, vooral toen bleek dat de Buitenwerelden (die duizend jaar eerder niets anders dan Aardse koloniën waren geweest) zeer drastisch waren in hun immigratiebeperkingen.

De radicale verandering was de geleidelijke vorming van de Steden geweest in de loop van een duizend jaar van de Aardse geschiedenis. Doelmatigheid eiste omvang. Zelfs in Middeleeuwse tijden had men zich dat gerealiseerd, misschien onbewust. De huisindustrie maakte plaats voor fabrieken en fabrieken voor continentale industrieën. Denk je de ondoelmatigheid in van honderdduizend huizen voor honderdduizend gezinnen vergeleken met een honderdduizend-eenheid-sectie; een boekfilmverzameling in ieder huis vergeleken met een Sectie filmconcentraat; onafhankelijke video voor elk gezin vergeleken met videobuissystemen.

Wat dat betreft, neem de eenvoudige waanzin van de eindeloze duplicatie van keukens en badkamers vergeleken met de volstrekt doelmatige maaltijden en douchezalen die de Stedelijke cultuur mogelijk maakte.

Meer en meer stierven de dorpen, stadjes en 'steden' van de Aarde en werden ze opgeslokt door de Steden. Zelfs de vroege vooruitzichten van een atoomoorlog vertraagden de ontwikkeling alleen maar. Na de uitvinding van het krachtschild werd de ontwikkeling een regelrechte race.

Stedelijke cultuur betekende optimale voedselverdeling, toenemend gebruik van gisten en hydroponica. New York City spreidde zich uit over vijfduizend vierkante kilometer en bij de laatste volkstelling was haar bevolking ruim boven de twintig miljoen. Er waren zo'n achthonderd Steden op Aarde, gemiddelde bevolking: tien miljoen.

Elke Stad werd een semi-autonome eenheid, economisch bijna onafhankelijk. Zij kon zichzelf overdekken, zich insluiten, zich ingraven. Ze werd een stalen grot, een enorme, op zichzelf staande holwoning van staal en beton.

Zij kon zichzelf wetenschappelijk ontwerpen. In het centrum was het geweldige complex van administratiegebouwen. Zorgvuldig op elkaar en op het geheel georiënteerd werden de grote woonsecties verbonden en doorkruist door de snelweg en de buurtwegen. Meer naar de buitenwijken waren de fabrieken, de hydroponische inrichtingen, de gistcultuurkuipen, de energiecentrales. Dwars door de hele warboel liepen de waterleidingen en straalverbindingen.

Er was geen twijfel mogelijk: de Stad was het hoogtepunt van de beheersing door de mens van zijn omgeving. Niet de ruimtevaart, niet de vijftig gekoloniseerde werelden die nu zo trots onafhankelijk waren, maar de Stad.

Praktisch niemand van de Aardebewoners woonde buiten de Steden. Buiten was de woestenij, de open lucht waar weinig mensen tegen konden zonder uit het lood te raken. Zeker, de open ruimte was noodzakelijk. Zij bevatte het water waar de mensen niet buiten konden, de kolen en het hout die de uiteindelijk ruwe grondstoffen waren voor plastics en voor de eeuwig groeiende gisten. (Aardolie was allang verdwenen, maar olierijke gistsoorten waren een geschikte vervanging.) Het land tussen de Steden bevatte nog steeds de mijnen en werd nog in grotere mate gebruikt dan de meeste mensen zich realiseerden, voor het verbouwen van voedsel en het weiden van vee. Het was ondoelmatig, maar rund- en varkensvlees en koren werden nog altijd gevraagd op de luxe-markt en konden voor exportdoeleinden worden gebruikt.

Er waren maar weinig mensen nodig om de mijnen, de veefokkerijen en de boerderijen te exploiteren en om het water op te pompen en ze hielden toezicht uit de verte. Robots deden het werk beter en hadden minder nodig.

Robots! Dat was de grote ironie. Het was op Aarde dat het positronisch brein was uitgevonden en op Aarde dat robots het eerst werden gebruikt voor productiedoeleinden.

Niet op de Buitenwerelden. Natuurlijk, de Buitenwerelden deden altijd alsof robots uit hun cultuur waren ontstaan.

En in zekere zin had de robot-economie ook zijn climax bereikt op de Buitenwerelden. Hier op Aarde was het gebruik van robots altijd beperkt gebleven tot de mijnen en de boerderijen. Pas in de laatste decennia begonnen de robots, onder aandrang van de Kosmieten, langzaam in de Steden door te dringen.

De Steden waren goed. Behalve de Middeleeuwers wist iedereen dat er geen alternatief was, geen redelijk alternatief. De enige moeilijkheid was dat ze niet goed zouden blijven. Het Aardse bevolkingscijfer werd nog steeds hoger.

Eens, ondanks alles wat de Steden konden doen, zouden de beschikbare calorieën per persoon eenvoudig tot onder het minimale bestaansniveau dalen.

Het bestaan van de Kosmieten maakte het er nog erger op, de afstammelingen van de vroege emigranten van de Aarde die in weelde leefden op hun dun bevolkte, van robots wemelende werelden in de Kosmos. Zij waren er in alle rust op uit het comfort dat uit de leegte van hun werelden ontstond vast te houden en daarom hielden ze hun geboortecijfer laag en immigranten van de krioelende Aarde buiten. En dat... Kosmik naderde!

Iets in Baley's onderbewuste waarschuwde hem dat hij de Newark sectie naderde. Als hij nog langer bleef waar hij was zou hij in zuidwestelijke richting stormen naar het keerpunt Trenton-sectie, door het hart van het warme en muf ruikende gistland.

Het was een kwestie van timing. Het duurde zo lang om langs de helling naar beneden te klauteren, zo lang om zich door de mopperende staanders te wringen, zo lang om langs het hek en uit een opening te schuiven, zo lang om over de vertragende strips te wippen.

Toen hij dat gedaan had was hij precies bij de uitloper van de juiste stationaire. Nergens timede hij zijn stappen bewust. Als hij dat gedaan had was hij waarschijnlijk op net verkeerde punt uitgekomen.

Baley bevond zich in een ongebruikelijk soort afzondering. Alleen een politieagent was samen met hem binnen de stationaire en, afgezien van het gezoem van de snelweg, heerste er een bijna onbehaaglijke stilte.

De politieman liep naar hem toe en Baley liet ongeduldig zijn politiepenning zien. De agent hief zijn hand op bij wijze van toestemming om door te lopen.

De doorgang werd nauwer en maakte drie of vier keer een scherpe bocht. Dat was duidelijk met opzet zo aangelegd. Massa's Aardemensen konden zich binnen niet gemakkelijk verzamelen en directe aanvallen waren onmogelijk.

Baley was er dankbaar voor dat was afgesproken dat hij zijn partner aan deze kant van Kosmik zou ontmoeten. Ondanks de reputatie van beleefdheid die het had, stond het idee van het medisch onderzoek hem niet aan.

Een Kosmiet stond op de plaats waar een rij deuren de openingen naar de open lucht en de koepels van Kosmik markeerden. Hij was op Aardse wijze gekleed, de broek strak om de heupen en wijd bij de enkels en met een gekleurde strook langs de naad van elke pijp. Hij droeg een gewoon Textron-hemd, open boord, met ritsnaden, en gerimpeld bij de polsen, maar hij was een Kosmiet. Er was iets aan de manier waarop hij stond, de manier waarop hij zijn hoofd hield, de kalme en onemotionele lijnen van zijn brede gezicht met de hoge jukbeenderen, het zorgvuldig zonder scheiding achterover gekamde korte, bronskleurige haar, dat hem onderscheidde van de gewone Aardemens.

Baley ging houterig op hem af en zei met een vlakke stem: 'Ik ben rechercheur Elijah Baley, Politiebureau, Stad New York, C-5-rang.'

Hij liet zijn legitimatie zien en ging verder: 'Ik heb opdracht gekregen R. Daneel Olivaw te ontmoeten bij de Toegang naar Kosmik.' Hij keek op zijn horloge. 'Ik ben een beetje vroeg. Mag ik verzoeken mij aan te kondigen?'

Hij was meer dan een beetje koud van binnen. Hij was, in zekere zin, gewend aan de robots van de Aardemodellen. De Kosmosmodellen zouden anders zijn. Hij had er nooit een ontmoet, maar op Aarde deden afschuwelijke geruchten de ronde, over geweldige en formidabele robots die op een bovenmenselijke manier werkten op de verre, flonkerende Buitenwerelden. Hij merkte dat hij stond te tandenknarsen.

De Kosmiet, die beleefd had geluisterd, zei: 'Dat zal niet nodig zijn. ik heb op u gewacht.'

Baley's hand ging automatisch omhoog, viel toen weer terug. Evenals zijn lange kin, die tijdens deze bezigheden nog langer leek. Het lukte hem niet om een woord uit te brengen. De woorden versteenden.

De Kosmiet zei: 'Ik zal me even voorstellen. Ik ben R. Daneel Olivaw.'

'Ja? Heb ik mij vergist? Ik dacht dat het eerste initiaal...'

'Inderdaad. Ik ben een robot. Is u dat niet verteld?'

'Het is me verteld.' Met een klamme hand streek Baley zijn haar nodeloos achterover. Toen stak hij de hand uit. 'Neemt u me niet kwalijk, meneer Olivaw. Ik was er even niet bij met mijn hoofd. Goedendag. Ik ben Elijah Baley, uw partner.'

'Goed.' De hand van de robot greep de zijne met een zachtjes toenemende druk die een aangenaam vriendelijk toppunt bereikte en toen weer afnam. 'Toch lijkt het me dat ik verwarring bespeur. Mag ik u vragen eerlijk tegenover mij te zijn? Het is het beste zoveel mogelijk relevante feiten te hebben in een verhouding als de onze. En het is op mijn wereld gebruikelijk dat partners elkaar bij de voornaam aanspreken. Ik neem aan dat dit overeenkomt met uw gewoonten.'

'Het is alleen, ziet u, dat u er niet als een robot uitziet,' zei Baley wanhopig.

'En dat brengt u in verwarring?'

'Dat had me niet moeten gebeuren, denk ik, Da... Daneel. Zijn ze allemaal zoals jij op jouw wereld?'

'Er zijn individuele verschillen, Elijah, zoals bij de mensen.'

'Onze eigen robots... Nou, je kunt zien dat het robots zijn, begrijp je? Jij ziet eruit als een Kosmiet.'

'Oh, op die manier. Je verwachtte een tamelijk ruw model en je was verrast. Toch is het alleen maar logisch dat onze mensen in dit geval een robot met uitgesproken humanoïde kenmerken gebruiken om onaangenaamheden te vermijden. Nietwaar?'

Dat was zeker waar. Een duidelijke robot die door de Stad zwierf zou gauw in moeilijkheden komen.

Baley zei: 'Ja.'

'Laten we dan nu vertrekken, Elijah.'

Ze gingen weer op pad naar de snelweg. R. Daneel begreep het doel van de versnellende strips en manoeuvreerde er snel en handig overheen.

Baley die in een kalm tempo begonnen was ging zich tenslotte geërgerd haasten. De robot hield hem bij. Hij gaf er geen blijk van ook maar enige moeite te hebben. Baley vroeg zich af of R. Daneel niet met opzet langzamer ging dan hij kon. Hij bereikte de eindeloze rij wagens van de snelweg en klauterde op een roekeloze manier aan boord. De robot volgde hem op zijn gemak.

Baley was rood. Hij slikte twee keer en zei: 'Ik zal met jou hier beneden blijven.'

'Hier beneden?' De robot, blijkbaar niet gehinderd door het lawaai en het ritmische zwaaien van het perron, zei: 'Is mijn informatie verkeerd? Mij werd verteld dat een C-5-rang iemand recht gaf op een zitplaats op de bovenlaag, onder bepaalde voorwaarden.'

'Je hebt gelijk. Ik kan naar boven gaan, maar jij niet.'

'Waarom kan ik dan niet met je mee gaan?'

'Daar is een C-5 voor nodig, Daneel.'

'Dat weet ik.'

'Jij bent geen C-5.' Het praten ging moeilijk. Het gesis van de wrijvende lucht was luider op de minder afgeschermde benedenlaag en Baley probeerde, begrijpelijkerwijs, zacht te praten.

R. Daneel zei: 'Waarom zou ik geen C-5 zijn? Ik ben je partner en bijgevolg heb ik dezelfde rang. Dit werd me gegeven.' Uit een binnenzak van zijn overhemd haalde hij een rechthoekige identiteitskaart, een echte. Daneel Olivaw was de naam die erop stond, zonder de alles beheersende initiaal. De rang was C-5.

'Ga mee naar boven,' zei Baley stijfjes.

Eenmaal gezeten, keek Baley recht voor zich uit, boos op zichzelf en er zich zeer van bewust dat er een robot naast hem zat. Er was hem al twee keer een vlieg afgevangen. Eerst had hij R. Daneel niet als een robot herkend; de tweede keer had hij de logica niet begrepen die eiste dat R. Daneel een C-5-rang zou worden gegeven.

De moeilijkheid was natuurlijk dat hij niet de rechercheur uit de populaire mythologie was. Hij was niet in staat nooit verrast te zijn, hij had geen onverstoorbaar uiterlijk, geen oneindig aanpassingsvermogen en geen bliksemsnelle intelligentie. Hij had nooit verondersteld dat hij dat allemaal had, maar hij had het gemis nog nooit zo betreurd.

Dat hij het nu wel betreurde kwam omdat alles erop wees dat R. Daneel Olivaw de belichaming was van die zelfde mythe. Hij kon niet anders. Hij was een robot.

Baley begon verontschuldigingen voor zichzelf te zoeken. Hij was gewend aan robots als R. Sammy op kantoor. Hij had een schepsel verwacht met een harde en glimmende huid van plastic en een bijna lijkbleke kleur. Hij had een gelaatsuitdrukking verwacht die was gefixeerd op het niveau van een idioot goed humeur. Hij had rukkerige, lichtelijk onzekere bewegingen verwacht.

R. Daneel had niets van dit alles.

Baley wierp een snelle, schuinse blik op de robot. R. Daneel draaide tegelijk om zijn ogen te ontmoeten en hem ernstig toe te knikken. Zijn lippen hadden op een natuurlijke wijze bewogen toen hij sprak en bleven niet eenvoudig geopend zoals die van een Aardse robot. Hij had een glimp opgevangen van een articulerende tong.

Baley dacht: Hoe kan hij daar zo kalm blijven zitten? Dit moet helemaal nieuw voor hem zijn. Lawaai, lichten, massa's !

Baley stond op, schoof langs R. Daneel, en zei: 'Volg mij!' Weg van de snelweg, over de vertragende strips.

Baley dacht: Grote genade, wat moet ik nu tegen Jessie zeggen?

De komst van de robot had die gedachte uit zijn hoofd verdreven, maar hij kwam met een misselijk makende drang terug nu ze op de buurtweg stonden die hen tot binnen de kaken van de Lower Bronx-sectie voerde.

Hij zei: 'Dit is allemaal één gebouw, Daneel; alles wat je ziet, de hele Stad. Er leven twintig miljoen mensen in. De snelwegen rijden onophoudelijk, dag en nacht, honderd kilometer per uur. Er is in totaal vierhonderd kilometer snelweg en honderden kilometers buurtweg.'

Zo meteen, dacht Baley, sta ik uit te rekenen hoeveel ton gistproducten New York per dag eet en hoeveel liter water we drinken en hoeveel megawatt energie de kernreactors per uur afleveren.

'Deze en soortgelijke informatie werd mij in mijn instructie gegeven.'

Baley dacht: Dat zal dan ook wel slaan op de voedsel-, de drank- en de energiesituatie, neem ik aan. Waarom geprobeerd indruk te maken op een robot?

Ze waren in de 182ste Straat oost en binnen tweehonderd meter waren de liftperrons al die deze stalen en betonnen appartementenlagen voedden, en daarbij was de zijne.

Hij stond op het punt om te zeggen: 'Deze kant op,' toen hij werd tegengehouden door een groepje mensen dat te hoop was gelopen bij de helder verlichte krachtschild-deur van één van de vele kleinhandelsafdelingen die zij aan zij stonden op het gelijkvloerse niveau van deze Sectie.

Hij vroeg aan de dichtst bij hem staande persoon op een automatisch autoritaire toon: 'Wat is er aan de hand?'

De man die hij had aangesproken, hij stond op zijn tenen, zei: 'Verdomd als ik het weet. Ik kom hier net.'

Iemand anders zei opgewonden: 'Ze hebben die rot R's binnen. Misschien gooien ze die er hier uit. Man, wat zou ik die graag kapot maken.'

Baley keek zenuwachtig naar Daneel, maar, als deze de betekenis van de woorden mocht hebben begrepen zo hij ze al gehoord had, hij liet daar niets van merken.

Baley wierp zich in de menigte. 'Laat me door. Laat me door. Politie!'

Ze gingen opzij. Achter zich ving Baley woorden op. '...maak ze kapot. Schroef voor schroef. Splijt ze langzaam langs de naden...' En iemand anders lachte.

Baley kreeg het een beetje koud. De Stad was het toppunt van doelmatigheid, maar zij eiste wat van haar inwoners. Zij vroeg hen te leven in een strakke routine en hun levens in te richten naar strenge en wetenschappelijke voorschriften. Zo nu en dan ontploften de opgekropte frustraties.

Hij herinnerde zich de Muurrellen.

Er waren bepaald wel redenen voor anti-robotrellen. Mannen die, na een half leven van werken, het vooruitzicht van het absolute minimum hadden dat verbonden was aan declassificatie konden niet koeltjes besluiten dat men dat individuele robots niet kwalijk kon nemen. Individuele robots konden tenminste worden geslagen.

Men kon iets dat 'regeringsbeleid' werd genoemd niet slaan, evenmin leuzen als 'Hogere productie met robotarbeid.'

De regering noemde het kinderziekten. De regering schudde spijtig het gezamenlijke hoofd en verzekerde iedereen dat er, na een noodzakelijke aanpassingsperiode, een nieuw en beter leven voor allen zou zijn.

Maar de Middeleeuwerse beweging groeide mee met het declassificatieproces. De mensen werden wanhopig en de grens tussen bittere frustratie en wilde vernieling wordt soms gemakkelijk overschreden.

Op dit ogenblik kon de grens tussen de opgekropte vijandigheid van de menigte en een flitsende orgie van bloed en vernietiging een kwestie van minuten zijn. Wanhopig wrong Baley zich naar de krachtschilddeur.

3

Incident in een schoenwinkel

De winkel was leger dan de straat ervoor. Met prijzenswaardige voorzichtigheid had de beheerder de krachtschilddeur al bij het eerste spoor van moeilijkheden gesloten om zo eventuele herrieschoppers het binnenkomen te beletten. Het hield de hoofdschuldigen ook bezig met te betogen dat ze eruit wilden, maar dat was van minder belang.

Om binnen te komen gebruikte Baley zijn politieneutralisator. Hij ontdekte R. Daneel, onverwacht, nog steeds achter zich. De robot stak net een eigen neutralisator in zijn zak, een dunne, kleiner en handiger dan het standaardpolitiemodel.

De beheerder haastte zich onmiddellijk naar hen toe en zei luid: 'Agenten, mijn bedienden zijn me door de Stad toegewezen. Ik sta helemaal in mijn recht.'

Drie robots stonden stokstijf achter in de winkel. Zes mensen stonden bij de krachtschilddeur. Alle zes waren het vrouwen.

'Goed,' zei Baley scherp, 'wat is er aan de hand? Waarom al die drukte?'

En van de vrouwen zei snel: 'Ik kwam voor schoenen. Waarom kan ik geen fatsoenlijke bediende krijgen? Ben ik soms niet goed genoeg?' Haar kleren, vooral haar hoed, waren buitenissig genoeg om er meer dan een retorische vraag van te maken. De kwade blos op haar gezicht deed haar overdadige make-up nauwelijks minder opvallen. De beheerder zei: 'Als het moet zal ik haar zelf wel helpen, maar ik kan ze niet allemaal helpen, agent. Er is niets verkeerds aan mijn mannen. Het zijn geregistreerde bedienden.'

'Inspectiekaarten,' gilde de vrouw. Zij lachte gillerig en draaide zich om naar de anderen. 'Hoor hem! Mannen noemt hij ze! Voelt u zich wel helemaal lekker? Het zijn geen mannen, het zijn ro-bots!' Zij rekte de lettergrepen uit. 'En voor het geval julie het nog niet mochten weten, ik zal je zeggen wat ze doen. Ze stelen werk van mensen. Daarom beschermt de regering ze altijd. Ze werken voor niets en daarom moeten nu hele gezinnen buiten in de kazernes wonen en rauwe gistpap eten. Fatsoenlijke gezinnen waar hard gewerkt wordt. Als ik de baas was zou ik al die robots kapot maken. Neem dat maar rustig van me aan!'

De anderen praatten verward door elkaar heen en er was het groeiende geluid van de menigte voor de krachtschilddeur.

Baley was er zich van bewust, pijnlijk bewust, dat R. Daneel Olivaw naast hem stond. Hij keek naar de bedienden. Het waren robots die slechts een paar eenvoudige dingen wisten. Zo zouden ze de modelnummers, de prijzen en de leverbare maten wel weten. Ze konden de voorraad bijhouden, waarschijnlijk beter dan mensen, omdat die nog wel wat anders aan hun hoofd hebben. Zij konden de juiste bestellingen uitrekenen voor de volgende week. Zij konden de voeten van de klanten meten.

Afzonderlijk ongevaarlijk. Als groep ongelooflijk gevaarlijk.

Baley kon meer met de vrouwen meevoelen dan hij een dag eerder voor mogelijk zou hebben gehouden. Nee, twee uur eerder. Hij kon R. Daneel's nabijheid voelen en vroeg zich af of R. Daneel geen gewone C-5-rechercheur kon vervangen. Toen hij daaraan dacht kon hij de kazernes zien. Hij kon de gistpap proeven. Hij kon zich zijn vader herinneren. Zijn vader was kernfysicus geweest, met een rang die hem tot de gelijke maakte van de hoogsten in de Stad. Er was een ongeluk geweest in de energiecentrale en zijn vader had de schuld gekregen. Hij werd gedeclassificeerd. De bijzonderheden kende Baley niet; het was gebeurd toen hij één jaar was.

Maar hij herinnerde zich de kazerne van zijn jeugd; het uitzichtloze leven in gemeenschappen, net aan de goede kant van het draaglijke. Zijn moeder herinnerde hij zich helemaal niet meer; zij was er niet lang tegen opgewassen geweest. Zijn vader herinnerde hij zich nog goed, een pafferige man, knorrig en afwezig, die soms in hese, onafgemaakte zinnen over het verleden sprak.

Toen zijn vader stierf, nog steeds gedeclassificeerd, was Lije acht. De kleine Baley en zijn beide oudere zusjes verhuisden naar het Sectieweeshuis. De Kinderetage noemden ze dat. Hun moeders broer, oom Boris, was zelf te arm geweest om dat te kunnen voorkomen.

Dus bleef het moeilijk. En ook het schoolgaan was moeilijk, zonder de aan een vader te danken statusprivileges die de scherpe kantjes wat verzachtten.

En nu moest hij midden in een groeiende rel staan en mannen en vrouwen slaan die tenslotte alleen maar bang waren voor declassificatie van zichzelf en van degenen die hen dierbaar waren, precies waar hij zelf ook bang voor was.

Toonloos zei hij tegen de vrouw die gesproken had: 'Geen moeilijkheden, dame. De bedienden doen u geen kwaad.'

'Nee, kwaad hebben ze me niet gedaan,' sopraande de vrouw. 'En dat zal niet gebeuren ook. Denkt u dat ik me laat aanraken door hun koude, geoliede vingers? Ik kwam hier binnen in de verwachting dat ik behandeld zou worden als een menselijk wezen. Ik ben een Stadsburgeres. Ik heb het recht door menselijke wezens geholpen te worden. En hoor eens hier, er zitten twee kinderen van me op eten te wachten. Ze kunnen niet naar de Sectiekeuken zonder mij, alsof het wezen waren. Ik moet eruit.'

'Kom, kom,' zei Baley, die zich boos voelde worden, 'als u zich had laten helpen was u nu al weg geweest. U maakt moeilijkheden voor niemendal. Vooruit nou maar.'

'Allemachtig!' De vrouw toonde zich geschokt. 'U schijnt te denken dat u tegen me kan spreken alsof ik een stuk vuil ben. Het wordt zo zoetjes aan eens tijd dat de regering beseft dat er nog meer dingen op Aarde zijn dan robots. Ik ben een werkende vrouw en ik heb rechten.' Ze ging maar door en door en door.

Baley voelde zich gekweld en beetgenomen. De situatie was uit de hand gelopen. Zelfs als de vrouw erin zou toestemmen geholpen te worden dan was de wachtende menigte nog tot alles in staat.

Er moesten nu al minstens honderd mensen opeen gepropt bij de etalage staan. Sinds de rechercheurs, een paar minuten geleden, de winkel waren binnengegaan was de menigte verdubbeld.

'Wat is de gebruikelijke gang van zaken in zo'n geval?' vroeg R. Daneel plotseling.

Baley maakte bijna een sprongetje. Hij zei: 'In de eerste plaats is dit een ongebruikelijk geval.'

'Wat zegt de wet?'

'De R's zijn volkomen legaal toegewezen. Het zijn geregistreerde bedienden. Daar is niets illegaals bij.'

Zij spraken op fluistertoon. Baley probeerde zich een officieel en dreigend uiterlijk te geven. Olivaws uitdrukking was, zoals altijd, nietszeggend.

'Beveel de vrouw in dat geval,' zei R. Daneel, 'zich te laten bedienen of te vertrekken.'

Baley trok even een mondhoek omhoog. 'We hebben met een samenscholing te maken, niet met een vrouw. Er zit niets anders op dan de assistentie van een oproerbrigade in te roepen.'

'Het behoorde niet nodig te zijn dat burgers meer dan een vertegenwoordiger van de wet vereisen om hun aanwijzingen te geven,' zei Daneel.

Hij wendde zijn brede gezicht naar de winkelbeheerder. 'Meneer, maakt u de krachtschilddeur open.'

Baley's arm schoot vooruit om R. Daneels schouder te pakken, hem naar zich toe te rukken. Halverwege stopte hij de beweging. Als twee politiemensen op dit moment openlijk ruzie zouden gaan maken was de laatste kans op een vreedzame oplossing verkeken.

De beheerder protesteerde, keek naar Baley. Baley ontweek zijn blik.

Onaangedaan zei R. Daneel: 'Ik geef u een opdracht in naam der wet.'

'Ik zal de Stad verantwoordelijk stellen voor elke schade toegebracht aan goederen of inventaris,' mekkerde de beheerder. 'Ik wijs erop dat ik dit op bevel doe.'

De barrière ging naar beneden; mannen en vrouwen drongen naar binnen. Ze maakten een triomfantelijk geluid. Ze voelden de overwinning dichterbij komen.

Baley had van dergelijke ongeregeldheden gehoord. Hij had er zelfs één gezien. Hij had robots door een dozijn handen zien oppakken, hun zware en niet tegenstribbelende lichamen naar achter zien dragen van opgeheven arm naar opgeheven arm. Mensen trokken en draaiden aan de metalen imitaties van mensen. Ze gebruikten hamers, breekijzers, naaldpistolen. Tenslotte bleven er van de ellendige dingen alleen brokken metaal en draad over. Kostbare positronische breinen, de ingewikkeldste schepping van de menselijke geest, werden van hand naar hand gegooid als voetballen en in een oogwenk onbruikbaar gemaakt.

Dan, de vernietigingsdrift eenmaal vrolijk op gang geraakt, richtte de menigte haar aandacht op alles wat maar kapot kon.

De robotbedienden konden daar niets van weten, maar ze gilden toen de massa naar binnen stroomde en hieven hun armen voor hun gezichten als in een primitieve poging zich te verbergen. De vrouw me: wie het allemaal begonnen was werd bang toen ze zag hoeveel meer zij had ontketend dan ze verwacht had. Hijgend bracht ze eruit: 'Kom nou. Kom nou.'

Haar hoed was half voor haar gezicht geschoven en haar stem werd alleen maar iets schels, los van elke betekenis.

De beheerder gilde: 'Houdt ze tegen, agent. Houdt ze tegen!'

R. Daneel sprak. Zonder merkbare inspanning was zijn stem plotseling decibels luider dan een menselijke stem het recht had te zijn. Natuurlijk, dacht Baley voor de tiende keer, hij is geen...

R. Daneel zei: 'Er zal worden geschoten op wie zich nog beweegt.'

Achterin riep iemand: 'Grijp hem!'

Maar gedurende een ogenblik was er niemand die zich bewoog.

R. Daneel klom snel en handig op een stoel en vandaar boven op een Transtex-vitrine. De gekleurde lichtglans, die door de spleten van de gepolariseerde moleculenlaag glom, maakte zijn koude, gladde gezicht tot iets onaards.

Onaards, dacht Baley.

De vitrine hield het uit terwijl R. Daneel wachtte, een rustig en formidabel persoon.

Scherp zei R. Daneel: 'U zegt bij uzelf; die man daar heeft een neuronische zweep, of een kietelaar. Als we allemaal tegelijk naar voren rennen kunnen we hem omver lopen en hooguit één of twee van ons zullen gewond raken en zelfs zij zullen weer beter worden. Intussen doen wij wat we willen en naar de bliksem met wet en orde.'

Zijn stem was streng noch boos, maar had autoriteit. De toon van iemand die gewend is bevelen te geven. Hij ging door: 'U vergist u. Wat ik hier heb is geen neuronische zweep en geen kietelaar. Het is een ploffer en een dodelijke. Ik zal hem gebruiken en niet boven uw hoofden richten. Ik zal velen van u doden voor u mij te pakken krijgt, misschien de meesten van u. Ik zeg dit in alle ernst. Ik zie er ernstig uit, of niet?'

Buiten was beweging, maar de menigte groeide niet meer. Als pas aangekomenen nog uit nieuwsgierigheid bleven staan, anderen begonnen zich al weg te haasten. Die het dichtst bij R. Daneel stonden hielden hun adem in en probeerden wanhopig niet naar voren te komen als gevolg van de massale druk van de lichamen achter hen.

De vrouw met de hoed brak de betovering. In een plotseling opkomend gierend gesnik schreeuwde zij: 'Hij maakt ons kapot. Ik heb niks gedaan. Oh, laamme d'r uit.'

Zij draaide zich om, maar zag een onbeweeglijke muur van opeengepakte mannen en vrouwen. Zij zonk op haar knieën. De achterwaartse beweging van de zwijgende menigte werd sterker.

R. Daneel sprong van de uitstalkast en zei: 'Ik zal nu naar de deur lopen. De man of vrouw die mij aanraakt zal ik neer schieten. Als ik bij de deur ben zal ik elke man of vrouw neerschieten die zich niet verder met zijn eigen zaken bemoeit. Deze vrouw hier...'

'Nee, nee,' gilde de vrouw met de hoed. 'Ik zeg toch dat ik niks heb gedaan. Ik bedoelde het niet zo kwaad. Ik wil geen schoenen. Ik wil alleen maar naar huis.'

'Deze vrouw hier,' ging Daneel verder, 'blijft hier. Zij zal bediend worden. Hij stapte naar voren.

De massa staarde hem zwijgend aan. Baley sloot zijn ogen. Het was zijn schuld niet, dacht hij, wanhopig. Er zal gemoord worden en er zal de grootste rotzooi van de wereld komen, maar zij hebben me een robot opgedrongen als partner. Zij gaven hem dezelfde rang.

Het ging niet. Zelf had hij het nooit geloofd. Hij had R. Daneel bij het begin kunnen tegenhouden. Hij had elk moment de patrouillewagen kunnen oproepen. In plaats daarvan had hij R. Daneel verantwoordelijkheid laten nemen en een laffe opluchting gevoeld. Toen hij zichzelf probeerde te vertellen dat R. Daneels persoonlijkheid de situatie eenvoudig domineerde werd hij vervuld van een plotseling zelfbeklag.

Een robot domineerde...

Er was geen ongewoon geluid, geen geschreeuw en gevloek, geen gekanker en geen kreten. Hij opende zijn ogen.

Ze waren zich aan het verspreiden.

De winkelbeheerder was aan het bijkomen, hij trok zijn gedraaide jasje recht, streek zijn haar glad en mopperde boze dreigementen in de richting van de verdwijnende menigte. Het gladde, stervende fluiten van een patrouillewagen hield precies voor de deur op. Baley dacht: Ja ja, als het voorbij is.

De beheerder trok aan zijn mouw. 'Laten we geen moeilijkheden meer hebben, agent.'

Baley zei: 'Er zal niets meer gebeuren.'

Het was gemakkelijk om van de bemanning van de patrouillewagen af te komen. Ze waren gekomen op de melding van een menigte in de straat. Ze kenden de bijzonderheden niet en konden zelf zien dat de straat leeg was. R. Daneel stapte opzij en toonde geen belangstelling toen Baley het gebeurde aan de mannen in de wagen uitlegde, de rel bagatelliserend en R. Daneels aandeel in de gebeurtenissen geheel verzwijgend. Daarna trok hij R. Daneel naast zich tegen het staal en beton van een van de liftkokers. 'Begrijp me goed,' zei hij, 'ik ben niet aan het pronken met jouw veren.'

'Pronken met mijn veren? Is dat Aards idioom?'

'Ik heb jouw aandeel hierin niet gerapporteerd.'

'Ik ken niet al jullie gebruiken. Op mijn wereld is een volledig rapport gebruikelijk maar misschien is het op jouw wereld niet zo. In elk geval werd een oproer voorkomen. Dat is toch het belangrijkste?'

'Vind je? Luister nu eens goed naar me.' Baley probeerde zo krachtig mogelijk te klinken in een noodzakelijk, kwaad, gefluister. 'Doe dit nooit weer.'

'Nooit meer staan op het naleven van de wet? Als ik dat niet doen moet, waar dien ik dan voor?'

'Bedreig nooit weer een menselijk wezen met een ploffer.'

'Ik zou onder geen enkele omstandigheid gevuurd hebben, Elijah, zoals je best weet. Ik ben niet in staat een menselijk wezen pijn te doen. Maar zoals je ziet hoefde ik niet te vuren. Ik verwachtte ook niet dat het nodig zou zijn.'

'Dat was je reinste geluk dat je niet hoefde te vuren. Neem dat risico nooit meer. Ik had die blufstunt van jou kunnen uithalen...'

'Blufstunt? Wat is dat?'

'Laat maar. Probeer te begrijpen wat ik zeg. Ik had zelf een ploffer op de menigte kunnen richten. Ik had de ploffer om dat te doen. Maar het is het soort gok dat ik niet het recht heb om te wagen, en jij ook niet. Het was veiliger patrouillewagens te laten komen dan om persoonlijke heldendaden uit te proberen.'

R. Daneel overdacht dit. Hij schudde zijn hoofd. 'Ik geloof dat je het mis hebt, partner Elijah. Mijn instructie over de menselijke kenmerken van de Aardebewoners behelst ook de informatie dat zij, anders dan de mensen op de Buitenwerelden, van jongs af aan getraind zijn in het aanvaarden van gezag. Dit is klaarblijkelijk het resultaat van jullie manier van leven. Een man, die vastberaden de wet vertegenwoordigt, is voldoende, zoals ik bewezen heb. Jouw eigen behoefte aan een patrouillewagen was alleen maar een uitdrukking, in wezen, van jouw bijna instinctieve behoefte aan hoger gezag om jou de verantwoordelijkheid uit handen te nemen. Ik geef toe dat wat ik gedaan heb op mijn eigen wereld hoogst onterecht zou zijn geweest.'

Baley's lange gezicht was rood van woede. 'Als ze je als robot hadden herkend...'

'Ik was er zeker van dat dat niet gebeuren zou.'

'Vergeet in elk geval niet dat je een robot bent. Niets meer dan een robot. Alleen maar een robot. Net zoals die bedienden in de schoenwinkel.'

'Maar dat is duidelijk.'

'En je bent niet menselijk.' Baley voelde zich wreed worden, ondanks zichzelf.

R. Daneel scheen dit te overdenken. Hij zei: 'Het onderscheid tussen mens en robot is misschien niet zo groot als dat tussen intelligentie en non-intelligentie.'

'Op jouw wereld misschien,' zei Baley, 'maar niet op Aarde.' Hij keek op zijn horloge en merkte nauwelijks op dat hij een uur en een kwartier te laat was. Zijn keel was droog en rauw bij de gedachte dat R. Daneel de eerste ronde gewonnen had, gewonnen terwijl hij er zelf hulpeloos bij had gestaan.

Hij dacht aan de jongen, Vince Barrett, de tiener die door R. Sammy vervangen was. En aan zichzelf, Elijah Baley, die door R. Daneel kon worden vervangen. Jehoshaphat, zijn vader was er tenminste uitgetrapt vanwege een ongeluk dat schade had aangericht, dat mensen had gedood. Misschien was het zijn schuld; Baley wist het niet. Stel je voor dat hij was weggewerkt om plaats te maken voor een mechanische fysicus. Gewoon daarvoor. Om geen andere reden. Er was niets tegen te doen.

Kortaf zei hij: 'Laten we nu gaan. Ik moet naar huis.'

R. Daneel zei: 'Zie je, het is niet juist een onderscheid te maken alleen maar op basis van het feit van intel...'

Baley's stem werd luider. 'Je hebt gelijk. Het onderwerp is afgehandeld. Jessie wacht op ons.' Hij liep in de richting van de dichtstbijzijnde intersectie communobuis. 'Ik kan beter bellen en zeggen dat we eraan komen.'

'Jessie?'

'Mijn vrouw.'

Jehoshaphat, dacht Baley, ik ben net in de goede stemming om Jessie onder ogen te komen.

4

Introductie in een gezin

Het was haar naam geweest die Elijah Baley voor het eerst op Jessie opmerkzaam had gemaakt. Hij had haar ontmoet bij het Sectie-kerstfeest in '02, bij een kom punch. Hij had net zijn opleiding voltooid, zijn eerste baan gekregen bij de Stad, was net in de Sectie gaan wonen. Hij woonde in één van de vrijgezellen-alkoven van Gemeenschappelijke Kamer 122A. Niet slecht voor een vrijgezellen-alkoof.

Zij deelde de punch uit. 'Ik ben Jessie,' zei zij. 'Jessie Navodnij. Ik heb jou nog niet eerder gezien.'

'Baley,' zei hij, 'Lije Baley. Ik woon nog maar pas in de Sectie.'

Hij pakte zijn glas punch en glimlachte mechanisch. Zij maakte op hem de indruk een vrolijk en vriendelijk iemand te zijn, dus bleef hij in de buurt. Hij was nieuw en je voelt je eenzaam op een feestje waar je de mensen in groepjes bij elkaar ziet staan, groepjes waar je niet bijhoort.

Intussen bleef hij bij de punchkom staan kijken naar het komen en gaan van de mensen, bedachtzaam nippend aan zijn glas.

'Ik heb de punch helpen maken.' De stem van het meisje onderbrak zijn gepeins. 'Ik kan ervoor instaan. Wil je nog wat?'

Baley zag, dat zijn glas leeg was. Hij glimlachte en zei: 'Ja,' Haar gezicht was ovaal en niet bepaald mooi, voornamelijk door een wat te grote neus. Haar jurk was zedig en ze droeg haar lichtbruine haar in krulletjes op het voorhoofd.

Zij hield hem gezelschap bij het drinken van een volgend glas en hij voelde zich wat beter.

'Jessie,' zei hij, de naam proevend op zijn tong. 'Mmmooi. Heb je er bezwaar tegen als ik je zo noem als ik met je praat?'

'Welnee, je doet maar. Weet je waar het een afkorting van is?'

'Jessica?'

'Je raadt het nooit.'

'Er wil me niets anders te binnen schieten.'

Zij lachte en zei schalks: 'Mijn volledige naam is Jezebel.'

Dat was het moment waarop zijn belangstelling gewekt was. Hij zette zijn punchglas neer en zei, gespannen: 'Nee, meen je dat?'

'Echt waar. Het is geen grapje. Jezebel. Het is echt waar m'n naam, op al mijn papieren. Mijn ouders hielden van de klank.' Zij was er behoorlijk trots op, al was er dan nog
nooit een onwaarschijnlijker Jezebel op de wereld geweest.

Ernstig zei Baley: 'Mijn naam is Elijah, weet je. Mijn hele naam, bedoel ik.'

Het riep niets bij haar wakker.

Hij zei: 'Elijah was Jezebels grote vijand.'

'Werkelijk?'

'Jazeker, in de Bijbel.'

'Oh? Dat wist ik niet. Maar dat is toch grappig? Ik hoop niet dat het betekent dat jij ook echt mijn vijand zult zijn.'

Vanaf het eerste begin was daar geen sprake van geweest. Het was eerst de toevalligheid van de namen geweest die haar tot meer dan een aardig meisje bij de punchkom maakte. Maar naderhand was hij haar vrolijk gaan vinden, teder, en tenslotte zelfs knap. Vooral haar vrolijkheid waardeerde hij. Zijn eigen schampere kijk op het leven had behoefte aan dat tegengif.

Maar Jessie scheen nooit gehinderd door zijn lange, ernstige gezicht.

'Hemeltje,' zei ze, 'en wat dan nog als je er dan als een afschuwelijke citroen uitziet? Ik weet dat je niet echt zo bent en ik denk dat als je altijd grijnsde met de precisie van een klok, zoals ik, dat we dan zouden ontploffen als we bij elkaar zouden zijn. Jij blijft maar zoals je bent, Lije, en zorg ervoor dat ik niet weg zweef.'

En zij zorgde ervoor dat Lije niet wegzonk. Hij vroeg een klein echtparen-appartement aan en kreeg iets toegewezen op voorwaarde van huwelijk. Hij liet het aan haar zien en zei: 'Kun jij het zo regelen dat ik uit Vrijgezellen kan, Jessie? Ik heb het daar niet naar mijn zin.'

Misschien was het niet het meest romantische aanzoek ter wereld, maar het stond Jessie wel aan.

Baley kon zich maar één gelegenheid herinneren waarbij Jessie's gewone vrolijkheid haar volledig in de steek had gelaten en ook daarbij was haar naam in het geding geweest. Het was in hun eerste huwelijksjaar en hun baby was nog niet gekomen. In feite, het was precies de maand geweest waarin Bentley was verwekt. (Hun IQ-niveau hun erfelijke-waardenstatus, en zijn positie op het Bureau gaven hun recht op twee kinderen, waarvan het eerste gedurende het eerste jaar verwekt mocht worden.)

Misschien, had Baley achteraf wel eens gedacht, was Bentley's ontstaan een gedeeltelijke verklaring voor haar ongewone frivoliteit.

Jessie was een beetje weggekwijnd omdat Baley voortdurend overwerkte.

Zij zei: 'Het is vervelend elke avond alleen te eten in de keuken.'

Baley was moe en slechtgehumeurd. Hij zei: 'Waarom? Je kunt er een paar aardige vrije jongens tegenkomen.'

En natuurlijk kaatste zij onmiddellijk de bal terug. 'Je denkt zeker dat ik geen indruk op ze kan maken, Lije Baley?'

Misschien was het alleen omdat hij moe was; misschien omdat Julius Enderby, een klasgenoot van hem, een punt omhoog was gegaan op de C-schaal en hij niet. Misschien was het eenvoudig omdat hij er een beetje genoeg van had haar te zien proberen haar naam waar te maken terwijl ze niets van dat soort had en nooit zo zou kunnen worden.

In elk geval beet hij haar toe: 'Ik denk dat je dat wel kunt, maar ik denk niet dat je het zult proberen. Ik wilde dat je je naam maar je naam liet en jezelf was.'

'Ik zal zijn wat ik wil.'

'Met proberen Jezebel te zijn kom je nergens. Als je dan per se de waarheid moet weten: de naam betekent niet wat je denkt. De Jezebel van de Bijbel was een trouwe vrouw en een goede, volgens haar eigen maatstaven. Voor zover we weten had zij geen minnaars, was zij geen dolle feestfiguur, en permitteerde zij zich geen morele vrijheden.'

Boos keek Jessie hem aan. 'Dat is niet waar. Ik heb de uitdrukking 'een opgeschilderde Jezebel' gehoord. Ik weet wat dat betekent.'

'Dat denk je maar. Luister. Nadat Jezebels echtgenoot, Koning Achab, stierf werd haar zoon Jehoram koning. Eén van de kapiteins in zijn leger, Jehu, rebelleerde tegen hem en vermoordde hem. Toen reed Jehu naar Jezreël waar de oude koningin-moeder, Jezebel, resideerde. Jezebel hoorde van zijn komst en wist dat dit alleen maar kon betekenen dat hij op weg was om ook haar te doden. Trots en dapper schilderde zij haar gezicht en kleedde zich in haar beste kleren zodat zij hem zou kunnen ontmoeten als een hooghartige en tartende koningin. Hij liet haar doodgooien uit een raam van het paleis maar ze kwam goed aan haar eind, volgens mijn opvattingen. En daar doelen mensen nu op die spreken over een 'opgeschilderde Jezebel', of ze dat nu weten of niet.'

De volgende avond zei Jessie met een klein stemmetje: 'Ik heb in de Bijbel gelezen, Lije.'

'Wat?' Een ogenblik was Baley oprecht verbijsterd.

'De stukken over Jezebel.'

'Oh! Jessie, het spijt me dat ik je gekwetst heb. Ik was kinderachtig.'

'Nee. Nee.' Zij duwde zijn hand van haar heup en ging op de bank zitten, koel en rechtop, met een duidelijke ruimte tussen hen in. 'Het is goed om de waarheid te kennen. Ik wil niet uit onwetendheid voor de gek gehouden kunnen worden. Ik heb dus over haar gelezen. Zij was een verdorven vrouw, Lije.'

'Dat zeggen haar vijanden, die die hoofdstukken schreven. We kennen haar kant van het verhaal niet.'

'Zij doodde alle profeten van God die ze maar te pakken kon krijgen.'

'Dat zeggen ze, ja.' Baley voelde in zijn zak naar een stuk kauwgum. (In later jaren had hij die gewoonte eraan gegeven omdat Jessie zei dat het hem met zijn lange gezicht en droeve, bruine ogen op een oude koe deed lijken die een onaangenaam stuk gras te pakken had dat hij niet kon doorslikken én niet wilde uitspuwen). Hij zei: 'Als je het van haar kant wilt bekijken kan ik wel een paar argumenten voor je bedenken. Zij had respect voor de godsdienst van haar voorouders, die allang in het land waren geweest toen de Hebreeuwen kwamen. De Hebreeuwen hadden hun eigen God, en wat meer is, het was een exclusieve God. Zij namen er geen genoegen mee hem zelf te aanbidden; iedereen in de buurt moest hem ook aanbidden.

'Jezebel was een conservatief die vasthield aan het oude geloof, dwars tegen de nieuwe stromingen in. Tenslotte mocht het nieuwe geloof moreel dan wel van hoger gehalte zijn, het oude geloof was emotioneel meer bevredigend. Het feit dat zij priesters doodde tekent haar als een kind van haar tijd. Het was de gewone bekeringsmethode in die dagen. Als je 1 Koningen gelezen hebt zul je je herinneren dat Elijah (mijn naamgenoot deze keer) een wedstrijd had met 850 Baälsprofeten om te zien wie vuur van de hemel kon laten neerdalen. Elijah won en gaf de menigte kijkers onmiddellijk opdracht de 850 Baälieten te doden. Dat deden ze.'

Jessie beet op haar lip. 'Maar wat betreft Naboths wijngaard, Lije. Daar was die Naboth die niemand lastig viel, behalve dat hij weigerde de Koning zijn wijngaard te verkopen. Jezebel zorgde er toen voor dat een aantal mensen meineed pleegden en zwoeren dat Naboth godslastering had gepleegd of zoiets.'

'Hij werd verondersteld 'God en de koning' te hebben gelasterd,' zei Baley.

'Ja. Dus confisqueerden ze zijn eigendom nadat hij was terechtgesteld.'

'Dat was verkeerd. In de moderne tijd zou Naboths geval natuurlijk heel soepel behandeld zijn. Als de Stad zijn eigendom wilde hebben, of zelfs als een van de Middeleeuwse naties zijn eigendom had willen hebben, zou het gerecht hem hebben aangezegd te verdwijnen, hem met geweld hebben verwijderd desnoods en hem betaald hebben wat ze als een eerlijke prijs beschouwden. Koning Achab had die uitweg niet. Toch was Jezebels oplossing verkeerd. Haar enige verontschuldiging was dat Achab zich beroerd en ongelukkig voelde bij die situatie en dat zij vond dat haar liefde voor haar echtgenoot vóór Naboths welzijn kwam. Ik zeg toch dat ze het toonbeeld van een trouwe vrouw...' Jessie deinsde van hem weg, rood en boos. 'Ik vind je gemeen en kwaadaardig.'

Helemaal onthutst keek hij haar aan. 'Wat heb ik gedaan? Wat is er met jou aan de hand?'

Zij verliet het appartement zonder te antwoorden en bracht de avond en de halve nacht door op de Subetherische-videoverdiepingen, kribbig van voorstelling naar voorstelling gaand en een tweemaandelijks rantsoen opmakend (inclusief dat van haar man, om hem te pesten.)

Toen zij terugkwam bij een nog niet slapende Lije Baley had zij hem niets meer te zeggen.

Later, veel later, kwam het bij Baley op dat hij een belangrijk stuk van Jessie's leven totaal kapot had gemaakt. Haar naam had voor haar iets interessants en verdorvens gehad. Het was een verrukkelijk tegenwicht voor haar preutse, al te fatsoenlijke verleden. Het gaf haar een smaak van losbandigheid waarvan zij genoot.

Maar dat was verdwenen. Ze noemde haar volledige naam nooit meer, niet tegen Lije, niet tegen haar vriendinnen, en misschien, voor zover Baley wist, zelfs niet meer tegenover zichzelf. Zij was Jessie en begon haar naam zo te schrijven. Toen de dagen voorbijgingen begon zij weer tegen hem te spreken en na een week of zo zetten ze hun verhouding op de oude voet voort en, al was er nog wel eens ruzie, zo'n afschuwelijk dieptepunt hadden ze nooit meer bereikt.

Er was maar eens op het gebeurde gezinspeeld, en dan nog maar indirect. Zij was in de achtste maand van haar zwangerschap. Zij werkte niet meer als assistente van de diëtist in Sectiekeuken A-23 en met een ongekende hoeveelheid vrije tijd hield ze zichzelf bezig met het speculeren over en zich voorbereiden op de geboorte van de baby.

Op een avond zei ze: 'Wat denk je van Bentley?'

'Wat zeg je, lieve?' zei Baley die opkeek van een stapel werk die hij mee naar huis had genomen. (Met gauw een extra mond te vullen, zonder Jessie's salaris en zijn eigen promotie naar hogere niveaus schijnbaar even ver weg als altijd, was extra werk noodzakelijk.)

'Ik bedoel als de baby een jongen is. Wat denk je van Bentley als naam?'

Baley trok zijn mondhoeken omlaag. 'Bentley Baley? Vind je niet dat de namen te veel op elkaar lijken?'

'Ik weet niet. Het heeft ritme, vind ik. Bovendien kan het kind altijd zelf nog een tweede naam uitzoeken die hem bevalt als hij wat ouder wordt.'

'Ik vind het best.'

'Weet je dat zeker? Ik bedoel... Had je hem misschien niet liever Èlijah willen noemen?'

'En dan Junior genoemd worden? Ik geloof niet dat dat een goed idee is. Hij kan zijn zoon Elijah noemen, als hij dat wil.'

Toen zei Jessie: 'Er is nog iets,' en zweeg.

Na een poosje keek hij op. 'Wat voor iets?'

Zij keek hem niet recht in de ogen, maar zij luid genoeg: 'Bentley is geen Bijbelse naam, hè?'

'Nee,' zei Baley. 'Daar ben ik wel zeker van.'

'Goed dan, ik wil geen Bijbelse namen.'

Dat bleef de enige keer dat erop gezinspeeld werd tot op de dag dat Elijah Baley thuiskwam met Robot Daneel Olivaw, toen hij langer dan achttien jaar getrouwd was en zijn zoon Bentley Baley (tweede naam nog niet gekozen) de zestien gepasseerd.

Baley hield stil voor de grote dubbele deur waarop in grote letters gloeide LICHAMELIJK-MANNEN. In kleinere letters was geschreven SUBSECTIES 1A-1E. In nog kleinere letters, net boven het sleutelgat, viel te lezen: 'Bij verlies van sleutel zich onmiddellijk in verbinding stellen met 27-101-51'

Een man schuifelde langs hen, schoof een aluminium strook in het sleutelgat en ging naar binnen. Hij sloot de deur achter zich, zonder aanstalten te maken hem open te houden voor Baley. Als hij dat gedaan had zou Baley diep beledigd zijn geweest. Het was een strenge gewoonte dat mannen elkaar negeerden binnen en net buiten de Lichamelijken. Baley herinnerde het zich als een van de interessantere echtelijke confidenties toen Jessie hem vertelde dat de situatie in de Vrouwen-lichamelijken heel anders was.

Zij zei altijd: 'Ik kwam Josephine Greely tegen in Lichamelijk en ze zei...'

Het was een van de nadelen van burgerlijke voorspoed dat toen de Baley's toestemming kregen om een kleine wasbak op hun slaapkamer te gebruiken, Jessie's sociale leven daaronder leed.

Baley zei, zonder zijn verlegenheid helemaal te verhullen: 'Wacht hier buiten alsjeblieft, Daneel.'

'Ben je van plan je te wassen?' vroeg R. Daneel.

Baley kromp ineen en dacht: Verdomde robot! Als ze hem hebben geïnstrueerd over alles wat er onder het staal te koop was, waarom hebben ze hem dan geen manieren geleerd? Het is mijn verantwoording als hij ooit zoiets tegen iemand anders zegt.

Hij zei: 'Ik neem een douche, 's Avonds wordt het druk. Dat zal me tijd kosten. Als ik het nu doe hebben we nog de hele avond voor ons.'

R. Daneels gezicht behield zijn rustige uitdrukking. 'Maakt het deel uit van de sociale gewoonten dat ik buiten wacht?'

Baley's verlegenheid groeide. 'Waarom moet jij naar binnen voor... voor niets.'

'Oh, ik begrijp je. Ja, natuurlijk. Maar toch, Elijah, zijn mijn handen vuil geworden en ik wil ze wassen.'

Hij toonde zijn handpalmen door ze voor zich te houden. Ze waren roze en rond, met de juiste lijnen. Zij droegen ieder kenmerk van voortreffelijk en zorgvuldig vakmanschap en waren zo schoon als maar nodig was.

Baley zei: 'We hebben een wasbak in het appartement, weet je.' Hij zei het terloops. Snobisme zou aan de robot niet besteed zijn.

'Dank je voor je vriendelijkheid. In het algemeen, echter, denk ik dat het de voorkeur zou genieten van deze plaats gebruik te maken. Als ik met jullie Aardemensen leven moet is het het beste dat ik me zoveel van jullie gewoonten en houdingen eigen maak als ik kan.'

'Kom dan maar binnen.'

De heldere vrolijkheid van het interieur stond in scherp contrast met het functionele utilitarisme van het grootste deel van de rest van de Stad, maar deze keer was Baley's bewustzijn niet ontvankelijk voor het effect.

Hij fluisterde tegen Daneel: 'Ik zal ongeveer een half uur nodig hebben. Wacht op me.' Hij begon weg te lopen, draaide zich om en voegde eraan toe: 'En luister: praat tegen niemand en kijk naar niemand. Geen woord en geen blik! Het is een gewoonte.'

Hij keek gejaagd om zich heen om zich ervan te overtuigen dat zijn eigen gesprekje niet was opgemerkt, niet met geschokte blikken werd beantwoord. Gelukkig was er niemand in de gang en tenslotte was het alleen maar de gang.

Hij haastte zich de gang door, zich vaag vuil voelend, langs de gemeenschappelijke kamers naar de privécellen. Vijf jaar geleden was hem er één toegewezen - groot genoeg voor een douche, een kleine wasmachine en andere benodigdheden. Er was zelfs een kleine projector die kon worden afgesteld op de nieuwe films.

'Een huis buitenshuis,' had hij gegrapt toen hij er voor het eerst gebruik van mocht maken. Maar nu vroeg hij zich vaak af of hij zich weer goed zou kunnen aanpassen aan het meer Spartaanse bestaan van de gemeenschappelijke kamers als zijn privécelprivileges hem werden afgenomen.

Hij drukte op de knop die de wasmachine in werking stelde en de wijzerplaat lichtte op.

R. Daneel stond geduldig te wachten toen Baley terugkwam met een afgeschrobd lichaam, schoon ondergoed, een fris overhemd en in het algemeen een groter gevoel van welbehagen.

'Geen moeilijkheden?' vroeg Baley toen ze goed en wel buiten de deur stonden en konden praten.

'Niet in het minst, Elijah,' zei R. Daneel.

Jessie stond, nerveus glimlachend, in de deur. Baley kuste haar.

'Jessie,' mompelde hij, 'dit is mijn nieuwe partner, Daneel Olivaw.'

Jessie stak een hand uit die R. Daneel aanpakte en weer losliet. Zij draaide zich naar haar man en keek toen verlegen naar R. Daneel.

Ze zei: 'Neemt u een stoel, meneer Olivaw. Ik moet met mijn man even over een gezinsaangelegenheid praten. Eventjes maar. Ik hoop dat u het niet erg vindt.'

Haar hand lag op Baley's arm. Hij volgde haar de aangrenzende kamer in.

In een gejaagd gefluister zei zij: 'Je bent toch niet gewond? Ik heb me toch zo'n zorgen zitten maken na die radio-uitzending.'

'Welke radio-uitzending?'

'Het kwam ongeveer een uur geleden door. Over de rel in de schoenwinkel. Ze zeiden dat twee rechercheurs hadden ingegrepen. Ik wist dat je thuiskwam met een partner en dit was precies in onze subsectie en precies op de tijd dat je zou komen en ik dacht dat ze het misschien beter lieten voorkomen dan het was...'

'Alsjeblieft, Jessie. Zoals je ziet ben ik helemaal in orde.'

Jessie kreeg zichzelf met moeite weer in bedwang. Beverig zei ze: 'Je partner is niet van jouw afdeling, hè?'

'Nee,' antwoordde Baley ongelukkig. 'Het is... eh... helemaal een vreemde.'

'Hoe moet ik hem behandelen?'

'Zoals iedereen. Hij is gewoon mijn partner, meer niet.'

Hij zei het zo weinig overtuigend dat Jessie's snelle ogen zich vernauwden. 'Wat is er mis?'

'Niets. Kom op, laten we naar de huiskamer gaan. Anders gaat hij er nog wat van denken.'

Lije Baley voelde zich nu wat onzeker over zijn appartement. Tot op dit zelfde moment had hij er zich nooit voor geschaamd. Eigenlijk was hij er altijd trots op geweest. Er waren drie grote kamers; de woonkamer, bijvoorbeeld, was ruim vijf bij zes meter. In elke kamer was een kast. Een van de hoofdventilatiebuizen lag vlakbij. Dat betekende, tamelijk zelden overigens, een rommelend geluid maar verzekerde hem aan de andere kant van een eerste rangs temperatuurbeheersing en goed geconditioneerde lucht. Ook was het niet te ver van Lichamelijk, wat een belangrijk comfort was.

Maar nu het schepsel uit de wereldruimte daar middenin zat voelde Baley zich plotseling onzeker. Het appartement scheen middelmatig en benauwd.

Jessie zei met een lichtelijk gemaakte opgewektheid: 'Hebben meneer Olivaw en jij gegeten, Lije?'

Baley zei snel: 'Daneel eet niet met ons mee. Ik wel.'

Jessie accepteerde de situatie zonder moeite. Met de voedselvoorraden zo strak gecontroleerd en de rantsoenering bekrompener dan ooit gaf het blijk van goede manieren andermans gastvrijheid te weigeren.

Zij zei: 'Ik hoop dat u er geen bezwaar tegen heeft dat wij gaan eten, meneer Olivaw. Lije, Bentley en ik eten meestal in de Gemeenschapskeuken. Dat is gemakkelijker en er is meer afwisseling, ziet u, en onder ons gezegd en gezwegen betekent dat ook grotere porties. Maar aan de andere kant hebben Lije en ik toestemming drie keer per week in ons appartement te eten als we dat willen - Lije heeft nogal succes op het Bureau en we hebben een heel aardige status - en ik dacht dat we voor de gelegenheid als u wilde mee-eten, een klein privéfeestje voor ons zelf konden hebben hoewel ik van mening ben dat mensen die hun privévoorrechten uitmelken een tikje antisociaal zijn, weet u.'

R. Daneel luisterde beleefd.

Baley zei, met een bedekt 'sst' gebaar van zijn vingers: 'Jessie, ik heb honger.'

R. Daneel zei: 'Zou ik een gewoonte doorbreken, mevrouw Baley, als ik u aansprak met uw voornaam?'

'Welnee, natuurlijk niet.' Jessie trok een tafel uit de muur en zette de bordenwarmer in een uitholling in het midden van het tafelblad. 'Ga je gang en noem me Jessie zo vaak als je maar wilt... uh.... Daneel.' Zij giechelde.

Baley voelde zich woest worden. De situatie werd snel meer en meer onbehaaglijk. Jessie hield R. Daneel voor een man. Dat zou iets zijn om op te pochen en over te praten in Vrouwen-lichamelijk. Hij zag er op een houterige manier nog knap uit ook en Jessie was gevleid door zijn respect. Iedereen kon dat zien.

Baley vroeg zich af wat R. Daneel's indruk van Jessie was. Zij was in achttien jaar niet veel veranderd, tenminste niet voor Lije Baley. Zij was natuurlijk zwaarder en haar figuur had veel van zijn jeugdige gespierdheid verloren. Er waren lijnen bij de mondhoeken en een spoortje vet bij haar wangen. Haar haar was conservatiever opgemaakt en van een gedempter bruin dan het geweest was.

Maar dat was er allemaal naast, dacht Baley somber. Op de Buitenwerelden waren de vrouwen lang en zo slank en struis als de mannen. Zo waren ze tenminste in de boekfilms te zien en dat moet het soort vrouwen zijn waar R. Daneel aan gewend was.

Maar R. Daneel scheen geheel onaangedaan door haar conversatie, haar uiterlijk en haar gebruik van zijn naam. Hij zei: 'Ben je er zeker van dat dat juist is? De naam, Jessie, schijnt een verkleinwoord te zijn. Misschien is het gebruik daarvan beperkt tot leden van de meer intieme kring en zou het juister zijn als ik jouw volledige voornaam gebruikte.'

Jessie, die bezig was het diner-rantsoen uit zijn isolerende verpakking te halen, boog haar hoofd in een plotse concentratie op die taak.

'Alleen maar Jessie,' zei ze kortaf. 'Iedereen noemt me zo. Er is geen andere naam.'

'Uitstekend, Jessie.'

Een deur ging open en een jongen kwam behoedzaam binnen. Zijn ogen vonden R. Daneel bijna onmiddellijk.

'Pa?' zei de jongen onzeker.

'Mijn zoon Bentley,' zei Baley zacht. 'Dit is meneer Olivaw, Ben.'

'Hij is je partner, hè, Pa? Hoe maakt u het, meneer Olivaw.'

Bens ogen werden groot en lichtend. 'Zeg, Pa, wat is er beneden in de schoenenzaak gebeurd? De nieuwsberichten zeiden...'

'Nu geen vragen stellen, Ben,' onderbrak Baley hem scherp.

Bentley keek teleurgesteld en keerde zich naar zijn moeder, die hem gebaarde te gaan zitten.

'Heb je gedaan wat ik je gezegd heb, Bentley?' vroeg ze, toen zij ging zitten. Haar handen bewogen strelend over zijn haar. Het was donker als dat van zijn vader en hij zou zijn lengte krijgen, maar de rest was van haar. Hij had Jessie's ovale gezicht, haar hazelnoten-ogen, haar luchthartige kijk op het leven.

'Jawel ma,' zei Bentley die zich wat naar voren boog om in de dubbele schotel te kijken waaruit al smakelijke geuren begonnen op te stijgen. 'Wat krijgen we te eten? Niet weer zymolappen, Ma? Hè Ma?'

'Er is niets verkeerds aan zymolappen,' zei Jessie, haar lippen op elkaar persend. 'Eet nou wat voor je neer wordt gezet en geen commentaar.'

Het was overduidelijk dat er zymolappen op tafel stonden.

Baley ging zitten. Zelf zou hij liever iets anders hebben gehad dan zymolappen met hun scherpe aroma en hardnekkige nasmaak, maar Jessie had haar problemen al eerder uitgelegd.

'Wel, het kan gewoon niet, Lije,' had zij gezegd. 'Ik zit hier de hele dag midden op die etages en als ik vijanden zou maken zou het leven niet meer te harden zijn. Ze weten dat ik assistent-diëtiste ben geweest en als ik elke week met biefstuk of kip zou weggaan terwijl er nauwelijks iemand anders is die zelfs maar op zondag privé-eetprivileges heeft, dan zouden ze zeggen dat ik invloed of vrienden in de keuken heb. Het zou kletsen, kletsen, kletsen worden en ik zou niet in alle rust en vrede mijn neus buiten de deur kunnen steken of naar Lichamelijk kunnen gaan. En zoals de zaken staan, zymolappen en protogroen zijn erg goed. Het is uitgekiend voedsel met niets overbodigs en, dat is een feit, vol vitamines en mineralen en alles wat een mens maar nodig heeft en we kunnen zoveel kip eten als we maar kunnen in Gemeenschap op de kipdinsdagen.'

Baley gaf gauw toe. Het was zoals Jessie zei; het eerste probleem in het leven is het minimaal houden van de wrijving met de massa's die je aan alle kanten omringen. Bentley was wat moeilijker te overtuigen.

Bij deze gelegenheid zei hij: 'Gossie, Mam, waarom kan ik Pa's kaartje niet krijgen om zelf in Gemeenschap te gaan eten? Dat doe ik net zo lief.'

Jessie schudde geërgerd haar hoofd en zei: 'Je brengt me in verbazing, Bentley. Wat zouden de mensen wel zeggen als ze je alleen zagen eten alsof wij niet goed voor je waren of je eruit hadden gezet?'

'Nou, gut, dat gaat de mensen toch niks aan.'

Baley zei, een beetje zenuwachtig: 'Doe wat je moeder je zegt, Bentley.'

Mismoedig haalde Bentley zijn schouders op.

R. Daneel zei plotseling vanuit het andere eind van de kamer: 'Heb ik de toestemming van de familie om deze boekfilms te bekijken tijdens jullie maal?'

'Oh jawel,' zei Bentley die met plotselinge belangstelling op zijn gezicht wegglipte van tafel. 'Ze zijn van mij. Ik heb ze uit de bibliotheek met een speciale schoolpas. Ik zal u mijn viewer geven. Dat is een tamelijk goede. Pa heeft hem mij op mijn laatste verjaardag gegeven.'

Hij gaf hem aan R. Daneel en zei: 'Bent u geïnteresseerd in robots, meneer Olivaw?'

Baley liet zijn lepel vallen en bukte zich om hem op te rapen.

R. Daneel zei: 'Ja, Bentley. Dat interesseert mij zeer.'

'Dan zult u deze fijn vinden. Die gaan allemaal over robots. Ik moet er op school een opstel over schrijven, dus stel ik een onderzoek in. Het is een tamelijk ingewikkeld onderwerp,' zei hij gewichtig. 'Persoonlijk ben ik tegen ze.'

'Ga zitten, Bentley,' zei Baley wanhopig, 'en val meneer Olivaw niet lastig.'

'Ik heb geen last van hem, Elijah. Een andere keer zou ik graag met je praten over het probleem, Bentley. Jouw vader en ik zullen het erg druk hebben vanavond.'

'Bedankt, meneer Olivaw.' Bentley ging zitten en brak, met een blik vol weerzin in de richting van zijn moeder, met zijn vork een portie af van de kruimelige, roze zymolappen.

Baley dacht: Druk vanavond?

Toen, met een felle schok, herinnerde hij zich zijn werk. Hij dacht aan een Kosmiet die dood lag in Kosmik en realiseerde zich dat hij urenlang zo diep met zijn eigen problemen geworsteld had dat hij het kille feit van de moord had vergeten.

5

Analyse van een moord

Jessie nam afscheid van hen. Zij droeg een stijf hoedje en een jasje van keratofiber en zei: 'U zult me wel willen verontschuldigen, hoop ik, meneer Olivaw. Ik weet dat u veel te bespreken hebt met Lije.'

Zij duwde haar zoon voor zich uit terwijl zij de deur opende.

'Wanneer kom je terug, Jessie?' vroeg Baley.

Zij stond stil. 'Wanneer wil je dat ik terugkom?'

'Nou... Het is niets gedaan om de hele nacht weg te blijven. Waarom kom je niet op de gewone tijd terug? Twaalf uur of zo.' Hij keek vragend naar R. Daneel.

R. Daneel knikte. 'Het spijt mij dat ik u uit uw huis moet jagen.'

'Maakt u zich daar nou maar geen zorgen over, meneer Olivaw. U jaagt me helemaal niet weg. Dit is toch mijn gewone avondje met de meisjes. Kom mee, Ben.'

De jongen protesteerde. 'Bah, waarom moet ik verdorie weg? Van mij zullen ze geen last hebben. Onzin!'

'Doe nu wat ik je zeg.'

'En waarom kan ik niet met u naar de etheroscoop?'

'Omdat ik met een paar vriendinnen ga en jij andere dingen...' De deur ging achter hen dicht.

En nu was het moment gekomen. Baley had het in zijn geest uitgesteld. Hij had gedacht: Laten we eerst die robot eens aan ophalen en kijken wat dat voor een ding is. Toen was het: Laten we hem thuis zien te krijgen. En toen: Laten we eten.

Maar dat was nu voorbij en er was geen gelegenheid meer voor verder uitstel. Nu was hij dan eindelijk terechtgekomen bij de moordzaak, bij intermundiale verwikkelingen, bij mogelijke rangverhogingen, bij mogelijke vernedering. En hij had geen andere manier om te beginnen dan zich tot de robot te wenden om hulp.

Zijn nagels krasten doelloos over de tafel die niet was teruggeplaatst in zijn nis in de muur.

R. Daneel zei: 'Hoe veilig zijn we hier tegen afluisteren?'

Verbaasd keek Baley op. 'Niemand luistert naar wat in andermans appartement gebeurt.'

'Het is niet jullie gebruik af te luisteren?'

'Nee, dat doe je nu eenmaal niet, Daneel. Je kan evengoed veronderstellen dat ze - weet ik veel - in je bord kijken als je aan het eten bent.'

'Of dat ze een moord zouden begaan?'

'Wat?'

'Het is toch niet jullie gewoonte om te doden, Elijah?'

Baley voelde zich boos worden. 'Kijk eens, als we partners willen zijn probeer dan niet Kosmitische arrogantie te imiteren. Daarvoor is in jou geen plaats, R. Daneel.' Hij kon zich niet bedwingen de 'R' te beklemtonen.

'Het spijt me als ik je gekwetst heb, Elijah. Het was alleen mijn bedoeling erop te wijzen dat, aangezien mensen zo nu en dan in staat zijn tot moord, ongeacht een andersluidend gebruik, zij in staat kunnen zijn een gebruik te overtreden als het gaat om een veel geringere ongepastheid als luistervinken.'

'Het appartement is afdoende geïsoleerd,' zei Baley, die nog fronste. 'Je hebt toch niets gehoord van een van de appartementen naast de onze, is het wel? Nu, zij horen ons ook niet. Bovendien, waarom zou iemand denken dat er hier iets belangrijks voorvalt?'

'Laten we de vijand niet onderschatten.'

Baley haalde zijn schouders op. 'Laten we beginnen. De informatie die ik heb is zo schetsmatig dat ik zonder moeite mijn kaarten in één keer op tafel kan leggen. Ik weet dat een man, Roj Nemennuh Sarton genaamd, burger van de planeet Aurora en inwoner van Kosmik, vermoord is door een onbekende persoon of door onbekende personen. Ik heb begrepen dat het de opvatting van de Kosmieten is dat deze gebeurtenis niet op zichzelf staat. Heb ik dat goed?'

'Dat is heel goed, Elijah.'

'Zij leggen verband met de recente pogingen tot sabotage van het door de Kosmieten gesteunde project ons om te zetten in een geïntegreerde mens/robotmaatschappij naar het model van de Buitenwerelden, en nemen aan dat de moord het werk was van een goed georganiseerde groep terroristen.'

'Ja.'

'Goed dan. Om te beginnen, is die veronderstelling van de Kosmieten noodzakelijk juist? Waarom kan de moord niet het werk zijn geweest van een fanaticus? Er is een sterk anti-robotgevoel op Aarde, maar er zijn geen georganiseerde partijen die dit soort geweld voorstaan.'

'Niet openlijk, misschien. Nee.'

'Zelfs een geheime organisatie met de vernietiging van robots en robotfabrieken als doel zou voldoende gezond verstand hebben om te beseffen dat het slechtste wat zij kunnen doen is een Kosmiet vermoorden. Het lijkt mij veel waarschijnlijker dat het het werk is geweest van een onevenwichtige geest.'

R. Daneel luisterde aandachtig en zei toen: 'Ik geloof dat de fanaticus-theorie, gezien de feiten, niet erg waarschijnlijk is. De vermoorde en het tijdstip van de moord waren te goed gekozen om iets anders dan het welbewuste plan van een georganiseerde groep te kunnen zijn.'

'Nou, dan heb jij meer informatie dan ik. Voor de draad ermee.'

'Jij hebt een duistere wijze van uitdrukken, maar ik geloof dat ik je begrijp. Ik zal iets over de achtergrond aan je moeten uitleggen. Van het standpunt van Kosmik gezien, Elijah, zijn de betrekkingen met de Aarde onbevredigend.'

'Rot,' mompelde Baley.

'Er is mij verteld dat toen Kosmik pas was gesticht het door de meeste van onze mensen als vanzelfsprekend werd aangenomen dat de Aarde bereid zou zijn de geïntegreerde maatschappij te aanvaarden die zo goed functioneerde op de Buitenwerelden. Zelfs na de eerste rellen dachten we dat het bij jullie alleen een kwestie was van het over de eerste schok van het onverwachte heenkomen.

'Dat is niet het geval gebleken. Zelfs ondanks de medewerking van de Aardse regering en van de meeste van de diverse Stadsbesturen bleef er voortdurend verzet en was de vooruitgang langzaam. Natuurlijk was dit een aanhoudende zorg voor ons volk.'

'Uit altruïsme, neem ik aan,' zei Baley.

'Niet helemaal,' zei R. Daneel, 'hoewel het vriendelijk van je is hun waardige motieven toe te schrijven. Het is onze algemene opvatting dat een gezonde en gemoderniseerde Aarde van groot belang zou zijn voor het welzijn van de hele Melkweg. Dat is tenminste de algemene opvatting bij onze mensen in Kosmik. Er moet echter worden toegegeven dat zij sterke elementen tegenover zich vinden op de Buitenwerelden.'

'Wat? Onenigheid onder de Kosmieten.'

'Zeker. Er zijn er die denken dat een gemoderniseerde Aarde een gevaarlijke en imperialistische Aarde zal zijn. Dat is vooral het geval bij de bevolkingen van de oudere werelden die dichter bij de Aarde zijn gelegen en die meer reden hebben zich de eerste paar eeuwen van intermundiaal verkeer te herinneren, toen zij, politiek en economisch, door de Aarde werden overheerst.'

Baley zuchtte. 'Oude geschiedenis. Maken ze zich werkelijk zorgen? Geven ze ons nog steeds trappen na voor dingen die duizend jaar geleden gebeurd zijn?'

'Mensen,' zei R. Daneel, 'zitten op hun eigen merkwaardige manier in elkaar. In veel opzichten zijn ze niet zo redelijk als wij, robots, omdat hun circuits niet van tevoren gepland zijn. Er is mij verteld dat dit ook voordelen heeft.'

'Misschien wel,' zei Baley laconiek.

'Jij bent in een betere positie om daarover te oordelen,' zei R. Daneel. 'In elk geval heeft het voortdurende falen op Aarde de Nationalistische partijen op de Buitenwerelden in de kaart gespeeld. Zij zeggen dat het duidelijk is dat Aardemensen anders zijn dan Kosmieten en niet in de zelfde traditie ingepast kunnen worden. Zij zeggen dat als wij de Aarde met geweld robots zouden opdringen, we daarmee de vernietiging zouden ontketenen van het hele Melkwegstelsel. Zie je, er is een ding dat ze nooit vergeten, dat de Aarde een bevolking van acht miljard heeft terwijl de totale bevolking van de vijftig Buitenwerelden samen nauwelijks meer dan vijf en een half miljard is. Onze mensen hier, in het bijzonder Dr. Sarton...'

'Was hij een dokter?'

'Doctor in de Sociologie, gespecialiseerd in robotologie, en een zeer briljant man.'

'Op die manier. Ga door.'

'Zoals ik zei beseften Dr. Sarton en de anderen dat Kosmik en alles wat dat betekent niet lang meer zou blijven bestaan als door ons voortdurend falen zulke gevoelens op de Buitenwerelden zouden blijven toenemen. Dr. Sarton voelde dat de tijd gekomen was voor een bijzondere inspanning om de psychologie van de Aardemensen te begrijpen. Het is gemakkelijk om te zeggen dat de Aardemensen van nature conservatief zijn en om de gemeenplaatsen van de 'zichzelf blijvende Aarde' en 'de ondoorgrondelijke Aardse geest' te uiten, maar dat is niets anders dan het probleem ontwijken.

'Dr. Sarton zei dat dit gewoon de stem van de onwetendheid was en dat we de Aardemensen niet konden afdoen met een zegswijze of een gemeenplaats. Hij zei dat de Kosmieten die de Aarde wilden veranderen de afzondering van Kosmik moesten verlaten en zich onder de Aardmensen moesten begeven. Zij moeten leven zoals zij, denken zoals zij, zijn zoals zij.'

Baley zei: 'De Kosmieten? Onmogelijk.'

'Daar heb je groot gelijk in,' zei R. Daneel. 'Ondanks zijn opvattingen zou men er Dr. Sarton niet toe kunnen brengen een van de Steden te betreden en hij wist dat. Het zou hem onmogelijk zijn geweest de massaliteit en de menigten te verdragen. Zelfs als hij naar binnen was gedwongen met een ploffer in de rug zouden de uiterlijke omstandigheden hem zo aangegrepen hebben dat hij nooit had kunnen doordringen in de innerlijke waarheden die hij zocht.'

'En zoals ze zich altijd zorgen maken over ziekten?' vroeg Baley. 'Vergeet dat niet. Ik geloof alleen daarom al dat geen van hen zich in de Stad zou wagen.'

'Zeker, ook dat komt er nog bij. Ziekte in de Aardse zin van het woord is onbekend op de Buitenwerelden en de vrees voor het onbekende is altijd dodelijk. Dr. Sarton gaf zich rekenschap van dit alles maar bleef toch hameren op de noodzaak van het van nabij leren kennen van de Aardemens en zijn manier van leven.'

'Hij schijnt zichzelf in een slop gewerkt te hebben.'

'Niet helemaal. De bezwaren die verbonden zijn aan het betreden van een Stad gelden voor menselijke Kosmieten. Met Robot-Kosmieten is dat iets heel anders.'

Baley dacht: Ik blijf dat verdomme maar vergeten. Hardop zei hij: 'Oh?'

'Ja,' zei R. Daneel. 'Wij zijn van nature soepeler. Tenminste in dit opzicht. Wij kunnen worden ontworpen met het oog op aanpassing aan een Aards leven. Door gebouwd te worden met een uiterlijk dat bijzonder lijkt op dat van de Aardemensen zouden we kunnen worden geaccepteerd door Aardemensen en dat zou ons toestaan hun leven van nabij gade te slaan.'

'En jij zelf...', begon Baley die het plotseling ging begrijpen.

'Precies; ik ben zo'n robot. Een jaar lang heeft Dr. Sarton gewerkt aan het ontwerpen en maken van zulke robots. Ik was de eerste van zijn robots en tot dusverre de enige. Helaas is mijn opvoeding nog niet voltooid. Ik heb voortijdig mijn rol moeten opnemen ten gevolge van de moord.'

'Dan zijn niet alle robots Kosmieten zoals jij. Ik bedoel dat sommige meer op mensen lijken en sommige meer op robots. Ja?'

'Vanzelf. Het uiterlijk voorkomen hangt af van de functie van de robot. Mijn eigen functie vereist een zeer menselijk voorkomen en dat heb ik. Anderen zijn anders, al zijn ze allemaal humanoïde. Ze zijn in elk geval meer humanoïde dan de ontstellend primitieve modellen die ik in de schoenwinkel heb gezien. Zijn al jullie robots zo?'

'Min of meer,' zei Baley. 'Kan dat je goedkeuring niet wegdragen?'

'Natuurlijk niet. Het is moeilijk om een grove parodie op de menselijke vorm als een intellectuele gelijke te aanvaarden. Kunnen jullie fabrieken dat niet beter?'

'Ik weet zeker dat ze dat kunnen, Daneel. Ik denk dat wij liever weten wanneer we met een robot te doen hebben en wanneer niet.' Hij keek recht in de ogen van de robot toen hij dat zei. Zij waren helder en vochtig zoals die van mensen maar het scheen Baley toe dat hun blik stabiel was en niet van punt tot punt versprong zoals die van een mens.

R. Daneel zei: 'Ik hoop dat ik dat standpunt te zijner tijd zal leren begrijpen.'

Een ogenblik dacht Baley dat er sarcasme in die zin schuilde, toen verwierp hij die mogelijkheid.

'In elk geval,' zei R. Daneel, 'zag Dr. Sarton helder dat het een geval was voor C/Fe.'

'See fee? Wat is dat?'

'Gewoon de scheikundige symbolen voor de elementen koolstof en ijzer, Elijah. Koolstof is de basis van het menselijk leven en ijzer van dat van de robots. Het is handig om van C /Fe te spreken als je het wilt hebben over een cultuur die het beste van beide combineert op een gelijke maar evenredige basis.'

'See fee. Schrijf je het met een koppelteken?'

'Nee, Elijah. Een diagonale lijn tussen de twee is de algemeen aanvaarde manier. Het symboliseert noch het een, noch het ander, maar een mengsel van beide, zonder voorrang.'

Ondanks alles was Baley geïnteresseerd. De schoolopleiding op Aarde omvatte nagenoeg geen informatie over de Buitenwereldgeschiedenis of Buitenwereldsociologie na de Grote Opstand die de Buitenwerelden onafhankelijk had gemaakt van de moederplaneet. De populaire boekfilmverhalen hadden hun 'vaste Buitenwereldtypes: de magnaat op doorreis, opvliegend en excentriek; de mooie erfgename, onveranderlijk ingepalmd door de charmes van een Aardeman en verachting veranderend in liefde; de arrogante Kosmietrivaal, verdorven en voorgoed verslagen. Het waren waardeloze films omdat ze zelfs de meeste elementaire en bekende waarheden negeerden: dat Kosmieten nooit de Steden betraden en de Kosmitische vrouwen nagenoeg nooit een bezoek brachten aan de Aarde.

Voor de eerste keer in zijn leven werd Baley gedreven door een vreemde nieuwsgierigheid. Hoe was het leven van de Kosmieten werkelijk?

Met enige inspanning moest hij zich weer concentreren op het onderwerp dat ter sprake was. Hij zei: 'Ik geloof dat ik snap waar je heen wilt. Jouw Dr. Sarton pakte het probleem van de bekering van de Aarde tot C/Fe aan vanuit een nieuw en veelbelovend gezichtspunt. Onze conservatieve groepen, of Middeleeuwers zoals ze zichzelf noemen, waren verontrust. Zij waren bang dat hij zou slagen. Dus doodden ze hem. Dat is de motivering die er een georganiseerde opzet van maakt en geen op zich zelf staande gewelddaad. Ja?'

'Zo zou ik het ongeveer stellen, Elijah. Ja.'

Baley floot door zijn tanden terwijl hij nadacht. Zijn vingers tikten zacht op de tafel. Toen schudde hij zijn hoofd. 'Dat klikt niet. Dat klikt helemaal niet.'

'Neem me niet kwalijk, ik begrijp je niet.'

'Ik probeer me alles voor te stellen. Een Aardemens loopt Kosmik in, loopt naar Dr. Sarton, ploft hem neer en loopt weg. Dat zie ik niet. De Toegang naar Kosmik is toch zeker bewaakt?'

R. Daneel knikte. 'Ik geloof dat je veilig kunt veronderstellen dat geen Aardemens illegaal door de Toegang is gekomen.'

'Waar blijf je dan?'

'In een verwarrende positie, Elijah, als de Toegang de enige manier was om Kosmik vanuit New York te bereiken.'

Baley keek zijn partner peinzend aan. 'Ik kan je niet helemaal volgen. Het is de enige verbinding.'

'De enige directe verbinding, ja.' R. Daneel wachtte een ogenblik en zei toen: 'Je kunt me niet volgen, is het niet?'

'Dat is zo. Ik snap je helemaal niet.'

'Wel, als ik je daarmee niet beledig, zal ik het je uitleggen. Mag ik een stuk papier en een schrijver? Dank je. Kijk, partner Elijah, nu teken ik hier een grote cirkel en die noem ik 'New York City'. Nu teken ik een kleinere, daaraan rakende cirkel en die noem ik 'Kosmik'. Hier, waar zij elkaar raken, teken ik een pijl en die noem ik 'Barrière'. Zie je nu geen andere verbinding?'

Baley zei: 'Natuurlijk niet. Er is geen andere verbinding.'

'In zekere zin,' zei de robot, 'verheugt het mij je dit te horen zeggen. Het is in overeenstemming met wat mij geleerd is over Aardse denkwijzen. De Barrière is de enige directe verbinding. Maar zowel de Stad als Kosmik zijn naar het land toe in alle richtingen open. Het is voor een Aardemens mogelijk de Stad bij een van de talloze uitgangen te verlaten en over het land naar Kosmik te gaan waar geen barrière hem tegen zal houden.'

Het uiteinde van Baley's tong streek over zijn bovenlip en bleef daar een ogenblik. 'Over het land?'

'Ja.'

'Over het land! Alleen?'

'Waarom niet?'

'Lopend?'

'Ongetwijfeld lopend. Wie loopt heeft de minste kans ontdekt te worden. De moord vond vroeg in de morgen plaats en de tocht werd ongetwijfeld ondernomen in de uren voor zonsopgang.'

'Onmogelijk! Er is geen mens in de Stad die dat zou doen. De Stad verlaten? Alleen?'

'Normaal zou dat onwaarschijnlijk lijken. Ja. Wij Kosmieten weten dat. Daarom bewaken we alleen maar de Toegang. Zelfs bij de Grote Rel viel je volk alleen aan bij de muur die de Toegang beschermde. Niemand verliet de Stad.'

'Goed. En toen?'

'Maar nu hebben we te maken met een ongebruikelijke situatie. Het is niet de blinde aanval van een menigte die de weg van de minste weerstand volgt, maar de georganiseerde poging van een kleine groep om volgens plan toe te slaan op een onbewaakt punt. Dat verklaart waarom, zoals jij het zei, een Aardemens Kosmik binnen kon komen, naar zijn slachtoffer lopen, hem doden, en weer weglopen. De man viel aan in een voor ons volledig blinde hoek.'

Baley schudde zijn hoofd. 'Het is te onwaarschijnlijk. Hebben jouw mensen iets gedaan om die theorie na te lopen?'

'Ja. Jullie Commissaris van Politie was bijna op het tijdstip van de moord aanwezig...'

'Dat weet ik. Hij heeft het me verteld.'

'Dat, Elijah, is een ander voorbeeld van het planmatige van de moord. Jouw Commissaris had in het verleden met Dr. Sarton samengewerkt en hij was de Aardemens met wie Dr. Sarton van plan was de eerste voorzieningen te treffen voor het infiltreren van jouw stad met R's als ik. De afspraak van die morgen was met het oog daarop gemaakt. De moord maakte natuurlijk een eind aan die plannen, tijdelijk tenminste, en het feit dat het gebeurde terwijl jullie eigen Commissaris van Politie in Kosmik was maakte de hele situatie moeilijker en pijnlijker voor de Aarde, en ook voor ons. Maar dat is niet wat ik wilde zeggen. Jullie Commissaris was aanwezig. Wij zeiden tegen hem: 'De man moet over land gekomen zijn.' Net zoals jij, zei hij 'Onmogelijk', of misschien 'Ondenkbaar'. Hij was natuurlijk nogal ondersteboven en dat heeft het misschien moeilijker voor hem gemaakt het essentiële punt te zien. Niettemin hebben we hem bijna onmiddellijk gedwongen die mogelijkheid te gaan onderzoeken.'

Baley dacht aan de kapotte bril van de Commissaris en, zelfs midden in zijn sombere gedachten, trok zijn mondhoek omhoog. Arme Julius! Ja, hij was zeker ondersteboven geweest. Natuurlijk had hij met geen mogelijkheid de situatie uit kunnen leggen aan de Kosmieten die verheven waren boven lichamelijke gebreken die zij als een bijzonder walgelijke eigenschap beschouwden van de niet-genetisch geselecteerde Aardemensen. Zonder zijn gezicht te verliezen zou hij het tenminste niet hebben kunnen doen en zijn gezicht was belangrijk voor Commissaris van Politie Julius Enderby. Maar in bepaalde opzichten moesten Aardemensen solidair zijn met elkaar. De robot zou van Baley nooit iets te horen krijgen over Enderby's bijziendheid.

R. Daneel vervolgde: 'Een voor een, werden de verschillende uitgangen van de Stad onderzocht. Weet je hoeveel er zijn, Elijah?'

Baley schudde zijn hoofd en raadde toen: 'Twintig?'

'Vijfhonderd twee.'

'Wat?'

'Oorspronkelijk waren er nog veel meer. Vijfhonderd twee zijn er als zodanig blijven functioneren. Jouw stad is langzaam gegroeid, Elijah. Eens lag zij helemaal open en bloot onder de hemel en mensen gingen vrij van de Stad naar het land.'

'Natuurlijk, dat weet ik.'

'Toen zij voor het eerst omsloten werd werden er veel toegangen opengelaten. Vijfhonderd twee zijn er nog van overgebleven. De rest is ingebouwd of geblokkeerd. Wij hebben de toegangswegen voor het luchtverkeer natuurlijk niet meegeteld.'

'En hoe zat het met die uitgangen?'

'Het was hopeloos. Ze zijn onbewaakt. We konden geen autoriteit vinden die ermee belast was of onder wiens jurisdictie ze vielen. Het was alsof niemand wist dat ze ook maar bestonden. Iemand had in en uit elk van die toegangen kunnen lopen en kunnen terugkeren wanneer hij maar wilde. Hij zou nooit ontdekt zijn.'

'Was er nog iets anders? Het wapen was verdwenen, neem ik aan.'

'Oh ja.'

'Nog een of andere afwijking?'

'Geen enkele. We hebben het terrein rond Kosmik grondig onderzocht. De robots op de mobiele boerderijen waren niet te gebruiken als mogelijke getuigen. Zij zijn weinig meer dan automatische landbouwmachines, nauwelijks humanoïde. En er waren geen mensen.'

'Uh-huh. En toen?'

'Tot dusverre niet geslaagd aan de ene kant, Kosmik, zullen we aan de andere kant, New York City, moeten beginnen. Het zal onze plicht zijn alle mogelijke subversieve groeperingen op te sporen, alle dissidente organisaties grondig te onderzoeken...'

'Hoe veel tijd ben je van plan daaraan te besteden?' viel Baley hem in de rede.

'Zo weinig als mogelijk is, zo veel als nodig is.'

'Wel,' zei Baley bedachtzaam, 'ik wou dat je een andere partner had in deze knoeiboel.'

'Ik niet,' zei R. Daneel. 'De Commissaris sprak zeer lovend over je loyaliteit en je bekwaamheid.'

'Dat was aardig van hem,' zei Baley smalend. Hij dacht: Arme Julius. Ik bezorg hem een slecht geweten en hij doet zijn best.

'Wij zijn niet helemaal op hem afgegaan,' zei R. Daneel. 'Wij hebben jouw antecedenten onderzocht. Je hebt je openlijk uitgesproken tegen het gebruik van robots op jouw afdeling.'

'Zo. Heb je daar bezwaar tegen?'

'Niet in het minst. Jouw opvattingen zijn, onmiskenbaar, jouw zaak. Maar het dwong ons wel jouw psychologisch profiel grondig te onderzoeken. We weten dat je, al heb je een grondige hekel aan R's, er met een samen zult werken als je van mening bent dat dat je plicht is. Je hebt een buitengewoon hoog loyaliteitsbesef en een groot respect voor het wettig gezag. Dat is wat we nodig hebben. Commissaris Enderby heeft je goed beoordeeld.'

'Je voelt je niet persoonlijk gegrepen door mijn anti-robot-gevoelens?'

R. Daneel zei: 'Als ze je niet verhinderen met mij samen te werken en mij te helpen doen wat gedaan moet worden, wat doet het er dan verder toe?'

Baley voelde zich beetgenomen. Strijdlustig zei hij: 'Als ik de test dan doorstaan heb, hoe staat het met jou? Wat maakt jou tot een detective?'

'Ik begrijp je niet.'

'Je werd ontworpen als een machine om informatie te verzamelen. Een imitatiemens om feiten vast te leggen over het menselijk leven voor de Kosmieten.'

'Dat is toch een goed begin voor een onderzoeker? Een machine zijn voor het verzamelen van informatie.'

'Een begin, misschien. Maar dat is lang nog niet alles.'

'Er is nog een laatste regeling getroffen in mijn circuits.'

'Ik ben nieuwsgierig naar de bijzonderheden daarvan.'

'Het is eenvoudig genoeg. Er is een bijzonder sterke impuls in mijn motivatieblokken aangebracht; een behoefte aan rechtvaardigheid.'

'Rechtvaardigheid! riep Baley. De ironie verdween van zijn gezicht en maakte plaats voor een uitdrukking van het diepste wantrouwen. Maar R. Daneel draaide zich snel om in zijn stoel en staarde naar de deur. 'Daar is iemand.' De deur ging open en Jessie kwam bleek en met samengeperste lippen binnen. Baley schrok. 'Maar Jessie! Is er wat gebeurd?' Daar stond ze, haar ogen op de zijne gericht. 'Het spijt me. Ik moest...' Haar stem stierf weg.

'Waar is Bentley?'

'Hij blijft vannacht in de Jeugdzaal.'

Baley zei: 'Waarom? Dat heb ik je niet gezegd.'

'Jij zei dat jouw partner vannacht zou blijven logeren. Ik dacht dat hij Bentley's kamer moest hebben.'

R. Daneel zei: 'Dat was niet nodig geweest, Jessie.'

Jessie sloeg haar ogen op naar R. Daneels gezicht en keek hem ernstig aan. Baley keek naar zijn vingertoppen, al beroerd bij de gedachte aan wat nu wel zou volgen en op de een of andere manier niet in staat daar wat aan te doen. De aanhoudende stilte drukte zwaar tegen zijn trommelvliezen en toen, ver weg, als door lagen plastex, hoorde hij zijn vrouw zeggen: 'Ik geloof dat je een robot bent, Daneel.'

En R. Daneel antwoordde, met een stem zo kalm als altijd: 'Dat ben ik.'

6

Gefluister in een slaapkamer

Op de bovenste verdiepingen van een paar van de rijkste subsecties van de stad zijn de Natuurlijke Solaria, waar een kwartsafscheiding met een beweegbare metalen afscherming de lucht buiten houdt maar het zonlicht binnenlaat. Daar kunnen de vrouwen en dochters van de hoogste Stedelijke bestuurders zich bruinen. Daar vindt elke avond iets unieks plaats. De nacht valt.

In de rest van de Stad (de UV-Solaria inbegrepen, waar de miljoenen zich volgens een strak en beperkt tijdsrooster zo nu en dan kunnen blootstellen aan de kunstmatige golflengten van booglampen) bestaan alleen de willekeurige tijdscyclussen.

De bedrijvigheid van de Stad zou gemakkelijk 'dag' en 'nacht' onveranderlijk kunnen doorgaan in drie achtuursploegen of vier zesuursploegen. Licht en werk zouden gemakkelijk eindeloos kunnen doorgaan. Er zijn altijd wel stedelijke hervormers die periodiek zo iets voorstellen in het belang van de economie en de doelmatigheid.

Het idee wordt nooit geaccepteerd.

Veel van de vroegere gewoonten van de Aardse samenleving waren opgegeven in het belang van die zelfde economie en doelmatigheid: ruimte, privacy, zelfs veel van de vrije wil. Maar dat zijn beschavingsprodukten die niet meer dan tienduizend jaar oud zijn.

Het aanpassen van de slaap aan de nacht is echter zo oud als de mens: een miljoen jaar. De gewoonte wordt niet gemakkelijk prijsgegeven. Hoewel de avond niet wordt gezien doven de lichten in de appartementen in de uren van de duisternis en de hartslag van de Stad vertraagt. Hoewel niemand aan de hand van een kosmisch verschijnsel in de omsloten wegen van de Stad het verschil kan zien tussen dag en nacht volgt de mensheid de zwijgende indelingen van de klokkenwijzer.

De snelwegen zijn leeg, het rumoer van het leven neemt af, de bewegende massa's in de kolossale stegen smelten weg; New York City ligt in de onopgemerkte schaduw van de Aarde en haar bevolking slaapt.

Elijah Baley sliep niet. Hij lag in bed en in zijn appartement was het donker, maar dat was dan ook alles.

Jessie lag naast hem, onbeweeglijk in het donker. Hij had haar niet voelen of horen bewegen.

Aan de andere kant van de muur zat, stond, lag (Baley vroeg zich af wat) R. Daneel Olivaw.

Baley fluisterde: 'Jessie!' En opnieuw: 'Jessie!'

De donkere vorm naast hem bewoog iets onder het laken.

'Wat is er?'

'Jessie, maak het niet erger voor me dan het is.'

'Je had het me kunnen vertellen.'

'Maar hoe dan? Ik was het van plan zodra ik een mogelijkheid zag. Jehoshaphat, Jessie...'

'Sst!'

Baley's stem viel terug op fluistersterkte. 'Hoe heb je het ontdekt? Wil je me dat niet zeggen?'

Jessie draaide zich naar hem om. Hij kon haar ogen door het donker naar hem voelen kijken.

'Lije.' Haar stem was nauwelijks meer dan bewegende lucht. 'Kan hij ons horen? Dat ding?'

'Als we fluisteren niet.'

'Hoe weet je dat? Misschien heeft hij speciale oren om zachte geluiden op te vangen. Kosmosrobots kunnen alle mogelijke dingen.'

Baley wist dat. De robotpropaganda hamerde altijd op de wonderbaarlijke prestaties van de Kosmosrobots, hun duurzaamheid, hun extra zintuigen, de honderden nieuwe manieren waarop ze de mensheid diensten bewezen. Persoonlijk had hij altijd gemeend dat die benadering zichzelf ondermijnde. De Aardemensen haatten de robots des te meer om hun superioriteit.

Hij fluisterde. 'Daneel niet. Zij hebben hem met opzet als een mens gemaakt. Ze wilden dat hij geaccepteerd zou worden als een menselijk wezen, dus zal hij niet meer dan menselijke zintuigen hebben.'

'Hoe weet je dat?'

'Als hij extra zintuigen zou hebben zou het gevaar te groot zijn dat hij zich per ongeluk zou verraden als niet-menselijk. Hij zou te veel doen, te veel weten.'

'Ja, misschien wel.'

Er volgde weer een stilte.

Een minuut ging voorbij en Baley probeerde het een tweede keer. 'Jessie, als je alles nou even op zijn beloop laat tot... tot... Hoor nou eens, liefje, het is niet eerlijk van je om boos te zijn.'

'Boos? Oh, Lije, wat ben je toch dom. Ik ben niet boos. Ik ben bang; ik ben hartstikke doodsbang.'

Zij maakte een slikgeluid en greep de kraag van zijn pyjama vast. Een ogenblik lagen ze tegen elkaar aan geklemd en Baley's toenemende gevoel onrechtvaardig behandeld te worden veranderde in bezorgdheid.

'Maar Jessie. Er is niets om je zorgen over te maken. Hij doet geen vlieg kwaad. Ik zweer het je.'

'Kun je niet van hem af komen, Lije?'

'Je weet best dat ik dat niet kan. Het is een dienstopdracht. Hoe kan ik dan anders?'

'Wat voor soort opdracht, Lije? Zeg het me.'

'Maar Jessie toch. Je verbaast me.' Hij tastte in het donker naar haar wang en gaf er een zacht tikje op. Hij was vochtig. Met zijn mouw veegde hij behoedzaam haar ogen af.

'Nou toch,' zei hij teder, 'je bent net een baby.'

'Zeg ze op het Bureau dat iemand anders het moet doen, wat het ook is. Alsjeblieft, Lije.'

Baley's stem werd wat harder. 'Jessie, je bent nu lang genoeg de vrouw van een politieman geweest om te kunnen weten dat een opdracht een opdracht is.'

'Maar waarom moest jij het dan uitgerekend zijn.'

'Julius Enderby.'

Zij verstijfde in zijn armen. 'Ik had het kunnen weten. Waarom kun jij Julius Enderby niet vertellen het vuile werk eens een keer door een ander te laten opknappen. Je betekent te veel voor me, Lije, dan dat je...'

'Goed, goed,' zei hij sussend.

Huiverend bedaarde ze.

Baley dacht: Zij zal het nooit kunnen begrijpen. De naam Julius Enderby was sinds hun verloving het sein voor ruzies geweest. Enderby had twee klassen hoger gezeten dan hij op de Stadsschool voor Bestuurkundige Wetenschappen. Zij waren vrienden geweest. Toen Baley zijn batterij attitudemetingen en neuroanalyses had doorstaan en ontdekte dat hij gekwalificeerd was voor de politie had hij daar Enderby weer boven zich gevonden. Enderby was al naar de recherche-afdeling gepromoveerd.

Baley volgde Enderby, maar op een voortdurend groter wordende afstand. Het was niet bepaald iemands schuld. Baley was bekwaam genoeg, efficiënt genoeg, maar het ontbrak hem aan iets dat Enderby wel had. Enderby paste volmaakt in het bestuursapparaat. Hij was een van die mensen die geboren waren voor een hiërarchie, die zich van nature op hun gemak voelden in een bureaucratie.

De Commissaris was geen groot licht en Baley wist dat. Hij had kinderachtige eigenaardigheden, zijn periodieke voorliefde voor opzichtige Middeleeuwerij bijvoorbeeld. Maar hij kon goed met anderen werken; hij gaf niemand aanstoot; hij kon op een elegante manier orders aannemen; hij gaf ze met het juiste mengsel van vriendelijkheid en beslistheid. Hij kon zelfs goed overweg met de Kosmieten. Hij was misschien wat al te kruiperig voor ze (Baley zelf had geen halve dag met ze kunnen omgaan zonder een keer nijdig te worden; daar was hij zeker van, ook al had hij nooit echt met een Kosmiet gesproken), maar ze vertrouwden hem en dat maakte hem bijzonder bruikbaar voor de Stad.

Dus steeg Enderby snel in een Burgerlijke Bestuursdienst, waar een soepel en aangenaam optreden nuttiger was dan individualistische bekwaamheid, en hij was op Commissarisniveau toen Baley nog steeds niets meer was dan een C-5.

Baley wrokte niet over dat verschil, al was hij menselijk genoeg om het te betreuren. Enderby vergat hun vroegere vriendschap niet en probeerde op zijn eigen rare manier zijn succes goed te maken door voor Baley te doen wat hij kon. Het aan hem toewijzen van het partnerschip met R. Daneel was daar een voorbeeld van. Het was moeilijk en onaangenaam, maar er viel niet aan te twijfelen dat het de kiem van een geweldige vooruitgang in zich droeg. De Commissaris had de kans aan iemand anders kunnen geven. Zijn eigen gepraat, die morgen, over het nodig hebben van een gunst verdoezelde dat feit wel maar verborg het niet.

Jessie zag de dingen nooit op die manier. Bij soortgelijke gelegenheden in het verleden had zij gezegd: 'Het is je idiote loyaliteitsindex. Ik heb er zo genoeg van jou door iedereen te horen prijzen om je buitengewone plichtsgevoel. Denk eens aan jezelf zo nu en dan. Het is mij opgevallen dat ze het aan de top nooit over hun eigen loyaliteitsindex hebben.'

Baley lag in een toestand van vastberaden waakzaamheid in bed terwijl hij Jessie liet kalmeren. Hij moest denken. Hij moest zeker zijn van zijn vermoedens. Kleine dingen zaten achter elkaar aan en pasten in elkaar in zijn geest. Langzaam vormden ze een patroon.

Hij voelde de matras doorzakken toen Jessie zich bewoog.

'Lije?' Haar lippen waren bij zijn oren.

'Wat?'

'Waarom neem je geen ontslag?'

'Je bent gek.'

'Waarom niet?' Zij was plotseling bijna enthousiast. 'Op die manier kun je van die afschuwelijke robot afkomen. Je gaat gewoon naar binnen en je vertelt Enderby dat het wat jou betreft afgelopen is.'

Koeltjes zei Baley: 'Ik kan niet midden in een belangrijke zaak ontslag gaan nemen. Ik kan de hele zaak niet in de afvalkoker gooien, elke keer als mijn pet ernaar staat. Zo'n grapje betekent declassificatie, en niet zonder reden.'

'Zelfs in dat geval. Je kunt je weer opwerken. Dat kun je, Lije. Er zijn een dozijn plaatsen waar je in de Dienst zou passen.'

'Het Burgerlijk Bestuur neemt geen mensen die met reden gedeclassificeerd zijn. Handenarbeid is het enige wat ik zou kunnen doen; het enige wat jij nog zou kunnen doen. Bentley zou zijn erfelijke status verliezen. Om Godswil, Jessie, je weet niet wat dat betekent.'

'Ik heb erover gelezen. Ik ben er niet bang voor,' mompelde ze.

'Je bent gek. Je bent volslagen idioot.' Baley voelde zich trillen. Het vertrouwde beeld van zijn vader flitste door zijn geest. Zijn vader, die langzaam wegrotte naar de dood.

Jessie zuchtte diep.

Baley's brein sloot haar fel buiten. In wanhoop concentreerde hij zich weer op het patroon dat hij aan het construeren was.

Kortaf zei hij: 'Jessie, je moet het me zeggen. Hoe heb je ontdekt dat Daneel een robot was? Hoe kwam je daarbij?'

Zij begon: 'Wel...' en hield gewoon weer op. Het was de derde keer dat ze begonnen was het uit te leggen zonder daarin te slagen.

Hij klemde haar hand in de zijne, haar dwingend om te spreken. 'Alsjeblieft Jessie. Wat maakt je zo bang?'

Zij zei: 'Ik raadde gewoon dat hij een robot was, Lije.'

Hij zei: 'Daar was geen enkele aanleiding voor, Jessie. Je dacht toch niet dat hij een robot was voordat je wegging?'

'Neehee, maar ik begon erover na te denken...'

'Kom op, Jessie. Wat was het?'

'Wel... Kijk, Lije, de meisjes praatten in Lichamelijk. Je weet net hoe ze zijn. Ze praten over van alles en nog wat.'

Vrouwen! dacht Baley.

'Hoe dan ook,' zei Jessie, 'het gerucht doet de ronde in de hele stad. Dat moet haast wel.'

'In de hele Stad?' Er ging een snel en wild triomfantelijk gevoel door Baley heen, of iets dat daar in de buurt van kwam. Nog een stukje op zijn plaats!

'Het was de manier waarop ze praatten. Ze zeiden dat er sprake van was dat een Kosmietenrobot los in de Stad rondliep. Hij zou er als een mens uitzien en voor de politie werken. Ze vroegen mij er zelfs naar. Ze lachten en zeiden: 'Weet jouw Lije daar soms meer van, Jessie?' en ik lachte en ik zei: 'Doe niet zo gek!'

'Toen gingen we naar de etheroscoop en ik begon na te denken over jouw nieuwe partner. Weet je die foto's nog die je mee naar huis bracht, die Julius Enderby in Kosmik had genomen, om mij te laten zien hoe Kosmieten eruitzagen? Nou ik begon te vinden dat je maat daarop leek en ik zei tegen mezelf, oh, mijn God, iemand moet hem in de schoenwinkel herkend hebben en hij is samen met Lije en ik zei dat ik hoofdpijn had en ik rende...'

Baley zei: 'Kom, Jessie, hou op, Laat je niet zo gaan. Waarom ben je nu zo bang? Je bent niet bang voor Daneel zelf. Je hebt hem nog ontmoet toen je thuiskwam. Daar heb je je heel goed doorheen geslagen. Dus...'

Hij hield op met praten. Hij ging overeind zitten in bed met de ogen zinloos wijd open in het donker. Hij voelde dat zijn vrouw zich tegen zijn zij bewoog. Zijn hand schoot uit, vond haar lippen en drukte erop. Zij ging tegen zijn greep hangen, haar handen pakten zijn pols en draaiden, maar des te zwaarder leunde hij tegen haar aan.

Toen, plotseling, liet hij haar los. Zij haalde gierend adem.

Hees zei hij: 'Het spijt me, Jessie. Ik zat te luisteren.'

Hij stapte uit bed en deed warme Plastofilm onder zijn voetzolen.

'Lije, waar ga je heen? Laat me niet alleen.'

'Er is niets aan de hand. Ik ga alleen maar naar de deur.'

De Plastofilm maakte een zacht, schuifelend geluid toen hij om het bed heen liep. Hij rukte de deur naar de woonkamer open en wachtte een lang ogenblik. Er gebeurde niets. Het was zo stil dat hij het zachte fluiten van Jessie's adem vanuit bed kon horen. Hij kon het doffe ritme van het bloed in zijn eigen oren horen.

Baley's hand kroop door de deuropening, kroop naar de plek die hij ook wel zonder licht kon vinden. Zijn vingers sloten om de knop van de plafondverlichting. Hij drukte zo zacht als hij maar kon en het plafond gloeide mat op, zo mat dat de onderste helft van de kamer half donker bleef.

Maar hij zag genoeg. De buitendeur was gesloten en de woonkamer lag er uitgestorven en stil bij. Hij bewoog de knop terug naar de 'uit'-positie en ging weer naar bed.

Het was alles wat hij nodig had. De stukjes pasten in elkaar. Het patroon was voltooid.

Smekend zei Jessie: 'Lije, is er iets mis?'

'Er is niets mis, Jessie. Alles is in orde. Hij is er niet.'

'De robot? Bedoel je dat hij weg is? Voorgoed?'

'Nee nee. Hij komt weer terug. En voor het zover is moet je mijn vraag beantwoorden.'

'Welke vraag?'

'Waar ben je bang voor?'

Jessie zei niets.

Baley drong aan. 'Je zei dat je doodsbang was.'

'Voor hem.'

'Nee, dat hebben we al gehad. Je was niet bang voor hem en bovendien weet je heel goed dat een robot een menselijk wezen geen pijn kan doen.'

Haar woorden kwamen langzaam. 'Ik dacht dat er een rel zou kunnen komen als iedereen wist dat hij een robot was. We zouden gedood kunnen worden.'

'Gedood? Waarom?'

'Je weet hoe rellen zijn.'

'Ze weten toch zelfs niet waar de robot is?'

'Ze zouden het kunnen ontdekken.'

'Een rel, ben je daar nu bang voor?'

'Wel...'

'St!' Hij drukte Jessie op het kussen.

Toen bracht hij zijn lippen bij haar oor. 'Hij is teruggekomen. Luister nu en zeg geen woord. Alles is goed. Morgen zal hij weg zijn en hij zal niet terugkomen. Er zal geen rel komen, niets.'

Hij was bijna tevreden toen hij dat zei, bijna in zijn schik. Hij voelde dat hij kon slapen.

Weer dacht hij: Geen rel, niets. En geen declassificatie.

En net voor hij echt in slaap viel dacht hij: Zelfs geen onderzoek naar een moord. Zelfs dat niet. De hele zaak is opgelost... Hij sliep.

7

Uitstapje naar Kosmik

Commissaris van Politie Julius Enderby poetste zijn bril met buitengewone zorg en zette hem op.

Baley dacht: Een goede truc. Het houdt je bezig terwijl je bedenkt wat je zult zeggen en het kost geen geld zoals het aansteken van een pijp.

En omdat de gedachte bij hem op was gekomen pakte hij zijn pijp uit zijn zak en tastte in zijn krappe tabaksvoorraad. Tabak was een van de weinige luxegewassen die nog op Aarde verbouwd werden en daar kwam zienderogen een eind aan. In Baley's leven waren de prijzen steeds omhoog gegaan, nooit omlaag; de rantsoenen omlaag, nooit omhoog.

Enderby, bril op de neus, tastte naar een schakelaar aan de zijkant van zijn bureau en knipte een ogenblik de eenrichtingsdoorzichtigheid van zijn deur aan. 'Tussen twee haakjes, waar is hij nu?'

'Hij zei me dat hij het Bureau wilde bezichtigen en ik heb Jack Tobin de honneurs laten waarnemen.' Baley stak zijn pijp aan en sloot het smoorklepje zorgvuldig. De Commissaris deed, zoals de meeste onthouders, wat kleinzielig over tabaksrook.

'Ik hoop dat je hem niet verteld hebt dat Daneel een robot is.'

'Natuurlijk niet.'

De Commissaris ontspande zich niet. Een van zijn handen bleef doelloos bezig met de automatische kalender op zijn bureau.

'Hoe gaat het ermee?' vroeg hij, zonder Baley aan te kijken.

'Nogal rot.'

'Dat spijt me, Lije.'

Vastberaden zei Baley: 'U had me kunnen waarschuwen dat hij er helemaal menselijk uitzag.'

Verrast keek de Commissaris op. 'Heb ik dat niet gedaan?' Toen plotseling geprikkeld: 'Verdomme, je had het kunnen weten. Ik zou je toch niet gevraagd hebben om hem bij jou thuis te laten logeren als hij eruit zag zoals R. Sammy? Wel?'

'Dat weet ik, Commissaris, maar ik had nog nooit zo'n robot gezien en u wel. Ik wist zelfs niet dat zulke dingen mogelijk waren. Ik zou willen dat u me dat even gezegd had, meer niet.'

'Kijk, Lije, het spijt me. Ik had het je moeten zeggen. Je hebt gelijk. Dit werk, dit hele zaakje, werkt me alleen zo op de zenuwen dat ik de helft van de tijd mensen zonder aanleiding zit af te snauwen. Hij, ik bedoel dat Daneel-ding, is een robot van een nieuw type. Het zit nog in het experimentele stadium.'

'Dat heeft hij mij zelf uitgelegd.'

'Oh. Wel, dat is dan dat.'

Baley spande zich iets. Nu kwam het. Terloops zei hij, de pijp tussen de tanden geklemd: 'R. Daneel heeft een tochtje naar Kosmik voor me gearrangeerd.'

'Naar Kosmik!' De Commissaris keek hem plotseling verontwaardigd aan.

'Ja. Het is de logische volgende stap, Commissaris. Ik zou het toneel van de misdaad graag zien, een paar vragen stellen.'

Enderby schudde gedecideerd zijn hoofd. 'Ik geloof niet dat dat een goed idee is, Lije. We hebben rondgekeken. Ik betwijfel of het nog wat nieuws zal opleveren. En het zijn vreemde mensen. Geen katjes om zonder handschoenen aan te pakken. Jij hebt daar geen ervaring mee.'

Hij drukte een mollige hand tegen zijn voorhoofd en voegde er, met een onverwachte heftigheid, aan toe: 'Ik haat ze.'

Baley legde een vijandige uitdrukking in zijn stem. 'Verdomme, de robot is hier gekomen en ik moet daarheen. Het is al ellendig genoeg om met een robot te moeten concurreren. Laat staan als hij het grootste beginkapitaal heeft. Maar natuurlijk, als u vindt dat ik de bekwaamheid mis voor dit onderzoek, Commissaris...'

'Dat is het niet, Lije. Het gaat niet om jou, het gaat om de Kosmieten. Je weet niet hoe die zijn.'

Baley fronste zwaarder. 'Goed, Commissaris, als u dan eens met mij mee zou gaan.' Zijn rechterhand lag op zijn knie en twee van zijn vingers kruisten zich automatisch toen hij dat zei.

De Commissaris zette grote ogen op. 'Nee, Lije, ik ga daar niet heen. Vraag dat niet van me.' Hij deed zichtbare pogingen, scheen het, zijn op hol geslagen woorden weer onder bedwang te krijgen. Met een weinig overtuigende glimlach zei hij rustiger: 'Veel werk hier, weet je. Ik ben dagen achter.'

Nadenkend bekeek Baley hem. 'Zal ik u dan wat zeggen? Waarom komt u er later niet per trimensie bij? Een poosje maar, begrijpt u? Voor het geval ik hulp nodig heb.'

'Ja. Ja, ik geloof dat ik dat wel kon doen.' Het klonk niet geestdriftig.

'Goed.' Baley keek naar de muurklok, knikte en stond op. 'Ik zal in contact met u blijven.'

Baley keek om toen hij het kantoor uitging, de deur nog even openhoudend. Hij zag dat het hoofd van de Commissaris voorover zakte naar de holte van een elleboog die op het bureau rustte. De rechercheur kon bijna zweren dat hij een snik hoorde.

Jehoshaphat! dacht hij, helemaal geschokt.

Hij hield stil in de gemeenschappelijke zaal en ging zitten op de hoek van een bureau dat in de buurt stond; zonder notitie te nemen van de bezitter, die opkeek, een terloopse groet mompelde en weer aan het werk ging.

Hij maakte het smoorklepje van zijn pijp los en blies erin.

De pijp zelf keerde hij om boven de kleine asruimte in het bureau en hij liet de poederige, witte tabaksas verdwijnen.Spijtig keek hij naar de lege pijp, zette het klepje weer vast en stopte hem weg. Weer een pijpvol tabak voor altijd de lucht in!

Hij ging nog eens na wat er zojuist was voorgevallen. Enerzijds had Enderby hem niet verbaasd. Hij had verzet verwacht tegen elke poging van zijn kant om Kosmik in te gaan. Hij had de Commissaris vaak genoeg horen praten over de moeilijkheden bij het omgaan met Kosmieten, over hoe gevaarlijk het was anderen dan ervaren onderhandelaars ook maar iets met hen van doen te laten hebben, zelfs al ging het om kleinigheden.

Hij had echter niet verwacht dat de Commissaris zo gemakkelijk toe zou geven. Hij had op zijn minst verwacht dat Enderby erop zou hebben aangedrongen met hem mee te gaan. De druk van ander werk had geen betekenis naast het belang van dit probleem.

En dat was niet wat Baley wilde. Hij wilde precies wat hij gekregen had. Hij wilde de Commissaris per trimensionele personificatie aanwezig hebben zodat hij vanaf een veilig punt getuige zou kunnen zijn van de gebeurtenissen.

Veiligheid was het sleutelwoord. Baley zou een getuige nodig hebben die niet onmiddellijk uit de weg geruimd kon worden. Zo veel had hij als een minimale garantie voor zijn eigen veiligheid nodig.

De Commissaris had daar onmiddellijk mee ingestemd. Baley herinnerde zich de snik bij het afscheid, of wat op een snik leek, en dacht: Jehoshaphat, het is de man totaal boven het hoofd gegroeid.

Een opgewekte, slecht articulerende stem klonk precies bij Baley's schouder en Baley sprong op.

'Wat moet jij nou weer, voor de duivel?' vroeg hij woest.

De glimlach op R. Sammy's gezicht bleef idioot gefixeerd. 'Jack zegt dat ik je zeggen moet dat Daneel klaar is, Lije.'

'Goed. Opgedonderd dan.'

Hij fronste tegen de rug van de zich verwijderende robot. Niets was zo irritant als om dat onhandige metalen uitvindsel altijd ongeneerd je voornaam te horen gebruiken. Hij had erover geklaagd toen R. Sammy pas was gekomen en de Commissaris had zijn schouders opgehaald en gezegd: 'Je kunt geen twee dingen tegelijk hebben, Lije. Het publiek staat erop dat Stadsrobots met een sterk vriendschapscircuit worden gebouwd. Goed dan. Hij voelt zich tot je aangetrokken. Hij noemt je bij de vriendelijkste naam die hij kent.'

Vriendschapscircuit! Geen enkele robot die gebouwd werd, het gaf niet welk type, kon een menselijk wezen kwetsen. Dat was de Eerste Wet van de Robotiek: 'Een robot mag een menselijk wezen niet kwetsen, of, door nalatigheid, toestaan dat een menselijk wezen kwaad overkomt.'

Geen positronisch brein werd ooit gebouwd zonder dat dit bevel zo diep in zijn elementaire circuits werd gedreven dat een mogelijke storing het buiten werking zou kunnen stellen. Er was geen behoefte aan gespecialiseerde vriendschapscircuits.

Toch had de Commissaris gelijk. Het wantrouwen van de Aardemensen jegens robots was tamelijk irrationeel en vriendschapscircuits moesten worden opgenomen, net zoals alle robots moesten glimlachen. Op Aarde, in elk geval.

R. Daneel glimlachte nooit.

Zuchtend stond Baley op. Hij dacht: Kosmik, volgende halte - of, misschien, eindstation!

De politiemacht van de Stad kon, evenals bepaalde hoge autoriteiten, gebruik maken van patrouillewagens via de gangen van de Stad en zelfs via de oude ondergrondse autowegen die niet toegankelijk waren voor voetgangersverkeer. Er waren eeuwige verzoeken van de kant van de Liberalen om deze autowegen te veranderen in speelplaatsen voor kinderen, in nieuwe winkelcentra, of in vertakkingen van snelwegen of buurtwegen.

Maar de krachtige pleidooien voor 'Publieke veiligheid!' bleven het winnen. In geval van branden die te groot waren om met de plaatselijke installaties aan te kunnen, in geval van een massaal uitvallen van energieleidingen of ventilatoren, vooral in geval van ernstige onlusten, moest er een manier zijn waarop de Stad haar krachten snel op het getroffen punt kon mobiliseren. Een alternatief voor de autowegen bestond niet en kon niet bestaan.

Eerder in zijn leven had Baley al verschillende keren over een autoweg gereden, maar de onfatsoenlijke leegte van de weg drukte hem altijd terneer. De weg leek een miljoen kilometer verwijderd van de warme, levende hartslag van de Stad; strekte zich voor zijn ogen uit als een holle, blinde worm toen hij bij de instrumenten van de patrouillewagen zat; bood voortdurend uitzicht op nieuwe uitgestrektheden als hij zich om deze of gene zachte kromming bewoog. Achter hem, wist hij zonder om te kijken, was nog een blinde en holle worm die voortdurend nauwer werd en zich sloot. De autoweg was goed verlicht, maar verlichting van stilte en leegte was zinloos.

R. Daneel deed niets om de stilte te verbreken of de leegte op te vullen. Hij keek recht voor zich uit, even weinig onder de indruk van de lege autoweg als van de uitpuilende snelweg.

In één galmend ogenblik, begeleid door een wilde jank van de sirene van de patrouillewagen, schoten ze uit de autoweg te voorschijn en draaiden geleidelijk in de voertuigweg langs een Stadsgang.

De voertuigweggetjes werden nog steeds welbewust aangegeven langs elke belangrijke gang uit eerbied voor een rudimentair stukje verleden. Er waren geen voertuigen meer, afgezien van patrouillewagens, brandweerauto's en onderhoudstrucks, en voetgangers maakten zelfbewust gebruik van de weggetjes. Zij stoven in een verontwaardigde haast uiteen bij de komst van Baley's gillende wagen.

Zelf haalde Baley vrijer adem toen het lawaai rond hem aanzwol, maar het was maar even. Binnen tweehonderd meter draaiden ze de gedempte gangen in die naar de Toegang van Kosmik voerden.

Ze werden verwacht. De wachten kenden R. Daneel kennelijk van gezicht en, hoewel zelf menselijk, knikten ze hem toe zonder de minste verlegenheid.

Een van hen ging naar Baley toe en begroette hem met volmaakte, zij het kille, millitaire hoffelijkheid. Hij was lang en ernstig, hoewel niet het volmaakte voorbeeld van een Kosmitisch voorkomen dat R. Daneel was.

Hij zei: 'Uw legitimatiebewijs alstublieft, meneer.'

Dit werd snel maar grondig geïnspecteerd. Baley merkte op dat de wacht vleeskleurige handschoenen droeg en een bijna onzichtbaar filter in ieder neusgat had.

De wacht salueerde opnieuw en gaf de kaart terug. Hij zei: 'Er is hier een kleine Mannen-lichamelijk waarvan het ons een genoegen zou doen als u hem gebruikte als u een douche zou willen nemen.'

Het lag Baley op de tong de noodzaak daarvan te ontkennen, maar R. Daneel pakte hem zacht bij een arm toen de wacht terugliep naar zijn plaats.

R. Daneel zei: 'Het is gebruikelijk dat Stadsbewoners een douche nemen, partner Elijah, alvorens Kosmik in te gaan. Ik vertel je dit omdat ik weet dat je er geen behoefte aan hebt om, door gebrek aan informatie hierover, het jou en ons moeilijk te maken. Het is je ook aan te raden aandacht te schenken aan alle kwesties van persoonlijke hygiëne die je raadzaam acht. Er zullen geen faciliteiten voor je zijn binnen Kosmik.'

'Geen faciliteiten!' zei Baley krachtig. 'Maar dat is onmogelijk.'

'Ik bedoel natuurlijk,' zei R. Daneel, 'niet voor gebruik door Stadsbewoners.'

Een duidelijk vijandige verbazing weerspiegelde zich op Baley's gezicht.

R. Daneel zei: 'Ik betreur die situatie, maar het is een kwestie van gewoonte.'

Sprakeloos ging Baley de Lichamelijk binnen. Hij voelde meer dan dat hij zag, dat R. Daneel achter hem aan kwam. Hij dacht: Controleert hij me? Wil hij zeker weten dat ik het Stadsstof van me afspoel?

Een woedend ogenblik lang zwolg hij in de gedachte aan de schok die hij voor Kosmik in petto had. Het scheen hem plotseling van weinig belang toe dat hij wel eens bezig kon zijn een ploffer op zijn eigen borst te richten.

De Lichamelijk was klein, maar handig ingericht en antiseptisch in zijn reinheid. In de lucht was iets scherps. Baley snoof het op en brak er een ogenblik zijn hoofd over.

Toen dacht hij: Ozon! Het hok zit vol ultraviolette straling.

Een signaal knipperde een paar keer aan en uit en bleef toen branden. Hij las: 'De bezoeker wordt verzocht zich van al zijn kleding te ontdoen, schoenen inbegrepen, en die in de bak hieronder te deponeren.'

Baley berustte erin. Hij gespte zijn ploffer en plofferriem los en bevestigde die rond zijn naakte middel. Het voelde zwaar en onaangenaam aan.

De bak werd gesloten en de kleren waren verdwenen. Het verlichte signaal ging uit. Een nieuw signaal sprong aan. Hij las: 'De bezoeker wordt verzocht nu aan zijn persoonlijke behoeften te voldoen en dan gebruik te maken van het door de pijl aangegeven stortbad.'

Baley voelde zich als een machineonderdeel dat zijn vorm kreeg op een lopende band met afstandsbediening.

Het eerste wat hij deed nadat hij het douchehokje binnen was gegaan was de waterdichte klep uit zijn plofferholster trekken en die er stevig omheen bevestigen. Hij wist uit veel ervaring dat hij hem nog binnen vijf seconden zou kunnen trekken en gebruiken.

Er was geen knop of haak waar hij zijn ploffer aan kon ophangen. Er was zelfs geen zichtbare douchesproeier. Hij legde hem in een hoek, zo ver mogelijk van de deur van het hokje.

Nog een signaal flitste aan: 'De bezoeker wordt verzocht zijn armen recht opzij te houden en in de centrale cirkel te gaan staan met de voeten in de aangegeven positie.'

Toen hij zijn voeten in de daarvoor bestemde kleine uitsparingen in de vloer plaatste ging het signaal uit. Terwijl hij dat deed werd hij door een stekende, schuimende nevel geraakt vanuit het plafond, de vloer en de vier muren. Hij voelde zelfs water opwellen onder zijn voetzolen. Het duurde een volle minuut, zijn huid werd rood onder de gecombineerde kracht van hitte en druk en zijn longen snakten naar adem in de warme vochtigheid. Er volgde nog een minuut van koele, lagedruknevel en tenslotte een minuut warme lucht die hem droog en opgefrist achterliet.

Hij pakte zijn ploffer en plofferriem op en ontdekte dat die ook droog en warm waren. Hij gespte ze om en stapte net op tijd uit de cel om R. Daneel uit een naastgelegen douchehok te voorschijn te zien komen. Natuurlijk! R. Daneel was dan wel geen Stadsbewoner, hij had toch Stadsstof opgedaan.

Automatisch keek Baley de andere kant op. Toen, bedenkend dat R. Daneels gewoonten tenslotte geen Stadsgewoonten waren, dwong hij zijn onwillige ogen een moment terug. Zijn lippen krulden in een glimlachje. R. Daneels gelijkenis met mensen bleef niet beperkt tot zijn gezicht en zijn handen, maar was met een pijnlijke zorgvuldigheid over zijn hele lichaam aangebracht.

Baley liep verder in de richting die hij voortdurend uit was gegaan sinds hij Lichamelijk was binnengekomen. Zijn kleren lagen netjes gevouwen op hem te wachten. Ze roken warm en schoon.

Een signaal zei: 'De bezoeker wordt verzocht zich weer te kleden en zijn hand in de aangegeven nis te leggen.'

Baley deed dat. Hij voelde een duidelijke steek in de muis van zijn middenvinger toen hij zijn hand op het schone, melkachtige oppervlak legde. Hij trok hem haastig terug en zag een bloeddruppel naar buiten komen. Terwijl hij keek stolde de druppel.

Hij schudde hem af en kneep in zijn vinger. Zelfs toen vloeide er al geen bloed meer.

Het was duidelijk, ze waren zijn bloed aan het onderzoeken. Even joeg de angst als naakt door hem heen. Zijn eigen jaarlijkse routineonderzoek door de Bureau-artsen, dat wist hij zeker, was niet met de grondigheid, of misschien de kennis, van deze koude robotfabrikanten uit de Ruimte gebeurd. Hij wist nog niet zo zeker of hij wel zo happig was op een diepgaand onderzoek naar zijn gezondheidstoestand.

De wachttijd viel Baley lang, maar toen het signaal weer oplichtte las hij alleen maar: 'De bezoeker gelieve verder te gaan.'

Baley slaakte een diepe zucht van opluchting. Hij ging verder en liep door een boog. Twee metalen stangen sloten zich voor hem en in de lichtende lucht geschreven waren de woorden: 'De bezoeker wordt gewaarschuwd niet verder te gaan.'

'Wel bliksems...', riep Baley uit, in zijn woede vergetend dat hij nog in Lichamelijk was.

R. Daneels stem was bij zijn oor. 'De snuivers hebben, denk ik, een krachtbron ontdekt. Draag jij je ploffer bij je, Elijah?'

Baley draaide zich snel om, zijn gezicht knalrood. Na twee maal proberen slaagde hij om er krassend uit te brengen: 'Een politieman heeft zijn ploffer altijd bij zich of onder handbereik, zowel in als buiten dienst.'

Het was de eerste keer dat hij echt in een Lichamelijk gesproken had sinds zijn tiende jaar. Dat was in de aanwezigheid van zijn oom Boris geweest en was alleen maar een automatische reactie geweest op het stoten van zijn teen. Oom Boris had hem goed geslagen toen zij thuis waren gekomen en had hem streng onderhouden over de noodzaak van fatsoenlijk gedrag in het openbaar.

R. Daneel zei: 'Een bezoeker mag niet gewapend zijn. Het is onze gewoonte, Elijah. Zelfs jouw Commissaris moet zijn ploffer achterlaten bij al zijn bezoeken.'

Onder nagenoeg alle andere omstandigheden zou Baley zich hebben omgedraaid en zijn weggelopen, weg van Kosmik en weg van die robot. Maar nu brandde hij bijna van begeerte om zijn plan nauwkeurig door te zetten en op die manier zijn wraak zo zoet mogelijk te laten zijn.

Dit, dacht hij, was het discrete medische onderzoek dat in de plaats was gekomen van het meer gedetailleerde onderzoek van vroeger dagen. Hij kon goed, buitengewoon goed, de verontwaardiging en woede begrijpen die tot de Muurrellen van zijn jeugd hadden geleid.

Met zwarte vlekken voor zijn ogen van boosheid gespte Baley zijn plofferriem af. R. Daneel nam die van hem aan en plaatste hem in een nis in de muur. Een dunne metalen plaat gleed ervoor.

'Als jij je duim in dat gaatje drukt,' zei R. Daneel, 'zal alleen jouw duim hem later kunnen openen.'

Baley voelde zich naakt, veel meer nog dan hij zich in de douche gevoeld had. Hij liep voorbij het punt waar de stokken hem zojuist hadden tegengehouden, en, eindelijk, uit de Lichamelijk.

Hij was weer in een gang, maar er was iets vreemds aan. Boven hem had het licht iets dat hem niet vertrouwd was. Hij voelde een zuchtje lucht tegen zijn gezicht en dacht, automatisch, dat een patrouillewagen gepasseerd was.

R. Daneel moest het gevoel van onbehagen op zijn gezicht hebben gelezen. Hij zei: 'In wezen sta je nu in de open lucht, Elijah. Lucht die niet geconditioneerd is.'

Baley voelde zich beroerd. Hoe was het mogelijk dat de Kosmieten zich zulke barre zorgen maakten over een menselijk lichaam, alleen omdat het uit de stad kwam, en dan toch de vuile lucht van het open veld inademden? Hij spande zijn neusvleugels alsof hij zo de binnenkomende lucht beter kon filtreren.

R. Daneel zei: 'Ik denk dat je zult ontdekken dat frisse lucht niet nadelig is voor de menselijke gezondheid.'

'Goed,' zei Baley zwakjes.

De luchtstromen botsten onaangenaam tegen zijn gezicht. Niet dat ze hard waren, maar ze waren grillig. Dat hinderde hem.

Het werd nog erger. De gang kwam uit op iets blauws en toen ze het eind naderden stroomde krachtig, wit licht op hem af. Baley had al eerder zonlicht gezien. Hij was voor een dienstzaak een keer in een Natuurlijk Solarium geweest. Maar daar had beschermend glas hem omsloten en het beeld van de zon was tot een algemene gloed uiteen gevallen. Hier was alles open.

Automatisch keek hij naar de zon en weer weg. Zijn verblinde ogen knipperden en traanden.

Een Kosmiet kwam naar hem toe. Even werd Baley bekropen door een angstig vermoeden.

Maar R. Daneel liep naar voren om de naderbij komende man met een handdruk te groeten. De Kosmiet wendde zich tot Baley en zei: 'Wilt u met mij mee gaan, meneer? Ik ben Dr. Han Fastolfe.'

Binnen de koepels ging het wat beter. Baley's ogen puilden bijna uit zijn hoofd bij het zien van de omvang van de kamers en van de zorgeloze manier waarop de ruimte was ingedeeld, maar hij was dankbaar bij het voelen van geconditioneerde lucht.

Fastolfe ging zitten, sloeg zijn benen over elkaar en zei: 'Ik neem aan dat u de voorkeur geeft aan airconditioning boven onbelemmerde wind.'

Hij leek heel vriendelijk. Er waren fijne rimpels op zijn voorhoofd en een zekere slapheid van de huid onder zijn ogen en precies onder zijn kin. Zijn haar was dun maar toonde geen tekenen van vergrijzing. Zijn grote oren stonden ver van zijn hoofd, wat hem een humoristisch en lelijk uiterlijk gaf dat Baley op zijn gemak stelde.

Vroeg diezelfde morgen had Baley nog eens naar de foto's van Kosmik gekeken die Enderby had genomen. R. Daneel had zojuist de afspraak met Kosmik geregeld en Baley liet tot zich doordringen dat hij Kosmieten in levenden lijve ging ontmoeten. Op de een of andere manier verschilde dat totaal van het over kilometers draaggolf met hen te spreken zoals hij eerder al bij verschillende gelegenheden gedaan had.

De Kosmieten op de foto's leken, in het algemeen, op die welke geregeld in boekfilms vertoond werden: lang, roodharig, ernstig, op een kille manier knap. Zoals R. Daneel Olivaw bijvoorbeeld.

R. Daneel noemde de Kosmieten voor Baley op en toen Baley plotseling wees en verbaasd zei: 'Ben jij dat?' antwoordde R. Daneel, 'Nee, Elijah, dat is mijn ontwerper, Dr. Sarton.'

Hij zei het zonder emotie.

'Werd jij gemaakt naar het beeld van je schepper?' vroeg Baley schamper, maar daar werd niet op geantwoord en Baley had dat, eerlijk gezegd, ook nauwelijks verwacht. De Bijbel circuleerde, naar hij wist, slechts in zeer beperkte mate op de Buitenwerelden.

En nu keek Baley naar Han Fastolfe, een man die aanzienlijk afweek van de normen van het Kosmietenuiterlijk, en de Aardemens voelde zich daar oprecht dankbaar voor.

'Wilt u wat eten?' vroeg Fastolfe.

Hij gebaarde naar de tafel die R. Daneel en hemzelf van de Aardemens scheidde. Er stond niets anders dan een schotel kleurige bolvormige voorwerpen. Baley schrok een beetje. Hij had die dingen voor tafelversieringen gehouden.

R. Daneel verklaarde: 'Dit zijn de vruchten van een op Aurora gekweekt natuurlijk plantaardig leven. Ik kan je aanraden er eens een te proberen. Ze worden appels genoemd en er wordt van beweerd dat ze aangenaam zijn.'

Fastolfe glimlachte. 'R. Daneel weet dat natuurlijk niet uit eigen ervaring, maar hij heeft volkomen gelijk.'

Baley bracht een appel naar zijn mond. Het oppervlak ervan was rood en groen. Hij voelde koel aan en geurde zwak maar prettig. Hij beet er met kracht in en de onverwachte zure smaak van de vlezige substantie deed pijn aan zijn tanden. Hij kauwde voorzichtig. Stadsbewoners aten vanzelfsprekend wel natuurlijk voedsel als de rantsoenen dat toestonden. Zelf had hij vaak natuurlijk vlees en brood gegeten. Maar zulk voedsel was altijd op de een of andere manier bewerkt. Het was gekookt of gemalen, gemengd of verbonden met iets anders. Fruit behoorde eigenlijk in de vorm van saus of jam te komen. Wat hij nu in zijn hand had moest rechtstreeks uit het vuil van de grond van een planeet zijn gekomen.

Hij dacht: Ik hoop dat ze hem tenminste gewassen hebben.

Weer verbaasde hij zich over de brokkelige ideeën van de Kosmieten over reinheid.

Fastolfe zei: 'Laat ik mezelf iets nader bekend maken. Ik ben belast met het onderzoek naar de moord op Dr. Sarton in Kosmik zoals Commissaris Enderby dat is in de Stad. Als ik u op de een of andere manier kan helpen ben ik daartoe bereid. Wij zijn even verlangend naar een rustige oplossing van de zaak en naar het voorkomen van soortgelijke incidenten in de toekomst als u, in de Stad, maar kunt zijn.'

'Dank u, Dr. Fastolfe,' zei Baley. 'Uw houding wordt gewaardeerd.'

Dat waren dan de beleefdheden, dacht hij. Hij beet in het midden van de appel en harde, donkere, kleine eivormige voorwerpjes sprongen in zijn mond. Automatisch spuwde hij. Ze vlogen naar buiten en vielen op de grond. Een zou er Fastolfe's been hebben geraakt als de Kosmiet dat niet snel had teruggetrokken.

Baley bloosde en begon zich te bukken.

Op een plezierige toon zei Fastolfe: 'Het geeft niets, meneer Baley. Laat u ze maar liggen, alstublieft.'

Baley ging weer rechtop zitten. Behoedzaam legde hij de appel neer. Hij had het ongemakkelijke gevoel dat als hij eenmaal vertrokken was, de verloren kleine voorwerpjes zouden worden opgezocht en weggezogen; de fruitschaal zou verbrand worden of ver van Kosmik weggegooid; de kamer zelf waarin ze zaten zou woren besproeid met viricide.

Hij maskeerde zijn verlegenheid met bruuskheid. Hij zei: 'Ik zou toestemming willen vragen Commissaris Enderby aan onze bespreking te laten deelnemen per trimensionale personificatie.'

Fastolfe's wenkbrauwen gingen omhoog. 'Zeker, als u dat wenst. Daneel, wil jij de verbinding maken?'

Baley zat er stijf en ongemakkelijk bij tot het glanzende oppervlak van het grote parallellopipedum in een hoek van de kamer langzaam het beeld begon te geven van Commissaris Julius Enderby en een deel van zijn bureau. Op dat ogenblik nam zijn gevoel van onbehagen af en Baley voelde niets meer of minder dan liefde voor dat vertrouwde gezicht, en een verlangen om veilig bij hem terug te zijn in dat kantoor, of eigenlijk waar dan ook maar in de Stad. Zelfs in het minst plezierige deel van de Jersey gistvatdistricten.

Nu hij zijn getuige had zag Baley geen aanleiding voor verder uitstel. Hij zei: 'Ik geloof dat ik ben doorgedrongen in de geheimzinnigheid waarmee de dood van Dr. Sarton omringd is.'

Vanuit een ooghoek zag hij Enderby opspringen en wild (en met succes) naar zijn wegspringende bril grijpen. Door op te staan had de Commissaris zijn hoofd buiten de encadrering van de trimensionale ontvanger geplaatst en hij was gedwongen, rood en sprakeloos, weer te gaan zitten.

Op een veel rustiger wijze was Dr. Fastolfe, hoofd naar een kant gebogen, even verrast. Alleen R. Daneel bleef onaangedaan.

'U bedoelt,' zei Fastolfe, 'dat u weet wie de moordenaar is?'

'Nee,' zei Baley, 'ik bedoel dat er geen moord geweest is.'

'Wat!' schreeuwde Enderby.

'Een ogenblikje, Commissaris Enderby,' zei Fastolfe die zijn hand ophief. Zijn ogen waren op die van Baley gericht en hij zei: 'Bedoelt u dat Dr. Sarton nog leeft?'

'Jazeker, meneer, en ik geloof dat ik weet waar hij is.'

'Waar?'

'Gewoon daar,' zei Baley en hij wees vastberaden naar R. Daneel Olivaw.

8

Discussie over een robot

Op dat ogenblik was Baley zich het meest bewust van zijn eigen hartslag. Het was of hij leefde in een tijdloos moment. R. Daneels uitdrukking was, zoals altijd, zonder emotie. Han Fastolfe had een uitdrukking van beschaafde verbazing op zijn gezicht en verder niets.

Maar het was Commissaris Julius Enderby's reactie die Baley het meest bezighield. De trimensionale ontvanger waaruit zijn gezicht keek gaf geen volmaakte reproductie. Er was altijd die lichte flikkering en die niet-geheel-ideale scherpte. Door die onvolmaaktheid en door de bril die hem verder afschermde waren Enderby's ogen niet te peilen.

Baley dacht: Knap niet op mij af, Julius. Ik heb je nodig.

Hij dacht niet werkelijk dat Fastolfe in haast, of impulsief emotioneel zou handelen. Hij had eens ergens gelezen dat Kosmieten geen godsdienst hadden, maar in plaats daarvan een koud en flegmatiek intellectualisme dat op filosofisch niveau lag. Hij geloofde daarin en rekende erop. Zij zouden tot gewoonte hebben om langzaam te handelen en dan alleen nog op basis van de rede.

Als hij alleen onder hen was en gezegd had wat hij had gezegd, dan, daar was hij zeker van, zou hij nooit in de Stad zijn teruggekomen. Het koel verstand zou dat hebben gedicteerd. De plannen van de Kosmieten betekenden vele malen meer voor hen dan het leven van een Stedeling. Er zou de een of andere verontschuldiging worden gemaakt aan Julius Enderby. Misschien zouden ze zijn lijk aan de Commissaris geven, hun hoofden schudden, praten over Aardse samenzweerders die weer hadden toegeslagen. De Commissaris zou hen geloven. Zo zat hij nu eenmaal in elkaar. Als hij de Kosmieten haatte, was het met een haat die op angst was gebaseerd. Hij zou hun woorden niet in twijfel durven trekken.

Daarom moest hij een onmiddellijke getuige van de gebeurtenissen zijn, een getuige bovendien, die veilig buiten het bereik viel van de berekenende veiligheidsmaatregelen van de Kosmieten.

Gesmoord zei de Commissaris: 'Lije, je hebt het helemaal mis. Ik heb Dr. Sartons lijk gezien.'

'U zag de verkoolde overblijfselen van iets waarvan men u zei dat het Dr. Sartons lijk was,' diende Baley hem stoutmoedig van repliek. Grimmig dacht hij aan de kapotte bril van de Commissaris. Dat was een onverwachte meevaller voor de Kosmieten geweest.

'Nee, nee, Lije. Ik heb Dr. Sarton goed gekend en zijn hoofd was onbeschadigd. Hij was het.' De Commissaris bracht zijn hand houterig naar zijn bril alsof hij het zich ook herinnerde en voegde eraan toe: 'Ik heb hem van dichtbij gezien. Van heel dichtbij.'

'En hij dan, Commissaris?' vroeg Baley, terwijl hij weer naar R. Daneel wees. 'Lijkt hij niet op Dr. Sarton?'

'Ja, zoals een standbeeld op hem zou lijken.'

'Een uitdrukkingloze houding kan worden aangenomen, Commissaris. Stel dat het een robot was die u doodgeplofferd had gezien. U zei dat u van dichtbij keek. Was dat voldoende dichtbij om te kunnen zien of de verkoolde rand van de wond werkelijk vergaan organisch weefsel was of een met opzet aangebrachte verkoolde laag over gesmolten metaal?'

De Commissaris keek ontsteld. Hij zei: 'Je bent belachelijk.'

Baley wendde zich tot de Kosmiet. 'Bent u bereid het lijk te laten opgraven voor een onderzoek, Dr. Fastolfe?'

Dr. Fastolfe glimlachte. 'Normaal zou ik daar geen bezwaar tegen hebben, meneer Baley, maar wij begraven onze doden helaas niet. Bij ons is de crematie een universele gewoonte.

'Erg gemakkelijk,' zei Baley.

'Vertelt u mij eens, meneer Baley,' zei Dr. Fastolfe, 'hoe bent u tot deze buitengewone gevolgtrekking van u gekomen?'

Baley dacht: Hij geeft niet op. Hij zal spijkerhard blijven, als hij kan.

Hij zei: Dat was niet zo moeilijk. Met alleen een versteende gezichtsuitdrukking en een houterige manier van praten heb je nog geen robot geïmiteerd. De moeilijkheid met u, van de Buitenwerelden, is dat u te veel gewend bent aan robots. U bent ze bijna als menselijke wezens gaan accepteren. U bent blind geworden voor de verschillen. Op Aarde is dat anders. We zijn er ons zeer van bewust wat een robot is.

Nu is R. Daneel in de eerste plaats een te echt mens om een robot te kunnen zijn. Mijn eerste indruk was dat hij een Kosmiet was. Het kostte mij nogal wat moeite om mij te verzoenen met het idee dat hij een robot was, zoals hij zelf zei. En de reden daarvoor was natuurlijk dat hij een Kosmiet was en geen robot.'

R. Daneel viel hem in de rede zonder blijk te geven van verlegenheid over het feit dat hij het middelpunt was van zo'n diepgaand gesprek. Hij zei: 'Zoals ik je gezegd heb, partner Elijah, ben ik ontworpen om tijdelijk in de menselijke samenleving geplaatst te kunnen worden. De menselijke gelijkenis is doelbewust aangebracht.'

'Zelfs,' vroeg Baley, 'tot aan de angstvallige duplicatie toe van die delen van het lichaam die, normaal gesproken, altijd bedekt zijn door kleren? Zelfs tot aan de duplicatie van organen die, bij een robot, geen enkele functie zouden hebben?'

Plotseling zei Enderby: 'Hoe heb je dat ontdekt?'

Baley bloosde. 'Dat moest mij wel opvallen in de... in de Lichamelijk.'

Enderby keek geschokt.

Fastolfe zei: 'U begrijpt ongetwijfeld dat een gelijkenis volledig moet zijn wil hij bruikbaar zijn. Voor ons doel zijn halve maatregelen even slecht als geen maatregelen.'

Plotseling vroeg Baley: 'Is het toegestaan dat ik rook?'

Drie pijpen per dag was een buitengewone extravagantie, maar hij reed hoog op een vloed van roekeloosheid en hij had behoefte aan de ontspanning van de tabak. Tenslotte was hij de Kosmieten een grote bek aan het geven. Hij zou hen met de neus in de eigen leugens drukken.

Fastolfe zei: 'Het spijt me, maar ik zou liever zien dat u niet rookte.'

Het was een 'liever' met de kracht van een bevel. Baley voelde dat. Hij stak de pijp terug waarvan hij de kop al in zijn hand had in afwachting van een automatische toestemming. Natuurlijk niet, dacht hij bitter. Enderby heeft me niet gewaarschuwd omdat hij zelf niet rookt, maar het is duidelijk. Dat spreekt vanzelf. Zij roken niet op hun hygiënische Buitenwerelden, ze drinken er niet en hebben geen van de andere menselijke ondeugden. Geen wonder dat ze robots accepteren in hun vervloekte - hoe noemde R. Daneel dat? C/Fe-samenleving. Geen wonder dat R. Daneel zo goed de robot kan spelen. Om te beginnen zijn het daar allemaal robots.

Hij zei: 'De te volledige gelijkenis is maar één van meerdere punten. Er was bijna een rel in mijn sectie toen ik hem mee naar huis nam.' (Hij moest wijzen. Hij kon er zich niet toe brengen om of R. Daneel of Dr. Sarton te zeggen.) 'Hij maakte een eind aan de moeilijkheden en deed dat door een ploffer te richten op de eventuele oproerkraaiers.'

'Grote God,' zei Enderby krachtig, 'volgens het rapport was jij het...'

'Dat weet ik, Commissaris,' zei Baley. 'Het rapport was gebaseerd op informatie die ik gaf. Ik wil niet op papier hebben dat een robot gedreigd heeft mannen en vrouwen neer te ploffen.'

'Nee, nee. Natuurlijk niet.' Enderby was heel duidelijk vervuld van afschuw. Hij leunde naar voren om iets te bekijken dat buiten het kader van de trimensionele ontvanger viel.

Baley kon raden wat het was. De Commissaris controleerde de energiemeter om te kijken of de zender werd afgetapt.

'Is dat een punt in uw betoog?' vroeg Fastolfe.

'Jazeker. De Eerste Wet van de Robotiek zegt dat een robot menselijke wezens geen kwaad kan doen.'

'Maar R. Daneel deed geen kwaad.'

'Inderdaad. Hij zei achteraf zelfs dat hij onder geen enkele omstandigheid gevuurd zou hebben. Toch heb ik nooit van een robot gehoord die de geest van de Eerste Wet zover zou schenden dat hij een mens zou bedreigen met een ploffer, al zou hij werkelijk niet van plan zijn daar iets mee te doen.'

'Op die manier. Bent u robotisch deskundige, meneer Baley?'

'Nee meneer. Maar ik heb een cursus gevolgd in algemene robotiek en positronische analyse. Ik ben niet helemaal onwetend op dat gebied.'

'Dat is fijn,' zei Dr. Fastolfe op aangename toon, 'maar, ziet u, ik ben robotisch deskundige en ik kan u verzekeren dat de essentie van de robotgeest ligt in een volkomen letterlijke interpretatie van het universum. Hij erkent geen geest in de Eerste Wet, alleen de letter. Bij de simpele modellen die u op Aarde hebt kan de Eerste Wet zo ingebed zijn in extra voorzorgsmaatregelen dat zij, voor alle zekerheid, niet in staat kunnen zijn om een mens te bedreigen. Een verfijnd model, zoals R. Daneel, is iets heel anders. Als ik de situatie goed begrepen heb was Daneels dreigement nodig om een rel te voorkomen. De opzet was dan om te voorkomen dat menselijke wezens kwaad zou overkomen. Hij gehoorzaamde de Eerste Wet, in plaats van die te trotseren.'

Baley kronkelde inwendig maar bewaarde een strakke uiterlijke kalmte. Het zou hard tegen hard gaan, maar hij zou deze Kosmiet wel eens een koekje van z'n eigen deeg bereiden.

Hij zei: 'U kunt ieder punt afzonderlijk weerleggen, maar toch ondersteunen ze elkaar. Gisteravond bij ons gesprek over de zogenaamde moord, beweerde deze zogenaamde robot dat er een detective van hem was gemaakt door het inbrengen van een nieuwe impuls in zijn positronische circuits. Een impuls, als het u belieft, tot rechtvaardigheid.'

'Daar kan ik voor instaan,' zei Fastolfe. 'Dat werd drie dagen geleden onder mijn toezicht gedaan.'

'Een rechtvaardigheids-prikkel? Rechtvaardigheid, Dr. Fastolfe, is een abstractie. Alleen een menselijk wezen kan de term gebruiken.'

'Als u 'rechtvaardigheid' zo definieert dat het een abstractie is, als u zegt dat het betekent ieder te geven wat hem toekomt, zich aan het goede te houden, of wat dan ook in dit genre, dan geef ik mij gewonnen aan uw argument, meneer Baley. Een menselijk begrip van abstracties kan, bij de huidige stand van onze kennis, niet in een positronisch brein worden ingebouwd.'

'U geeft dat dus toe als een deskundige in de robotiek?'

'Zeker. De vraag is alleen, wat bedoelde R. Daneel toen hij de term 'rechtvaardigheid' gebruikte?'

'Uit de samenhang van het gesprek maak ik op dat hij bedoelde wat u en ik en ieder menselijk wezen zou bedoelen, maar geen robot zou kunnen bedoelen.'

'Waarom vraagt u hem niet, meneer Baley, de term te definiëren?'

Baley voelde zijn vertrouwen wankelen. Hij wendde zich tot R. Daneel. 'Nu?'

'Ja, Elijah?'

'Wat is jouw definitie van rechtvaardigheid?'

'Rechtvaardigheid, Elijah, is dat wat bestaat als alle wetten worden gehandhaafd.'

Fastolfe knikte. 'Een goede definitie, meneer Baley, voor een robot. De wens om alle wetten gehandhaafd te zien, is in R. Daneel ingebouwd. Rechtvaardigheid is voor hem een zeer concrete term aangezien hij is gebaseerd op wetshandhaving, wat op zijn beurt weer is gebaseerd op het bestaan van bepaalde en duidelijk omschreven wetten. Daar is niets abstracts aan. Een menselijk wezen kan, op basis van een abstracte morele code, erkennen dat sommige wetten slecht kunnen zijn en hun handhaving onrechtvaardig. Wat hebt u daarop te zeggen, meneer Baley?'

'Een onrechtvaardige wet,' zei Baley gelijkmatig, 'is een contradictio.'

'Voor een robot, meneer Baley. Zoals u ziet moet u uw rechtvaardigheid en die van R. Daneel niet door elkaar halen.'

Baley wendde zich tot R. Daneel en zei scherp: 'Jij bent gisternacht mijn appartement uit geweest.'

R. Daneel antwoordde: 'Dat is zo. Als mijn vertrek je in je slaap gestoord heeft spijt me dat.'

'Waar ben je heengegaan?'

'Naar de Mannen-lichamelijk.'

Baley stond een moment verstomd. Het was het antwoord waarvan hij al had uitgemaakt dat het de waarheid was, maar hij had niet verwacht dat dat het antwoord zou zijn dat R. Daneel zou geven. Hij voelde iets meer van zijn zekerheid verdwijnen, toch bleef hij vastberaden vasthouden aan zijn spoor.

De Commissaris keek toe, zijn belensde ogen sprongen van de een naar de ander als zij spraken. Baley kon nu niet meer terug, welke sofisterijen ze ook tegen hem mochten gebruiken. Hij moest op zijn stuk blijven staan.

Hij zei: 'Toen we bij mijn Sectie aankwamen stond hij erop om met mij Lichamelijk binnen te gaan. Zijn voorwendsel was armzalig. 's Nachts ging hij weg om Lichamelijk opnieuw te bezoeken zoals hij zojuist heeft toegegeven. Als hij een mens was zou ik zeggen dat hij alle reden en elk recht had om dat te doen. Vanzelf. Als robot was de tocht echter zinloos. De conclusie kan alleen maar zijn dat hij een man is.'

Fastolfe knikte. Hij scheen niet in het minst uit het veld geslagen. Hij zei: 'Dit is hoogst interessant. Ik stel voor dat we Daneel vragen waarom hij gisternacht die tocht naar Lichamelijk ondernam.'

Commissaris Enderby leunde voorover. 'Alstublieft, Dr. Fastolfe,' mopperde hij, 'het is niet behoorlijk om...'

'U hoeft zich geen zorgen te maken, Commissaris,' zei Fastolfe, met lippen die krulden in iets dat er als een glimlach uitzag maar er geen was. 'Ik ben er zeker van dat Daneels antwoord uw gevoeligheden en die van meneer Baley niet zal kwetsen. Wil je het ons niet zeggen, Daneel?'

R. Daneel zei: 'Elijahs vrouw, Jessie, verliet het appartement gisteravond in een vriendelijke verstandhouding met mij. Het was overduidelijk dat er voor haar geen reden was te denken dat ik iets anders dan een mens was. Toen zij terugkeerde in het appartement wist zij dat ik een robot was. De voor de hand liggende conclusie is dat zij informatie van dien aard buiten het appartement had opgedaan.

'Daaruit volgde dat mijn gesprek van gisteravond met Elijah was afgeluisterd. Op geen andere wijze kon het geheim van mijn werkelijke aard algemeen bekend zijn.

'Elijah vertelde mij dat de appartementen goed geïsoleerd waren. We spraken zacht tegen elkaar. Gewoon luistervinken zou niet lukken. Maar toch, het is bekend dat Elijah een politieman is. Als er in de Stad een samenzwering bestaat die goed genoeg georganiseerd is om de moord op Dr. Sarton te hebben gepland kan zij er ook heel goed van op de hoogte zijn geweest dat Elijah belast is met het onderzoek naar de moord. Het zou dan mogelijk zijn, zelfs waarschijnlijk, dat dit appartement met een gluurstraal bespioneerd werd.

'Ik doorzocht het appartement zo goed als ik kon nadat Elijah en Jessie naar bed waren gegaan maar ik kon geen zender vinden. Dit compliceerde de zaken. Een ingestelde duostraal zou het zelfs zonder zender kunnen maar dat vereiste een nogal uitgebreide installatie.

'Analyse van de situatie leidde tot de volgende conclusie. De enige plaats waar een Stadsbewoner bijna alles kan doen zonder gestoord of uitgevraagd te worden is in de Lichamelijk. Hij zou zelfs een duostraal kunnen opzetten. De gewoonte van absolute privacy in de Lichamelijk is zeer sterk en andere mannen zouden zelfs niet naar hem kijken. De Sectie Lichamelijk is vlak bij Elijah's appartement, zodat de afstandsfactor niet belangrijk is. Een koffermodel zou gebruik kunnen zijn. Ik ging naar de Lichamelijk om dat te onderzoeken.'

'En wat heb je gevonden?' vroeg Baley snel.

'Niets, Elijah. Geen spoor van een duostraal.'

Dr. Fastolfe zei: 'Wel, meneer Baley, vindt u dat dit redelijk klinkt?'

Maar Baley's onzekerheid was nu verdwenen. Hij zei: 'Redelijk tot op zekere hoogte, misschien, maar nog een verdomd eind bezijden de waarheid. Wat hij niet weet is dat mijn vrouw mij vertelde waar en wanneer zij de informatie kreeg. Kort nadat zij het huis verlaten had hoorde zij dat hij een robot was. Zelfs toen had het gerucht al uren de ronde gedaan. Het feit dat hij een robot was kon dus niet uitgelekt zijn door afluisteren van ons gesprek van gisteravond.'

'Niettemin,' zei Dr. Fastolfe, 'is het gedrag van gisteravond, het gaan naar de Lichamelijk, verklaard, geloof ik.'

'Maar er is iets naar voren gebracht dat niet verklaard is,' af Baley driftig als tegenzet. 'Wanneer, waar en hoe was het lek? Hoe raakte het nieuws bekend dat er een robot-Kosmiet in de Stad was? Voor zover ik weet, zijn er slechts twee van ons op de hoogte, Commissaris Enderby en ik, en wij hebben het aan niemand verteld. Commissaris, is er iemand anders op het Bureau die ervan weet?'

'Nee,' zei Enderby zorgelijk. 'Zelfs de Burgemeester niet. Alleen wij, en Dr. Fastolfe.'

'En hij,' vulde Baley, wijzend, aan.

'Ik?' vroeg R. Daneel.

'Waarom niet?'

'Ik ben de hele tijd bij jou geweest, Elijah.'

'Dat was je niet,' riep Baley fel. 'Ik was een half uur of meer in Lichamelijk voor we naar mijn appartement gingen. Gedurende die tijd hadden wij tweeën in het geheel geen contact met elkaar. Toen was het dat jij je in verbinding stelde met jouw groep in de Stad.'

'Welke groep?' vroeg Fastolfe.

En 'Welke groep?' echode Commissaris Enderby bijna gelijktijdig.

Baley stond op van zijn stoel en wendde zich naar de trimensionale ontvanger. 'Commissaris, ik wil dat u hier goed naar luistert. Zeg het me als het niet allemaal in een patroon valt. Er wordt een moord gerapporteerd en door een merkwaardige samenloop van omstandigheden gebeurt dat net als u Kosmik in komt om een afspraak na te komen met de vermoorde. Het lijk van iets dat verondersteld werd menselijk te zijn wordt u getoond, maar men heeft zich intussen van het lijk ontdaan en het is niet beschikbaar voor een nauwkeurig onderzoek.

'De Kosmieten houden staande dat een Aardemens de moord beging, zelfs al is de enige manier waarop zij zo'n beschuldiging houdbaar kunnen maken te veronderstellen dat een Stadsmens de Stad had verlaten en het open veld naar Kosmik alleen en bij nacht had overgestoken. U weet bliksems goed hoe onwaarschijnlijk dat is.

'Vervolgens sturen zij een zogenaamde robot de Stad in; in feite staan zij erop hem te sturen. Het eerste wat die robot doet is het ontkennen van het gerucht dat er een Kosmitische robot in de Stad is. In feite is het gerucht zo gespecificeerd dat Jessie mij vertelde dat het bekend was dat hij samenwerkt met de politie. Dat betekent dat het niet lang meer zal duren of het is bekend dat het een robot was die een ploffer hanteerde.

Misschien verspreidt zich over het gistvatenland en langs de hydroponische installaties op Long Island nu al het gerucht dat er een moordende robot los rondloopt.'

'Dat is onmogelijk. Onmogelijk!' kreunde Enderby.

'Nee, dat is het niet. Het is precies wat er nu gaande is, Commissaris. Begrijpt u het niet? Er is een samenzwering in de Stad, akkoord, maar die wordt geleid vanuit Kosmik. De Kosmieten willen in staat zijn een moord te rapporteren. Zij willen rellen. Zij willen een aanval op Kosmik. Hoe erger het wordt, des te beter het incident... en Ruimteschepen komen omlaag en bezetten de Steden van de Aarde.'

Kalm zei Fastolfe: 'We hadden een aanleiding in de Muurrellen van vijfentwintig jaar geleden.'

'Toen was u nog niet klaar. Nu wel.' Baley's hart klopte als bezeten.

'Dat is nogal een ingewikkelde intrige die u aan ons toeschrijft meneer Baley. Als wij de Aarde willen bezetten zouden we dat op een veel eenvoudiger manier kunnen doen.'

'Misschien niet, Dr. Fastolfe. Uw zogenaamde robot vertelde mij dat de publieke opinie over de Aarde in geen geval eensgezind is op uw Buitenwerelden. Ik geloof dat hij op dat moment, hoe dan ook, de waarheid sprak. Misschien zou een bezetting zonder meer niet goed vallen bij de mensen thuis. Misschien is een incident een absolute noodzaak. Een goed schokkend incident.'

'Zoals een moord, hè? Is dat het? U zult moeten toegeven dat het een schijnmoord zou moeten zijn. U zult hopelijk niet willen suggereren dat we werkelijk een van de onzen zouden doden ten behoeve van een incident.'

'U bouwde een robot die op Dr. Sarton leek, plofte de robot neer, en liet de overblijfselen aan Commissaris Enderby zien.'

'En toen,' zei Dr. Fastolfe, 'nadat R. Daneel gebruikt was om de rol van Dr. Sarton te vertolken in de onechte moord moesten we Dr. Sarton gebruiken om R. Daneel te vertolken in het onechte onderzoek van de onechte moord.'

'Precies. Ik vertel u dit in de aanwezigheid van een getuige die er niet lijfelijk is en die u niet dood kunt ploffen en die belangrijk genoeg is om te worden geloofd door het Stadsbestuur en door Washington zelf. We zullen op u zijn voorbereid en we weten wat uw plannen zijn. Indien nodig zal onze regering uw bevolking onmiddellijk inlichten en precies zeggen hoe de zaak ligt. Ik betwijfel of dit soort intermundiale ontucht zal worden getolereerd.'

Fastolfe schudde zijn hoofd. 'Alstublieft, meneer Baley, u bent onredelijk. Werkelijk, u hebt de meest verbazingwekkende ideeën. Veronderstel nu eens, gewoon alleen maar veronderstellenderwijs, dat R. Daneel werkelijk R. Daneel is. Neem aan dat hij in feite een robot is. Zou daaruit niet volgen dat het lijk dat Commissaris Enderby zag werkelijk Dr. Sarton was? Het zou nauwelijks redelijk zijn te geloven dat het lijk nog een robot zou zijn. Commissaris Enderby was er getuige van dat R. Daneel gefabriceerd werd en hij kan er voor instaan dat er maar één bestaat.'

'Als het daar op aan komt,' zei Baley koppig, 'de Commissaris is geen deskundig roboticus. U zou wel een dozijn van zulke robots kunnen hebben.'

'Blijf terzake, meneer Baley. Wat, als R. Daneel werkelijk R. Daneel is? Zou dan het hele bouwsel van uw redeneringen niet in elkaar zakken? Zou u dan nog enige grond hebben voor uw geloof in dit volledig melodramatische en onwaarschijnlijke intermundiale complot dat u geconstrueerd hebt?'

'Als hij een robot is! Ik zeg dat het een mens is.'

'Toch hebt u het probleem niet werkelijk onderzocht, meneer Baley,' zei Fastolfe. 'Om een robot, zelfs een zeer humanoïde robot, van een menselijk wezen te onderscheiden, is het niet nodig uitvoerig wankele afleidingen te maken uit kleine dingen die hij zegt en doet. Hebt u bijvoorbeeld geprobeerd een naald in R. Daneel te steken?'

'Wat?' Baley's mond viel open.

'Het is een eenvoudig experiment. Er zijn er nog meer, misschien niet zo eenvoudig. Zijn huid en haar zien er echt uit, maar hebt u geprobeerd een afdoende vergroting ervan te bekijken? En dan, hij schijnt te ademen, in het bijzonder als hij lucht gebruikt om te praten, maar hebt u opgemerkt dat zijn ademhaling onregelmatig is, dat er minuten voorbijgaan dat hij helemaal niet ademhaalt. U had zelfs iets van zijn uitgeademde lucht kunnen opvangen en het kooldioxydegehalte meten. U zou geprobeerd kunnen hebben een bloedmonster te nemen. U had kunnen proberen een polsslag te ontdekken, of een hartslag onder zijn overhemd. Begrijpt u wat ik bedoel, meneer Baley?'

'Dat is alleen maar gepraat,' zei Baley, ongemakkelijk. 'Ik zal me niet laten overbluffen. Ik had elk van die dingen kunnen proberen, maar u veronderstelt toch niet dat deze zogenaamde robot mij zou hebben toegestaan hem een onderhuidse prik te geven, of een stethoscoop of microscoop op hem te gebruiken?'

'Natuurlijk. Ik begrijp uw standpunt,' zei Fastolfe. Hij keek naar R. Daneel en maakte een klein gebaar.

R. Daneel raakte de manchet van zijn rechter hemdsmouw aan en de diamagnetische naad viel over de hele lengte van zijn arm open. Een glad, gespierd, en ogenschijnlijk volledig menselijk lichaamsdeel werd zichtbaar. De korte, bronskleurige haren waren precies zo dicht geplant en zo verdeeld als men bij een menselijk wezen zou verwachten.

Baley zei: 'Zo?'

R. Daneel kneep met de duim en de wijsvinger van zijn linkerhand in de muis van zijn rechter middenvinger. Wat precies de details waren van de manipulatie die volgde kon Baley niet zien.

Maar, net zo als het weefsel van de mouw in tweeën was gevallen toen het diamagnetisch veld van zijn naad onderbroken werd, viel nu de arm zelf in tweeën. Daar, onder een dunne laag van vleesachtig materiaal, was het matte blauwgrijs van roestvrije stalen stangen, snaren en verbindingsstukken.

'Hebt u zin om Daneels mechaniek van dichterbij te bekijken, meneer Baley?' vroeg Dr. Fastolfe beleefd.

Door het zoemen in zijn oren en door het plotseling krassen van het hoge en hysterische lachen van de Commissaris kon Baley de opmerking nauwelijks verstaan.

9

Opheldering door een Kosmiet

Minuten gingen voorbij en het gezoem werd luider tot het het lachen helemaal overstemde. De koepel en alles daarbinnen wankelde en ook Baley's gevoel voor tijd wankelde. Tenslotte werd hij gewaar dat hij in een ongewijzigde positie zat maar met het duidelijke gevoel uit de circulatie te zijn geweest. De Commissaris was verdwenen; maar de trimensionale ontvanger was melkachtig en doorzichtig; en R. Daneel zat naast hem, de huid van Baley's blote bovenarm optrekkend. Net onder zijn huid kon Baley de kleine, smalle donkerte van een injectie zien. Het verdween terwijl hij keek, geabsorbeerd door en zich verspreidend in de intercellulaire vloeistof, vandaar in de bloedsomloop en de cellen in de buurt, vandaar in alle cellen van zijn lichaam.

Zijn greep op de werkelijkheid werd steviger.

Baley voelde zich beter. Hij trok zijn arm naar zich toe en de robot liet hem gaan. Hij rolde zijn mouw naar beneden en keek om zich heen. Dr. Fastolfe zat waar hij gezeten had en een kleine glimlach verzachtte de lelijkheid van zijn gezicht.

Baley zei: 'Ben ik van mijn stokje gegaan?'

Dr. Fastolfe zei: 'In zekere zin, ja. U hebt, vrees ik, een niet geringe schok gehad.'

Het begon Baley weer helder voor de geest te staan. Hij pakte snel R. Daneels dichtstbijzijnde arm, ontblootte de pols door zijn mouw zover mogelijk omhoog te duwen. Het vlees van de robot voelde zacht aan onder zijn vingers, maar daaronder was de hardheid van iets dat meer dan alleen maar bot was.

R. Daneel liet zijn arm ongedwongen in Baley's greep rusten. De rechercheur staarde ernaar, plukte aan de huid langs de middenlijn. Was er een vage naad?

Het was natuurlijk logisch dat er een moest zijn. Een robot, bedekt met een synthetische huid, en met opzet van een menselijk voorkomen voorzien, kon niet op de gewone manier gerepareerd worden. Een borstplaat kon voor het doel niet worden losgeklonken. Een schedel kon niet omhoog en naar buiten scharnieren. In plaats daarvan zouden de verschillende delen van het mechanisch lichaam gehecht moeten worden langs een lijn van micromagnetische velden. Een arm, een hoofd, een heel lichaam, moeten bij de juiste aanraking in tweeën uiteenvallen, dan weer bij elkaar komen bij de tegengestelde aanraking.

Baley keek op. 'Waar is de Commissaris?' mompelde hij, heet van vernedering.

'Dringende zaken,' zei Dr. Fastolfe. 'Ik heb hem, moet ik toegeven, aangemoedigd om te vertrekken. Ik heb hem verzekerd dat wij voor u zouden zorgen.'

'U hebt al voortreffelijk voor mij gezorgd,' zei Baley grimmig. 'Ik denk dat ons gesprek hier nu wel afgehandeld is.'

Op vermoeide gewrichten hees hij zichzelf overeind. Heel plotseling voelde hij zich een oude man. Te oud om overnieuw te beginnen. Er was geen diep inzicht voor nodig om die toekomst te kunnen voorzien.

De Commissaris zou half bang en half woedend zijn. Met een wit gezicht zou hij Baley aanzien, zijn bril elke vijftien seconden afnemend om hem te poetsen. Zijn zachte stem (Ju-lius Enderby schreeuwde bijna nooit) zou voorzichtig uiteenzetten dat de Kosmieten dodelijk beledigd waren.

'Je kunt op die manier niet met Kosmieten praten, Lije. Dat nemen ze niet.' (Baley kon Enderby's stem heel duidelijk horen tot aan de fijnste nuancering in de intonatie.) 'Ik heb je gewaarschuwd. Ik hoef je niet te vertellen hoeveel schade je hebt gedaan. Ik kan me jouw standpunt indenken, daar niet van. Ik begrijp wat je probeerde te doen. Als zij Aardemensen waren zou het anders liggen. Ik zou ja zeggen, waag het erop. Loop het risico. Rook ze uit. Maar Kosmieten! Je had het me wel eens kunnen vertellen, Lije. Je had me kunnen raadplegen. Ik ken ze. Ik ken ze van binnen en van buiten.'

En wat zou Baley kunnen zeggen? Dat Enderby nu precies de man was aan wie hij het niet kon vertellen. Dat het plan een geweldig waagstuk was en Enderby een man van buitengewone voorzichtigheid. Dat het Enderby zelf was geweest die gewezen had op de enorme gevaren van een regelrechte mislukking, of het verkeerde soort succes. Dat de enige manier om declassificatie te ontlopen was aan te tonen dat de schuld in Kosmik zelf lag...

Enderby zou zeggen: 'Hier zal een rapport van gemaakt moeten worden, Lije. Er zullen alle mogelijke repercussies komen. Ik ken de Kosmieten. Zij zullen eisen dat de zaak jou uit handen genomen wordt en dat zal dan moeten gebeuren. Dat begrijp je toch wel, Lije? Ik zal proberen het goed met je te maken. Daar kun je op rekenen. Ik zal je in bescherming nemen zo ver als ik maar kan, Lije.'

Baley wist dat dat de nauwkeurige waarheid zou zijn. De Commissaris zou hem beschermen, maar slechts zo ver als hij kon, niet tot op het punt, bijvoorbeeld, waarop dat zou betekenen dat een al woedende Burgemeester nog razender gemaakt zou worden.

Hij hoorde de Burgemeester al zeggen: 'Verdomme, Enderby, wat heeft dit allemaal te betekenen? Waarom ben ik niet geraadpleegd? Wie is de baas eigenlijk in de Stad? Waarom werd een niet geautoriseerde robot in de Stad toegelaten? En wat, alle duivels, deed die Baley...'

Als het aankwam op een keuze tussen Baley's toekomst op het Bureau en die van de Commissaris zelf, welk mogelijk resultaat kon Baley dan nog verwachten? Hij kon geen redelijk motief vinden om Enderby dat te verwijten. Degradatie was het minste wat hij kon verwachten en dat was al erg genoeg. Alleen al in een moderne Stad te leven garandeerde een naakte bestaansmogelijkheid, zelfs voor wie totaal gedeclassificeerd was. Hoe naakt die mogelijkheid was wist hij maar al te goed.

Het was het toenemen van de status dat de kleine dingen bracht: een gemakkelijker stoel hier, een beter stuk vlees daar, korter wachten in de rij ergens anders. Voor de filosofische geest leek het verkrijgen van deze zaken misschien nauwelijks de moeite waard.

Maar niemand, hoe filosofisch ook, kon deze privileges, als hij ze eenmaal had, zonder pijn opgeven. Dat was het punt.

Wat was een functionerende wasbak een te verwaarlozen stukje extra comfort in het appartement als dertig jaar lang de tocht naar Lichamelijk automatisch en zonder erop te letten ondernomen werd? Hoe nutteloos was het apparaat om er je 'status' mee te bewijzen als het te koop lopen met 'status' als het toppunt van slechte smaak werd beschouwd.

Toch, als de wasbak buiten werking zou worden gesteld, hoe vernederend en ondraaglijk zou elke extra tocht naar Lichamelijk zijn! Hoe zou de herinnering aan het scheren in de slaapkamer niet van een smachtend heimwee doortrokken zijn! Hoe vervuld van het gevoel van een verloren luxe!

Het was bij moderne politieke schrijvers in de mode om met een zelfingenomen afkeuring terug te kijken naar het 'fiscalisme' van de Middeleeuwen, toen de economie op geld was gebaseerd. De strijd om het bestaan, zeiden ze, was dierlijk. Geen werkelijk gecompliceerde maatschappij zou zich kunnen handhaven door de spanningen die werden opgeroepen door de eeuwige 'strijd-om-de-poen'. (Geleerden hadden verschillende interpretaties van het woord 'poen', maar over de algemene betekenis was men het wel eens.)

Het moderne 'civisme' werd bij wijze van contrast hoog geprezen als doelmatig en verlicht.

Het kon zijn. Er waren historische romans in de romantische zowel als in de sensationele traditie, en de Middeleeuwers dachten dat 'fiscalisme' dingen als individualisme en initiatief had gekweekt.

Baley zou zich niet compromitteren, maar nu vroeg hij zich met een beroerd gevoel af of iemand ooit harder vocht voor die poen, wat dat dan ook zijn mocht, of het verlies daarvan dieper voelde, dan een Stadsbewoner vocht om zijn zaterdagavondoptie op een kippenpoot niet kwijt te raken - een stok vol echt vlees van een vogel die eens levend was.

Baley dacht: Het gaat niet zozeer om mij, maar om Jessie en Ben.

Dr. Fastolfe's stem onderbrak zijn gedachten. 'Meneer Baley, hoort u mij?'

Baley knipperde met zijn ogen. 'Ja?' Hoe lang had hij er als een versteende dwaas bij gestaan?

'Wilt u niet gaan zitten, meneer? Nu u aandacht geschonken hebt aan wat u dwars zat hebt u wellicht belangstelling voor een paar films die we hebben gemaakt van het toneel van de misdaad en van de onmiddellijk daarop gevolgde gebeurtenissen.'

'Nee, dank u. Er wacht werk op mij in de Stad.'

'De zaak van Dr. Sarton dient zeker voorrang te krijgen.'

'Niet bij mij. Ik stel me voor dat ik daar al niets meer mee te maken heb.' Plotseling barstte hij los. 'Verdomme, als u kon bewijzen dat R. Daneel een robot was, waarom hebt u dat dan niet meteen gedaan? Waarom hebt u er zo'n klucht van gemaakt?'

'Mijn waarde meneer Baley, ik was erg geïnteresseerd in uw gedachtengang. Wat betreft het ontheven zijn van uw taak, ik betwijfel dat. Voor de Commissaris vertrok heb ik hem met nadruk speciaal gevraagd u aan te houden. Ik denk dat hij wel zal meewerken.'

Baley ging zitten, zij het niet geheel vrijwillig. Scherp zei hij: 'Waarom?'

Dr. Fastolfe sloeg zijn benen over elkaar en zuchtte. 'Meneer Baley, in het algemeen gesproken heb ik twee soorten Stadsbewoners ontmoet, oproerkraaiers en politici. Uw Commissaris is van nut voor ons, maar hij is een politicus. Hij praat ons naar de mond. Hij bewerkt ons, als u begrijpt wat ik bedoel. Nu bent u hier gekomen en u hebt ons stoutmoedig beschuldigd van geweldige misdaden en u hebt geprobeerd uw redenering te bewijzen. Ik heb daar van genoten. Ik vond het een hoopvolle ontwikkeling.'

'Hoe hoopvol?' vroeg Baley smalend.

'Hoopvol genoeg. U bent iemand tegen wie ik openhartig kan zijn. Gisteravond, meneer Baley, heeft R. Daneel rapport aan mij uitgebracht via afgeschermde subether. Een paar dingen aan u interesseerden mij zeer. Zo was er bijvoorbeeld het punt betreffende de aard van de boekfilms in uw appartement.'

'Wat is daarmee?'

'Veel ervan handelden over historische en archeologische onderwerpen. Daaruit maak ik op dat u belang stelt in de menselijke samenleving en in de evolutie van die samenleving.'

'Zelfs politiemensen kunnen hun vrije tijd aan boekfilms besteden als ze dat verkiezen.'

'Juist. Uw keuze van kijkstof verheugt mij. Het zal me helpen bij wat ik tracht te doen. In de eerste plaats zal ik het isolationisme van de mensen op de Buitenwerelden verklaren, daar althans een poging toe doen. Wij wonen hier in Kosmik; wij gaan de Stad niet binnen; wij gaan met u uit de Stad slechts op een zeer stringent beperkte wijze om. We ademen de vrije lucht in, maar als we dat doen dragen we filters. Ik zit hier nu met filters in mijn neusgaten, handschoenen aan mijn handen en het vaste voornemen niet dichter bij u te komen dan nodig is. Waarom denkt u dat dat zo is?'

Baley zei: 'Raden heeft geen zin.' Laat hem nu maar praten.

'Als u hetzelfde raadde als sommigen van uw volk, dan zou u zeggen dat het is omdat we de mensen van de Aarde verachten en weigeren om ons kastelidmaatschap te verliezen door hun schaduw op ons te laten vallen. Dat is niet zo. Het echte antwoord ligt werkelijk zeer voor de hand. Het medisch onderzoek waaraan u werd onderworpen is, evenals de reinigingsprocedures, geen kwestie van een ritueel. Het werd door noodzakelijkheid gedicteerd.'

'Ziekte?'

'Ja, ziekte. Mijn waarde meneer Baley, de Aardemensen die de Buitenwerelden koloniseerden kwamen op planeten die geheel vrij waren van Aardse bacteria en virussen. Zij brachten de hunne natuurlijk mee maar ze brachten ook de nieuwste medische en microbiologische technieken met zich mee. Zij hadden te maken met een kleine gemeenschap van micro-organismen maar niet met tussengastheren.

'Er waren geen muskieten om malaria te verspreiden, geen slakken om schistosomiasis te verbreiden. Ziektedragers werden uitgeroeid en de groei van symbiotische bacteria werd toegelaten. Geleidelijk aan werden de Buitenwerelden ziektevrij. Vanzelfsprekend werden de toelatingseisen voor Aardse immigranten met het verstrijken van de tijd scherper en scherper, aangezien de Buitenwerelden de mogelijke introductie van ziekte minder en minder goed konden verdragen.'

'Bent u nooit ziek geweest, Dr. Fastolfe?'

'Niet van een parasitaire ziekte, meneer Baley. Natuurlijk zijn we allemaal onderhevig aan degeneratiekwalen als aderverkalking, maar ik heb nooit wat u een verkoudheid zou noemen gehad. Als ik er een zou oplopen zou ik eraan kunnen sterven. Ik heb er geen enkele weerstand tegen opgebouwd. Dat is wat ons scheelt hier in Kosmik.

Wie van ons hier komt loopt een duidelijk risico. De Aarde wemelt van ziekten waartegen wij geen verdediging hebben, geen natuurlijke verdediging. U zelf draagt de kiemen van bijna elke bekende ziekte bij u. U bent zich daar niet van bewust aangezien u ze allemaal onder controle houdt via de antilichaampjes die uw gestel door de jaren heen heeft ontwikkeld. Ik heb geen antilichaampjes. Verbaast het u dat ik niet dichter bij u kom? Geloof me, meneer Baley, dat ik zo op een afstand ben is alleen maar uit zelfverdediging.'

Baley zei: 'Als dat zo is, waarom wordt dat feit dan niet op Aarde bekend gemaakt? Ik bedoel, dat het niet gewoon kieskeurigheid van uw kant is, maar een verdediging tegen een reëel lichamelijk gevaar.'

De Kosmiet schudde zijn hoofd. 'Wij zijn met weinigen, meneer Baley, en als vreemdelingen toch al niet bemind. We handhaven onze veiligheid op basis van een nogal wankel prestige als wezens van een superieure klasse. We kunnen het ons niet permitteren ons gezicht te verliezen door toe te geven dat we bang zijn om de Aardemensen te benaderen. Niet tenminste tot er een beter begrip is tussen Aardemensen en Kosmieten.'

'Dat zal er niet komen zoals de zaken nu staan. Het is uw veronderstelde superioriteit waarom wij... zij u haten.'

'Het is een dilemma. Denk niet dat wij dat niet beseffen.'

'Weet de Commissaris hiervan?'

'Wij hebben het nooit domweg aan hem uitgelegd zoals ik het nu aan u heb gedaan. Maar hij kan het wel raden. Het is een behoorlijk intelligent man.'

'Als hij het zou hebben geraden, had hij het me kunnen zeggen,' zei Baley peinzend.

Dr. Fastolfe trok zijn wenkbrauwen op. 'Als hij het gezegd had, dan had u de mogelijkheid niet in overweging genomen dat R. Daneel een menselijke Kosmiet was. Bedoelt u dat?'

Baley haalde zijn schouders iets op en liet dit lopen.

Maar Dr. Fastolfe ging door. 'Dat is helemaal waar, weet u. Afgezien van de psychologische moeilijkheden, het afschuwelijke effect dat het lawaai en de massa's op ons hebben, blijft het feit dat voor één van ons het betreden van de Stad zijn doodvonnis zou betekenen. Daarom is Dr. Sarton aan dit plan van humanoïde robots begonnen. Het waren surrogaatmensen, ontworpen om in onze plaats de Stad binnen te gaan.'

'Ja. R. Daneel heeft me dat uitgelegd.'

'Keurt u het af?'

'Kijk,' zei Baley, 'nu we toch zo vrij met elkaar zitten te praten, laat mij dan een eenvoudige vraag stellen. Waarom bent u, Kosmieten, alleen al naar de Aarde gekomen? Waarom laat u ons niet met rust?'

Duidelijk verrast zei Dr. Fastolfe: 'Bent u tevreden over het leven op Aarde?'

'We redden ons.'

'Ja, maar hoe lang zal dat nog duren? Uw bevolking groeit voortdurend; met de beschikbare calorieën kan alleen dank zij steeds grotere inspanningen in de behoeften worden voorzien. De Aarde is een doodlopende steeg, man.'

'We redden ons,' herhaalde Baley koppig.

'Nauwelijks. Een Stad als New York moet ieder gram van zijn inspanning gebruiken om water binnen te krijgen en afval te lozen. De kernenergiecentrales worden draaiende gehouden met uraniumvoorraden die steeds moeilijker te krijgen zijn, zelfs van de andere planeten van het systeem, en de hoeveelheid die nodig is stijgt gestadig. Het leven van de Stad hangt elk ogenblik af van de aankomst van houtpulp voor de gistvaten en mineralen voor de hydroponische installaties. De lucht moet onophoudelijk gecirculeerd worden. Het evenwicht is in honderd richtingen zeer kwetsbaar en wordt met het jaar kwetsbaarder. Wat zou er met New York gebeuren als de geweldige in- en uitgaande stroom ook maar een enkel uur onderbroken zou worden?'

'Dat is nooit voorgekomen.'

'Dat is geen garantie voor de toekomst. In primitieve tijden waren afzonderlijke bevolkingscentra feitelijk in staat zich zelf te onderhouden door te leven van de productie van boerderijen in de omgeving. Alleen een onmiddellijke ramp, een overstroming of een epidemie of een misoogst, kon hen schaden. Toen de centra groeiden en de technologie vooruitging kon men aan plaatselijke rampen het hoofd bieden door hulp in te roepen van veraf gelegen centra, maar dat ging ten koste van het wederzijds afhankelijk maken van steeds grotere gebieden. In de Middeleeuwen konden de open steden, zelfs de grootste, tenminste een week leven van het aanwezige voedsel en van alle mogelijke noodvoorraden. Toen New York voor het eerst een Stad werd zou zij een dag van eigen voorraden kunnen leven. Nu kan ze dat geen uur meer. Een ramp die tienduizend jaar geleden oncomfortabel geweest zou zijn, duizend jaar geleden alleen maar ernstig en honderd jaar geleden acuut zou nu zeker fataal zijn.'

Baley bewoog zich onrustig in zijn stoel. 'Ik heb dit allemaal al eerder gehoord. De Middeleeuwers willen een eind maken aan de Steden. Ze willen ons terug hebben naar de grond en naar de natuurlijke landbouw. Wel, ze zijn gek; het kan niet. We zijn met tevelen en je kunt niet achteruit in de geschiedenis, alleen maar vooruit. Natuurlijk, als de emigratie naar de Buitenwerelden niet zo beperkt was...'

'U weet waarom het beperkt moet worden.'

'Wat is er dan aan te doen? U probeert een kapotte lamp te laten branden.'

'En emigratie naar nieuwe werelden dan? Er zijn zo'n honderd miljard sterren in de Melkweg. Men schat dat er een honderd miljoen planeten bewoonbaar zijn of bewoonbaar gemaakt kunnen worden.'

'Dat is belachelijk.'

'Waarom?' vroeg Dr. Fastolfe heftig. 'Waarom is die suggestie belachelijk? Aardemensen hebben in het verleden planeten gekoloniseerd. Meer dan dertig van de vijftig Buitenwerelden, mijn geboorteplaneet Aurora inbegrepen, werden direct door Aardemensen gekoloniseerd. Is kolonisatie niet langer mogelijk?'

'Tja...'

'Geen antwoord? Laat mij u dan in overweging geven dat, als het niet meer mogelijk is, dat te wijten is aan de ontwikkeling van de Stadscultuur op Aarde. Voor de Steden was het menselijk leven op Aarde niet zo gespecialiseerd dat men er niet uit kon breken en overnieuw beginnen op een rauwe wereld. Dat gebeurde dertig keer. Maar nu zijn de Aardemensen zo vertroeteld, zo warm ingekapseld in de stalen holen die hen gevangen houden, dat ze voor eeuwig in de val zitten. Meneer Baley, u wilt zelfs niet geloven dat een Stadsbewoner in staat is het vrije veld over te steken naar Kosmik. Het afleggen van de afstand naar een nieuwe wereld moet voor u de onmogelijkheid in kwadraat voorstellen. Civisme is de Aarde aan het ruïneren, meneer.'

Boos zei Baley: 'En wat dan nog? Wat gaat dat uw volk aan? Het is ons probleem. Wij zullen het oplossen. En als dat niet lukt is het onze bloedeigen weg naar de hel.'

'Beter je eigen weg naar de hel dan andermans weg naar de hemel, hè? Ik weet hoe u zich moet voelen. Het is niet prettig een vreemde te horen preken. Toch zou ik willen dat uw volk tegen ons zou preken, want ook wij hebben een probleem en wel een dat tamelijk analoog is aan het uwe.'

Baley glimlachte schijnheilig. 'Overbevolking?'

'Analoog, niet identiek. Het onze is onderbevolking. Hoe oud zou u zeggen dat ik was?'

De Aardeman dacht een ogenblik na en gaf toen een schatting aan de hoge kant. 'Zestig, zou ik zeggen.'

'Honderdzestig, zou u moeten zeggen.'

'Wat!'

'Honderd drieënzestig op mijn volgende verjaardag, om precies te zijn. Daar zit geen trucje achter. Ik gebruik het Standaard Aardejaar als eenheid. Als ik geluk heb, als ik mij in acht neem, bovenal, als ik geen ziekte oploop op Aarde, kan ik misschien het dubbele halen. Er is van mensen op Aurora bekend dat zij langer dan driehonderd vijftig jaar hebben geleefd. En de gemiddelde levensduur neemt nog steeds toe.'

Baley keek naar R. Daneel (die gedurende het hele gesprek onaandoenlijk zwijgend geluisterd had), alsof hij een bevestiging zocht.

Hij zei: 'Hoe is dat mogelijk?'

'In een onderbevolkte samenleving is het praktisch de studie te concentreren op gerontologie, onderzoek te doen naar het verouderingsproces. In een wereld als de uwe zou een verlenging van de gemiddelde levensduur rampzalig zijn. U zou zich de daaruit voortvloeiende bevolkingstoename niet kunnen permitteren. Op Aurora is ruimte voor driehonderdjarigen. Een lang leven wordt dan natuurlijk dubbel en driedubbel kostbaar.

'Als u nu zou sterven zou u misschien veertig jaar van uw leven verliezen, misschien minder. Als ik stierf, zou ik honderdvijftig jaar verliezen, waarschijnlijk meer. In een cultuur als de onze is het individuele leven dan ook van het grootste belang. Ons geboorteniveau is laag en de bevolkingsaanwas wordt streng onder controle gehouden. Wij handhaven een bepaalde robot/mens-verdeling die er op gericht is het individu het grootst mogelijke comfort te verschaffen. De zich ontwikkelende kinderen worden, logischerwijze, zorgvuldig nagegaan op fysieke en mentale defecten voordat wij ze volwassen laten worden.'

Baley onderbrak hem. 'U bedoelt dat u ze dood maakt als zij niet...'

'Als ze niet aan de maatstaven voldoen. Volkomen pijnloos, kan ik u verzekeren. Het idee schokt u, net zoals de ongeregelde voortplanting van de Aardemens ons schokt.'

'Wij worden gecontroleerd, Dr. Fastolfe. Ieder gezin mag zo en zoveel kinderen hebben.'

Dr. Fastolfe glimlachte verdraagzaam. 'Zoveel van elk soort kinderen; niet zoveel gezonde kinderen. En zelfs dan zijn er nog zoveel onwettige geboorten en uw bevolking groeit.'

'Wie zal beoordelen welke kinderen zullen leven?'

'Dat is te ingewikkeld om in een zin af te doen. Misschien kunnen we er nog wel eens uitvoeriger over praten.'

'Wel, wat is uw probleem? U klinkt tevreden over uw maatschappij.'

'Die is stabiel. Dat is de moeilijkheid. Te stabiel.'

Baley zei: 'Niets bevalt u. Onze beschaving balanceert volgens u op het randje van de chaos en de uwe is te stabiel.'

'Het is mogelijk om te stabiel te zijn. In meer dan twee en een halve eeuw heeft geen enkele Buitenwereld een nieuwe planeet gekoloniseerd. Er is geen vooruitzicht op kolonisatie in de toekomst. Onze levens op de Buitenwerelden zijn te lang om te riskeren en te comfortabel om op te geven.'

'Daar ben ik niet zo zeker van, Dr. Fastolfe. U bent naar de Aarde gekomen. U riskeert ziekte.'

'Ja, dat doe ik. Er zijn er onder ons, meneer Baley, die de toekomst van het menselijk ras zelfs het mogelijk verlies van een verlengd leven waard vinden. Voor weinigen onder ons, moet ik helaas zeggen.'

'Goed. We komen ter zake. Hoe helpt Kosmik daarbij?'

'Door te proberen hier op Aarde robots te introduceren doen we ons best het evenwicht van uw Stedelijke economie in de war te sturen.'

'Is dat uw manier van helpen?' Baley's lippen trilden. 'U bedoelt dat u welbewust een groeiende groep van verstoten en gedeclassificeerde mensen creëert?'

'Niet uit wreedheid of ongevoeligheid, gelooft u me. Een groep verstoten mensen, zoals u ze noemt, is wat we nodig hebben om als een kern te dienen voor kolonisatie. Uw oude Amerika werd ontdekt door schepen die bemand waren door mannen uit gevangenissen. Ziet u dan niet dat de baarmoeder van de Stad voor de verstoten mens gefaald heeft? Hij heeft niets te verliezen en werelden te winnen door de Aarde te verlaten.'

'Maar het werkt niet.'

'Inderdaad,' zei Dr. Fastolfe droevig. 'Er is iets mis. Het ressentiment van de Aardebewoners jegens de robots blokkeert de hele zaak. Toch kunnen diezelfde robots de mensen vergezellen, de moeilijkheden van de eerste aanpassing aan een rauwe wereld wat verzachten, de kolonisatie praktisch maken.'

'En wat dan? Meer Buitenwerelden?'

'Nee. De Buitenwerelden werden gesticht voor het Civisme zich over de Aarde had verbreid, voor de Steden. De nieuwe koloniën zullen gemaakt worden door mensen die de Stedelijke achtergrond hebben plus het begin van een C/Fe-cultuur. Het zal een synthese zijn, een kruisingsproduct. Zoals de zaken nu staan stort de structuur van de Aarde in de nabije toekomst in elkaar en zullen de Buitenwerelden in een iets verder gelegen toekomst langzaam degenereren en wegrotten, maar de nieuwe koloniën zullen een nieuw en gezond geslacht vormen dat het beste van de beide culturen verenigt. Door hun reactie op de oudere werelden, de Aarde inbegrepen, kunnen wij zelf misschien nieuw leven winnen.'

'Ik weet het niet. Het is allemaal nogal wazig, Dr. Fastolfe.'

'Het is een droom, ja. Denk er eens over.' Abrupt stond de Kosmiet op. 'Ik heb meer tijd met u doorgebracht dan ik van plan was. In feite meer tijd dan onze gezondheidsvoorschriften toestaan. U wilt mij wel verontschuldigen?'

Baley en R. Daneel gingen de koepel uit. Zonlicht, vanuit een andere hoek, iets geler, stroomde nog eens op hen neer. Vaag vroeg Baley zich af of zonlicht op een andere wereld er niet anders uit zou zien. Misschien minder scherp en schel. Aanvaardbaarder.

Een andere wereld? De lelijke Kosmiet met de uitstaande oren had zijn hoofd met vreemde denkbeelden gevuld. Hadden de doktoren van Aurora eens naar het kind Fastolfe gekeken en zich afgevraagd of hij mocht opgroeien? Was hij niet te lelijk? Of strekten hun maatstaven zich in het geheel niet uit tot lichamelijk voorkomen? Wanneer werd lelijkheid een misvorming en welke misvormingen...

Maar toen het zonlicht verdween en zij de eerste deur binnengingen die naar de Lichamelijk leidde, werd het moeilijker om die stemming vol te houden.

Geërgerd schudde Baley zijn hoofd. Het was allemaal belachelijk. Aardemensen dwingen om te emigreren, een nieuwe maatschappij te stichten! Het was onzin! Wat wilden die Kosmieten werkelijk?

Hij dacht erover na maar kwam niet tot een conclusie.

Langzaam rolde de patrouillewagen de ventweg af. Om Baley heen bruiste de werkelijkheid. Zijn ploffer was een warm en comfortabel gewicht op zijn heup. Het lawaai en het trillende leven van de Stad waren net zo warm, net zo comfortabel.

Een ogenblik, toen de Stad hem opnam, prikkelde een lichte en vluchtige stank zijn neus.

Hij dacht verbaasd: De Stad stinkt.

Hij dacht aan de twintig miljoen menselijke wezens die opeengehoopt waren binnen de stalen muren van de grote grot en voor de eerste keer in zijn leven rook hij ze met neusgaten die door buitenlucht waren schoongewassen.

Hij dacht: Zou het anders zijn op een andere wereld? Minder mensen en meer lucht - schoner?

Maar het geraas van de Stadsmiddag omringde hem aan alle kanten, de geur werd zwakker en verdween geheel, en hij schaamde zich een beetje over zichzelf.

Hij drukte de stuurknuppel langzaam in en verbruikte een groter deel van de energiestraalverbinding. De patrouillewagen trok scherp op toen hij schuin de diepte van een lege autoweg inschoot.

'Daneel,' zei hij.

'Ja, Elijah.'

'Waarom heeft Dr. Fastolfe mij dat allemaal verteld?'

'Het lijkt me waarschijnlijk, Elijah, dat hij je onder de indruk wilde brengen van het belang van het onderzoek. Wij zijn hier niet alleen om een moord op te lossen, maar om Kosmik te redden en daarmee de toekomst van het menselijk ras.'

Droogjes zei Baley: 'Ik denk dat hij beter af was geweest als hij mij het toneel van de misdaad had laten zien en de mensen had laten ondervragen die het lichaam het eerst gevonden hebben.'

'Ik betwijfel of jij er nog iets aan toegevoegd zou hebben, Elijah. Wij zijn heel grondig geweest.'

'Oh ja? Je hebt niets. Geen aanwijzing. Geen verdachte.'

'Nee, je hebt gelijk. Het antwoord moet in de Stad liggen. Toch, om precies te zijn, hebben we een verdachte.'

'Wat? Daar heb je nog niets van gezegd.'

'Ik vond het niet nodig, Elijah. Het zal ook jou duidelijk zijn dat er automatisch een verdachte bestaat.'

'Wie? In Godsnaam, wie?'

'De enige Aardeman die op het toneel was. Commissaris Julius Enderby.'

10

Middag van een rechercheur

De patrouilleauto zwenkte naar een kant, stopte naast de onpersoonlijke betonnen muur van de autoweg. Zonder het gezoem van de motor was de stilte dood en dik.

Baley keek naar de robot naast zich en zei met een ontoepasselijk rustige stem: 'Wat?'

Tijd verstreek terwijl Baley op een antwoord wachtte. Een kleine en eenzame trilling werd sterker en bereikte een lage top, stierf toen weer weg. Het was het geluid van een andere patrouillewagen die zich verderop door de stilte boorde op weg naar de een of andere boodschap, misschien een kilometer weg. Of anders was het een brandweerauto die zich naar zijn eigen afspraak met brand haastte.

Halfbewust vroeg Baley zich af of er nog iemand was die alle autowegen kende die zich in New Yorks ingewanden kronkelden. Geen moment van de dag of de nacht konden alle autowegen helemaal verlaten zijn, en toch moesten er bepaalde doorgangen zijn die geen mens in jaren betreden had. Met een plotselinge, onthutsende helderheid herinnerde hij zich een kort verhaal dat hij als jongen had gezien.

Het ging over de autowegen van Londen en begon, rustig genoeg, met een moord. De moordenaar vluchtte naar een vooraf klaar gemaakte schuilplaats in de hoek van een autoweg waarvan het stof sinds een eeuw door niets dan zijn voetafdrukken in beroering was gebracht. In dat afgelegen hol kon hij in volledige veiligheid wachten tot men het zoeken zou hebben opgegeven.

Maar hij sloeg een verkeerde hoek om en in de stilte en de eenzaamheid van die kronkelende gangen zwoer hij een krankzinnige en godslasterlijke eed dat hij, ondanks de Drievuldigheid en alle heiligen, zijn haven zou bereiken.

Vanaf dat moment was geen enkele zijstraat de goede. Hij zwierf door het oneindige web van de Brighton Sector op het Kanaal naar Norwich en van Coventry naar Canterbury. Hij wroette eindeloos onder de Stad Londen, van het ene naar het andere eind van haar uitgestrektheid over de zuidoostelijke hoek van Middeleeuws Engeland. Zijn kleren werden vodden en zijn schoenen rafels, zijn kracht verminderde maar verliet hem nooit geheel. Hij was moe, moe, maar niet in staat stil te houden. Hij kon slechts verder en verder gaan met alleen verkeerde hoeken voor zich om af te slaan.

Soms hoorde hij het geluid van passerende auto's, maar zij waren altijd in de volgende gang, en hoe snel hij ook rende (want hij zou zich graag hebben aangegeven tegen die tijd), de gangen die hij bereikte waren altijd leeg. Soms zag hij ver voor zich een uitgang die naar het ademen en leven van de Stad moest leiden, maar die steeds verder weg flonkerde als hij dichter bij kwam om tenslotte helemaal te verdwijnen als hij eindelijk moest afslaan.

Zo nu en dan zagen Londenaars op dienstritten onder de grond een schimmige gestalte zwijgend op zich af strompelen, een half doorzichtige arm smekend opgeheven, een open en bewegende, maar geluidloze mond. Terwijl hij naderde begon hij te wijken en te verdwijnen.

Het was een verhaal dat de eigenschappen van gewone fictie verloren had en in de folklore was opgenomen. De 'Zwervende Londenaar' was op de hele wereld een vertrouwde uitdrukking geworden.

In de diepten van New York City herinnerde Baley zich het verhaal en hij bewoog zich onbehaaglijk.

R. Daneel begon te spreken en er was een lichte echo hoorbaar. Hij zei: 'We kunnen misschien worden afgeluisterd.'

'Hier beneden? Geen kans op. Wat zei je daar over de Commissaris?'

'Hij was op het toneel, Elijah. Hij is een Stedeling. Hij was onvermijdelijk een verdachte.'

'Was! Is hij nog een verdachte?'

'Nee. Zijn onschuld werd snel vastgesteld. In de eerste plaats had hij geen ploffer in zijn bezit. Er had er ook eigenlijk niet een kunnen zijn. Hij was Kosmik op de gewone manier binnengekomen; dat was heel zeker; en, zoals je weet, ploffers worden daar volgens de gewone gang van zaken afgenomen.'

'Werd het moordwapen, tussen twee haakjes, eigenlijk wel gevonden?'

'Nee, Elijah. Elke ploffer in Kosmik werd gecontroleerd en geen een was er de laatste weken gebruikt. Een controle van de stralingskamers gaf voldoende uitsluitsel.'

'Wie de moord dan ook gepleegd heeft, hij heeft het wapen of zo goed verborgen...'

'Het kan niet ergens in Kosmik verborgen zijn. Wij waren heel grondig.'

Ongeduldig zei Baley: 'Ik probeer alle mogelijkheden te overzien. Het werd of verborgen of meegenomen door de moordenaar toen hij wegging.'

'Precies.'

'En als je alleen de tweede mogelijkheid openlaat, is de Commissaris buiten verdenking.'

'Ja. Als voorzorgsmaatregel werd hij natuurlijk nog wel gecerebroanalyseerd.'

'Ge-wat?'

'Door cerebroanalyse. Ik bedoel de interpretatie van de elektromagnetische velden van de levende hersencellen.'

'Oh,' zei Baley niet begrijpend. 'En wat zegt je dat?'

'Het geeft ons informatie over de temperamentele en emotionele toestand van een individu. In het geval van Commissaris Enderby zei het ons dat hij niet tot het vermoorden van Dr. Sarton in staat was. Totaal niet in staat.'

'Nee,' gaf Baley toe. 'Daar is hij het type niet voor. Dat had ik je ook kunnen vertellen.'

'Het is beter om objectieve informatie te hebben. Vanzelfsprekend hebben al onze mensen in Kosmik zich ook laten cerebroanalyseren.'

'Geen van allen in staat, neem ik aan.'

'Geen sprake van, inderdaad. Daarom weten we ook dat de moordenaar een Stedeling moet zijn.'

'Goed dan, alles wat we moeten doen is de hele Stad onderwerpen aan jouw aardige kleine procesje.'

'Dat zou niet erg praktisch zijn, Elijah. Er zouden er miljoenen kunnen zijn met een temperament dat hen tot deze daad in staat zou stellen.'

'Miljoenen,' gromde Baley, denkend aan de massa van die lang vervlogen dag die naar de smerige Kosmieten geschreeuwd had, en aan de dreigende en huilende massa buiten de schoenwinkel de vorige avond.

Hij dacht: Arme Julius. Een verdachte!

Hij kon de stem van de Commissaris de periode na het ontdekken van het lijk horen beschrijven: 'Het was beestachtig, beestachtig.' Geen wonder dat hij in zijn geschoktheid en verslagenheid zijn bril kapot had laten vallen. Geen wonder dat hij niet naar Kosmik terug wilde gaan. 'Ik haat ze,' had hij tussen zijn tanden gegromd.

Arme Julius. De man die met de Kosmieten kon omgaan. De man wiens grootste waarde voor de Stad lag in zijn vermogen om met hen op te kunnen schieten. Hoeveel droeg dat bij aan zijn snelle promoties?

Geen wonder dat de Commissaris wilde dat Baley het overnam. Goeie, oude, loyale, zwijgzame Baley. Schoolvrindje! Hij zou zijn mond wel houden als hij wat ontdekte over dat kleine voorval. Baley vroeg zich af hoe cerebroanalyse werd uitgevoerd. Hij stelde zich geweldige elektroden voor, druk bezige tekenapen die inktlijnen over grafiekpapier trokken, zichzelf regelende overbrengingen die zo nu en dan op hun plaats klikten.

Arme Julius. Als hij even verbijsterd was als hij het recht had om te zijn, had hij zich al aan het eind van zijn loopbaan kunnen wanen met een afgedwongen ontslagbrief in handen van de burgemeester.

De patrouillewagen draaide omhoog, de onderste verdiepingen van het Stadhuis in.

Het was 14:30 toen Baley terugkwam bij zijn bureau. De Commissaris was weg. R. Sammy grijnsde en wist niet waar de Commissaris was. Baley ging een poos zitten nadenken. Van het feit dat hij honger had nam hij geen notitie.

Om 15:20 kwam R. Sammy naar zijn bureau en zei: 'De Commissaris is nu binnen, Lije.'

Baley zei: 'Bedankt.'

Voor een keer luisterde hij naar R. Sammy zonder zich te ergeren. R. Sammy was tenslotte een soort familielid van R. Daneel en R. Daneel was duidelijk geen persoon - of ding, liever - om je over te ergeren. Baley vroeg zich af hoe het op een nieuwe planeet zou zijn met mensen en robots met gelijke kansen in een Stadscultuur. Hij nam de situatie nogal onpartijdig in overweging.

De Commissaris bladerde een paar documenten door toen Baley binnenkwam, zo nu en dan ophoudend om aantekeningen te maken.

Hij zei: 'Dat was me nogal een gigantische blunder die jij in Kosmik maakte.'

Het kwam met geweld bij hem terug. Het woordenduel met Fastolfe...

Zijn lange gezicht nam een naargeestige uitdrukking van teleurstelling aan. 'Dat geef ik graag toe, Commissaris. Het spijt me.'

Enderby keek op. Zijn uitdrukking was doordringend achter zijn brillenglazen. Hij scheen meer zichzelf te zijn dan hij deze dertig uur geweest was. Hij zei: 'Niets ernstigs. Fastolfe scheen het niet te kunnen schelen, laten we het dus maar vergeten. Onvoorspelbaar, die Kosmieten. Jij verdient je geluk niet, Lije. De volgende keer praat je er met mij over voor je de one-man subetherheld gaat uithangen.'

Baley knikte. De hele zaak rolde hem van de schouders. Hij had een blufstunt geprobeerd en het had niet gewerkt. Oké. Hij was een beetje verbaasd dat hij er zo nonchalant over kon doen, maar dat kon dus.

Hij zei: 'Hoor eens, Commissaris. Ik wil een tweemans appartement aan Daneel en mijzelf toegewezen hebben. Ik neem hem niet mee naar huis vanavond.'

'Wat is dat allemaal?'

'Het is bekend dat hij een robot is. Weet u nog? Misschien zal er niets gebeuren, maar als er een rel komt wil ik mijn gezin daar niet middenin hebben.'

'Onzin, Lije. Ik heb het laten nagaan. Zo'n gerucht is er niet in de Stad.'

'Jessie heeft het verhaal ergens gehoord, Commissaris.'

'Wel, er is geen georganiseerd gerucht. Niets gevaarlijks. Ik heb dit nagegaan sinds ik van de TM in Fastolfe's koepel kwam. Daarom ben ik weggegaan. Ik moest het natuurlijk nalopen, en vlug. Hoe dan ook, hier zijn de rapporten. Kijk zelf maar. Hier is Doris Gilfords rapport. Zij is in een dozijn Vrouwen-lichamelijken geweest in verschillende delen van de Stad. Je kent Doris. Het is een bekwaam meisje. Wel, er is niets aan de dag gekomen. Nergens is iets aan de dag gekomen.'

'Hoe kwam Jessie dan aan het gerucht, Commissaris?'

'Dat is te verklaren. R. Daneel zette zichzelf nogal te kijk in de schoenwinkel. Heeft hij werkelijk een ploffer getrokken, Lije, of heb je het een beetje opgeblazen?'

'Hij heeft er echt een getrokken. En gericht ook.'

Commissaris Enderby schudde zijn hoofd. 'Goed. Iemand heeft hem herkend. Als een robot, bedoel ik.'

'Wacht even,' zei Baley verontwaardigd. 'Je kunt niet aan hem zien dat het een robot is.'

'Waarom niet?'

'U wel soms? Ik niet.'

'Wat bewijst dat? We zijn geen deskundigen. Stel dat er een technicus van de Westchester robotfabrieken in de menigte was. Een beroeps. Een man die zijn hele leven robots heeft ontworpen en gebouwd. Er valt hem iets vreemds op aan R. Daneel. Misschien in de manier waarop hij praat of zich gedraagt. Hij speculeert daar wat over. Misschien vertelt hij het zijn vrouw. Zij vertelt het een paar vriendinnen. Dan sterft het. Het is te onwaarschijnlijk. De mensen geloven het niet. Alleen heeft het Jessie bereikt voor het stierf.'

'Misschien,' zei Baley twijfelend. 'Maar wat denkt u intussen van een toewijzing van een vrijgezellenkamer voor twee personen?'

De Commissaris haalde zijn schouders op en pakte de intercom van de haak. Na een poosje zei hij: 'Sectie Q-27 is alles wat ze hebben. Het is niet zo'n goede buurt.'

'Goed genoeg,' zei Baley.

'Waar is R. Daneel nu, tussen twee haakjes?'

'Hij zit in het archief. Hij probeert informatie te verzamelen over Middeleeuwerse agitatoren.'

'Grote God, daar zijn er miljoenen van.'

'Ik weet het, maar het maakt hem gelukkig.'

Baley was bijna bij de deur, toen hij zich, als door een ingeving, omdraaide, en zei: 'Commissaris, heeft Dr. Sarton ooit met u gepraat over het programma van Kosmik? Ik bedoel, over het invoeren van een C/Fe-cultuur?'

'De wat?'

'De invoering van robots.'

'Terloops wel eens.' De toon van de Commissaris verraadde geen bijzondere interesse.

'Heeft hij ooit verklaard waarom Kosmik er is?'

'Oh, voor het verbeteren van de gezondheid, het opvoeren van de levensstandaard. De gewone praat; veel indruk heeft het niet op mij gemaakt. Oh, ik was het wel met hem eens. Ik knikte maar eens en zo. Wat kon ik anders? Het is alleen een kwestie van hen zoet houden en hopen dat zij binnen de grenzen blijven van het redelijke, volgens hun eigen maatstaven dan. Misschien eens...'

Baley wachtte niet om te horen wat misschien-eens zou gebeuren.

Baley zei: 'Heeft hij ooit iets tegen u gezegd over emigratie?'

'Emigratie! Nooit. Een Aardemens de Buitenwerelden inlaten staat gelijk aan het vinden van een diamanten ster in de ringen van Saturnus.'

'Ik bedoel emigratie naar nieuwe werelden.'

Maar de Commissaris gaf daar alleen maar antwoord op met een ongelovige blik.

Baley herkauwde die een ogenblik en zei toen met een plotse botheid: 'Wat is cerebroanalyse, Commissaris? Hebt u daar ooit van gehoord?'

Het ronde gezicht van de Commissaris rimpelde niet; zijn ogen knipperden niet. Hij zei gelijkmatig: 'Nee, wat zou dat moeten zijn?'

'Niets. Ik ving het alleen maar op.'

Hij ging het kantoor uit en dacht verder aan zijn bureau. Zeker, de Commissaris was niet zo'n goed acteur. Dat zou dus...

Om 16:05 belde Baley Jessie op en vertelde haar dat hij die nacht niet thuis zou komen en waarschijnlijk geen enkele nacht voor een poosje. Het duurde daarna even om van haar af te komen.

'Lije, zijn er moeilijkheden? Ben je in gevaar?'

'Een politieman loopt altijd een zeker gevaar,' legde hij luchtig uit. Het stelde haar niet tevreden. 'Waar ga je overnachten?'

Hij zei het haar niet. 'Als je je eenzaam voelt vanavond,' zei hij, 'ga dan bij je moeder slapen.' Hij brak de verbinding abrupt af, wat misschien wel zo verstandig was.

Om 16:20 belde hij naar Washington. Het duurde een zekere tijd om de man te pakken te krijgen die hij spreken wilde en bijna even veel tijd om hem te overreden de volgende dag een luchtreis naar New York te maken. Om 16:40 was hij daarin geslaagd.

Om 16:55 ging de Commissaris weg, die hem met een onzekere glimlach passeerde. De dagploeg vertrok en masse. De schaarse bevolking die de kantoren 's avonds en 's nachts vulde kwam binnen en groette hem in wisselende toonaarden van verrassing.

R. Daneel kwam naar zijn bureau met een stapel papieren.

'En dat zijn?' vroeg Baley.

'Een lijst van mannen en vrouwen die wel eens tot een Middeleeuwerse organisatie zouden kunnen behoren.'

'Hoeveel staan er op de lijst?'

'Meer dan een miljoen,' zei R. Daneel. 'Dit is er maar een deel van.'

'Verwacht je die allemaal te kunnen controleren, Daneel?'

'Dat zou duidelijk niet praktisch zijn, Elijah.'

'Zie je, Daneel, bijna alle Aardemensen zijn op de een of andere manier Middeleeuwers. De Commissaris, Jessie, ik zelf. Kijk naar de Commissaris met zijn...' (Bijna zei hij, 'bril', herinnerde zich toen dat Aardemensen solidair moeten zijn met elkaar en dat het gezicht van de Commissaris zowel in figuurlijke als in letterlijke zin beschermd moest worden.) Hij maakte zijn zin mat af: 'met zijn oogversiersels.'

'Ja,' zei R. Daneel, 'ik had ze al opgemerkt, maar ik dacht dat het misschien niet delicaat zou zijn het erover te hebben. Op andere Stedelingen heb ik zulke versiersels niet gezien.'

'Het is iets heel ouderwets.'

'Dient het ergens voor?'

Abrupt zei Baley: 'Hoe ben je aan jouw lijst gekomen?'

'Het was een machine die hem voor me maakte. Men hoeft hem kennelijk slechts in te stellen op een bepaald soort overtreding en hij doet dan zelf de rest. Ik liet hem alle gevallen van wanordelijk gedrag over de afgelopen vijftig jaar aftasten waarbij robots betrokken waren. Een andere machine liep alle Stedelijke kranten na over de zelfde periode op namen van hen die betrokken waren bij ongunstige uitlatingen over robots of mensen van de Buitenwerelden. Het is verbazend wat je in drie uur kunt doen. De machine schrapte zelfs de namen van overledenen van de lijst.'

'Ben je verbaasd? Maar jullie hebben toch zeker computers op de Buitenwerelden?'

'Zeker, een heleboel soorten. Zeer modern. Toch is er geen één zo massief en complex als deze hier. Je moet natuurlijk beseffen dat zelfs de grootste Buitenwereld nauwelijks de bevolking telt van een van jullie Steden en dat buitengewone ingewikkeldheid niet nodig is.'

Baley zei: 'Ben jij ooit op Aurora geweest?'

'Nee,' zei R. Daneel, 'ik ben hier op Aarde in elkaar gezet.'

'Hoe kun je dan iets weten over Buitenwereldcomputers?'

'Maar dat ligt toch zeker nogal voor de hand, partner Elijah. Mijn voorraad gegevens is ontleend aan die van wijlen Dr. Sarton. Je kunt als vanzelfsprekend aannemen dat die rijk is aan feitenmateriaal over de Buitenwerelden.'

'Op die manier. Kun je eten, Daneel?'

'Ik loop op atoomenergie. Ik dacht dat je daar wel van op de hoogte zou zijn.'

'Daar ben ik volledig van op de hoogte. Ik vroeg je niet of je eten moest. Ik vroeg of je eten kon. Of je voedsel in je mond kan stoppen, kauwen en doorslikken. Dat is een belangrijk punt als je wilt lijken op een mens.'

'Ik begrijp wat je bedoelt. Ja, ik kan de mechanische bewerkingen van het kauwen en slikken uitvoeren. Mijn capaciteit is natuurlijk nogal beperkt, en ik zou het opgenomen materiaal vroeger of later moeten verwijderen uit wat je mijn maag zou kunnen noemen.'

'Goed. Je kunt het vanavond in de rust van onze kamer uitbraken, of wat je er ook mee doet. De zaak is dat ik honger heb. Ik heb mijn lunch gemist, verdomme, en ik wil je bij me hebben als ik eet. En je kunt daar niet gaan zitten en niet eten zonder aandacht te trekken. Dus als je kunt eten - dat is het waar het me om gaat. Laten we gaan!'

Sectiekeukens waren in de hele Stad gelijk. Trouwens, Baley was voor dienstzaken in Washington, Toronto, Los Angeles, Londen en Boedapest geweest en daar waren ze ook hetzelfde. Misschien was het anders geweest in de Middeleeuwen toen de diëten evenzeer verschilden als talen. Tegenwoordig waren gistproducten precies hetzelfde van Shanghai tot Tasjkent en van Winnipeg tot Buenos Aires; en Engels mocht dan wel niet het 'Engels' van Shakespeare of Churchill zijn, maar het was de uiteindelijke potpourri die op alle continenten gangbaar was en, met enkele wijzigingen, evenzeer op de Buitenwerelden.

Maar taal en dieet daargelaten, er waren overeenkomsten die dieper gingen. Er was altijd die bijzondere geur, niet te beschrijven maar volledig karakteristiek voor 'Keuken'. Er waren de drie wachtende rijen die langzaam naar binnen schoven, elkaar naderend bij de deur en zich dan weer splitsend, rechts, links, midden. Er was het gedreun van het mensdom en het scherpe gerammel van plastic op plastic. Er was de glans van opgepoetst imitatiehout, lichtreflecties op glas, lange tafels, een vleugje stoom in de lucht.

Baley schoof langzaam naar voren terwijl de rij bewoog (naast alle mogelijke vertragingen onder etenstijd, was een wachttijd van tenminste tien minuten niet te vermijden) en zei met een plotselinge nieuwsgierigheid tegen R. Daneel: 'Kun je glimlachen?'

R. Daneel, die met een koele belangstelling naar het interieur van de keuken had staan staren, zei: 'Wat zei je, Elijah?'

'Ik vraag me alleen maar af, Daneel. Kun je glimlachen?'

Hij sprak op een terloopse fluistertoon.

R. Daneel glimlachte. Het gebaar was plotseling en verrassend. Zijn lippen krulden naar achteren en de huid aan de hoeken plooide. Maar alleen de mond glimlachte. De rest van het gezicht van de robot deed niet mee.

Baley schudde zijn hoofd. 'Bespaar je de moeite, Daneel. Je wordt er niet mooier op.'

Zij waren bij de ingang. Persoon na persoon duwde zijn metalen voedselplaatje door het bijpassende gat en liet het aftasten. Klik - klik - klik.

Iemand had eens uitgerekend dat de toegang tot een soepel draaiende keuken tweehonderd mensen per minuut kon verwerken, met de plaatjes van iedereen volledig gecontroleerd ter voorkoming van illegaal keukenbezoek, illegaal maaltijdgebruik en rantsoenfraude. Ze hadden ook uitgerekend hoe lang de wachtende rij moest zijn voor een maximale doelmatigheid en hoeveel tijd verloren ging als iemand een speciale behandeling eiste.

Daarom betekende het altijd een ramp om dat soepele klik-klik te onderbreken door naar het handloket te gaan, zoals Baley en R. Daneel deden, om een speciale pas onder de neus te duwen van de official die met het toezicht was belast.

Jessie had het, met haar kennis van assistent-diëtiste, eens aan Baley uitgelegd.

'Het gooit alles helemaal in de war,' zei zij. 'Het gooit de consumptiecijfers en inventarisschattingen overhoop. Het betekent speciale controles. Je moet strookjes vergelijken met alle andere Sectiekeukens om er zeker van te zijn dat het evenwicht niet al te onevenwichtig wordt, als je begrijpt wat ik bedoel. Elke week moet er een afzonderlijk balansformulier worden opgemaakt. Als er dan iets mis gaat en je komt niet uit is het altijd jouw schuld. Het is nooit de schuld van het Stadsbestuur dat speciale kaartjes uitdeelt aan iedereen en zijn kleine zusje. Oh, nee. En als wij zeggen dat het voor deze maaltijd met de vrije keus afgelopen is, maken de mensen in de rij wel weer drukte. Het is altijd de schuld van de mensen achter de balie...'

Baley had het verhaal tot in de kleinste bijzonderheden gehoord en hij begreep de droge en giftige blik die hij van de vrouw achter het loket kreeg dus uitstekend. Zij maakte een paar haastige aantekeningen. Thuissectie, beroep, reden voor maaltijdverplaatsing ('Dienstzaken', inderdaad een bijzonder irritante reden, maar absoluut niet te weerleggen.) Toen vouwde zij het strookje met krachtige vingerbewegingen en duwde het in een gleuf. Een computer nam het aan, verslond de inhoud en verteerde de informatie.

Zij wendde zich tot R. Daneel.

Baley gaf haar meteen het ergste. Hij zei: 'Mijn vriend is van buiten de Stad.'

De vrouw keek diep en voorgoed verontwaardigd. Zij zei: 'Thuisstad, alstublieft.'

Baley ving nog eens de bal op voor Daneel. 'Alles gaat op rekening van het politiebureau. Bijzonderheden niet noodzakelijk. Dienstzaken.'

De vrouw bracht met een ruk van haar arm een bonboekje omlaag en vulde het nodige in een donker-licht code in met geoefende drukjes van de eerste twee vingers van haar rechterhand.

Zij zei: 'Hoe lang zult u hier eten?'

'Tot nader bericht,' zei Baley.

'Hier de vingers op drukken,' zei ze, het informatieformulier omdraaiend.

Baley kreeg een kort bang vermoeden toen R. Daneels gelijkmatige vingers met glinsterende nagels neerwaarts drukten. Ze zouden toch zeker niet vergeten hebben hem van vingerafdrukken te voorzien.

De vrouw pakte het papier weg en voerde het aan de allesetende machine bij haar elleboog. Het ding boerde niets terug en Baley haalde verlicht adem.

Zij gaf hun kleine metalen plaatjes die in een helder rood waren uitgevoerd dat 'Tijdelijk' betekende.

Zij zei: 'Geen vrije keuze. We zitten krap deze week. Neem tafel DF.'

Zij gingen naar DF.

R. Daneel zei: 'Ik heb de indruk dat de meesten van je volk regelmatig in keukens als deze eten.'

'Ja. Het is natuurlijk nogal neerdrukkend om in een vreemde keuken te eten. Er is niemand in de buurt die je kent. In je eigen keuken is dat heel anders. Je hebt je eigen stoel die je altijd bezet. Je bent met je gezin, je vrienden. Vooral als je jong bent zijn maaltijden hoogtepunten van de dag.' Baley glimlachte kort bij de herinnering.

DF was kennelijk één van de tafels die gereserveerd waren voor passanten. De mensen die er al zaten keken ongemakkelijk op hun bord en praatten niet met elkaar. Zij keken met een tersluikse afgunst naar de massa's aan de andere tafels.

Niemand voelt zich zo onbehaaglijk, dacht Baley, als de man die buiten zijn Sectie eet.

Oost west, thuiskeuken best, zei het spreekwoord, al was die nog zo nederig. Zelfs het eten smaakt er beter, al waren nog zoveel scheikundigen bereid om te zweren dat het niet verschilde van het eten in Johannesburg.

Hij ging zitten op een kruk en R. Daneel ging naast hem zitten.

'Geen vrije keus,' zei Baley met een wuivend gebaar van zijn vingers, 'haal die schakelaar daar dus maar over en wacht.'

Het kostte twee minuten. Een rond stuk gleed weg in het tafelblad en een bord kwam omhoog.

'Aardappelpuree, zymolappen, saus, en gestoofde abrikozen, Oh, juist,' zei Baley.

Een vork en twee sneden gistbrood verschenen in een nis tegenover hem in het lage hekje dat over het midden van de tafel liep.

R. Daneel zei zacht: 'Je kunt je bedienen van mijn portie, als je wilt.'

Een ogenblik was Baley geschokt. Toen schoot het hem weer te binnen en mompelde hij: 'Dat zou getuigen van slechte manieren. Kom op. Eten.'

Baley at flink door, maar te gespannen om er echt van te genieten. Behoedzaam wierp hij zo nu en dan een blik op R. Daneel. De robot at met precieze kaakbewegingen. Te precieze. Het zag er niet helemaal natuurlijk uit.

Vreemd! Nu Baley zeker wist dat R. Daneel werkelijk een robot was, vielen allerlei kleine dingen hem duidelijk op. Er was bijvoorbeeld geen beweging van een adamsappel als R. Daneel slikte.

Toch kon het hem niet zoveel schelen. Raakte hij gewend aan het creatuur? Stel dat de mensen overnieuw begonnen op een nieuwe wereld (dat was hem blijven bezighouden sinds Dr. Fastolfe het erover gehad had); stel dat Bentley, bijvoorbeeld, de Aarde zou verlaten; zou hij ook zonder ergernis met robots leren samenwerken en leven? Waarom niet? De Kosmieten zelf deden het.

R. Daneel zei: 'Elijah, getuigt het van slechte manieren om naar iemand anders te kijken als hij aan het eten is?'

'Als je direct aangapen bedoelt, natuurlijk wel. Dat is toch niet meer dan een kwestie van gezond verstand? Een mens heeft recht op zijn privacy. Gewone conversatie is volmaakt in orde, maar je gaat niet naar iemand zitten turen die aan het eten is.'

'Juist. Hoe komt het dan dat ik acht mensen tel die ons aandachtig, zeer aandachtig op zitten te nemen?'

Baley legde zijn vork neer. Hij keek rond alsof hij naar het zoutvaatje zocht. 'Ik zie niets bijzonders.'

Maar hij zei het zonder overtuiging. De massa eters was voor hem niets dan een uitgestrekte opeenhoping van chaos.

En toen R. Daneel zijn onpersoonlijke bruine ogen op hem richtte, vermoedde Baley onbehaaglijk dat het geen ogen waren die hij zag, maar camera's die met fotografische nauwkeurigheid en in een fractie van een seconde het hele panorama konden opnemen.

'Ik ben er heel zeker van,' zei R. Daneel kalm.

'En als het zo is, wat dan nog? Het is onfatsoenlijk gedrag, maar wat bewijst het?'

'Dat kan ik niet zeggen, Elijah, maar is het toeval dat zes van de kijkers zich gisteravond in de menigte vóór de schoenwinkel bevonden?'

11

Ontsnapping over de strips

Baley greep zijn vork onwillekeurig wat steviger vast.

'Weet je dat zeker?' vroeg hij automatisch, en toen hij het zei besefte hij de nutteloosheid van zijn vraag. Je vraagt een computer niet of hij zeker is van het antwoord dat hij afscheidt; zelfs een computer met armen en benen niet.

R. Daneel zei: 'Absoluut!'

'Zijn ze dicht bij ons?'

'Zeker niet. Ze zijn verspreid.'

'Goed dan.' Baley begon verder te eten, mechanisch bewegend met zijn vork. Achter de frons op zijn lange gezicht werkte zijn brein koortsachtig.

Stel nu eens dat het incident van gisteravond georganiseerd was door een groep anti-robotfanatici, dat het niet de spontane twist was geweest waar het op geleken had. In zo'n groep agitators konden gemakkelijk mensen zitten die robots bestudeerd hadden met de intensiteit van de verbeten tegenstander. Eén van hen had R. Daneel kunnen herkennen voor wat hij was. (De Commissaris had dat in zekere zin geopperd. Verdomme, er waren verrassende diepten in die man.) Het één volgde logisch uit het ander. Toegegeven dat zij niet op een georganiseerde manier konden handelen op de ingeving van het moment van gisteravond, ze zouden nog steeds in staat zijn plannen te maken voor de toekomst. Als ze een robot als R. Daneel konden herkennen, konden ze zeker bedenken dat Baley zelf een politieagent was. Een politieagent in het ongewone gezelschap van een robot zou zeer waarschijnlijk een verantwoordelijk man zijn in de organisatie. (Met het inzicht dat altijd achteraf komt kon Baley zonder moeite verder spinnen aan zijn redenering.)

Daaruit volgde dan dat waarnemers bij het Stadhuis (of misschien agenten in het Stadhuis) binnen niet al te lange tijd Baley in de gaten zouden krijgen, of R. Daneel, of hen allebei. Dat het hun binnen vierentwintig uur was gelukt was niet verbazingwekkend. Zij hadden het al eerder gekund als Baley niet zo'n groot deel van de dag in Kosmik en op autowegen had doorgebracht.

R. Daneel was klaar met eten. Hij zat rustig te wachten met zijn volmaakte handen licht rustend op de rand van de tafel.

'Moesten we niet liever wat doen?' vroeg hij.

'Hier in de keuken zijn we veilig,' zei Baley. 'Laat dit nu alsjeblieft verder aan mij over.'

Baley keek behoedzaam om zich heen en het was of hij voor de eerste keer een keuken zag.

Mensen! Duizenden mensen! Wat was de capaciteit van een gemiddelde keuken? Hij had het cijfer eens gezien. Tweeëntwintighonderd, dacht hij. Deze was groter dan gemiddeld. Onderstel dat de kreet 'robot' de lucht in werd gestuurd. Onderstel dat die onder de duizenden heen en weer werd gegooid als een...

Hij zocht vergeefs naar een beeld, maar het gaf niet. Het zou niet gebeuren.

Een spontane rel kon overal oplaaien, in de keukens even gemakkelijk als in de gangen of in de liften. Gemakkelijker, misschien. Er waren minder remmingen op de etenstijden, er was een neiging tot ruw gestoei dat bij een kleinigheid degenereren kon tot iets ernstigers.

Maar een geplande rel zou anders zijn. Hier in de keuken zouden de organisatoren zelf gevangen zitten in een grote en met een massa gevulde ruimte. Als de borden eenmaal door de lucht vlogen en de tafels kraakten zou het niet eenvoudig zijn om nog te ontsnappen. Honderden zouden ongetwijfeld sterven en zelf zouden ze daar makkelijk bij kunnen zijn.

Nee, een veilige rel zou gepland moeten worden in de straten van de Stad, in de één of andere betrekkelijk nauwe doorgang. Paniek en hysterie zouden zich langzaam door de omgeving verbreiden en er zou tijd zijn voor de snelle, voorbereide verdwijning in een zijgang of de onopvallende stap op een stijgende buurtweg die hen naar een hoger niveau en verdwijning zou voeren.

Baley voelde zich in een val zitten. Buiten wachtten waarschijnlijk nog anderen. Baley en R. Daneel zouden gevolgd worden naar een geschikt punt en daar zou de lont worden aangestoken.

R. Daneel zei: 'Waarom arresteren wij ze niet?'

'Dan zouden de moeilijkheden alleen maar nog gauwer beginnen. Je kent hun gezichten? Die zul je niet vergeten?'

'Ik ben niet in staat tot vergeten.'

'Dan grijpen wij ze een andere keer wel. Nu zullen we hun net doorbreken. Volg mij. Doe precies zoals ik.'

Hij stond op, draaide zijn bord zorgvuldig ondersteboven, plaatste het in het midden van de beweegbare cirkel van waaronder het omhoog was gekomen. Hij legde zijn vork terug in zijn nis. R. Daneel, toeziend, paste zijn gedrag aan. De borden en het bestek vielen weg.

R. Daneel zei: 'Zij staan ook op.'

'Juist. Ik heb het idee dat zij niet al te dichtbij zullen komen. Niet hier.'

De twee liepen nu achter elkaar aan naar een uitgang waar het rituele klik-klik klonk van de metalen plaatjes, elke klik het verbruik van een rantsoeneenheid noterend. Baley keek achterom door de nevel van mist en lawaai en, dacht met een scherpte die slecht bij de situatie paste, aan een bezoek aan de Stadsdierentuin met Ben zes of zeven jaar geleden. Nee, acht, omdat Ben toen net acht was geworden. (Jehoshaphat! Waar bleef de tijd!)

Het was Bens eerste bezoek geweest en het had hem opgewonden. Tenslotte had hij nooit eerder in werkelijkheid een kat of een hond gezien. Bovendien was er nog de vogelkooi! Ook Baley zelf, die hem al een dozijn keren eerder had gezien, was niet immuun voor de betovering die daar van uitging.

Er was iets onvergelijkelijk verbijsterends aan het voor het eerst zien van levende dingen die door de lucht vlogen. Het was voedertijd in de spreeuwenkooi en een verzorger stortte gebroken haver in een lange trog. (Menselijke wezens waren gewend geraakt aan de gistsurrogaten, maar dieren, conservatiever in hun manier, stonden op echt graan.)

De spreeuwen wolkten bij honderden naar beneden. Vleugel aan vleugel, met een oorverdovend gekwetter, omlijstten ze de trog...

Dat was het; dat was het beeld dat in Baley's geest opkwam toen hij omkeek naar de keuken die hij verliet. Spreeuwen aan de trog. De gedachte stootte hem af.

Hij dacht: Jehoshaphat, er moet een betere manier zijn.

Maar welke betere manier? Wat was er mis met deze manier? Het had hem nooit eerder gehinderd.

Abrupt zei hij tegen R. Daneel: 'Klaar, Daneel?'

'Ik ben klaar, Elijah.'

Zij verlieten de keuken en hun ontsnapping hing nu duidelijk en onontkoombaar van Baley af.

De jeugd kent een spel dat 'strips wippen' heet. De regels daarvan variëren in kleinigheden van Stad tot Stad, maar de kern ervan is eeuwig. Een jongen uit San Francisco kan zonder moeite in Cairo met het spelletje meedoen.

Het gaat erom van punt A naar punt B te komen via het snelle transportsysteem van de Stad op zo'n manier dat de 'leider' het voor elkaar krijgt zo veel mogelijk van zijn achtervolgers te verliezen. Een leider die alleen op de plaats van bestemming aankomt kan er inderdaad wat van, evenals een achtervolger die zich niet laat afschudden.

Het spel wordt doorgaans tijdens de avondspits gespeeld als de toegenomen dichtheid van het forensenverkeer het nog eens extra riskant en ingewikkeld maakt. De leider begint, op en neer lopend over de versnellende strips. Hij doet zijn best om iets onverwachts te doen, zo lang mogelijk blijven staan op een bepaalde strip, dan plotseling in een willekeurige richting wegspringen.

Hij zal vlug over verscheidene strips rennen om dan weer te blijven wachten.

De achtervolger die onvoorzichtig een strip te ver door holt is te beklagen. Nog voordat hij zijn vergissing ziet is hij al, als hij niet buitengewoon behendig is, voorbij de leider of ver achter hem. De intelligente leider zal de vergissing uitbuiten door zich snel in de meest geschikte richting te bewegen.

Een zet die goed is om de taak nog tien keer zo ingewikkeld te maken is het instappen in de snelwegen of buurtwegen zelf en er aan de andere kant weer af te vliegen. Het geldt als onbehoorlijk om die helemaal te vermijden en ook om erop te blijven rondhangen.

De attractie van het spel is voor een volwassene moeilijk te begrijpen, vooral voor een volwassene die in zijn tienertijd nooit zelf een stripwipper is geweest. De spelers worden door de echte reizigers die zij onvermijdelijk voor de voeten lopen ruw behandeld. Zij worden bitter achtervolgd door de politie en gestraft door hun ouders. Zij worden op de scholen en voor de subether aan de kaak gesteld. Er gaat geen jaar voorbij zonder dat er vier of vijf tieners bij het spel gesneuveld zijn, en dozijnen gewond, en zonder dat er vele gevallen zijn van onschuldige toeschouwers aan wie zich tragedies van wisselende ernst voltrokken.

Toch kan er niets worden ondernomen om de stripwippende bende uit te roeien. Hoe groter het gevaar, des te meer krijgen de stripwippers die waardevolste van alle prijzen; eer in de ogen van hun makkers. Een succesvolle wordt zijn branie gegund; een goed bekende leider is overal nummer één.

Elijah Baley, bijvoorbeeld, herinnerde zich zelfs nu nog tevreden dat hij eens een stripwipper was geweest. Hij had een bende van twintig jongens van de Concourse Sector naar de grenzen van Queens geleid, dwars over drie snelwegen. In twee onvermoeibare en meedogenloze uren had hij een paar van de vlugste achtervolgers uit de Bronx van zich afgeschud en was hij alleen op het punt van bestemming aangekomen. Er was nog maanden over die tocht gepraat.

Nu was Baley natuurlijk een veertiger. Hij had in geen twintig jaar strips gewipt maar herinnerde zich een paar trucjes. Wat hij aan snelheid verloren had werd in een ander opzicht weer goed gemaakt. Hij was een politieman. Alleen een politieman met zijn ervaring kon de Stad zo goed kennen als hij, kon weten waar bijna elke metalen steeg begon en ophield.

Hij liep kwiek van de keuken weg, maar niet te snel. Elk moment verwachtte hij de schreeuw van 'Robot, robot' achter zich te horen opklinken. Die eerste serie bewegingen waren het riskantst. Hij telde zijn stappen tot hij de eerste versnellende strip onder zich voelde bewegen. Hij stond even stil terwijl R. Daneel soepel naast hem schoof.

'Zijn ze nog achter ons, Daneel?' vroeg Baley op fluistertoon.

'Ja. Ze komen dichterbij.'

'Dat zal niet lang duren,' zei Baley vol vertrouwen. Hij keek naar de strips die zich aan weerskanten uitstrekten en die hun menselijke lading links van hem tot grotere en grotere snelheid voortzweepten naarmate ze verder van hem verwijderd raakten. Hij had de strips bijna elke dag van zijn leven ettelijke keren onder zich gevoeld, maar hij had in zevenduizend dagen of meer zijn knieën niet gebogen om eroverheen te gaan rennen. Hij voelde de oude vertrouwde sensatie en zijn ademhaling werd sneller.

Hij vergat helemaal die ene keer dat hij Ben bij het spel betrapt had. Hij had hem eindeloos de les gelezen en gedreigd om hem onder politietoezicht te plaatsen.

Licht, snel, met tweemaal de 'veilige' snelheid, ging hij de strips op. Hij leunde sterk naar voren tegen de versnelling in. De buurtweg zoemde hem voorbij. Het zag er een ogenblik uit alsof hij in zou stappen maar plotseling verdween hij achteruit, achteruit, links en rechts door de massa duikend die op de tragere strips dikker werd.

Hij stond stil en liet zich met niet meer dan vijfentwintig kilometer per uur voortdragen.

'Hoeveel zijn er nog bij ons, Daneel?'

'Nog maar één, Elijah.' De robot stond naast hem, bedaard en zonder adem te halen.

'Dat moet in zijn tijd ook een goede zijn geweest, maar hij zal het evenmin volhouden.'

Vol zelfvertrouwen voelde hij een halfvergeten sensatie uit zijn jonge jaren. Een sensatie die gedeeltelijk bestond uit het gevoel deel te hebben aan een mystiek ritueel waar anderen niet toe behoorden, gedeeltelijk uit de zuiver lichamelijke sensatie van wind tegen zijn haar en gezicht, gedeeltelijk uit een ijl gevoel van gevaar.

'Dit noemen ze de zijstap,' zei hij zacht tegen R. Daneel.

Zijn lange passen vraten afstand, maar hij bewoog voort over een enkele strip, de echte reizigers met een minimum aan inspanning ontwijkend. Hij hield dat vol, de rand van de strip voortdurend dichter naderend, tot de gestage beweging van zijn hoofd door de massa hypnotiserend moest zijn geworden in zijn constante snelheid - wat de bedoeling was.

En toen, zonder zijn gang te onderbreken, schoof hij vijf centimeter zijwaarts en was op de aangrenzende strip. Zijn dijspieren deden pijn terwijl hij zijn evenwicht bewaarde. Hij sprong door een groep forensen en was op de zeventig kilometer strip.

'Hoe staat het er nu mee, Daneel?' vroeg hij.

'Hij is nog bij ons,' was het kalme antwoord.

Baley perste zijn lippen op elkaar. Er zat niets anders op dan de bewegende perrons zelf te gebruiken en dat vereiste werkelijk coördinatie; meer, misschien, dan hem nog restte. Hij keek vlug om zich heen. Waar waren ze nu precies? B-22ste Straat flitste voorbij. Hij maakte een snelle berekening en ging er vandoor. Over de resterende strips, soepel en gelijkmatig, met een zwaai op het buurtwegperron.

De onpersoonlijke gezichten van mannen en vrouwen, waar alleen verveling over de wegrit in gegrift stond, schokten op in iets dat op verontwaardiging leek toen Baley en R. Daneel aan boord klauterden en zich tussen de hekjes door wrongen.

'Nou, nou,' riep een vrouw schel terwijl ze haar hoed vastgreep.

'Pardon,' zei Baley ademloos.

Hij drong zich door de staanders en was met een draaiende beweging al weer aan de andere kant van het perron af. Op het laatste ogenblik gaf een passagier die hij opzij had gedrongen hem een boze stoot in de rug. Wankelend kwam hij op de strip.

Wanhopig probeerde hij zijn balans terug te vinden. Hij slingerde over een stripafscheiding en de plotselinge snelheidsverandering dwong hem op de knieën en toen op zijn zij.

Hij had het plotselinge, paniekerige gezicht van mensen die tegen hem aan botsten en over hem heen tuimelden, van een zich uitbreidende verwarring op de strips, een van de gevreesde 'menselijke opstoppingen' waardoor er zonder mankeren dozijnen met gebroken ledematen in de ziekenhuizen zouden verdwijnen.

Maar de arm van R. Daneel was onder zijn rug. Hij voelde dat hij met meer dan menselijke kracht werd opgetild.

'Bedankt,' hijgde Baley en er was geen tijd voor meer.

Hij ging er vandoor over de vertragende strips in een ingewikkeld patroon dat zo uitgekiend was dat zijn voeten de in een V bij elkaar komende strips van een snelweg precies bij het punt van de oversteekplaats bereikten. Zonder zijn ritme te verliezen, versnelde hij alweer, toen op en over een snelweg.

'Is hij nog bij ons, Daneel?'

'Niemand te zien, Elijah.'

'Mooi. Maar wat zou jij een striploper geweest zijn, Daneel! Hoep, nu, nou!'

In een zucht er vandoor over een andere buurtweg en met gekletter de strips af naar een deur die er groot en officieel uitzag. Een bewaker stond op.

Baley wapperde met zijn identificatie. 'Dienstzaken.'

Zij waren binnen.

'Energiecentrale,' zei Baley kortaf. 'Hier breekt ons spoor totaal af.'

Hij was eerder in energiecentrales geweest, deze inbegrepen. Vertrouwdheid deed zijn gevoel van onbehaaglijk ontzag er niet minder op worden. Het gevoel werd nog versterkt door de door zijn hoofd spokende gedachte dat zijn vader eens hoog in de hiërarchie van een centrale als deze was geweest. Dat was te zeggen, vóór...

Er was overal het gezoem van de geweldige generatoren die verborgen waren in de centrale put van de centrale, de vage scherpte van ozon in de lucht, de grimmige en zwijgende dreiging van rode strepen die niemand kon passeren zonder beschermende kleding te dragen.

Ergens in de centrale (Baley had er geen idee van waar precies) werd elke dag een half kilo splijtbaar materiaal verbruikt. Even vaak werden de radioactieve splijtingsproducten, de zogenaamde 'hete as', onder luchtdruk door loden pijpen geperst naar verre spelonken in de oceaan, vijfentwintig kilometer uit de kust en bijna een kilometer onder de zeebodem. Soms vroeg Baley zich af wat er zou gebeuren als de spelonken vol zouden zijn.

Hij zei met een plotse barsheid tegen R. Daneel: 'Blijf uit de buurt van de rode strepen.' Toen bedacht hij zich en voegde er schaapachtig aan toe: 'Maar ik neem aan dat het er voor jou niets toe doet.'

'Is het een kwestie van radioactiviteit?' vroeg Daneel.

'Ja.'

'Dan doet het er voor mij wel degelijk toe. Gammastraling verwoest het kwetsbare evenwicht van een positronisch brein. Ik zou er veel sneller last van krijgen dan jij.'

'Bedoel je dat je er dood aan zou gaan?'

'Er zou een nieuw positronisch brein nodig zijn. Aangezien er daar geen twee gelijke van zijn zou ik een nieuw individu zijn. De Daneel waar je nu tegen praat zou, bij wijze van spreken, dood zijn.'

Baley keek de ander twijfelend aan. 'Dat heb ik nooit geweten. Deze helling op.'

'Het is niet iets waar de nadruk op wordt gelegd. Kosmik wil de Aardemensen overtuigen van onze bruikbaarheid, niet van onze zwakheden.'

'Waarom vertel je het mij dan?'

R. Daneel keek zijn menselijke metgezel recht in de ogen. 'Je bent mijn partner, Elijah. Het is goed dat je mijn zwakheden en tekortkomingen kent.'

Baley schraapte zijn keel en had niets over het onderwerp te berde te brengen.

'In deze richting naar buiten,' zei hij een ogenblik later, 'en we zijn een halve kilometer van ons appartement.'

Het was een somber, armoedig appartement. Een kleine kamer met twee bedden. Twee vouwstoelen en een kast. Een ingebouwd subetherisch scherm dat niet met de hand te bedienen was en alleen op de aangegeven uren zou werken, maar dan ook zou werken. Geen wasbak, zelfs niet een die buiten werking was, en geen faciliteiten voor koken, al was het maar van water. Een kleine afvalkoker stond in een hoek van de kamer, een lelijk, onversierd, onprettig, functioneel ding.

Baley haalde zijn schouders op. 'Dit is het. Ik denk dat we het wel zullen overleven.'

R. Daneel liep naar de afvalkoker. De naad van zijn overhemd vloog bij een aanraking open en onthulde een gladde en, zo te zien, goed gespierde borstkas.

'Wat doe je?' vroeg Baley.

'Het voedsel verwijderen dat ik heb opgenomen. Als ik het erin zou laten zou het bederven en zou ik een onsmakelijk voorwerp worden.'

R. Daneel plaatste twee vingers zorgvuldig onder een tepel en oefende volgens een bepaald patroon druk uit. Zijn borstkas ging overlangs open. R. Daneel greep naar binnen en haalde tussen een chaos van glanzend metaal een dunne, doorschijnende zak te voorschijn die voor een deel was opgezwollen. Hij maakte hem open terwijl Baley met een zekere afschuw zat toe te kijken.

R. Daneel aarzelde. Hij zei: 'Het voedsel is volkomen schoon. Ik scheid geen speeksel af en ik kauw niet. Het werd in de slokdarm getrokken door zuiging, weet je. Het is eetbaar.'

'Best,' zei Baley vriendelijk. 'Ik heb geen honger. Zorg jij maar dat je het kwijtraakt.'

R. Daneels voedselzak was van fluonplastic, concludeerde Baley. Het voedsel kleefde er tenminste niet aan vast. Het ging er gemakkelijk uit en werd beetje bij beetje in de koker gegooid. Verspilling van goed eten, dacht hij.

Hij ging op een bed zitten en trok zijn overhemd uit. Hij zei: 'Ik stel voor dat we morgen vroeg beginnen.'

'Om een bepaalde reden?'

'De ligging van dit appartement is onze vrienden nog niet bekend. Ik hoop tenminste van niet. Als we vroeg weggaan zijn we veel veiliger. Eenmaal in het Stadhuis, kunnen we beslissen of ons partnerschap nog wel langer praktisch nut heeft.'

'Denk je dat het misschien niet zo is?'

Baley haalde zijn schouders op en zei strak: 'Wij kunnen zoiets niet elke dag hebben.'

'Maar het lijkt me...'

R. Daneel werd onderbroken door de felscharlaken band van het deursignaal.

Zwijgend stond Baley op en pakte zijn ploffer uit de holster. Het deursignaal flitste nog een keer aan.

Zacht ging hij naar de deur, zette zijn duim op de plofferontsteking terwijl hij de schakelaar omgooide die een gedeelte van de deur voor hem alleen doorzichtig maakte. Het was niet zo'n goed kijkgat, het was klein en gaf een versteend beeld, maar het was goed genoeg om te kunnen zien dat Baley's jongen, Ben, voor de deur stond.

Baley handelde snel. Hij rukte de deur open, greep de jongen ruw bij de pols toen hij zijn arm ophief om voor de derde keer op de knop te drukken en trok hem naar binnen. De angstige en verbijsterde blik verdween heel langzaam uit Bens ogen toen hij ademloos tegen de muur leunde waar hij tegenaan was geslingerd. Hij wreef zijn pols.

'Pa!' zei hij verongelijkt. 'Je hoeft me niet zo beet te pakken.'

Baley stond door de weer gesloten deur te kijken. Voor zover hij het bekijken kon was de gang leeg.

'Heb je hier buiten iemand gezien, Ben?'

'Nee. Jeetje, Pa, ik kwam alleen even kijken of alles met je in orde was.'

'Waarom zou er iets niet in orde zijn met me?'

'Ik weet het niet. Het was Ma. Ze zat te huilen en zo. Zij zei dat ik je moest vinden. Als ik niet ging, zei ze dat ze zelf zou gaan en dat ze dan niet wist wat er gebeuren zou. Zij dwong me om te gaan, Pa.'

Baley zei: 'Hoe heb je me gevonden? Wist je moeder waar ik was?'

'Nee, zij wist het niet. Ik heb je kantoor opgebeld.'

'En ze hebben het je verteld?'

Ben keek verbijsterd bij de heftigheid van zijn vader. Hij zei zacht: 'Jazeker. Hadden ze het niet moeten doen?'

Baley en Daneel keken elkaar aan.

Baley kwam zwaar overeind. Hij zei: 'Waar is je moeder nu, Ben? Thuis?'

'Nee, we zijn bij oma gaan eten en daar zijn we gebleven. Ik moest daar weer heen. Ik bedoel, als jij in orde bent, Pa.'

'Je blijft hier. Daneel, heb jij opgemerkt waar de etagecommuno precies is?'

De robot zei: 'Ja. Ben je van plan de kamer uit te gaan om hem te gebruiken?'

'Ik moet wel. Ik moet contact opnemen met Jessie.'

'Ik moge in overweging geven dat het logischer zou zijn om het Bentley te laten doen. Het is een vorm van risico en hij is minder waardevol.'

Baley gaapte hem aan. 'Wel, jij...'

Hij dacht: Jehoshaphat, waar word ik boos om?

Kalmer ging hij verder: 'Je begrijpt het niet, Daneel. Onder ons is het niet de gewoonte dat een man zijn jonge zoon een mogelijk gevaar in stuurt, zelfs als het logisch is om dat te doen.'

'Gevaar!' piepte Ben met een soort van afschuw vervuld plezier. 'Wat is er aan de hand, Pa? Toe, Pa?'

'Niets, Ben. Dit zijn jouw zaken niet. Begrepen? Maak je klaar om naar bed te gaan. Ik wil dat je in bed ligt als ik terugkom. Versta je me?'

'Ach, gut. Je kan wel eens iemand in vertrouwen nemen. Ik zal niets zeggen.'

'Naar bed!'

'Gut!'

Baley rukte zijn jasje naar achteren toen hij bij de etagecommuno stond zodat hij de plofferkolf meteen zou kunnen grijpen. Hij sprak zijn persoonlijke nummer in het mondstuk en wachtte terwijl een computer op vijfentwintig kilometer afstand dat controleerde om er zeker van te zijn dat het gesprek kon worden toegestaan. Daar was een zeer korte wachttijd mee gemoeid omdat er voor een rechercheur geen beperkingen waren voor het aantal van zijn dienstgesprekken. Hij sprak het codenummer van het appartement van zijn schoonmoeder. Het kleine scherm aan de voet van het instrument lichtte op en haar gezicht keek hem aan.

Met zachte stem zei hij: 'Moeder, geef me Jessie even.'

Jessie moest op hem hebben gewacht. Ze was er meteen. Baley keek naar haar gezicht en verduisterde toen opzettelijk het scherm.

'Goed, Jessie. Ben is hier. Wat is er nou eigenlijk aan de hand?'

Zijn ogen zwierven voortdurend oplettend heen en weer.

'Ben je in orde? Je zit toch niet in moeilijkheden?'

'Zoals je ziet is het goed met me, Jessie. Hou daar nu mee op.'

'Oh, Lije, ik heb me toch zo'n zorgen zitten maken.'

'Waarover?' vroeg hij kortaf.

'Je weet wel. Je vriend.'

'Wat is er met hem?'

'Wat ik je gisteravond zei. Daar komt narigheid van.'

'Dat is onzin. Ik houd Ben vannacht bij me en jij gaat naar je bed. Dag, liefje.'

Hij verbrak de verbinding en wachtte even alvorens de terugtocht te ondernemen. Zijn gezicht was grijs van angst. Ben stond midden in de kamer toen Baley terugkwam. Een van zijn contactlenzen was netjes opgeborgen in een zuignapje. De andere was nog in zijn oog.

Ben zei: 'Gut, Pa, is er hier helemaal geen water? Meneer Olivaw zegt dat ik niet naar de Lichamelijke kan gaan.'

'Hij heeft gelijk. Dat gaat niet. Stop dat ding weer in je oog, Ben. Het kan geen kwaad om er een nacht mee te slapen.'

'Goed.' Ben plaatste hem terug, stopte zijn zuignapje weg en klom in bed. 'Jongens, wat een matras!'

Baley zei tegen R. Daneel: 'Ik neem aan dat je er geen bezwaar tegen hebt vannacht op te blijven zitten.'

'Natuurlijk niet. Tussen twee haakjes, ik ben geïntrigeerd door die vreemde glaasjes die Ben dichtbij zijn ogen draagt. Dragen alle Aardemensen die?'

'Nee. Alleen sommigen,' zei Baley afwezig. 'Ik niet bijvoorbeeld.'

'Om welke reden worden ze gedragen?'

Baley was te verdiept in zijn eigen gedachten om antwoord te geven. Zijn eigen rusteloze gedachten.

De lichten waren uit.

Baley bleef waakzaam. Hij was zich vaag bewust van Bens ademhaling toen die diep en regelmatig en een beetje rauw werd. Toen hij zijn hoofd omdraaide werd hij zich op de een of andere manier bewust van R. Daneel die onbeweeglijk en met het gezicht naar de deur ernstig op een stoel zat.

Toen sliep hij in en droomde.

Hij droomde dat Jessie in de splijtingskamer van een atoomenergiecentrale viel, viel en viel. Zij strekte haar armen naar hem uit, gillend, maar hij kon niets anders dan versteend net buiten een rode streep staan en haar vertekende figuur zien draaien toen het viel, kleiner wordend tot het nog maar een stip was.

Hij kon alleen maar toekijken, in de droom, wetend dat hij het was, hijzelf, die haar een duw had gegeven.

12

Woorden van een deskundige

Elijah Baley keek op toen Commissaris Julius Enderby het kantoor binnenkwam. Hij knikte vermoeid.

De Commissaris keek naar de klok en gromde: 'Je gaat me toch niet vertellen dat je hier de hele nacht bent geweest?'

Baley zei: 'Nee.'

De Commissaris zei zacht: 'Nog moeilijkheden gisteravond?'

Baley schudde zijn hoofd.

De Commissaris zei: 'Ik heb erover nagedacht hoe ik de mogelijkheid van rellen tot het minimum zou kunnen terugbrengen. Als er iets...'

Baley zei kortaf: 'In Godsnaam, Commissaris, als er iets was gebeurd zou ik het wel zeggen. Er is niets gebeurd.'

'Goed.' De Commissaris verdween door de deur die de ongewone privacy aangaf die bij zijn hoge positie hoorde.

Baley keek hem na en dacht: Hij zal wel hebben geslapen vannacht.

Baley boog zich over het routinerapport dat hij probeerde te schrijven om de werkelijke gebeurtenissen van de afgelopen twee dagen in de doofpot te kunnen stoppen, maar de woorden die hij met een vingeraanraking op papier had geseind vervaagden en dansten. Langzaam besefte hij dat er iets bij zijn bureau stond.

Hij hief zijn hoofd op. 'Wat moet je?'

Het was R. Sammy. Baley dacht: Julius' privélakei. Het loont wel om Commissaris te zijn.

R. Sammy zei met een domme grijns: 'De Commissaris wil je spreken, Lije. Onmiddellijk zegt hij.'

Baley wuifde met zijn hand. 'Hij heeft me net gezien. Zeg hem dat ik straks wel kom.'

R. Sammy zei: 'Onmiddellijk zegt hij.'

'Goed. Goed. Ga weg.'

De robot stapte achteruit en zei: 'De Commissaris wil je onmiddellijk spreken, Lije. Onmiddellijk zegt hij.'

'Jehoshaphat,' zei Baley tussen zijn tanden. 'Ik ga al, ik ga al.' Hij stond op van zijn bureau, liep naar het kantoor en R. Sammy hield zich stil.

Toen hij binnenkwam zei Baley: 'Verdomme, Commissaris, stuur dat ding niet achter me aan, wilt u?'

Maar de Commissaris zei alleen: 'Ga zitten, Lije. Ga zitten.'

Baley ging zitten en staarde voor zich uit. Misschien had hij die brave Julius onrecht aangedaan. Misschien had de man toch wel niet geslapen. Hij zag er nogal verslagen uit.

De Commissaris tikte op een papier dat voor hem lag. 'Er is een rapport van een gesprek dat je gehad hebt met ene Dr. Gerrigel in Washington per afgeschermde straalverbinding.'

'Dat klopt, Commissaris.'

'Er is geen verslag van het gesprek zelf, natuurlijk, omdat het afgeschermd was. Waar gaat dit allemaal om?'

'Ik wil achtergrondsinformatie hebben.'

'Hij is toch roboticus?'

'Dat klopt.'

De Commissaris stak zijn onderlip naar voren en zag er plotseling uit als een kind dat op het punt staat te gaan pruilen.

'Maar waar gaat het precies om? Wat voor soort informatie zoek je?'

'Dat weet ik niet precies, Commissaris. Ik heb gewoon het gevoel dat in een zaak als deze informatie over robots zou kunnen helpen.' Baley sloot daarna stevig zijn mond. Hij ging er niet verder op in en dat was dat.

'Ik zou het niet doen, Lije. Zou ik niet doen. Ik geloof niet dat het verstandig is.'

'Wat is uw bezwaar, Commissaris?'

'Hoe minder mensen van die hele geschiedenis weten, hoe beter.'

'Ik zal hem zo weinig vertellen als ik maar kan. Vanzelf.'

'Toch geloof ik niet dat het verstandig is.'

Baley voelde zich net ellendig genoeg om zijn geduld te verliezen.

Hij zei: 'Geeft u mij het bevel om hem niet te ontmoeten?'

'Nee. Nee. Je moet maar doen wat je geschikt lijkt. Jij leidt dit onderzoek. Alleen...'

'Alleen wat?'

De Commissaris schudde zijn hoofd. 'Niets. Waar is hij? Je weet wel wie ik bedoel.'

Baley wist het. Hij zei: 'Daneel is nog in het archief.'

De Commissaris wachtte een lang ogenblik en zei toen: 'We schieten niet zo erg hard op, weet je.'

'We zijn nog helemaal niet opgeschoten, tot dusver. Maar dat kan nog veranderen.'

'Goed dan,' zei de Commissaris, maar hij keek niet alsof hij werkelijk dacht dat het goed was.

R. Daneel stond bij Baley's bureau toen hij terugkwam.

'Wel, en wat heb jij '? vroeg Baley bars.

'Ik ben klaar met mijn eerste, tamelijk haastige, onderzoek van het archief, partner Elijah, en ik heb twee van de mensen opgespoord die ons gisteravond probeerden te volgen en die, bovendien, bij de schoenwinkel waren tijdens het vroegere incident.'

'Laat eens kijken.'

R. Daneel legde de kleine kaarten, ter grootte van een postzegel, voor Baley neer. Zij waren bespikkeld met kleine stippen die als code dienden. De robot haalde ook een draagbare decodeur te voorschijn en stopte één van de kaarten in de bijpassende gleuf. De stippen hadden elektrische geleidingseigenschappen die verschilden van die van de kaart als geheel. Het elektrische veld dat door de kaart heen ging werd daardoor op een heel bepaalde manier gestoord en in antwoord op die storingen werd het acht-bij-vijftien scherm boven de decodeur gevuld met woorden. Woorden die, ongedecodeerd, verscheidene vellen van het standaardformaat rapportpapier gevuld zouden hebben. Woorden, bovendien, die onmogelijk geïnterpreteerd konden worden door iemand die niet in het bezit was van een officiële politiedecodeur.

Baley las zich onaandoenlijk door het materiaal heen. De eerste persoon was Francis Clousarr, leeftijd drieëndertig ten tijde van de arrestatie, twee jaar eerder; reden van arrestatie; uitlokken van een rel; werknemer bij New York Gist; huisadres zus-en-zo; ouders, zus-en-zo; haar, ogen, opvallende kenmerken, opleiding, vroegere werkgevers, psychoanalytisch profiel, lichamelijk profiel, gegevens hier, gegevens daar, en tenslotte verwijzing naar trifoto in de boevengalerij.

'Je hebt de foto gecontroleerd?' vroeg Baley.

'Ja, Elijah.'

De tweede persoon was Gerhard Paul. Baley wierp een blik op het materiaal van die kaart en zei: 'Hier heb je niets aan.'

R. Daneel zei: 'Ik ben er zeker van dat dat niet zo zijn kan. Als er een organisatie van Aardemensen is, die in staat is tot de misdaad die wij onderzoeken, zijn dit leden. Is dat geen in het oog springende waarschijnlijkheid? Zouden ze dan niet verhoord moeten worden?'

'Wij zouden niets uit hen krijgen.'

'Zij waren er, zowel in de schoenwinkel als in de keuken. Dat kunnen ze niet ontkennen.'

'Alleen maar daar geweest zijn is geen misdaad. Afgezien daarvan kunnen ze dat ontkennen. Ze kunnen gewoon zeggen dat zij er niet waren. Zo eenvoudig is dat. Hoe kunnen we bewijzen dat ze liegen?'

'Ik zag hen.'

'Dat is geen bewijs,' zei Baley woest. 'Geen enkel hof zou, als het er opaan kwam, geloven dat jij twee gezichten kon onthouden uit een vlek met een miljoen gezichten.'

'Het ligt nogal voor de hand dat ik dat kan.'

'Ja zeker. Vertel hun wie je bent. Zo gauw je dat doet ben je geen getuige. Jouw soort heeft geen status in geen enkel gerechtshof op Aarde.'

R. Daneel zei: 'Dan neem ik aan dat jij van gedachten bent veranderd.'

'Hoe bedoel je?'

'Gister, in de keuken, zei je dat het niet nodig was hen te arresteren. Je zei dat wij, zolang ik hun gezichten onthield, hen altijd nog konden arresteren.'

'Dat was niet helemaal doordacht,' zei Baley. 'Ik was gek. Het gaat niet.'

'Zelfs niet om psychologische redenen? Zij zouden niet hoeven weten dat wij geen wettig bewijs hebben van hun medeplichtigheid aan een samenzwering.'

Gespannen zei Baley: 'Hoor eens, ik verwacht Dr. Gerrigel uit Washington binnen een half uur. Heb je er bezwaar tegen om te wachten tot hij hier is geweest en weer is vertrokken? Heb je daar bezwaar tegen?'

'Ik zal wachten,' zei R. Daneel.

Anthony Gerrigel was een precies en zeer beleefd man van gemiddelde lengte, die er bij lange na niet uitzag als één van de meeste erudiete robotici op Aarde. Hij bleek bijna twintig minuten te laat te zijn en verontschuldigde zich daar uitvoerig voor. Baley, wit van een woede die door angst werd ingegeven deed de verontschuldigingen met een bot schouderophalen af. Hij controleerde zijn reservering voor Conferentie Kamer D, herhaalde zijn instructies dat zij een uur lang onder geen enkele voorwaarde gestoord mochten worden, en ging Dr. Gerrigel en R. Daneel voor, een gang door, een helling op, en door een deur die toegang gaf tot één van de voor gluurstralen geïsoleerde kamers.

Baley controleerde de muren zorgvuldig voor hij ging zitten, luisterde naar het zachte gesnor van de polsmeter in zijn hand, wachtte op elk mogelijk wegsterven van het gestage geluid dat een breuk, hoe klein ook, in de isolatie zou aangeven. Hij ging er het plafond, de vloer, en, met bijzondere zorg, de deur mee af. Er was geen breuk.

Dr. Gerrigel glimlachte een beetje. Hij zag eruit als een man die nooit meer dan een beetje glimlachte. Hij was gekleed met een keurigheid die alleen maar als drukdoenerig te omschrijven was. Hij zat met een houding van preutse stijfheid alsof een in zijn jongere jaren herhaaldelijk gegeven moederlijke raad over de wenselijkheid van een goede houding zijn ruggengraat voor eeuwig had recht getrokken.

Hij zei tegen Baley: 'U laat dit op heel wat lijken.'

'Het is heel belangrijk, Doctor. Ik heb inlichtingen over robots nodig die alleen u mij kunt geven, misschien. Alles wat wij hier zeggen is natuurlijk uiterst geheim en de Stad verwacht van u dat u alles vergeet als u weer vertrekt.' Baley keek op zijn horloge.

Het glimlachje op het gezicht van de roboticus flakkerde uit. Hij zei: 'Sta mij toe dat ik mijn late komst verklaar.' Dat zat hem kennelijk nogal dwars. 'Ik besloot om niet door de lucht te gaan. Ik word luchtziek.'

'Ach,' zei Baley. Hij stopte de polsmeter weg, na de standaardposities gecontroleerd te hebben om er nog even zeker van te zijn dat er met de meter niets verkeerds was, en ging zitten.

'Of tenminste niet precies luchtziek, maar nerveus. Een lichte ruimtevrees. Het is niet iets bijzonder abnormaals maar ik heb het intussen. Dus heb ik de snelweg genomen.'

Baley voelde een plotse scherpe belangstelling bij zich opkomen. 'Ruimtevrees?'

'Ik laat het erger klinken dan het is,' zei de roboticus onmiddellijk. 'Het is gewoon het gevoel dat je in een vliegtuig krijgt. Hebt u ooit gevlogen, meneer Baley?'

'Diverse keren.'

'Dan moet u weten wat ik bedoel. Het is dat gevoel van door niets omringd te zijn; van gescheiden te zijn van... van lege lucht door niets dan twee centimeter metaal. Het is zeer onbehaaglijk.'

'Dus nam u de snelweg?'

'Ja.'

'Helemaal van Washington naar New York?'

'Oh, dat heb ik al meer gedaan. Sinds men de Baltimore-Philadelphia-tunnel heeft gebouwd is het tamelijk eenvoudig.'

Dat was zo. Baley had de reis zelf nooit gemaakt, maar hij besefte best dat het mogelijk was. Washington, Baltimore, Philadelphia en New York waren de laatste twee eeuwen uitgegroeid tot op het punt waarop zij elkaar allemaal bijna raakten. Het Vier-Steden-Gebied was bijna de officiële naam voor de hele kuststrook en er was een aanzienlijk aantal mensen dat voor bestuurlijke consolidatie was en voor het vormen van één enkele superstad. Baley zelf was het daar niet mee eens.

New York City alleen al was bijna te groot voor een gecentraliseerd bestuur. Een grotere Stad, met een bevolking van meer dan vijftig miljoen, zou instorten onder haar eigen gewicht.

'De moeilijkheid was,' zei Dr. Gerrigel, 'dat ik een aansluiting miste in Chester-sector, Philadelphia, en tijd verloor. Dat, en een kleine moeilijkheid bij het krijgen van een kamer voor doorgaande reizigers, veroorzaakte tenslotte mijn late komst.'

'Maakt u zich daar maar geen zorgen over, Doctor. Maar wat u zegt is interessant. Gezien uw afkeer van vliegtuigen, wat zou u ervan zeggen om te voet buiten de Stadsgrenzen te gaan, Dr. Gerrigel?'

'Waarvoor?' Hij keek verbijsterd en meer dan een beetje angstig.

'Het is maar een retorische vraag. Ik suggereer niet dat u dat werkelijk zou moeten. Ik wil weten hoe het idee u treft, meer niet.'

'Het treft mij zeer onaangenaam.'

'Stel dat u 's nachts de Stad zou moeten verlaten en een kilometer of meer door het open veld zou moeten lopen.'

'Ik... ik denk niet dat ze me dat zouden kunnen aanpraten.'

'Het doet er niet toe hoe belangrijk de noodzaak is?'

'Als het was om mijn leven te redden of levens in mijn gezin, zou ik het misschien proberen...' Hij keek verlegen. 'Mag ik u vragen waar deze vragen toe dienen, meneer Baley?'

'Ik zal het u zeggen. Er is een ernstige misdaad begaan, een bijzonder onthutsende moord. Ik ben niet bevoegd om u de bijzonderheden te geven. Maar er is een theorie dat de moordenaar, om die misdaad te begaan, precies deed waar wij het zojuist over hadden; hij stak het open veld over, 's nachts en alleen. Ik zat me alleen maar af te vragen wat voor een man dat zou kunnen doen.'

Dr. Gerrigel huiverde. 'Niemand die ik ken. Ik zeker niet. Natuurlijk, een paar geharde individuen op de miljoen zouden wel te vinden zijn, neem ik aan.'

'Maar u zou niet zeggen dat het waarschijnlijk is, dat een menselijk wezen zoiets zou doen?'

'Nee. Zeker niet waarschijnlijk.'

'Als er nu een andere verklaring voor de misdaad is, elke andere denkbare verklaring, dan moet die in overweging worden genomen.'

Dr. Gerrigel zag er ongemakkelijker uit dan ooit terwijl hij stokstijf rechtop zat met zijn goed onderhouden handen precies gevouwen in zijn schoot. 'Staat u een andere verklaring voor ogen?'

'Ja. De gedachte is bij me opgekomen dat een robot, bijvoorbeeld, helemaal geen moeite zou hebben met het oversteken van open veld.'

Dr. Gerrigel stond op. 'Oh, mijn waarde heer!'

'Wat is er fout?'

'U bedoelt dat een robot de misdaad zou hebben begaan?'

'Waarom niet?'

'Moord? Op een menselijk wezen?'

'Ja. Gaat u alstublieft zitten, Doctor.'

De roboticus deed wat hem gezegd werd. Hij zei: 'Meneer Baley, het gaat om twee handelingen; land oversteken en een moord. Een menselijk wezen zou het tweede makkelijk kunnen doen, maar zou moeite hebben met het eerste. Een robot zou het eerste makkelijk kunnen doen maar de tweede daad zou volmaakt onmogelijk zijn. Als u een onwaarschijnlijke theorie gaat vervangen door een onmogelijke -'

'Onmogelijk is een allemachtig sterk woord, Doctor.'

'U hebt van de eerste Wet van de Robotiek gehoord, meneer Baley?'

'Ja zeker. Ik kan hem zelfs opzeggen: Een robot mag een menselijk wezen niet kwetsen, of, door nalatigheid, toelaten dat er een menselijk wezen kwaad overkomt.' Plotseling wees Baley naar de roboticus en ging door: 'Waarom kan een robot niet gebouwd worden zonder de Eerste Wet? Wat is daar zo heilig aan?'

Dr. Gerrigel keek verbijsterd en giechelde toen: 'Oh, meneer Baley.'

'Nu, wat is het antwoord?'

'Maar meneer Baley, als u ook maar iets weet over robotiek dan weet u dat het bouwen van een positronisch brein, wiskundig en elektronisch, een reusachtig werk is.'

'Daar heb ik wel enig idee van,' zei Baley. Hij herinnerde zich het bezoek aan een robotfabriek dat hij eens voor dienstzaken gebracht had nog goed. Hij had hun bibliotheek van boekfilms gezien, lange, waarvan elk de mathematische analyse van een enkel type positronisch brein bevatte. Het kostte meer dan een uur om de film, afgedraaid op normale snelheid, helemaal te zien en dan waren de symbolen nog beknopt gehouden. En geen twee breinen waren gelijk, zelfs als ze volgens de meest strakke specificaties gebouwd werden. Dat, had Baley begrepen, was een gevolg van Heisenbergs Onzekerheidsprincipe. Dat betekende dat iedere film voorzien moest worden van een supplement over de mogelijke variaties.

Oh, het was een volledige dagtaak. Baley zou dat niet ontkennen.

Dr. Gerrigel zei: 'Goed dan, u moet dus begrijpen dat een ontwerp voor een nieuw type positronisch brein, al gaat het maar om geringe vernieuwingen, niet in een verloren ogenblikje gemaakt kan worden. De hele onderzoekstaf van een fabriek van gemiddelde grootte is daar bij betrokken en het kan een jaar in beslag nemen. Zelfs deze geweldige hoeveelheid werk zou bij lange na niet genoeg zijn als het niet zo was dat de elementaire theorie van zulke circuits al gestandaardiseerd is en als fundament voor verdere uitwerking gebruikt kan worden. De standaard elementaire theorie omvat de Drie Wetten van de Robotiek: De Eerste Wet, die u citeerde; de Tweede Wet, die luidt: 'Een robot moet bevelen, hem door menselijke wezens gegeven, gehoorzamen behalve waar zulke bevelen strijdig zijn met de Eerste Wet', en de Derde Wet, die luidt: 'Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen zolang zulke bescherming niet strijdig is met de Eerste of Tweede Wet. Hebt u dat begrepen?'

R. Daneel, die, zo te zien, het gesprek tot nu toe aandachtig gevolgd had, mengde zich erin. 'Als je me wilt verontschuldigen Elijah, zou ik graag willen kijken of ik Dr. Gerrigel kan volgen. Wat u impliceert, meneer, is, dat elke poging om een robot te bouwen waarvan het positronisch brein niet op de Drie Wetten georienteerd is, eerst het opstellen van een nieuwe elementaire theorie zou vereisen en dat dat, op zijn beurt, ettelijke jaren zou vergen.'

De roboticus keek zeer dankbaar. 'Dat is precies wat ik bedoel, meneer...'

Baley wachtte een ogenblik, stelde toen R. Daneel zorgvuldig voor: 'Dit is Daneel Olivaw, Dr. Gerrigel.'

'Goedendag, meneer Olivaw.' Dr. Gerrigel stak zijn hand uit en drukte die van Daneel. Hij ging verder: 'Ik schat dat het vijftig jaar zou kosten om de elementaire theorie van een niet-Asenisch positronisch brein te ontwikkelen - dat is te zeggen, een theorie waarin de axioma's van de Drie Wetten worden ontkend - en uit te werken tot het punt waarop robots, gelijk aan de moderne modellen, zouden kunnen worden gebouwd.'

'En dat is nooit gedaan?' vroeg Baley. Ik bedoel, Doctor, dat we verscheidene duizenden jaren robots hebben gebouwd. In al die tijd heeft niemand, geen enkele groep, vijftig jaar te missen gehad?'

'Zeker,' zei de roboticus, 'maar het is niet het soort werk dat iemand graag zou doen.'

'Ik kan dat maar moeilijk geloven. De menselijke nieuwsgierigheid onderneemt zo ongeveer alles.'

'Maar niet de niet-Asenische robot. Het menselijk ras, meneer Baley, heeft een krachtig Frankenstein-complex.'

'Een wat?'

'Dat is een populaire naam die ontleend is aan een Middeleeuwse roman over een robot die zich tegen zijn schepper keerde. Ik heb het boek zelf nooit gelezen. Maar dat doet niet ter zake. Wat ik wil zeggen is, dat robots zonder de Eerste Wet gewoon niet gebouwd worden.'

'En er bestaat zelfs geen theorie voor?'

'Niet bij mijn weten, en mijn weten,' hij glimlachte zelfbewust, 'is tamelijk uitgebreid.'

'En een robot met een ingebouwde Eerste Wet zou geen mens kunnen doden?'

'Nooit. Of het moet volkomen per ongeluk gaan of het moest nodig zijn om de levens van twee of meer mensen te redden. In beide gevallen zou het opgewekte positronisch potentieel het brein onherstelbaar beschadigen.'

'Goed,' zei Baley. 'Zo is de situatie op Aarde. Juist?'

'Ja. Zeker.'

'En hoe staat het op de Buitenwerelden?'

Iets van Dr. Gerrigels zelfverzekerdheid scheen weg te vloeien. 'Lieve help, meneer Baley, dat zou ik u niet uit de eerste hand kunnen zeggen, maar ik ben er zeker van dat als niet-Asenische positronische breinen ooit waren ontworpen of als de wiskundige theorie uitgewerkt was, dat we daar wel van zouden horen.'

'Zou het? Goed; ik heb een andere gedachtengang die ik nu graag zou willen vervolgen, Dr. Gerrigel. Ik hoop dat u daar geen bezwaar tegen heeft.'

'Nee. Niet in het minst.' Hij keek hulpeloos, eerst naar Baley, toen naar R. Daneel. 'Tenslotte, als het zo belangrijk is als u zegt, zal ik graag doen wat ik kan.'

'Dank u, Doctor. Mijn vraag is, waarom humanoïde robots? Ik bedoel dat ik er mijn hele leven niet bij stil heb gestaan, maar dat het nu bij me opkomt dat ik de reden voor hun bestaan niet ken. Waarom zou een robot een hoofd en vier ledematen moeten hebben? Waarom zou hij er min of meer als een mens uit moeten zien?'

'U bedoelt, waarom zouden ze niet functioneel gebouwd worden, zoals elke andere machine?'

'Precies,' zei Baley. 'Waarom niet?'

Dr. Gerrigel glimlachte een beetje. 'Werkelijk, meneer Baley, u bent te laat geboren. De vroege robotische literatuur wemelt van discussies over dit probleem en de polemieken daarbij waren soms verschrikkelijk. Als u een goed beeld van de meningsverschillen tussen de functionalisten en de anti-functionalisten zou willen krijgen kan ik Hansfords 'Geschiedenis van de robotiek' aanbevelen. Wiskunde blijft er tot het minimum in beperkt. Ik vermoed dat u het heel interessant zou vinden.'

'Ik zal het eens opzoeken,' zei Baley geduldig. 'Kunt u mij intussen een idee geven?'

'De beslissing werd uit economische overwegingen genomen. Kijk eens, meneer Baley, als u de leiding zou hebben over een boerderij, zou u de moeite nemen een tractor met een positronisch brein te kopen, een rooimachine, een eg, een melkmachine, een auto, enzovoort enzovoort, allemaal met een positronisch brein; of zou u liever gewone machines zonder brein hebben met een enkele positronische robot om ze allemaal te bedienen? Ik waarschuw u dat het tweede alternatief de kosten terugbrengt tot een vijftigste of een honderdste.'

'Maar waarom de menselijke vorm?'

'Omdat de menselijke vorm de meest succesvolle algemene vorm is in de hele natuur. Wij zijn geen gespecialiseerde dieren, meneer Baley, afgezien van ons zenuwstelsel en een paar eigenaardige dingen. Als u een ontwerp wilt dat in staat is zeer veel verschillende dingen te doen, en die allemaal tamelijk goed te doen, zou u niets beters kunnen doen dan de menselijke vorm te imiteren. Afgezien daarvan is onze hele technologie gebaseerd op de menselijke vorm. In een auto, bijvoorbeeld, zijn de instrumenten zo gemaakt dat zij het gemakkelijkst kunnen worden vastgepakt en bediend door menselijke handen en voeten van een bepaalde vorm en grootte, die aan het lichaam verbonden zijn via ledematen van een zekere lengte en gewrichten van een bepaald type. Zelfs zulke simpele dingen als stoelen en tafels of messen of vorken zijn afgestemd op menselijke maten en werkwijzen. Het is gemakkelijker om robots het menselijk model te geven dan om radicaal de hele filosofie van onze gereedschappen te herzien.'

'Ik begrijp het. Dat klinkt logisch. Is het waar, Doctor, dat de robotici van de Buitenwerelden robots maken die veel humanoïder zijn dan de onze?'

'Ik geloof dat dat zo is.'

'Zouden ze een robot kunnen maken die zo humanoïde is dat hij onder gewone omstandigheden voor menselijk zou kunnen doorgaan?'

Dr. Gerrigel trok zijn wenkbrauwen op en overwoog dat. 'Ik denk dat ze het wel zouden kunnen, meneer Baley. Het zou verschrikkelijk kostbaar zijn. Ik betwijfel of het nog winstgevend zou zijn.'

'Veronderstelt u,' ging Baley meedogenloos door, 'dat ze een robot konden maken waarbij u er nog in zou lopen en zou denken dat het een mens was?'

De roboticus giechelde. 'Oh, mijn beste meneer Baley. Dat betwijfel ik. Werkelijk. Een robot bestaat uit meer dan alleen zijn voorkomen...'

Dr. Gerrigel versteende in het midden van het woord. Langzaam draaide hij zich naar R. Daneel en zijn roze gezicht werd zeer bleek.

'Oh, hemeltjelief,' fluisterde hij. 'Oh, hemeltjelief.'

Hij stak een hand uit en betastte behoedzaam R. Daneels wang. R. Daneel week niet achteruit maar nam de roboticus kalm op.

'Lieve help,' zei Dr. Gerrigel, met in zijn stem iets dat bijna een snik was, 'u bent een robot.'

'Het kostte u vrij veel tijd om dat te beseffen,' zei Baley droog.

'Ik verwachtte dit niet. Ik heb er nog nooit zo een gezien. Buitenwerelds fabrikaat?'

'Ja,' zei Baley.

'Het is nu wel duidelijk. De manier waarop hij staat. Zijn manier van spreken. Het is geen perfecte imitatie, meneer Baley.'

'Maar toch wel tamelijk goed, niet?'

'Oh, het is prachtig. Ik betwijfel of iemand alleen door hem te zien het bedrog zou kunnen ontdekken. Ik ben u erg dankbaar dat u mij bij hem gebracht hebt. Mag ik hem onderzoeken?' Gretig stond de roboticus op.

Baley stak een hand uit. 'Alstublieft, Doctor. Zo meteen. Eerst de kwestie van de moord, weet u.'

'Is dat dan echt?' Dr. Gerrigel was bitter teleurgesteld en liet dan blijken. 'Ik dacht dat het misschien een afleidingsmanoeuvre was geweest om mij bezig te houden en om te kijken hoe lang ik voor de gek kon worden gehouden door...'

'Het is geen afleidingsmanoeuvre, Dr. Gerrigel. Zegt u me nu of het bij de constructie van een robot die zo humanoïde is als deze, met de opzet om hem voor een mens door te laten gaan, niet nodig is om zijn brein eigenschappen te laten hebben die zo veel lijken op die van het menselijke brein als maar mogelijk is?'

'Zeker.'

'Juist. Zou aan zo'n humanoïde brein de Eerste Wet niet kunnen ontbreken? Misschien werd die per ongeluk weggelaten. U zegt dat de theorie onbekend is. Het feit zelf dat hij onbekend is betekent dat de constructeurs een brein zouden kunnen opzetten zonder de Eerste Wet. Ze zouden niet weten wat te vermijden.'

Dr. Gerrigel schudde heftig zijn hoofd. 'Nee. Nee. Onmogelijk.'

'Bent u zeker? We kunnen de Tweede Wet natuurlijk toetsen... Daneel, geef mij je ploffer.'

Baley's ogen lieten de robot niet los. Zijn eigen hand, dicht bij zijn zij, greep zijn eigen ploffer stevig vast.

Kalm zei R. Daneel: 'Hier is hij, Elijah,' en hij gaf hem, de kolf naar voren.

Baley zei: 'Een rechercheur mag zijn ploffer nooit afgeven, maar een robot heeft geen andere keus dan een mens te gehoorzamen.'

'Behalve, meneer Baley,' zei Dr. Gerrigel, 'als gehoorzaamheid betekent dat de Eerste Wet overtreden zou worden.'

'Weet u, Doctor, dat Daneel zijn ploffer trok voor een ongewapende groep mensen en dreigde om te schieten?'

'Maar ik heb niet geschoten,' zei Daneel.

'Toegegeven, maar het dreigement zelf was al ongewoon, nietwaar Doctor?'

Dr. Gerrigel beet op zijn lip. 'Ik zou de nauwkeurige omstandigheden moeten kennen om dat te beoordelen. Het klinkt ongewoon.'

'Overweeg dit dan. R. Daneel was op het toneel van de moord toen die plaatsvond, en als u de mogelijkheid van een Aardemens die over open veld is gegaan en die een wapen bij zich droeg uitsluit, kon Daneel en Daneel alleen van alle personen op de plaats van de moord het wapen hebben verborgen.'

'Het wapen verborgen?' vroeg Dr. Gerrigel.

'Laat het mij uitleggen. De ploffer waarmee de moord werd gepleegd is niet gevonden. De plaats van de moord werd grondig onderzocht en het wapen werd niet gevonden. Toch kon het niet als rook verdwenen zijn. Er is maar één plek waar het kon zijn, maar één plek waaraan ze niet gedacht zouden hebben om er te kijken.'

'Waar Elijah?' vroeg R. Daneel.

Baley haalde zijn ploffer te voorschijn en hield de loop vast op de robot gericht.

'In jouw voedselzak,' zei hij. 'In jouw voedselzak, Daneel!'

13

Over op de machine

'Dat is niet zo,' zei R. Daneel rustig.

'Ja? Laten we dat door de Doctor laten beslissen. Dr. Gerrigel?'

'Meneer Baley?' De roboticus wiens blik wild heen en weer was gevlogen tussen de rechercheur en de robot, terwijl zij spraken, liet hem nu rusten op het menselijk wezen.

'Ik heb u gevraagd hier te komen voor een gezaghebbende analyse van deze robot. Ik kan ervoor zorgen dat u de laboratoria van het Stedelijk Bureau voor Normalisatie kunt gebruiken. Als u een stuk gereedschap nodig hebt dat zij niet hebben zal ik zorgen dat u het krijgt. Wat ik wil is een snel en afdoende antwoord; op kosten en moeite hoeft niet gekeken te worden.'

Baley stond op. Zijn woorden waren er kalm genoeg uitgekomen maar hij voelde er een opkomende hysterie achter. Op dat moment voelde hij dat als hij alleen maar Dr. Gerrigel bij de keel hoefde te pakken om alle noodzakelijke mededelingen uit hem te schudden hij de hele wetenschap aan zijn laars zou lappen.

Hij zei: 'En, Dr. Gerrigel?'

Dr. Gerrigel giechelde nerveus en zei: 'Mijn waarde meneer Baley, ik heb geen laboratorium nodig.'

'Waarom niet?' vroeg Baley angstig. Hij voelde zijn gespannen spieren trekken toen hij daar stond.

'Het is niet moeilijk om de Eerste Wet te testen. Ik heb dat nooit hoeven doen, begrijpt u, maar het is eenvoudig genoeg.'

Baley zoog lucht naar binnen door zijn mond en liet dat langzaam weer naar buiten komen. Hij zei: 'Zou u willen uitleggen wat u bedoelt? Wilt u beweren dat u hem hier kunt testen?'

'Ja, natuurlijk. Kijk eens, meneer Baley, ik zal u een analogie geven. Als ik Doctor was in de Medicijnen en het suikergehalte in iemands bloed zou moeten meten, dan zou ik een chemisch laboratorium nodig hebben. Als ik zijn fundamentele stofwisselingsratio zou willen meten, of zijn huidinfecties testen, of zijn geslachtsdelen onderzoeken om een aangeboren disfunctie nauwkeurig te kunnen bepalen, zou ik een uitgebreid instrumentenpark nodig hebben.

'Anderzijds zou ik kunnen controleren of hij blind was door alleen maar met mijn hand langs zijn ogen te gaan en ik zou kunnen nagaan of hij dood was door alleen zijn pols maar te voelen.

'Wat ik bedoel is dat naarmate de te onderzoeken eigenschap belangrijker of fundamenteler is, het benodigde instrumentarium eenvoudiger kan zijn. Met een robot is het net zo. De Eerste Wet is fundamenteel. Hij werkt overal in door. Als hij afwezig was zou de robot op enkele tientallen voor de hand liggende manieren niet behoorlijk kunnen reageren.'

Terwijl hij praatte haalde hij een plat, zwart ding uit zijn zak dat hij uitvouwde tot een kleine boekviewer. Hij plaatste een behoorlijk versleten spoel in de draaisleuf. Toen pakte hij een stopwatch en een serie witte, plastic reepjes die in elkaar gepast iets vormden dat leek op een rekenlineaal met drie onafhankelijk beweegbare schaalverdelingen. De notaties daarop kwamen Baley niet bekend voor.

Dr. Gerrigel tikte op zijn boekviewer en glimlachte een beetje, alsof het vooruitzicht op wat veldwerk hem opvrolijkte.

Hij zei: 'Dit is mijn Handboek der Robotiek. Dat heb ik altijd bij me. Anders voel ik mij ongekleed.' Hij giechelde verlegen.

Hij zette het oogstuk van de viewer voor zijn ogen en zijn vinger manipuleerde behoedzaam met de bedieningsknoppen.

De viewer snorde en stopte, snorde en stopte.

'Ingebouwde index,' zei de roboticus trots, zijn stem wat gedempt door de manier waarop de viewer zijn mond bedekte. 'Ik heb hem zelf gemaakt. Het bespaart een hoop tijd. Maar goed, dat is nu niet ter zake. Laat eens kijken. Umm, wil je wat dichter bij me gaan zitten, Daneel?'

R. Daneel deed dat. Tijdens de voorbereidingen van de roboticus had hij aandachtig en zonder emotie toegekeken.

Baley greep zijn ploffer steviger vast.

Wat volgde bracht hem in verwarring en stelde hem teleur. Dr. Gerrigel ging door met het stellen van vragen en het doen van dingen die zinloos leken, zo nu en dan onderbroken om zijn driedubbele rekenliniaal, en soms zijn viewer, te raadplegen.

Op een gegeven moment vroeg hij: 'Als ik twee oomzeggers heb, met een leeftijdsverschil van vijf jaar, en de jongste is een meisje, welk geslacht heeft de oudste dan?'

Daneel antwoordde (onvermijdelijk, dacht Baley): 'Dat is onmogelijk te zeggen op basis van de verstrekte gegevens.'

Waarop Dr. Gerrigel alleen maar reageerde, afgezien van een blik op zijn stopwatch, met het zijwaarts uitstrekken van zijn rechterhand zo ver als hij kon en het zeggen van: 'Zou je de top van mijn middelvinger willen aanraken met de top van de derde vinger aan je linkerhand?'

Daneel deed dat onmiddellijk en zonder moeite.

Binnen vijftien minuten, niet meer, was Dr. Gerrigel klaar. Hij gebruikte zijn rekenliniaal voor het maken van een laatste zwijgende berekening en haalde hem toen met een serie klikjes uit elkaar. Hij stopte zijn stopwatch weg, haalde het Handboek uit de viewer en vouwde de viewer zelf op.

'Is dat alles?' vroeg Baley met gefronste wenkbrauwen.

'Dat is alles.'

'Maar dat is belachelijk. U hebt niets gevraagd dat op de Eerste Wet betrekking heeft.'

'Oh, mijn waarde meneer Baley, als een dokter met een rubber hamertje op uw knie slaat en die gaat met een ruk omhoog, accepteert u dan niet het feit dat dat informatie geeft over de aan- of afwezigheid van de een of andere ouderdomskwaal van het zenuwgestel? Als hij aandachtig naar uw ogen kijkt en de reactie van uw iris op het licht bestudeert, verbaast het u dan dat hij iets kan zeggen over uw mogelijk-verslaafd zijn aan het gebruik van bepaalde alkaloïden?

Baley zei: 'Goed dan. En wat is uw conclusie?'

'Daneel is volledig voorzien van de Eerste Wet!' De roboticus knikte heftig om dat nog eens te onderstrepen.

'U kunt het niet goed hebben,' zei Baley hees.

Baley had niet gedacht dat Dr. Gerrigel nog verder zou kunnen verstijven dan hij al was. Toch deed hij dat duidelijk. 's Mans ogen vernauwden zich en werden hard.

'Bent u mij mijn werk aan het leren?'

'Ik bedoel niet dat u incompetent zou zijn,' zei Baley. Hij stak een grote, smekende hand op. 'Maar zou u zich niet kunnen vergissen? U hebt zelf gezegd dat niemand iets weet van de theorie van de niet-Asenische robot. Een blinde zou kunnen lezen door braille of een geluidsschrijver te gebruiken. Stel dat u niet wist dat braille of geluidsschrift bestonden. Zou u dan niet, in alle oprechtheid, kunnen zeggen dat iemand ogen heeft omdat hij de inhoud van een bepaalde boekfilm kent, en u toch vergissen?'

'Ja,' de roboticus werd weer wat vriendelijker, 'ik begrijp waar u heen wilt. Maar een blinde zou nog steeds niet kunnen lezen door zijn ogen te gebruiken en dat is wat ik getest heb, als ik de analogie even mag voortzetten. U kunt me op mijn woord geloven, ongeacht wat een niet-Asenische robot wel of niet zou kunnen, dat het zeker is dat R. Daneel voorzien is van de Eerste Wet.'

'Zou hij zijn antwoorden niet hebben kunnen vervalsen?'

Baley maakte een fout en hij wist het.

'Natuurlijk niet. Dat is het verschil tussen een robot en een mens. Een menselijk brein, of welk zoogdierenbrein dan ook, kan niet volledig worden geanalyseerd met behulp van de nu bekende wiskundige discipline. Daarom kan op geen enkel antwoord als op een zekerheid worden gebouwd. Het robotbrein is volledig te analyseren, anders zou het zelfs niet gemaakt kunnen worden. Wij weten precies hoe de reacties op gegeven prikkels moeten zijn. Geen enkele robot kan werkelijk zijn antwoorden verdraaien. Dat wat u vervalsing noemt bestaat gewoon niet in de mentale horizon van een robot.'

'Laten we dan eens op de feiten terugkomen. R. Daneel richtte een ploffer op een menigte menselijke wezens. Dat heb ik gezien. Ik was erbij. Toegegeven dat hij niet heeft geschoten, maar zou de Eerste Wet hem niet in een soort neurotische toestand hebben moeten brengen? Dat gebeurde niet, weet u. Hij was daarna volmaakt normaal.'

De roboticus bracht een aarzelende hand naar zijn kin. 'Dat is abnormaal.'

'In het geheel niet,' zei R. Daneel plotseling. 'Partner Elijah, zou je eens naar de ploffer willen kijken die je mij hebt afgenomen?'

Baley keek neer op de ploffer die in zijn linkerhand lag.

'Breek de patroonkamer open,' drong Daneel aan. 'Inspecteer hem.'

Baley woog zijn kansen en legde toen langzaam zijn eigen ploffer op de tafel naast zich. Met een snelle beweging opende hij de ploffer van de robot.

'Hij is leeg,' zei hij verbijsterd.

'Er zit geen lading in,' stemde R. Daneel toe. 'Als je nauwkeuriger kijkt zul je zien dat er nooit een lading in geweest is. De ploffer heeft geen ontstekingsknop en kan niet gebruikt worden.'

Baley zei: 'Je hebt een ongeladen ploffer op de menigte gericht?'

'Ik moest een ploffer hebben of ik zou mijn rol van rechercheur niet goed kunnen spelen,' zei R. Daneel. 'Maar het dragen van een geladen en bruikbare ploffer zou het mogelijk hebben gemaakt dat ik per ongeluk een menselijk wezen zou verwonden, iets wat natuurlijk ondenkbaar is. Ik had het je destijds willen uitleggen, maar je was kwaad en wilde niet luisteren.'

Baley staarde somber naar de nutteloze ploffer in zijn hand en zei zacht: 'Ik geloof dat dit alles is, Dr. Gerrigel. Ik dank u voor uw hulp.'

Baley liet een lunch komen, maar toen hij kwam (gistnootkoek en een tamelijk buitensporige plak gebraden kip op een cracker) kon hij er alleen maar naar staren.

Rond en rond ging de stroom van zijn gedachten. De lijnen op zijn lange gezicht waren geëtst met een diepe somberheid. Hij leefde in een onwerkelijke wereld, een wrede, ongerijmde wereld.

Hoe was het gebeurd? Het onmiddellijke verleden strekte zich als een wazige, onwaarschijnlijke droom achter hem uit vanaf het moment dat hij Julius Enderby's kantoor was binnengegaan en zich plotseling tot aan zijn nek toe in een nachtmerrie van moord en robotiek bevond.

Jehoshaphat! Het was nog maar vijftig uur terug begonnen. Vasthoudend had hij de oplossing in Kosmik gezocht. Twee maal had hij R. Daneel beschuldigd, eenmaal als een menselijk wezen in vermomming, en eenmaal als een erkende en echte robot, elke keer als moordenaar. Tweemaal was de beschuldiging onhoudbaar gebleken.

Hij werd achteruit gedreven. Tegen zijn wil in was hij gedwongen zijn gedachten op de Stad te richten en sinds de afgelopen nacht durfde hij dat niet. Bepaalde vragen dienden zich bij hem aan, maar hij wilde niet luisteren; hij voelde dat hij dat niet kon. Als hij ze hoorde zou hij niet anders kunnen dan antwoorden en, oh God, hij wilde de antwoorden niet onder ogen zien.

'Lije, Lije!' Een hand schudde ruw aan Baley's schouder.

Baley schokte op en zei: 'Wat is er, Phil?'

Philip Norris, rechercheur C-5, ging zitten, legde zijn handen op zijn knieën en leunde voorover, Baley's gezicht opnemend. 'Wat is er met jou gebeurd? Pas aan de rol geweest? Je zat daar met je ogen open en voor zover ik het kon bekijken was je dood.'

Hij wreef door zijn dunne, bleekblonde haar en zijn dicht bij elkaar staande ogen taxeerden Baley's koud wordende lunch gretig. 'Kip!' zei hij. 'Je kunt het zo langzamerhand zonder doktersrecept niet meer krijgen.'

'Neem er maar wat van,' zei Baley lusteloos.

De etiquette won het en Norris zei: 'Oh, nou, ik ga toch over een minuut eten. Hou jij het maar. Zeg, wat is er met de Ouwe aan de gang?'

'Wat?'

Norris probeerde een losse houding te vinden maar zijn handen waren rusteloos. Hij zei: 'Kom nou. Je weet wat ik bedoel. Jij hebt praktisch bij hem gewoond sinds hij terug is. Wat is er aan de hand? Wordt er aan een promotie gewerkt?'

Baley fronste zijn wenkbrauwen en voelde de werkelijkheid een beetje terugkeren met dit vleugje bureaupolitiek. Norris had bijna evenveel dienstjaren en hij zou dus ijverig uitkijken naar ieder teken van officiële voorkeur in de richting van Baley.

Baley zei: 'Geen promotie. Geloof me. Het is niets. Niets. En als je de Commissaris wilt, ik wou dat ik hem je geven kon. Jehoshaphat! Neem hem!'

Norris zei: 'Begrijp me niet verkeerd. Het kan mij niet schelen als jij promotie maakt. Ik bedoel alleen maar dat als je bij de Ouwe wat in de melk te brokken hebt, wat zou je ervan denken om wat voor de jongen te doen?'

'Welke jongen?'

Daar hoefde geen antwoord op gegeven te worden. Vincent Barrett, de jongen die ontslagen was om plaats te maken voor R. Sammy, schuifelde naar voren vanuit een donkere hoek van de zaal. Een kalotje draaide rusteloos in zijn handen rond en de huid op zijn hoge jukbeenderen bewoog toen hij probeerde te glimlachen.

'Dag, meneer Baley.'

'Oh, dag, Vincent. Hoe gaat het ermee?'

'Niet zo best, meneer Baley.'

Hij keek hongerig om zich heen. Baley dacht: Hij ziet er uit alsof hij verdwaald is, half dood - gedeclassificeerd.

Toen dacht hij wild, en zijn lippen bewogen bijna door de kracht van de emotie: Maar wat wil hij van mij?

Hij zei: 'Het spijt me, jongen.' Wat viel er anders te zeggen?

'Ik denk steeds - misschien is er iets vrij gekomen.'

Norris kwam dicht bij hem en zei in Baley's oor: 'Er moet een eind komen aan dit soort dingen. Ze gaan Len-chow nu ontslaan.'

'Wat?'

'Heb je er niet van gehoord?'

'Nee. Ik weet van niets. Hij is verdomme een C-3. Hij heeft tien jaar achter de rug.'

'Toegegeven. Maar een machine met benen kan zijn werk doen. Wie volgt?'

Vincent Barrett merkte het gefluister niet op. Vanuit de diepten van zijn eigen gedachten zei hij: 'Meneer Baley?'

'Ja, Vince.'

'Weet u wat ze zeggen? Ze zeggen dat Lyrane Millane, de danseres van de subether, in werkelijkheid een robot is.'

'Dat is onnozel.'

'Werkelijk? Ze zeggen dat ze robots er net als mensen uit kunnen laten zien; met een soort speciale plastic huid.'

Schuldbewust dacht Baley aan R. Daneel en hij vond geen woorden. Hij schudde zijn hoofd.

De jongen zei: 'Denkt u dat iemand het erg vindt als ik hier nog wat rond loop? Als ik de oude plekken zie voel ik me wat beter.'

'Ga je gang, jongen.'

De jongen zwierf weg. Baley en Norris keken hem na. Norris zei: 'Het ziet eruit alsof de Middeleeuwers gelijk hebben.'

'Terug naar de grond? Bedoel je dat, Phil?'

'Nee. Ik bedoel met die robots. Terug naar de grond. Huh! De goede oude Aarde heeft een onbegrensde toekomst. We hebben geen robots nodig, dat is alles.'

Baley mopperde: 'Acht miljard mensen en het uranium raakt op! Wat is daar voor onbegrensds aan?'

'En wat dan nog als het uranium op raakt? Dan importeren wij het. Of we ontdekken andere splijtingsprocessen. Er is geen manier waarop je de mensheid tegen kunt houden, Lije. Je moet daar optimistischer over zijn en vertrouwen hebben in het goede oude menselijk brein. Onze grootste hulpbron is vindingrijkheid en die zal nooit uitdrogen, Lije.'

Hij kwam nu pas goed op gang. Hij ging verder: 'Er is nog zoiets als het gebruik van zonne-energie en dat is goed voor miljarden jaren. We kunnen ruimtestations bouwen in de baan van Mercurius, om als energie-accu's te dienen. We zenden de energie naar de Aarde per directe straalverbinding.'

Dit plan was niet nieuw voor Baley. In de speculatieve randgebieden van de wetenschap had men al op zijn minst zo'n honderdvijftig jaar met het idee gespeeld. Wat het tegenhield was de tot dusverre gebleken onmogelijkheid een straal te projecteren die stevig genoeg was om na tachtig miljoen kilometer niet tot onbruikbaarheid verstrooid te zijn. Baley zei iets in die richting.

Norris zei: 'Als het moet gebeurt het. Waarom zou je je zorgen maken?'

Baley had het beeld van een Aarde met onbeperkte energie. De bevolking kon blijven toenemen. De gistboerderijen onden uitbreiden, de hydroponische cultures konden intensiever worden. Energie was het enige onmisbare. De ruwe mineralen konden van de onbewoonde rotsen van het zonnestelsel gehaald worden. Als water ooit een knelpunt werd kon dat nog gehaald worden van de manen van Jupiter. Allemachtig, je kon de oceanen laten bevriezen en de ruimte inslepen waar zij de Aarde als maantjes van ijs zouden omcirkelen. Daar zouden ze altijd beschikbaar zijn voor gebruik terwijl de oceaanbodem meer land betekende om te exploiteren, meer ruimte om te leven. Zelfs koolstof en zuurstof konden op peil blijven op Aarde en zelfs nog toenemen door gebruik van de koolwaterstof-atmosfeer van Titan en de bevroren zuurstof van Umbriel.

De bevolking van de aarde kon een biljoen of twee bereiken. Waarom niet? Er was een tijd waarin de huidige bevolking van acht miljard als onmogelijk beschouwd werd. Er was een tijd geweest dat een enkel miljard ondenkbaar was. Er waren altijd profeten van de Malthusiaanse ondergang geweest in elke generatie sinds de Middeleeuwen en ze hadden het, naar bleek, altijd bij het verkeerde eind gehad.

Maar wat zou Fastolfe zeggen? Een wereld van een biljoen? Zeker! Maar ze zouden afhankelijk zijn van geïmporteerde lucht en water en van energie die geleverd werd uit ingewikkelde opslagplaatsen, tachtig miljoen kilometer ver weg. Hoe ongelooflijk kwetsbaar zou dat zijn. De Aarde was en bleef een haar van de totale catastrofe verwijderd bij het minste falen van elk deel van het Stelselwijde mechanisme.

Baley zei: 'Zelf geloof ik dat het makkelijker zou zijn wat van de overtollige bevolking weg te sturen.' Het was meer een antwoord op het beeld dat hij zelf had opgeroepen dan op iets wat Norris had gezegd.

'Wie zou ons willen hebben?' zei Norris met een bittere luchthartigheid.

'Elke onbewoonde planeet.'

Norris stond op, klopte Baley op de schouder. 'Lije, eet jij je kip nu maar op en wordt beter. Je moet aan de rol zijn geweest.'

Grinnikend ging hij weg.

Baley keek hem na met een humorloze trek om zijn mond.

Norris zou het nieuws verbreiden en het zou weken duren voor de geinponems (elk kantoor heeft ze) hem met rust zouden laten. Maar het leidde hem tenminste af van de jonge Vince, van robots, van declassificatie.

Hij zuchtte toen hij een vork in de koud geworden en wat pezige kip stak.

Baley maakte het restje van de gistnoot op en pas toen ging R. Daneel bij zijn eigen bureau (hem die morgen toegewezen) vandaan om naar dat van Baley te komen.

Baley nam hem onbehaaglijk op. 'En?'

R. Daneel zei: 'De Commissaris is niet op zijn kantoor en het is niet bekend wanneer hij terug komt. Ik heb R. Sammy gezegd dat wij daar gaan zitten en dat hij niemand anders dan de Commissaris binnen mag laten.'

'Waar hebben we dat voor nodig?'

'Meer privacy. Je zult het zeker met me eens zijn dat we een plan voor onze volgende zet moeten maken. Je bent toch niet van plan met het onderzoek op te houden?'

Dat was precies wat Baley het liefste wilde maar het was duidelijk dat hij dat niet kon zeggen. Hij stond op en ging voor naar Enderby's kantoor.

Eenmaal in het kantoor zei Baley: 'Goed Daneel. Wat is er?'

De robot zei: 'Partner Elijah, sinds gisteravond ben jij jezelf niet meer. Er is een duidelijke verandering in je mentale aura.'

Een afschuwelijke gedachte kwam levensgroot bij Baley op. Hij riep: 'Ben jij telepathisch?'

Het was een mogelijkheid die hij op een moment dat hij minder in de war was niet in overweging zou hebben genomen.

'Nee. Natuurlijk niet,' zei R. Daneel.

Baley's paniek nam af. Hij zei: 'Wat voor de duivel bedoel je dan als je het over mentale aura hebt?'

'Het is alleen maar een uitdrukking die ik gebruik om een sensatie te beschrijven die je niet met mij deelt.'

'Welke sensatie?'

'Dat is moeilijk uit te leggen, Elijah. Zoals je weet ben ik oorspronkelijk ontworpen om de menselijke psychologie te bestuderen voor onze mensen in Kosmik.'

'Ja, dat weet ik. Je werd voor detectivewerk ingericht door de eenvoudige installatie van een rechtvaardigheidsbehoeftecircuit.' Baley deed geen poging het sarcasme uit zijn stem te weren.

'Precies, Elijah. Maar mijn oorspronkelijke opzet blijft in wezen onveranderd. Ik werd gebouwd voor het doel van cerebroanalyse.'

'Voor het analyseren van hersengolven?'

'Wel, ja. Dat kan met veldmetingen zonder dat direct elektrodecontact nodig is, als de juiste ontvanger bestaat. Mijn brein is zo'n ontvanger. Wordt dat principe op Aarde niet toegepast?'

Baley wist het niet. Hij negeerde de vraag en zei voorzichtig: 'Als je hersengolven meet, wat levert dat dan op?'

'Geen gedachten, Elijah. Ik vang een glimp van emotie op en vooral kan ik het temperament en de daaraan ten grondslag liggende driften en attitudes van een mens analyseren. Ik kon er bijvoorbeeld zekerheid over verschaffen dat Commissaris Enderby niet in staat was een mens te doden onder de omstandigheden die bij de moord speelden.'

'En ze schrappen hem als verdachte omdat jij het zegt.'

'Ja. Dat was veilig genoeg. Ik ben in dat opzicht een zeer gevoelig instrument.'

Opnieuw werd Baley door een gedachte getroffen. 'Wacht even! Commissaris Enderby wist niet dat hij gecerebroanalyseerd werd?'

'Het was onnodig om zijn gevoelens niet te ontzien.'

'Ik bedoel dat je daar stond en naar hem keek. Geen instrumenten. Geen elektroden. Geen naalden en grafieken.'

'Zeker niet. Ik ben een complete eenheid.'

Boos en teleurgesteld beet Baley op zijn onderlip. Het was de enige resterende inconsistentie geweest, het enige achterdeurtje waardoor nog een wanhopige poging kon worden gewaagd om de misdaad op Kosmik vast te pinnen.

R. Daneel had beweerd dat de Commissaris was gecerebroanalyseerd en een uur later had de Commissaris, kennelijk openhartig, ontkend de term zelfs maar te weten. De verpletterende ervaring van elektro-encefalografische metingen met elektrode en grafiek, onder verdenking van moord, zou zeker geen mens kunnen doorstaan zonder er een ondubbelzinnige indruk aan over te houden van wat cerebroanalyse moet zijn. Maar nu was die discrepantie opgehelderd.

De Commissaris was gecerebroanalyseerd en had er nooit iets van geweten. R. Daneel sprak de waarheid; ook de Commissaris had dat gedaan.

'En,' zei Baley scherp, 'wat onthult cerebroanalyse jou over mij?'

'Je bent van streek.'

'Wat een geweldige ontdekking! Natuurlijk ben ik van streek.'

'Met name, echter, is jouw overstuur zijn te wijten aan een botsing tussen motieven in je. Enerzijds dwingt je toewijding aan de principes van jouw beroep je om een grondig onderzoek in te stellen naar de samenzwering van Aardemensen die ons gisteravond belegerden. Een andere motivatie, even sterk, dwingt je in de tegengestelde richting. Zoveel is wel duidelijk af te lezen aan de elektrische velden van je hersencellen.'

'Mijn hersencellen, mijn zuster,' zei Baley opgewonden.

'Hoor eens, ik zal je zeggen waarom een verder onderzoek naar jouw zogenaamde samenzwering geen zin heeft. Het heeft niets met de moord te maken. Ik dacht dat het zou hebben gekund. Toegegeven. Gister in de keuken, dacht ik dat we in gevaar waren. Maar wat is er gebeurd? Zij volgden ons naar buiten, raakten ons snel kwijt op de strips, en dat was dan dat. Dat was niet het gedrag van goedgeorganiseerde en wanhopige mensen. Mijn eigen zoon ontdekte gemakkelijk genoeg waar we waren. Hij belde het bureau op. Hij hoefde zich zelfs niet te identificeren. Onze dierbare samenzweerders hadden hetzelfde kunnen doen als zij werkelijk kwaad met ons in de zin hadden.'

'Hadden ze dat niet?'

'Het is duidelijk van niet. Als ze rellen wilden hadden zij er een kunnen beginnen in de schoenwinkel en toch weken ze tam genoeg achteruit voor een man en een ploffer. Een robot en een wapen waarvan ze geweten moeten hebben dat je het niet kon afvuren zodra zij je herkenden voor wat je was. Het zijn Middeleeuwers. Het zijn ongevaarlijke warhoofden. Jij zult dat niet zo weten, maar ik had het moeten weten. En dat zou ik beseft hebben als deze hele zaak mij niet in - in dwaze, melodramatische termen aan het denken had gebracht. Ik zeg je dat ik het type mensen ken dat Middeleeuwer wordt. Het zijn zachte, dromerige mensen die het leven te hard voor zich vinden en die verdwalen in de ideale wereld van een verleden dat nooit werkelijk heeft bestaan. Als je een beweging kon cerebroanalyseren zoals je dat een individu kunt zou je ontdekken dat zij niet meer in staat zijn tot moord dan Julius Enderby zelf.'

R. Daneel zei langzaam: 'Ik kan jouw beweringen niet zonder verder onderzoek accepteren.'

'Wat bedoel je?'

'Jouw overgang naar dit standpunt is te plotseling. Er zijn ook bepaalde tegenstrijdigheden. Je hebt de afspraak met Dr. Gerrigel uren voor de avondmaaltijd gemaakt. Toen wist je nog niets over mijn voedselzak en kon je me nog niet als moordenaar hebben verdacht. Waarom heb je hem toen opgebeld?'

'Ik verdacht je zelfs toen al.'

'En de afgelopen nacht heb je gepraat in je slaap.'

Baley's ogen werden groot. 'Wat zei ik?'

'Alleen het woord 'Jessie' verscheidene keren achter elkaar. Ik geloof dat je op je vrouw doelde.'

Baley ontspande zijn strakke spieren. Beverig zei hij: 'Ik had een nachtmerrie. Weet je wat dat is?'

'Natuurlijk niet uit persoonlijke ervaring. De woordenboekdefinitie noemt het een kwade droom.'

'En weet je wat een droom is?'

'Opnieuw alleen de woordenboekdefinitie. Het is een illusie van werkelijkheid tijdens de tijdelijke onderbreking van het bewuste denken die je slaap noemt.'

'Goed. Daar wil ik het wel op houden. Een illusie. Soms kunnen die illusies verdomde echt lijken. Wel, ik droomde dat mijn vrouw in gevaar was. Het is het soort droom dat mensen vaak hebben. Ik riep haar naam. Ook dat gebeurt onder zulke omstandigheden. Je kunt me op mijn woord geloven.'

'Dat zal ik graag doen. Maar het brengt een gedachte naar voren. Hoe heeft Jessie ontdekt dat ik een robot was?'

Baley's voorhoofd werd weer klam. 'Dat gaan we nu toch niet weer krijgen? Het gerucht...'

'Neem me niet kwalijk dat ik je in de rede val, partner Elijah, maar er is geen gerucht. Als er een zou zijn, zou de Stad vandaag broeien van onrust. Ik heb de bij het Bureau binnengekomen rapporten nagekeken en dat is niet het geval. Er is eenvoudig geen gerucht. Daarom, hoe heeft je vrouw het ontdekt?'

'Jehoshaphat! Wat wil je daarmee zeggen? Je denkt toch niet dat mijn vrouw lid is van... van...'

'Ja, Elijah.'

Baley drukte zijn handen fel op elkaar. 'Nu, dat is ze niet, en wij zullen het daar niet meer over hebben.'

'Dit is niets voor jou, Elijah. Bij het vervullen van je plicht heb je mij tweemaal van moord beschuldigd.'

'En is dit jouw manier om quitte te raken?'

'Ik weet niet zeker of ik begrijp wat je met die uitdrukking bedoelt. Zeker, jouw bereidheid om mij te verdenken keur ik goed. Je had je redenen. Zij waren fout, maar ze hadden gemakkelijk goed kunnen zijn. De aanwijzingen tegen je vrouw zijn even sterk.'

'Als moordenares? Wel, verdomd jij, Jessie zou haar ergste vijand geen kwaad doen. Zij zou geen voet buiten de Stad kunnen zetten. Zij zou geen... Wel, als jij van vlees en bloed was zou ik...'

'Ik zeg alleen maar dat zij lid van de samenzwering is. Ik zeg dat zij ondervraagd zou moeten worden.'

'Van je leven niet. Niet bij wat jij ook maar je leven noemt. Hoor nou eens goed. Middeleeuwers willen geen bloed zien vloeien. Dat is hun manier van optreden niet. Maar ze proberen jou uit de Stad te krijgen. Dat is wel duidelijk. En dat proberen ze te bereiken door een soort psychologische oorlogvoering. Ze proberen het leven zuur te maken voor jou en voor mij, omdat ik bij jou ben. Ze zouden gemakkelijk hebben kunnen ontdekken dat Jessie mijn vrouw is en het was voor hen een voor de hand liggende manoeuvre het nieuws naar haar te laten uitlekken. Zij is als elk ander mens. Zij is niet dol op robots. Zij zou niet willen dat ik er met een optrok, vooral als zij dacht dat dat gevaar opleverde en daar zouden ze zeker op zinspelen. Ik zeg je dat het gewerkt heeft. Zij smeekte mij de hele nacht deze zaak te laten rusten of jou op de een of andere manier de Stad uit te krijgen.'

'Vermoedelijk,' zei R. Daneel, 'heb je een zeer sterke neiging om je vrouw tegen een verhoor te beschermen. Het lijkt me duidelijk dat je deze argumentatie opbouwt zonder er werkelijk in te geloven.'

'Wie denk je allemachtig wel dat je bent?' knarsetandde Baley. 'Je bent geen detective. Je bent een cerebroanalysemachine zoals de elektro-encefalografen die we in dit gebouw hebben. Je hebt armen, benen, een hoofd, en je kunt praten, maar je bent geen spat meer dan die machine. Een armzalig circuit in je stoppen, daarmee maken ze je nog geen detective, wat weet je dus nou al helemaal? Je houdt je mond dicht en laat mij het denkwerk doen.'

De robot zei rustig: 'Ik geloof dat het beter zou zijn als je je stem wat liet zakken, Elijah. Toegegeven dat ik geen detective in die zin ben zoals jij, zou ik toch graag een kleinigheidje onder je aandacht willen brengen.'

'Het interesseert me niet om dat te horen.'

'Alsjeblieft. Als ik het mis heb zeg je me dat en dat kan geen kwaad. Het is alleen dit. Vannacht ging je onze kamer uit om Jessie op te bellen via de gangtelefoon. Ik gaf je in overweging jouw zoon in je plaats te laten gaan. Je zei me dat het onder Aardemensen niet de gewoonte is dat een vader zijn zoon een gevaar in stuurt. Is het dan de gewoonte dat een moeder dat wel doet?'

'Nee, natuur...' begon Baley en hield weer op.

'Je begrijpt waar ik heen wil,' zei R. Daneel. 'Normaal, als Jessie bezorgd was over jouw veiligheid en je wilde waarschuwen, zou zij haar eigen leven wagen en niet haar zoon sturen. Het feit dat zij Bentley wel stuurde kan alleen maar betekenen dat zij wist dat hij veilig zou zijn en zij zelf niet. Als de samenzwering bestond uit mensen die Jessie niet bekend waren zou dat niet het geval zijn, of zou zij tenminste geen reden hebben om te denken dat dat het geval zou zijn. Aan de andere kant, als zij lid was van de samenzwering, zou zij weten, zou zij weten, Elijah, dat zij in de gaten gehouden en herkend zou worden, terwijl Bentley er onopgemerkt door zou kunnen komen.'

'Wacht eens even,' zei Baley met een beklemd gemoed. 'Dat is een haarscherpe redenering, maar...'

Er was geen reden om te wachten. Het signaal op het bureau van de Commissaris flikkerde krankzinnig. R. Daneel wachtte tot Baley zou reageren, maar die kon er alleen maar hulpeloos naar staren. De robot sloot het contact. 'Wat is er?'

R. Sammy's slecht articulerende stem zei: 'Er is hier een dame die Lije wil spreken. Ik zei haar dat hij het druk had, maar zij wil niet weggaan. Zij zegt dat zij Jessie heet.'

'Laat haar binnen,' zei R. Daneel kalm, en zijn bruine ogen richtten zich zonder emotie omhoog om Baley's panische blik te ontmoeten.

14

Macht van een naam

Baley bleef verstijfd van schrik staan toen Jessie op hem af rende en dicht tegen hem aan kroop.

Zijn bleke lippen vormden het woord: 'Bentley?'

Zij keek naar hem en schudde haar hoofd, met een beweging die krachtig genoeg was om haar bruine haar te doen opgolven. 'Hij is in orde.'

'Maar, wat...'

Door een plotseling opkomende snikbui zei Jessie zo zacht dat het nauwelijks was te verstaan: 'Ik kan zo niet doorgaan, Lije. Ik kan het niet. Ik kan niet slapen en eten. Ik moet het je zeggen.'

'Zeg niets,' zei Baley angstig. 'Om Godswil, Jessie, nu niet.'

'Het moet. Ik heb iets verschrikkelijks gedaan. Zo iets verschrikkelijks. Oh, Lije...' Zij verviel in onsamenhangend gehakkel.

Wanhopig zei Baley: 'We zijn niet alleen, Jessie.'

Zij keek op en gaapte R. Daneel aan zonder een blik van herkenning te geven. De tranen waarin haar ogen zwommen zouden de robot makkelijk tot een vormeloze vlek kunnen verwringen.

R. Daneel mompelde zacht: 'Goedemiddag, Jessie.'

Zij hijgde. 'Is het de... de robot?'

Zij sloeg de rug van haar hand voor haar ogen en stapte weg uit de arm waarmee Baley haar omvatte. Zij ademde diep en voor een ogenblik welde een trillend glimlachje naar haar lippen. 'Jij bent het toch?'

'Ja, Jessie.'

'Vind je het niet erg om robot genoemd te worden?'

'Nee, Jessie. Dat is wat ik ben.'

'En ik vind het niet erg een dwaas en een idioot genoemd te worden en een... een subversief element, omdat dat is wat ik ben.'

'Jessie!' kreunde Baley.

'Het heeft geen zin, Lije,' zei zij. 'Hij kan het net zo goed weten als hij jouw partner is. Ik kan er niet langer mee leven. Ik heb het zo afschuwelijk gehad gisteren. Het kan me niet schelen als ik de lik in ga. Het kan me niet schelen als ze me helemaal naar beneden sturen en me laten leven op rauwe gist en water. Het kan me niet schelen... Je zult het niet toelaten, hè, Lije? Laat ze niets met me doen. Ik ben buh... bang.'

Baley klopte haar op de schouders en liet haar huilen.

Hij zei tegen R. Daneel: 'Zij is niet lekker. We kunnen haar hier niet houden. Hoe laat is het?'

R. Daneel zei, zonder op zichtbare wijze een uurwerk te raadplegen: 'Veertien vijfenveertig.'

'De Commissaris kan elk moment terug zijn. Hoor eens, zeg dat we de beschikking moeten hebben over een patrouillewagen en dan kunnen we dit op de autoweg uitpraten.'

Jessie's hoofd ging met een schok omhoog. 'De autoweg? Oh, nee, Lije.'

Hij zei, op een toon die zo sussend was als hij hem maar kon laten klinken: 'Maar Jessie, wees toch niet zo bijgelovig. Je kunt niet in de snelweg in jouw toestand. Wees nu verstandig en kalmeer wat, anders kunnen we zelfs niet door de gemeenschappelijke zaal. Ik zal wat water voor je halen.'

Zij veegde met een vochtige zakdoek over haar gezicht en zei somber: 'Oh, kijk mijn make-up nou eens.'

'Maak je maar geen zorgen over je make-up,' zei Baley. 'Daneel, hoe is het met de patrouillewagen?'

'Die staat al op ons te wachten, partner Elijah.'

'Kom op, Jessie.'

'Wacht. Wacht eventjes, Lije. Ik moet iets aan mijn gezicht doen.'

'Dat doet er nu niet toe.'

Maar zij draaide zich om. 'Alsjeblieft. Zo kan ik niet door de gemeenschappelijke zaal. Een seconde maar, meer niet.'

De man en de robot wachtten; de man balde zijn handen telkens met een rukje tot vuisten, de robot stond er onverstoorbaar bij.

Jessie rommelde in haar tasje naar de noodzakelijke uitrusting. (Als er een ding was, had Baley eens plechtig gezegd, dat de mechanische verbeteringen sinds de Middeleeuwen had weerstaan dan was het een vrouwentasje. Zelfs het vervangen van de metalen knip door een magnetische sluiting was geen succes geworden.) Jessie haalde er een spiegeltje uit en het toiletdoosje van gedreven zilver dat Baley drie verjaardagen geleden voor haar gekocht had.

Het toiletdoosje had verschillende openingen en die gebruikte zij om de beurt. Alles, behalve de laatste spray, was onzichtbaar. Zij gebruikte ze met die lichte aanraking en die verfijnde beheersing die het geboorterecht van alle vrouwen schijnt te zijn, zelfs in ogenblikken van de grootste spanning. Eerst werd de basis aangebracht in een gladde gelijkmatige laag die alle glans en ruwheid van de huid deed verdwijnen en er een zwak gouden gloed op achterliet die, naar Jessie op grond van langdurige ervaring wist, het beste paste bij de natuurlijke kleur van haar ogen en haar haar. Toen een vleugje bruin over voorhoofd en kin, een zacht toetsje rouge op beide wangen, teruglopend tot aan de bocht van de kin; een verfijnd blauw laagje boven de oogleden en langs de oorlellen. Tenslotte het aanbrengen van een glad karmijnrood op de lippen. Daar was het enige zichtbare sproeiwolkje voor nodig, een zwakroze nevel die als vloeistof in de lucht glinsterde, maar droogde en een diep rijke kleur kreeg bij het contact met de lippen.

'Daar dan,' zei Jessie, met verscheidene snelle klopjes op haar haar en een blik van diepe ontevredenheid. 'Ik denk dat het er zo wel mee door kan.'

Het proces had meer dan de beloofde seconde in beslag genomen, maar minder dan vijftien seconden. Niettemin leek het Baley eindeloos.

'Kom,' zei hij.

Zij had nauwelijks tijd het toiletdoosje in haar tas te stoppen voor hij haar door de deur duwde.

Aan beide kanten lag de dikke, spookachtige stilte van de autoweg.

Baley zei: 'Goed, Jessie.'

De onverstoorbaarheid die zich op Jessie's gezicht had genesteld zodra zij de kamer van de Commissaris verlieten begon tekenen van afbrokkeling te vertonen. In een hulpeloos zwijgen keek zij naar haar man en naar Daneel.

Baley zei: 'Laat het gauw achter de rug zijn, Jessie. Alsjeblieft. Heb je een misdaad begaan? Een echte misdaad?'

'Een misdaad?' onzeker schudde zij haar hoofd.

'Houd je nu in bedwang. Geen hysterie. Zeg alleen maar ja of nee, Jessie. Heb je...' hij aarzelde licht, 'iemand vermoord?'

De uitdrukking op Jessie's gezicht veranderde prompt in verontwaardiging. 'Waarom, Lije Baley!'

'Ja of nee, Jessie.'

'Nee, natuurlijk niet.'

Het harde brok in Baley's maag werd waarneembaar zachter.

"Heb je iets gestolen? Rantsoengegevens vervalst? Iemand aangevallen? Eigendommen vernield? Zeg op, Jessie.'

'Ik heb niets gedaan... niets bepaalds. Zo iets bedoelde ik niet.' Zij keek over haar schouder. 'Lije, moeten we hier beslist beneden blijven?'

'We blijven waar we zijn tot dit voorbij is. Begin nu bij het begin. Wat wilde je ons vertellen?' Over Jessie's gebogen hoofd ontmoeten Baley's ogen die van Daneel.

Jessie sprak met een zachte stem die al sprekende aan kracht en duidelijkheid begon te winnen.

'Het zijn die mensen, die Middeleeuwers; jij weet dat wel, Lije. Ze zijn altijd overal, praten overal. Zelfs vroeger toen ik nog assistent-diëtiste was was het zo. Herinner jij je Elizabeth Thornbowe nog? Zij was Middeleeuwerse. Zij was altijd aan het praten over onze moeilijkheden en hoe die allemaal door de Stad kwamen en hoe beter alles was voordat de Steden opkwamen.

'Ik vroeg haar dan hoe zij daar zo zeker van kon zijn, vooral nadat wij elkaar ontmoetten, Lije (je weet de gesprekken nog wel die we toen voerden), en dan begon zij te citeren uit die kleine boekspoeltjes die altijd rondzwierven. Je weet wel, zoals Schande der Steden van die ene man. Ik weet zijn naam niet meer.'

Afwezig zei Baley: 'Ogrinsky.'

'Ja, alleen de meesten waren stukken slechter. Toen ik met je trouwde, toen werd zij echt sarcastisch. Zij zei: 'Je zult nu wel een echte Stadsvrouw worden, neem ik aan, nu je met een politieman bent getrouwd.' Daarna praatte zij niet zoveel meer met mij en toen hield ik met het baantje op en dat was dat. Een hoop dingen die ze altijd zei waren alleen maar om me te choqueren, denk ik, of om zichzelf geheimzinnig en betoverend te laten lijken. Het was een oude vrijster, weet je; nooit getrouwd tot op de dag dat zij stierf. Een boel van die Middeleeuwers zijn op de een of andere manier wat onaangepast. Weet je nog dat je een keer zei dat mensen hun eigen tekortkomingen vaak voor die van de maatschappij houden en de Steden willen verbeteren omdat ze niet weten hoe ze zichzelf moeten verbeteren?'

Baley wist het nog en zijn woorden klonken hem nu onbenullig en oppervlakkig in de oren. Vriendelijk zei hij: 'Blijft ter zake, Jessie.'

Zij ging verder: 'In elk geval was Lizzy altijd maar aan het praten over dat er eens een dag zou komen dat de mensen eensgezind zouden zijn. Zij zei dat het allemaal de schuld was van de Kosmieten die de Aarde zwak en decadent wilden houden. Dat was één van haar lievelingswoorden, 'decadent'. Zij keek altijd naar de menu's die ik voor de volgende week zat voor te bereiden en snoof dan en zei: 'Decadent, decadent.' Jane Meyers deed haar altijd na in de kookzaal en dan lachten we ons dood. Zij zei, Elizabeth dan, dat het eens met de Steden afgelopen zou zijn en dat we dan terug naar de grond zouden gaan en nog een rekeningetje zouden vereffenen met de Kosmieten die ons voor eeuwig aan de Stad wilden binden door ons robots op te dringen. Alleen noemde zij ze nooit robots. Zij noemde ze altijd 'zielloze monstermachines,' als je me de uitdrukking wilt vergeven, Daneel.'

De robot zei: 'Ik ben niet op de hoogte met de betekenis van het bijvoegelijk naamwoord dat je gebruikte, Jessie, maar de uitdrukking wordt je in elk geval vergeven. Ga verder, als je wilt.'

Baley bewoog zich rusteloos. Zo ging het nu altijd met Jessie. Geen noodsituatie, geen crisis kon haar er toe brengen een verhaal anders dan op haar eigen omslachtige wijze te vertellen.

Zij zei: 'Elizabeth probeerde altijd zo te praten alsof een boel mensen er net zo over dachten als zij. Zij zei dan: 'Op de laatste vergadering,' en hield dan op om me zo'n beetje half trots en half bang aan te kijken alsof zij wilde dat ik ernaar zou vragen zodat zij gewichtig kon doen, en toch bang dat ik haar in de knoei zou kunnen brengen. Natuurlijk heb ik het haar nooit gevraagd. Ik gunde haar die lol niet.

'Maar in elk geval, toen ik met jou trouwde, Lije, was dat allemaal voorbij, tot...'

Zij hield op.

'Ga door, Jessie,' zei Baley.

'Weet je die ruzie nog die we hadden, Lije? Over Jezebel bedoel ik?'

'Wat was daarmee?' Het duurde een seconde of twee voor Baley zich herinnerde dat het Jessie's eigen naam was en dat zij het niet over een andere vrouw had.

Hij wendde zich automatisch tot R. Daneel met een verdedigende verklaring. 'Jessie's volledige naam is Jezebel. Zij is er niet dol op en zij gebruikt hem niet.'

R. Daneel knikte ernstig en Baley dacht: Jehoshaphat, waarom nog moeite aan hem besteed?

'Het zat me behoorlijk dwars, Lije,' zei Jessie. 'Werkelijk. Ik geloof wel dat het onnozel was, maar ik bleef maar denken en denken over wat jij had gezegd. Ik bedoel over wat jij zei, dat Jezebel alleen maar een conservatief was die voor de zeden van haar voorvaderen opkwam tegen de vreemde zeden die de nieuwkomers gebracht hadden. Tenslotte, was ik Jezebel en ik...'

Zij zocht naar een woord en Baley gaf het haar. 'Identificeerde je je met haar?'

'Ja.' Maar bijna onmiddellijk schudde zij haar hoofd en keek de andere kant op. 'Niet echt, natuurlijk. Niet letterlijk. De manier waarop ik dacht dat zij geweest was. Zo was ik niet.'

'Dat weet ik, Jessie. Stel je niet aan.'

'Maar toch dacht ik vaak over haar na, en, op de een of andere manier, begon ik te denken dat het toen net zo was als nu. Ik bedoel, wij op Aarde hadden onze oude manier van leven en toen kwamen de Kosmieten met een boel nieuwe dingen en zij probeerden het nieuwe waar wij zelf al met vallen en opstaan tegen aan waren gelopen aan te moedigen en misschien hadden de Middeleeuwers wel gelijk. Misschien moesten wij wel terugkeren tot onze oude, goede manier van leven. Zo kwam het dat ik terugging en Elizabeth opzocht.'

'Ja. Ga door.'

'Zij zei dat ze niet wist waar ik het over had en dat ik bovendien de vrouw van een smeris was. Ik zei dat dat er niets mee te maken had en eindelijk zei zij, goed, ze zou er eens met iemand over praten en toen ongeveer een maand later kwam zij bij me en zei dat het in orde was en ik ben lid geworden en ben daarna al die tijd op de vergaderingen geweest.'

Baley keek haar verdrietig aan. 'En dat heb je mij nooit verteld?'

Jessie's stem trilde. 'Het spijt me, Lije.'

'Wel, dat zal niet zoveel helpen. Spijt hebben, bedoel ik. Ik wil over die vergaderingen horen. In de eerste plaats, waar werden die gehouden?'

Hij kreeg een gevoel alsof het hem niet aanging, een verdoving van zijn emoties. Wat hij geprobeerd had niet te geloven, was duidelijk wel zo, daar was geen misverstand over mogelijk. In zekere zin was het een opluchting dat de onzekerheid nu voorbij was.

Zij zei: 'Hier beneden.'

'Hier beneden? Bedoel je op deze plek? Wat bedoel je nou eigenlijk?'

'Hier op de autoweg. Daarom wilde ik niet mee naar beneden. Maar het was een heerlijke plaats om te vergaderen. Wij kwamen dan samen...'

'Hoeveel?'

'Dat weet ik niet precies. Ongeveer zestig of zeventig. Het was alleen maar een soort plaatselijke afdeling. Er waren altijd vouwstoelen en wat verfrissingen en iemand hield een toespraak, meestal over hoe heerlijk het leven vroeger was en hoe we ons eens van de monsters, de robots, zouden ontdoen, en ook van de Kosmieten. De toespraken waren eigenlijk wel een beetje saai, omdat ze allemaal het zelfde waren. We zaten ze gewoon uit. Het was vooral het plezier van het samenkomen en het je gewichtig voelen. We bonden ons aan eden en er waren geheime manieren waarop we elkaar buiten konden groeten.'

'Werden jullie nooit gestoord? Kwamen er geen patrouillewagens of brandweerauto's voorbij?'

'Nee. Nooit.'

R. Daneel mengde zich in het gesprek. 'Is dat ongewoon, Elijah?'

'Misschien niet,' antwoordde Baley peinzend. 'Er zijn een stuk of wat zijstraten die praktisch nooit gebruikt worden. Maar het is nog een hele opgave om erachter te komen welke dat zijn. Is dat alles wat jullie op die vergaderingen deden, Jessie? Toespraken houden en samenzwerinkje spelen?'

'Dat is het wel zo'n beetje. En liedjes zingen, soms. En natuurlijk die verfrissingen. Niet veel. Broodjes meestal, en limonade.'

'In dat geval,' zei hij bijna grof, 'wat zit je dan nu toch dwars?'

Jessie huiverde. 'Je bent kwaad.'

'Alsjeblieft,' zei Baley met een ijzeren geduld, 'geef antwoord op mijn vraag. Als het allemaal zo weinig kwaad kon waarom ben je dan de afgelopen twee en een halve dag zo in paniek geweest?'

'Ik dacht dat zij jou wat zouden aandoen, Lije. In hemelsnaam, waarom doe je alsof je het niet begrijpt? Ik heb het je uitgelegd.'

'Nee, dat heb je niet. Nog niet. Je hebt mij verteld over een onschuldig geheim theekransje waar jij bij hoorde. Hielden zij ooit openlijke demonstraties? Hebben zij ooit robots vernield? Relletjes uitgelokt? Mensen gedood?'

'Nooit! Lije, zo iets zou ik niet gedaan hebben. Ik was geen lid gebleven als zij dat hadden geprobeerd.'

'Goed dan, waarom zeg je dat je iets verschrikkelijks gedaan hebt? Waarom denk je dat je de lik in zou worden gestuurd?'

'Wel... Wel, ze waren altijd aan het praten over dat zij de regering eens onder druk zouden zetten. We zouden ons gaan organiseren en daarna zouden er dan grote stakingen komen en sabotage. We zouden de regering kunnen dwingen alle robots te verbieden en de Kosmieten terug te laten gaan naar waar ze vandaan kwamen. Ik dacht dat het alleen maar wat gepraat was en toen begonnen ze hiermee; met jou en Daneel, bedoel ik. Toen zeiden ze: 'Nu zullen we eens wat actie gaan zien', en 'We zullen hen ten voorbeeld stellen en meteen een eind maken aan de robotinvasie.' Gewoon in Lichamelijk zeiden ze dat, zonder te weten dat zij het over jou hadden. Maar ik wist het. Meteen.'

Haar stem haperde.

Baley werd vriendelijker. 'Vooruit, Jessie. Het was niets. Het was alleen maar geklets. Je kunt zelf zien dat er niets gebeurd is.'

'Ik was zo... zo... buh... bang. En ik dacht: Ik hoor erbij. Als er gemoord en vernield zou worden, kon jij wel gedood worden en Bentley en het was net alsof het dan allemaal mijn schuld zou zijn omdat ik mee had gedaan en ik zou naar de gevangenis m- moeten.'

Baley liet haar tot bedaren komen. Hij sloeg zijn arm om haar schouder en keek met samengeknepen lippen naar R. Daneel, die kalm terugkeek.

Hij zei: 'Ik wil dat je nu even nadenkt, Jessie. Wie was het hoofd van jouw groep?'

Rustiger geworden, depte zij haar ooghoeken nu met een zakdoek. 'Een man die Joseph Klemin heet was de leider, maar hij stelde eigenlijk niets voor. Hij was niet groter dan een meter zestig en ik denk dat hij thuis niets had in te brengen. Ik geloof niet dat er kwaad in hem stak. Je gaat hem toch niet arresteren, hè Lije? Om wat ik nu zeg?' Zij keek schuldbewust en zorgelijk.

'Ik arresteer nog niemand. Hoe kreeg Klemin zijn instructies?'

'Dat weet ik niet.'

'Kwamen er wel eens vreemden op de vergadering? Je weet wel; hoge pieten van het Centrale Hoofdkwartier?'

'Soms kwamen er wel eens mensen om een toespraak te houden. Dat gebeurde niet vaak, misschien een keer of twee per jaar of zo iets.'

'Weet je hoe zij heten?'

'Nee. Zij werden altijd voorgesteld als 'een van ons' of 'een vriend uit Jackson Heights' of waar dan ook.'

'Juist. Daneel!'

'Ja, Elijah,' zei Daneel.

'Beschrijf de mannen die je op het oog denkt te hebben. We zullen zien of Jessie die kan herkennen.'

Met een klinische precisie werkte Daneel de lijst af. Jessie luisterde met een moedeloze uitdrukking toen de serie categorieën lichaamsmaten langer werd en schudde haar hoofd met een toenemende beslistheid.

'Het heeft geen zin. Het heeft geen zin,' riep zij uit. 'Hoe kan ik dat nog weten? Ik weet zelfs niet meer hoe één van hen er ook maar uitzag. Ik kan...'

Zij hield op en scheen na te denken. Toen zei zij: 'Zei je dat er een gistboer was?'

'Francis Clousarr,' zei R. Daneel, 'is werknemer bij New York Gist.'

'Nou, er heeft eens een man gesproken, moet je weten, en ik zat toevallig op de eerste rij en ik rook steeds maar een vleugje, alleen maar een vleugje, echt, van de lucht van rauwe gist. Je weet wel. De enige reden waarom ik dat nog weet is dat mijn maag die dag in de war was en die lucht mij misselijk maakte. Ik moest opstaan en naar achteren gaan en ik kon natuurlijk niet uitleggen wat er aan de hand was. Het was zo pijnlijk. Misschien is dat de man waar je het over hebt. Als je de hele tijd met gist werkt blijft die lucht tenslotte in je kleren hangen.' Zij trok haar neus op.

'Je weet niet meer hoe hij eruitzag?' zei Baley.

'Nee,' antwoordde zij met beslistheid.

'Goed dan. Luister eens, Jessie, ik zal je naar je moeder brengen. Bentley blijft bij jou en geen van beiden gaan jullie de Sectie uit. Ben hoeft niet naar school en ik zal ervoor zorgen dat jullie eten thuisbezorgd krijgen en dat de gangen rondom het appartement door de politie in het oog worden gehouden.'

'Maar jij dan?' bracht Jessie er trillend uit.

'Ik zal geen gevaar lopen.'

'Maar hoe lang?'

'Ik weet het niet. Misschien maar een dag of twee.' De woorden klonken hemzelf ook hol in de oren.

Zij waren terug op de autoweg, Baley en R. Daneel, alleen deze keer. Baley's uitdrukking was die van iemand die hard nadacht.

'Het lijkt me,' zei hij, 'dat we te maken hebben met een organisatie die in twee lagen is opgebouwd. Eerst een basislaag zonder een bepaald program, alleen maar bestemd om massale steun te verschaffen bij een eventuele coup. In de tweede plaats is er een veel kleinere elite die werkt aan een goed opgezet program van actie. Het is die elite die we vinden moeten. De komische-operagroepen waar Jessie het over had kunnen we wel vergeten.'

'Dit,' zei R. Daneel, 'is misschien logisch geredeneerd, als we het verhaal van Jessie zonder meer voor waar kunnen aannemen.'

'Ik denk,' zei Baley stijf, 'dat Jessie's verhaal als volkomen waar kan worden beschouwd.'

'Het heeft er alle schijn van,' zei R. Daneel. 'In haar hersenimpulsen is niets dat wijst op een pathologische behoefte om te liegen.'

Baley wierp een beledigde blik naar de robot. 'Dat zou ik ook zeggen. En er bestaat geen noodzaak om haar naam in onze rapporten te noemen. Begrijp je dat?'

'Als je dat zo wilt, partner Elijah,' zei R. Daneel kalm, 'maar ons rapport zal dan noch nauwkeurig noch volledig zijn.'

Baley zei: 'Wel, dat kan wezen, maar echt veel kwaad kan dat niet. Zij is bij ons gekomen met de inlichtingen die ze maar had en het noemen van haar naam zal haar alleen maar in het politiearchief brengen. Ik wil niet dat dat gebeurt.'

'In dat geval zeker niet, vooropgesteld dat we er zeker van zijn dat er niets meer ontdekt hoeft te worden.'

'Niets meer voor zover het haar aangaat. Dat kan ik je garanderen.'

'Zou je me dan kunnen uitleggen waarom het woord Jezebel, alleen maar de klank van een naam, haar ertoe zou brengen vroegere opvattingen over boord te gooien en er nieuwe op na te gaan houden? Het motief lijkt me duister.'

Zij reden langzaam door de bochtige, lege tunnel.

Baley zei: 'Het is moeilijk uit te leggen. Jezebel is een naam die je niet vaak tegenkomt. Eens heette een vrouw met een zeer slechte reputatie zo. Mijn vrouw hechtte daar waarde aan. Het gaf haar een frivool gevoel van slechtheid en diende als compensatie voor een leven dat onveranderlijk fatsoenlijk was.'

'Waarom zou een vrouw die de wet eerbiedigt zich slecht willen voelen?'

Baley glimlachte bijna. 'Vrouwen zijn vrouwen, Daneel. Hoe dan ook, ik heb iets erg idioots gedaan. Op een ogenblik van geprikkeldheid hield ik staande dat de historische Jezebel niet bijzonder slecht was en dat zij, als zij al iets was, een goede echtgenote was. Ik heb dat sindsdien altijd betreurd.

'Het bleek,' ging hij door, 'dat ik Jessie diep ongelukkig had gemaakt. Ik had voor haar iets bedorven dat niet vervangen kon worden. Ik neem aan dat wat volgde haar manier was om wraak te nemen. Ik stel me voor dat zij me wilde straffen door iets te gaan doen waarvan zij wist dat ik het niet goed zou vinden. Ik zeg niet dat zij dat bewust wilde.'

'Kan men anders dan bewust willen? Is dat geen contradictio?'

Baley gaapte R. Daneel aan en wanhoopte bij de gedachte hem het onbewuste te moeten gaan verklaren. In plaats daarvan zei hij: 'Afgezien daarvan heeft de Bijbel een grote invloed op het menselijk denken en voelen.'

'Wat is de Bijbel?'

Baley was een ogenblik verrast en was toen verrast over zijn eigen verrassing. De Kosmieten, wist hij, leefden met een door en door mechanistische levensbeschouwing, en R. Daneel kon alleen maar weten wat de Kosmieten wisten; niet meer.

Kortaf zei hij: 'Het is het heilige boek van ongeveer de helft van de bevolking van de Aarde.'

'Ik vat hier de betekenis van het bijvoeglijk naamwoord niet.'

'Ik bedoel dat het in hoog aanzien staat. Verschillende delen er uit, mits goed geïnterpreteerd, bevatten een gedragscode die veel mensen beschouwen als het meest geschikt voor het uiteindelijke geluk van het mensdom.'

R. Daneel scheen daar over na te denken. 'Is deze code in jullie wetten belichaamd?'

'Ik ben bang van niet. De code leent er zich niet voor om met behulp van de wet te worden afgedwongen. Hij moet spontaan worden gehoorzaamd door elk individu omdat hij dat wil. Het is in zekere zin hoger dan welke wet ook maar zijn kan.'

'Hoger dan de wet? Is dat geen contradictio?'

Baley glimlachte zuur. 'Zal ik een stukje uit de Bijbel voor je citeren? Zou je het graag willen horen?'

'Graag als je wilt.'

Baley liet de auto langzaam tot stilstand komen en zat een moment met gesloten ogen zijn geheugen op te frissen. Hij zou graag het klankvolle Midden-Engels van de Middeleeuwse Bijbel hebben gebruikt, maar voor R. Daneel zou Midden-Engels abacadabra zijn.

Bijna terloops begon hij te spreken in de taal van de Moderne Herziene Uitgave alsof hij een verhaal over tijdgenoten aan het vertellen was, in plaats van een verhaal op te halen uit het schemerigste verleden van de Mens:

'Jezus ging naar de Olijfberg en keerde bij zonsopgang terug naar de tempel. Al de mensen kwamen tot hem en hij zette zich en begon tot hen te spreken. En de Schriftgeleerden en Farizeeërs brachten een vrouw bij hem die in overspel betrapt was en toen zij haar voor hem brachten zeiden zij tegen hem: 'Meester, deze vrouw werd in overspel betrapt, bij de daad zelf. Nu beval Mozes ons in de wet zulke overtreders te stenigen. Wat zegt u?'

'Zij zeiden dit in de hoop hem in de val te laten lopen zodat zij een grond zouden hebben om hem te beschuldigen. Maar Jezus bukte zich en schreef met zijn vinger in het zand alsof hij hen niet gehoord had. Maar toen zij niet ophielden met vragen stond hij op en zei tegen hen: 'Wie onder u zonder zonde is, laat hem de eerste steen werpen.' '

En weer bukte hij zich en schreef in het zand. En zij die hem hoorden gingen, veroordeeld door hun eigen geweten, één voor één weg, beginnend met de oudste en zo door tot de laatste: en Jezus werd alleen gelaten, met de vrouw die bij hem stond. Toen Jezus opstond en niemand dan de vrouw zag zei hij tegen haar: 'Vrouw, waar zijn uw aanklagers? Heeft niemand u veroordeeld?'

'Zij zei: 'Niemand, Heer.'

'En Jezus zei tegen haar: 'Ook ik veroordeel u niet. Ga heen, en zondig niet meer.'

R. Daneel luisterde aandachtig. Hij zei: 'Wat is overspel?'

'Dat doet er niet toe. Het was een misdaad en in die tijd was steniging de gangbare straf; dat is te zeggen, er werden stenen naar de schuldige gegooid tot zij dood was.'

'En de vrouw was schuldig?'

'Dat was ze.'

'Waarom werd zij dan niet gestenigd?'

'Niemand van de aanklagers voelde dat hij dat nog kon na Jezus' uitspraak. Het verhaal wil duidelijk maken dat er nog iets hogers is dan de rechtvaardigheid waar jij mee gevuld bent. Er is een menselijke impuls bekend onder de naam genade; een menselijke daad onder de naam vergeving.'

'Ik ben niet bekend met die woorden, partner Elijah.'

'Weet ik,' mopperde Baley. 'Weet ik.'

Hij startte de patrouillewagen met een ruk en liet hem woest naar voren scheuren. Hij werd achterover gedrukt in de kussens van zijn zitting.

'Waar gaan we heen?' vroeg R. Daneel.

'Naar Gist-Stad,' zei Baley, 'om de waarheid te krijgen uit Francis Clousarr, samenzweerder.'

'Heb je daar een methode voor, Elijah?'

'Ik niet bepaald. Maar jij wel, Daneel. Een eenvoudige.'

Zij joegen voorwaarts.

15

Arrestatie van een samenzweerder

Baley rook hoe het vage aroma van gist-stad sterker en doordringender werd. Hij vond het niet zo onaangenaam als anderen het soms vonden; Jessie, bijvoorbeeld. Hij hield er eigenlijk zelfs wel van. Het riep prettige dingen bij hem wakker.

Elke keer als hij rauwe gist rook wierp de alchemie van het zintuiglijk waarnemen hem meer dan drie decennia terug in het verleden. Hij was weer tien jaar oud en op bezoek bij zijn oom Boris die gistboer was. Oom Boris had altijd een voorraadje gistsnoepgoed: kleine koekjes, chocoladeachtige dingen die met een zoete vloeistof waren gevuld, harde zuurtjes in de vorm van katten en honden. Jong als hij was wist hij dat oom Boris die eigenlijk niet had behoren te hebben om weg te kunnen geven en hij at er altijd stilletjes van, in een hoekje zittend met zijn rug naar het midden van de kamer. Hij at ze altijd vlug op uit angst betrapt te worden. Zij smaakten er des te beter om.

Arme oom Boris! Hij had een ongeluk gehad en was gestorven. Men had hem nooit verteld hoe precies en hij had bitter gehuild omdat hij dacht dat oom Boris gearresteerd was omdat hij gist uit de fabriek had gesmokkeld. Hij verwachtte zelf gearresteerd en geëxecuteerd te zullen worden. Jaren later ging hij zorgvuldig het politiearchief na en hij ontdekte de waarheid. Oom Boris was onder de rollen van een transportband gekomen. Het was het ontnuchterende einde van een romantische legende.

Toch begon die geschiedenis altijd door zijn hoofd te spoken, voor een ogenblik ten minste, bij de lucht van rauwe gist.

Gist-stad was niet de officiële naam voor één van de New Yorkse wijken. Men zou het in geen stratenboekje en op geen officiële kaart kunnen vinden. Wat in de wandeling gist-stad werd genoemd, waren, voor het Postkantoor, slechts de steden Newark, New Brunswick en Trenton. Het was een brede strook dwars door wat eens Middeleeuws New Yersey was geweest, hier en daar onderbroken door woonwijken, maar voornamelijk het domein van de vele etages hoge boerderijen waarin zo'n duizend gistsoorten groeiden en vermenigvuldigd werden.

Een vijfde van de Stedelijke bevolking werkte op de gistboerderijen, een ander vijfde deel werkte in de toeleveringsbedrijven. Te beginnen met de bergen hout en ruwe cellulose die de Stad in werden gesleept vanuit de dichte wouden van de Alleghanies, door de zuurvaten die dat ontleedden tot glucose, van karrenvrachten nitraten en fosfaatgesteente die de belangrijkste toegevoegde bestanddelen waren, tot aan de flessen met organische verbindingen die door de scheikundige laboratoria geleverd werden - het kwam allemaal alleen maar neer op één ding, gist en meer gist.

Zonder gist, zouden zes van de acht miljard mensen op Aarde binnen een jaar sterven.

Baley voelde zich koud worden bij die gedachte. Drie dagen geleden was die mogelijkheid even reëel geweest als nu, maar drie dagen terug zou het nooit bij hem opgekomen zijn. Zij suisden van de autoweg af door een uitgang bij het begin van Newark. De schaars bevolkte straten, aan beide kanten geflankeerd door blinde muren waar de gistboerderijen zich achter bevonden, gaven weinig reden om hun snelheid af te remmen.

'Hoe laat is het, Daneel?' vroeg Baley.

'Zestien-nul-vijf,' antwoordde Daneel.

'Dan zal hij aan het werk zijn als hij in de dagploeg zit.'

Baley parkeerde de patrouillewagen in een laadinrit en zette de motor af.

'Dit is dus New York Gist, Elijah?' vroeg de robot.

'Een deel ervan,' antwoordde Baley.

Zij gingen een gang binnen met aan weerskanten een rij kantoren. Een receptioniste in een bocht van de gang was ogenblikkelijk één en al glimlach. 'Wie wilt u spreken?'

Baley opende zijn portefeuille. 'Politie. Werkt er een Fran-cis Clousarr voor New York Gist?'

Het meisje keek ontdaan. 'Dat kan ik wel even nagaan.'

Op haar schakelbord schakelde zij een duidelijk met 'Personeel' gemerkte lijn in en haar lippen bewogen iets, al was er geen geluid te horen.

Baley was niet onbekend met de keelmicrofoons die de kleine bewegingen van het strottenhoofd in woorden vertaalden. Hij zei: 'Spreek hardop, alstublieft. Laat me u horen.'

Haar woorden werden hoorbaar, maar bestonden alleen maar uit,'... hij zegt dat hij van de politie is, meneer.'

Een donkere, goed geklede man kwam een deur uit. Hij had een dunne snor en zijn haargrens begon te wijken. Hij glimlachte witjes en zei: 'Ik ben Prescott van Personeel. Wat is het probleem, agent?'

Baley keek hem koel aan en Prescotts glimlach werd wat krampachtig.

Prescott zei: 'Ik wil de werkers niet in beroering brengen. Zij zijn nogal lichtgeraakt als het de politie betreft.'

Baley zei: 'Is dat even vervelend! Is Clousarr nu in het gebouw?'

'Jawel, agent.'

'Bezorg me dan een staaf. En als hij verdwenen is als we daar aankomen spreek ik u nog nader.'

De glimlach van de ander was totaal gestorven. Hij mopperde: 'Ik zal een staaf voor u pakken, agent.'

De geleidestaaf was ingesteld op Afdeling CG, Sectie 2. Wat dat betekende in de fabrieksterminologie wist Baley niet. Dat hoefde hij ook niet te weten. De staaf was een onopvallend ding dat in de handpalm ging. Het topje werd zachtjes warmer als het gericht werd in de richting waarop het was ingesteld, koelde snel af als het een andere kant op werd gedraaid. De warmte nam toe als men het einddoel naderde.

Voor een amateur was de geleidestaaf bijna onbruikbaar, met zijn snelle kleine verschillen in warmte, maar weinig Stedelingen waren amateurs in dit speciale spel. Een van de populairste en meest onverwoestbare kinderspelletjes was verstoppertje in de gangen op de schooletages met speelgoed geleidestaafjes. ('Blijf zitten waar je zit en verroer je niet. Maar aan Heet-Weet ontkom je lekker niet. Heet-Weet-staven in de hand wijzen steeds de goede kant.')

Baley had zijn weg door honderden massieve blokken gevonden met een geleidestaaf, en met een staaf in zijn hand kon hij de kortste route vinden alsof die hem op een kaart was aangewezen.

Toen hij na tien minuten in een grote en helder verlichte zaal stapte was de top van de staaf bijna heet.

Baley zei tegen de werker die het dichtst bij de deur stond, 'Is Francis Clousarr hier?'

De werker gebaarde met zijn hoofd. Baley liep in de aangegeven richting. De geur van gist was doordringend en scherp, ondanks de werkende luchtpompen die met hun gezoem voor een constant achtergrondgeluid zorgden.

Aan het andere eind van de zaal was een man opgestaan en hij was zijn schort aan het afdoen. Hij had een normale lengte, zijn gezicht was ondanks zijn betrekkelijk jonge leeftijd diep gegroefd, en zijn haar begon net te grijzen. Hij had grote, knoestige handen die hij langzaam afveegde aan een celltex handdoek.

'Ik ben Francis Clousarr,' zei hij.

Baley keek R. Daneel even aan. De robot knikte.

'Okay,' zei Baley. 'Kunnen we hier ergens praten?'

'Misschien,' zei Clousarr langzaam, 'maar het is bijna het eind van mijn dienst. Kan het morgen niet?'

'Een boel tijd tussen nu en morgen. Laten we het nu maar doen.' Baley opende zijn portefeuille en liet die aan de gistboer zien.

Maar Clousarrs handen stokten niet in hun gedragen veegbewegingen. Koel zei hij: 'Ik weet niet hoe het op het politiebureau is, maar hier krijg je krappe eeturen zonder speling. Ik eet van 17.00 tot 17.45 of ik eet niet.'

'Dat komt wel goed,' zei Baley. 'Ik zal ervoor zorgen dat ze een maaltijd bij u brengen.'

'Wel, wel,' zei Clousarr vreugdeloos. 'Net zo als een aristocraat of een C-klasse smeris. Wat volgt? Privébad?'

'Jij geeft alleen maar antwoord op vragen, Clousarr,' zei Baley, 'en bewaar je enorme grappen maar voor je meisje. Waar kunnen we praten?'

'Als u praten wilt, zou de balanskamer gaan? Als dat u bevalt. Ik heb niets te vertellen.'

Baley gebaarde Clousarr de balanskamer in te gaan. Die was vierkant en antiseptisch wit, onafhankelijk van de grote zaal airconditioned (en beter), en met een muur, die was afgezet met gevoelige elektronische balansen, die met glas waren afgeschermd en alleen door veldkrachten bediend konden worden. In zijn schooltijd had Baley goedkope modellen gebruikt. Een fabrikaat dat hij herkende woog nog een miljard atomen nauwkeurig.

Clousarr zei: 'Ik verwacht dat hier de eerste tijd niemand binnenkomt.'

Baley gromde, wendde zich toen tot R. Daneel en zei: 'Zou jij naar buiten willen gaan en een maaltijd omhoog willen laten sturen? Als je het niet erg vindt, wacht er dan buiten op.'

Hij keek R. Daneel na en zei toen tegen Clousarr: 'U bent scheikundige?'

'Ik ben zymoloog, als het u hetzelfde is.'

'Wat is het verschil?'

Hij zette een gewichtig gezicht op. 'Een scheikundige is een handelsreiziger in soep, een stankrijer. Een zymoloog is een man die een paar biljoen mensen in leven helpt houden. Ik ben een gistcultuurspecialist.'

'Juist,' zei Baley.

Maar Clousarr ging door: 'Dit laboratorium houdt New York Gist aan het draaien. Er is geen dag, geen enkel verdomd uur, dat we geen cultures van elke soort gist van de maatschappij in onze ketels aan het kweken zijn. Wij controleren en regelen de voedselfactorvereisten. Wij zorgen ervoor dat het erfelijk zuiver is. Wij kruisen, kweken nieuwe soorten en selecteren ze op eigenschappen die we dan weer kunnen combineren.

'Toen New York buiten het seizoen aardbeien begon te krijgen, een jaar of wat geleden, waren dat geen aardbeien, man. Dat was een speciale gistcultuur met hoog suikergehalte met echt gekweekte kleur en alleen een vleugje smaak toegevoegd. Dat werd hier in deze kamer ontwikkeld.

'Twintig jaar geleden was Saccharomyces olei Benedictae niets dan een stumperige variëteit met een smerige kaarsvetsmaak en nergens goed voor. Het smaakt nog altijd naar kaarsvet, maar het vetgehalte is opgevoerd van 15 tot 87 procent. Als u de snelweg vandaag nog gebruikt hebt bedenk dan dat die uitsluitend gesmeerd wordt met S.O. Benedictae, Variteit AG-7. Hier in deze kamer ontwikkeld.

'Noem me dus geen scheikundige. Ik ben zymoloog.'

Ondanks zichzelf kreeg Baley respect voor de felle trots van de ander.

Abrupt zei hij: 'Waar was u gisteravond tussen achttien en twintig uur?'

Clousarr schokschouderde. 'Wandelen. Ik maak graag een wandelingetje na het eten.'

'Naar vrienden geweest? Of een subetheroscoop?'

'Nee. Gewoon gewandeld.'

Baley perste zijn lippen op elkaar. Een bezoek aan de subetheroscoop zou een knipje in Clousarrs distributiekaart hebben betekend. Een afspraak met een vriend zou de naam van een man of vrouw hebben betekend, een navraag was mogelijk geweest.

'Niemand heeft u dus gezien?'

'Misschien wel iemand. Ik weet het niet. Niet dat ik weet, nee.'

'En eergisteravond?'

'Zelfde.'

'U hebt dus geen alibi voor beide avonden?'

'Als ik iets misdadigs zou hebben gedaan, agent, zou ik er een hebben. Waar heb ik een alibi voor nodig?'

Baley gaf geen antwoord. Hij keek in zijn notitieboekje. 'U bent toch al eens voor de rechter geweest. Uitlokken van een rel.'

'Precies. Een van die R-dingen duwde me opzij en ik heb hem beentje gelicht. Is dat een rel uitlokken?'

'Het Hof vond van wel. U werd veroordeeld tot een boete.'

'Daarmee is het toch de wereld uit? Of wilt u me nog een keer beboeten?'

'Eergisteravond was er bijna een rel bij een schoenwinkel in de Bronx. U werd daar gezien.'

'Door wie?'

Baley zei: 'Toen was het hier etenstijd voor u. Hebt u het avondeten eergisteravond gebruikt?'

Clousarr aarzelde en schudde toen zijn hoofd. 'Maag van streek. Dat heb je soms met gist. Zelfs een oudgediende.'

'Gisteravond was er bijna een rel in Williamsburg en u bent daar gezien.'

'Door wie?'

'Ontkent u dat u bij beide gelegenheden niet aanwezig was?'

'U geeft me niets om te ontkennen. Waar zijn die dingen precies gebeurd en wie zegt dat hij mij gezien heeft?'

Baley keek de zymoloog vlak aan. 'Ik denk dat u precies weet waar ik het over heb. Ik denk dat u een belangrijk man bent in een niet geregistreerde Middeleeuwerse organisatie.'

'Ik kan u het denken niet beletten, agent, maar denken is nog geen bewijs hebben. Misschien weet u dat wel.' Clousarr grijnsde.

'Misschien,' zei Baley, met een harde uitdrukking op zijn gezicht, 'kan ik hier en nu wel een beetje waarheid uit u krijgen.'

Baley liep naar de deur van de balanskamer en deed die open. Hij zei tegen R. Daneel, die onaangedaan buiten stond te wachten, 'is Clousarrs avondeten al gekomen?'

'Het komt eraan, Elijah.'

'Breng het binnen, wil je, Daneel?'

R. Daneel kwam een ogenblik later binnen met een in vakken verdeeld metalen bord.

'Zet dat voor meneer Clousarr neer, Daneel,' zei Baley. Hij ging zitten op één van de stoelen voor de balansmuur, met zijn benen over elkaar geslagen, en een ritmisch heen en weer zwaaiende schoen. Hij zag Clousarr houterig achteruit wijken toen R. Daneel het bord op een kruk bij de zymoloog neerzette.

'Meneer Clousarr,' zei Baley, 'ik wil u voorstellen aan mijn partner, Daneel Olivaw.'

Daneel stak zijn hand uit en zei: 'Hoe maak je het, Francis.'

Clousarr zei niets. Hij maakte geen aanstalten om de hand te pakken. Daneel bleef zo staan en Clousarr begon te blozen.

Baley zei zacht: 'U bent grof, meneer Clousarr. Bent u te trots om een politieman de hand te drukken?'

Clousarr mopperde: 'Als u er geen bezwaar tegen hebt, ik heb honger.' Hij vouwde een zakvork uit een knipmes dat hij uit zijn zak pakte en ging zitten met de ogen neergeslagen op het eten.

Baley zei: 'Daneel, ik denk dat je onze vriend beledigd hebt door de koele houding. Je bent toch niet kwaad op hem?'

'In het geheel niet, Elijah,' zei R. Daneel.

'Laat dan zien dat je het niet kwaad met hem meent. Sla je arm om zijn schouder.'

'Met genoegen,' zei R. Daneel en hij deed een stap vooruit.

Clousarr legde zijn vork neer. 'Wat heeft dit te betekenen? Wat zullen we nou hebben?'

R. Daneel stak bedaard zijn arm uit.

Clousarr sloeg wild met de achterkant van zijn hand R. Daneels arm opzij. 'Verdomme, raak me niet aan.'

Hij sprong op en achteruit, en gooide daarbij het bord om dat met een vieze klets tegen de grond smakte.

Baley knikte, met een harde blik, kort naar R. Daneel die daarop bedaard op de terugdeinzende zymoloog afging. Baley ging voor de deur staan.

Clousarr gilde: 'Hou dat ding bij me vandaan.'

'Dat is geen manier van spreken,' zei Baley gelijkmoedig. 'De man is mijn partner.'

'Je bedoelt dat het een verdomde robot is,' gilde Clousarr.

'Ga bij hem vandaan, Daneel,' zei Baley onmiddellijk.

R. Daneel stapte achteruit en ging net achter Baley rustig tegen de deur staan. Clousarr stond zwaar hijgend en met gebalde vuisten tegenover Baley.

Baley zei: 'Goed, slimme jongen. Waarom denk je dat Daneel een robot is?'

'Dat kan iedereen zien!'

'Dat zal de rechter wel uitmaken. Intussen denk ik dat we je op het Hoofdbureau willen hebben, Clousarr. We zouden graag willen dat je precies uitlegt hoe je wist dat Daneel een robot is. En nog een heleboel meer, een heleboel meer. Daneel, ga naar buiten en neem contact op met de Commissaris. Hij zal nu wel thuis zijn. Zeg hem dat hij op kantoor komt. Zeg hem dat ik een kerel heb die ernaar snakt om verhoord te worden.'

R. Daneel stapte naar buiten.

Baley zei: 'Wat beweegt jou, Clousarr?'

'Ik wil een advocaat.'

'Die zul je hebben. Als je me nou intussen eens vertelde wat jullie Middeleeuwers toch drijft?'

Clousarr keek weg in een vastberaden zwijgen.

Baley zei: 'Jehoshaphat, man, we weten alles over jou en die organisatie van jou. Ik zit niet te bluffen. Vertel het me, gewoon om mijn eigen nieuwsgierigheid te bevredigen: Wat willen jullie Middeleeuwers toch?'

'Terug naar de grond,' zei Clousarr met een gesmoorde stem. 'Dat is toch niet zo ingewikkeld, wat?'

'Nee, om te zeggen niet,' zei Baley. 'Maar het is gauwer gezegd dan gedaan. Hoe gaat die grond acht miljard mensen van voedsel voorzien?'

'Zei ik op stel en sprong terug naar de grond? Of in een jaar? Of in honderd jaar? Stap voor stap, meneeer de politieagent. Het doet er niet toe hoe lang het duurt, maar laten we beginnen met uit die grotten te komen waar we in leven. Laten we de frisse lucht ingaan.'

'Ben jij ooit in de frisse lucht geweest?'

Clousarr kromde zich. 'Goed dan, ik ben ook al verpest. Maar de kinderen zijn nog niet verpest. Er worden voortdurend baby's geboren. Haal ze eruit, om Godswil. Laat ze ruimte en frisse lucht en zon krijgen. Als het moet zullen we de bevolking ook beetje bij beetje verminderen.'

'Achteruit, met andere woorden, naar een onmogelijk verleden.' Baley wist echt niet waarom hij zat te discussiëren, of het moest door die vreemde koorts komen die nu in zijn eigen aderen brandde. 'Terug naar het zaad, het ei, de baarmoeder. Waarom niet vooruit? Verminder de bevolking van de Aarde niet. Gebruik die voor export. Ga terug naar de grond, maar dan terug naar de grond van andere planeten. Koloniseer!'

Clousarr lachte schamper. 'En nog meer Buitenwerelden maken? Meer Kosmieten?'

'Dat zullen we niet. De Buitenwerelden werden gesticht door Aardemensen die van een planeet kwamen die geen Steden kende, door Aardemensen die individualisten en materialisten waren. Die eigenschappen werden tot in het ongezonde uiterste opgevoerd. We kunnen koloniseren vanuit een samenleving die, indien iets, samenwerking te ver heeft doorgedreven. Omgeving en traditie kunnen nu samengaan om een nieuwe middenweg te vormen, anders dan de oude Aarde of de Buitenwerelden. Iets nieuws en beters.'

Hij zat Dr. Fastolfe na te papegaaien, dat wist hij, maar het kwam hem van de lippen alsof hij de gedachte al jaren lang had gehad.

Clousarr zei: 'Krankjorem! Verlaten werelden koloniseren terwijl we naar onze eigen wereld alleen de hand hoeven uit te steken? Welke idioten zouden dat proberen?'

'Een boel. En het zouden geen idioten zijn. Er zouden robots zijn om hen te helpen.'

'Nee,' zei Clousarr fel. 'Dat nooit! Geen robots!'

'In hemelsnaam, waarom niet? Ik ben zelf ook niet dol op ze maar ik ga me zelf niet kapot maken omdat ik een vooroordeel heb. Waar zijn we bang voor bij robots? Als je het mij vraagt, is het een minderwaardigheidsgevoel. Wij, allemaal, voelen ons minderwaardig aan de Kosmieten en dat vinden we niet leuk. We moeten ons hoe dan ook ergens superieur aan kunnen voelen en het maakt ons kapot dat we ons zelf niet superieur kunnen voelen aan robots. Ze lijken beter dan wij, - alleen, dat zijn ze niet. Dat is de verdomde ironie.'

Baley voelde zich warm worden terwijl hij praatte. 'Kijk naar die Daneel waar ik nu al meer dan twee dagen mee heb opgetrokken. Hij is groter dan ik, sterker, knapper. Hij ziet er feitelijk als een Kosmiet uit. Hij heeft een beter geheugen en hij kent meer feiten. Hij hoeft niet te slapen en te eten. Hij heeft geen sores met ziekte of paniek of liefde of schuld.

'Maar het is een machine. Ik kan alles met hem doen wat ik wil zoals met die microbalans hier. Als ik de microbalans een klap geef slaat het ding niet terug. Daneel ook niet. Ik kan hem bevelen zichzelf neer te schieten en hij zal het doen.

'We kunnen nooit een robot bouwen die even goed zal zijn als een mens in alles wat er werkelijk op aan komt, laat staan dat hij beter zal zijn. We kunnen geen robot creëren met een schoonheidsgevoel of een gevoel voor ethiek of religie. Er is geen enkele manier om een positronisch brein een centimeter uit te tillen boven het niveau van een volmaakt materialisme.

'Dat kunnen we niet, verdomme, dat kunnen we niet. Niet zolang we er nog niet achter zijn hoe ons eigen brein in elkaar zit. Niet zolang als er dingen bestaan die de wetenschap niet meten kan. Wat is schoonheid, of goedheid, of kunst, of liefde, of God? We zitten voor altijd op de wip met het onbekende en we proberen te begrijpen wat niet begrepen kan worden. Dat maakt ons tot mensen.

'Het brein van een robot moet eindig zijn of het kan niet gebouwd worden. Het moet tot op de laatste decimaal berekend worden zodat het een eind heeft. Jehoshaphat, waar ben jij bang voor? Een robot kan er als Daneel uitzien, hij kan er als een god uitzien, en even menselijk zijn als een stuk hout. Zie je dat nou niet?'

Clousarr had verscheidene keren geprobeerd om Baley in de rede te vallen maar diens heftige woordenstroom had hem geen kans gegeven. Nu Baley van pure emotionele uitputting stil hield zei hij zwakjes: 'Smeris wordt filosoof. Of je nog wat weet!'

R. Daneel kwam weer binnen.

Baley keek naar hem en fronste zijn wenkbrauwen, gedeeltelijk uit een woede die nog niet helemaal voorbij was, gedeeltelijk uit een nieuwe ergernis. Hij zei: 'Waar ben je zo lang gebleven?'

R. Daneel zei: 'Het kostte mij moeite om Commissaris Enderby te bereiken, Elijah. Het bleek dat hij nog op kantoor was.'

Baley keek op zijn horloge. 'Nu! Waarvoor?'

'Daar heerst op het ogenblik enige verwarring. Er is een lijk ontdekt op het Bureau.'

'Wat! Wie in Godsnaam?'

'De loopjongen, R. Sammy.'

Baley voelde zich beetgenomen. Hij keek de robot aan en zei met een verontwaardigde stem: 'Ik dacht dat ik je lijk hoorde zeggen.'

R. Daneel verbeterde zich rimpelloos. 'Een robot met een volledig buiten werking gesteld brein, als je daar de voorkeur aan geeft.'

Clousarr begon plotseling te lachen en Baley draaide zich naar hem om en zei hees: 'Jij houdt je er buiten! Begrepen?'

Hij haalde nadrukkelijk zijn ploffer voor de dag. Clousarr werd heel stil. Baley zei: 'Goed, wat is er nu allemaal gebeurd? Er is bij R. Sammy een zekering doorgeslagen. En wat dan nog?'

'Commissaris Enderby deed ontwijkend, Elijah, maar hoewel hij het niet zonder meer zei, heb ik de indruk dat hij gelooft dat R. Sammy opzettelijk buiten werking is gesteld.'

Toen, terwijl Baley dat zwijgend verwerkte, voegde R. Daneel er ernstig aan toe: 'Of, als je de uitdrukking prefereert - is vermoord.'

16

Vragen betreffende een motief

Baley stak zijn ploffer weer bij zich, maar hij hield zijn hand onopvallend op de kolf.

Hij zei: 'Loop voor ons uit, Clousarr, naar de Zeventiende Straat Uitgang B.'

Clousarr zei: 'Ik heb nog niet gegeten.'

'Jammer hoor,' zei Baley ongeduldig. 'Daar op de vloer waar je het neer hebt gekwakt ligt je maaltijd.'

'Ik heb recht op eten.'

'Je eet in de cel of je loopt een maaltijd mis. Je zult niet van honger omkomen. Vooruit, lopen.'

Alle drie zwegen ze toen zij door het web van New York Gist drongen, Clousarr houterig voorop, Baley pal achter hem, en R. Daneel achteraan.

Het was nadat Baley en R. Daneel zich hadden afgemeld bij de balie van de receptioniste, nadat Clousarr verlof had gekregen om afwezig te zijn en gevraagd had om een man de balanskamer te laten schoonmaken, nadat ze buiten waren gekomen en naast de geparkeerde patrouillewagen stonden, dat Clousarr zei: 'Wacht even.'

Hij aarzelde, draaide zich om naar R. Daneel, en voor Baley iets kon doen om hem tegen te houden, deed hij een stap vooruit en sloeg met zijn vlakke hand hard tegen de wang van de robot.

'Wel allemachtig,' riep Baley terwijl hij Clousarr met geweld vast pakte.

Clousarr bood geen weerstand tegen de greep van de politieman. 'Al goed. Ik ga wel mee. Ik wilde het alleen zelf zien.'

Hij grijnsde.

R. Daneel die iets met de klap was meegedraaid maar hem niet helemaal ontweken had keek rustig naar Clousarr. Zijn wang werd niet rood, vertoonde geen spoor van een klap.

Hij zei: 'Dat was een gevaarlijke handeling, Francis. Als ik me niet naar achteren had bewogen had je gemakkelijk je hand kunnen bezeren. Het spijt me dat ik je pijn moet hebben gedaan.'

Clousarr lachte.

Baley zei: 'Instappen, Clousarr. Jij ook, Daneel. Achterin, met hem. En zorg ervoor dat hij zich niet beweegt. Het kan me niet schelen als dat betekent dat je hem een arm moet breken. Dat is een opdracht.'

'En de Eerste Wet dan?' spotte Clousarr.

'Ik denk dat Daneel sterk en snel genoeg is om je te kunnen tegenhouden zonder je pijn te doen, maar je zou er misschien van opknappen als je een arm of twee brak.'

Baley ging achter het stuur zitten en de patrouillewagen trok weg. De wind maakte zijn haar en dat van Clousarr in de war maar dat van R. Daneel bleef glad op zijn plaats.

R. Daneel zei rustig tegen Clousarr: 'Bent u bang voor robots vanwege uw werk, meneer Clousarr?'

Baley kon zich niet omdraaien om Clousarrs gezicht te bekijken, maar hij was er zeker van dat het zijn afkeer hard en duidelijk zou weerspiegelen, dat hij stijf in een hoek zou zitten, zo ver mogelijk bij R. Daneel vandaan.

Clousarrs stem zei: 'En het werk van mijn kinderen. En van de kinderen van iedereen.'

'Er zijn zeker oplossingen mogelijk,' zei de robot. 'Als uw kinderen, bijvoorbeeld, een opleiding voor emigratie zouden accepteren...'

Clousarr onderbrak hem. 'Jij ook al? De agent heeft zitten praten over emigratie. Hij heeft een goede robottraining gehad. Misschien is hij wel een robot.'

Baley gromde: 'Zo is het wel genoeg!'

R. Daneel zei gelijkmatig: 'Een trainingsschool voor emigranten zou veiligheid met zich meebrengen, gegarandeerde classificatie, een zekere carrière. Als u zich zorgen maakt over uw kinderen is dat wel iets om in overweging te nemen.'

'Ik zou niets pikken van een robot, of een Kosmiet, of van een van jullie gedresseerde hyena's van de Regering.'

Dat was alles. De stilte van de autoweg spon hen in en er was alleen maar het zachte gesnor van de motor van de patrouilleauto en het suizen van de wielen over het plaveisel.

Teruggekomen in het Bureau tekende Baley een hechteniscertificaat voor Clousarr en liet hem in de juiste handen achter. Vervolgens namen R. Daneel en hij de motospiraal naar de etage van het Hoofdbureau.

R. Daneel had geen blijk gegeven van verbazing toen zij de lift niet gebruikten, en Baley had dat ook niet verwacht. Hij raakte gewend aan het merkwaardige mengsel van bekwaamheid en onderworpenheid van de robot en begon minder rekening met hem te houden bij het plannen maken. De lift was de logische methode om de verticale kloof tussen Hechtenis en Hoofdkwartier te overbruggen. De lange bewegende trap die de motospiraal was, was alleen maar bruikbaar voor korte ritten van twee of hooguit drie etages. Mensen in alle maten en soorten van de bestuurlijke diensten stapten erop en eraf in minder dan een minuut. Alleen Baley en R. Daneel bleven er voortdurend op, langzaam en gestaag stijgend.

Baley dacht dat hij die tijd nodig had. Het was op zijn best maar een paar minuten, maar boven in het Hoofdbureau zou hij krachtig met zijn neus op een andere fase van het probleem gedrukt worden en hij wilde even rust hebben. Maar langzaam als hij ging, de motospiraal ging Baley nog niet langzaam genoeg.

R. Daneel zei: 'Het lijkt me dat we Clousarr nog niet zullen verhoren.'

'Hij blijft wel,' zei Baley prikkelbaar. 'Laten we gaan kijken wat er nu precies met die R. Sammy-toestand is.' Mompelend voegde hij er, meer voor zichzelf dan voor R. Daneel, aan toe: 'Het kan er niet los van staan; er moet een verband zijn.'

R. Daneel zei: 'Dat is jammer. Clousarrs cerebrische eigenschappen...'

'Wat is daarmee?'

'Die zijn op een vreemde manier veranderd. Wat vond er tussen jullie tweeën plaats in de balanskamer toen ik er niet bij was?'

Afwezig zei Baley: 'Het enige wat ik gedaan heb is tegen hem preken. Ik gaf het Evangelie naar Fastolfe aan hem door.'

'Ik begrijp je niet, Elijah.'

Baley zuchtte en zei: 'Kijk eens, ik heb hem proberen uit te leggen dat de Aarde evengoed wel gebruik kon maken van robots en zijn bevolkingsoverschot op andere planeten zien te krijgen. Ik heb geprobeerd hem wat van die Middeleeuwerse rimram uit het hoofd te praten. Joost mag weten waarom. Ik heb mezelf nooit zozeer als het zendelingstype beschouwd. Maar goed, dat is alles wat er gebeurd is.'

'Juist. Wel, dat kan dan wel kloppen. Misschien kan het worden ingepast. Zeg eens, Elijah, wat heb je hem over robots verteld?'

'Wil je dat echt weten? Ik zei hem dat robots gewoon machines waren. Dat was het Evangelie naar Gerrigel. Er zijn me nogal een paar Evangelies, geloof ik.'

'Heb je hem wellicht verteld dat men een robot kan slaan zonder vrees te worden teruggeslagen, zo als men elk ander mechanisch ding zou kunnen slaan?'

'Behalve een boksbal dan, neem ik aan. Ja. Maar hoe kom je daar zo bij?'

Baley keek de robot nieuwsgierig aan.

'Dat klopt met de cerebrische veranderingen,' zei R. Daneel, 'en het verklaart zijn klap in mijn gezicht net nadat we uit de fabriek waren gekomen. Hij moet hebben lopen denken aan wat jij hem gezegd hebt zodat hij tegelijk jouw bewering kon toetsen, zijn agressieve gevoelens kon afreageren en het genoegen had mij te plaatsen in wat hem een onderworpen positie leek. Ten einde zo gemotiveerd te zijn en gelet op de delta-variaties in zijn quintische...'

Hij wachtte een lang ogenblik en zei: 'Ja, het is heel interessant en ik geloof nu dat ik de gegevens tot een consistent geheel kan rangschikken.'

De Hoofdbureau-etage naderde. Baley zei: 'Hoe laat is het?'

Humeurig dacht hij: Flauwekul, op mijn horloge kijken kost minder tijd.

Maar toch wist hij waarom hij het hem vroeg. Het motief verschilde niet zoveel van dat achter Clousarrs klap in het gezicht van R. Daneel. Het geven van een nietige opdracht aan de robot die hij moest uitvoeren benadrukte zijn robotschap en, als contrast, Baley's menselijkheid.

Baley dacht: We zijn allemaal broeders. Achter ons vel en daar boven op, overal. Jehoshaphat!'

R. Daneel zei: 'Twintig-tien.'

Zij stapten van de motospiraal en een paar seconden had Baley de gebruikelijke vreemde sensatie die gepaard ging met de aanpassing aan bewegingloosheid na lange minuten van gestage beweging.

Hij zei: 'En ik heb nog niet gegeten. Dan maar naar de bliksem met dit baantje.'

Baley zag en hoorde Commissaris Enderby door de open deur van zijn kantoor. De grote zaal was leeg alsof hij schoon was geveegd en Enderby's stem schalde er ongewoon hol doorheen. Zijn ronde gezicht zag er naakt en zwak uit zonder zijn bril, die hij in zijn hand had, terwijl hij zijn gladde voorhoofd afveegde met een dun papieren zakdoekje.

Zijn ogen merkten Baley op, juist toen deze de deur bereikte en zijn stem zwol aan tot een kribbige tenor.

'Grote God, Baley, waar heb jij voor de donder gezeten?'

Baley schokschouderde de opmerking weg en zei: 'Wat is er aan de hand? Waar is de nachtploeg?' en zag toen de tweede persoon die bij de Commissaris in het kantoor was.

Verbaasd zei hij: 'Dr. Gerrigel!'

De grijze roboticus groette met een kort knikje terug. 'Ik ben blij u te zien, meneer Baley.'

De Commissaris zette zijn bril weer op en staarde erdoor naar Baley. 'De hele staf wordt beneden verhoord. Verklaringen tekenen. Ik werd helemaal gek van het zoeken naar jou. Het deed vreemd aan dat jij weg was.'

'Dat ik weg was!' riep Baley heftig.

'Dat wie dan ook weg was. Iemand op het Bureau heeft het gedaan en het zal voor de donder wat kosten om dat goed te maken. Wat een goddeloze rotzooi! Wat een goddeloze, smerige bende!'

Hij stak zijn handen op als om tegen de hemel te protesteren en terwijl hij dat deed vielen zijn ogen op R. Daneel.

Baley dacht schamper: De eerste keer dat je Daneel recht in zijn gezicht hebt gekeken. Kijk maar goed, Julius!

De Commissaris zei met een gedempte stem: 'Hij zal een verklaring moeten tekenen. Zelfs ik moest het. Ik!'

Baley zei: 'Hoor eens, Commissaris, waarom bent u er zo zeker van dat R. Sammy niet op eigen kracht een pakking gemold heeft? Wat maakt er opzettelijke vernieling van?'

De Commissaris ging zwaar zitten. 'Vraag het hem,' zei hij en hij wees naar Dr. Gerrigel.

Dr. Gerrigel schraapte zijn keel. 'Ik weet nauwelijks hoe ik dit aan moet pakken, meneer Baley. Ik maak uit uw uitdrukking op dat het u verbaast mij te zien.'

'Tamelijk,' gaf Baley toe.

'Wel, ik had eigenlijk geen haast om weer naar Washington te komen en mijn bezoeken aan New York zijn schaars genoeg om nog wat te willen rondhangen. En wat belangrijker is, ik kreeg steeds sterker het gevoel dat het misdadig van me zou zijn om uit de Stad te vertrekken zonder nog een laatste poging te hebben gewaagd om toestemming te krijgen uw fascinerende robot te analyseren, die ik, tussen twee haakjes,' (hij keek zeer gretig), 'nog in uw gezelschap zie.'

Baley bewoog zich onrustig: 'Dat is totaal onmogelijk.'

De roboticus keek teleurgesteld. 'Nu ja. Later misschien?'

Baley's lange gezicht bleef onbewogen ontoeschietelijk.

Dr. Gerrigel ging door: 'Ik heb u gebeld maar u was er niet en niemand wist waar u te bereiken was. Ik vroeg naar de Commissaris en hij vroeg me op het Hoofdbureau op u te wachten.'

De Commissaris kwam snel tussenbeide. 'Ik dacht dat het belangrijk zou kunnen zijn. Ik wist dat je de man spreken wilde.'

Baley knikte. 'Bedankt.'

Dr. Gerrigel zei: 'Ongelukkigerwijs was mijn geleidestaaf wat van slag, of misschien heb ik in mijn al te grote verlangen de temperatuur wat verkeerd beoordeeld. In elk geval sloeg ik een verkeerde hoek om en belandde in een kleine kamer...'

De Commissaris onderbrak hem weer. 'Een van de voorraadkamers van fotoboel, Lije.'

'Ja,' zei Dr. Gerrigel. 'En daar binnen was de voorover liggende gestalte van wat duidelijk een robot was. Na een kort onderzoek was het me volkomen duidelijk dat hij voorgoed buiten werking was. Dood, zou je kunnen zeggen. Evenmin was het erg moeilijk de oorzaak daarvan vast te stellen.'

'Wat was het nou?' vroeg Baley.

'In de gedeeltelijk gebalde rechtervuist van de robot,' zei Dr. Gerrigel, 'was een glimmende ovoïde van ongeveer vijf centimeter lang en een centimeter breed met een micaraampje aan een van de uiteinden. De vuist was in contact met de schedel alsof het aanraken van zijn hoofd het laatste was wat de robot gedaan had. Het ding dat hij vasthield was een alpha-sproeier. U weet wat dat zijn, neem ik aan?'

Baley knikte. Hij had geen woordenboek of handboek nodig om hem te vertellen wat een alpha-sproeier was. Hij had er diverse in zijn handen gehad bij zijn natuurkunde practica: een vatting van een loodlegering met in de lengterichting een smal gat en op de bodem daarvan een fragmentje plutoniumzout. Het gat was overdekt met een micareepje, dat alpha-deeltjes doorliet. In die ene richting sproeide harde straling.

Een alpha-sproeier had verschillende toepassingsmogelijkheden, maar het doden van robots was daar, legaal tenminste, niet bij.

Baley zei: 'Hij hield het met het mica tegen zijn hoofd, neem ik aan.'

Dr. Gerrigel zei: 'Ja, en zijn positronische hersenstructuur werd onmiddellijk willekeurig verstrooid. Onmiddellijk dood, zo gezegd.'

Baley wendde zich bleek naar de Commissaris. 'Geen vergissing mogelijk? Het was werkelijk een alpha-sproeier?'

De Commissaris knikte, zijn dikke lippen vooruitgestoken. 'Absoluut. De tellers signaleerden hem al op drie meter afstand. Fotografische film in de opslagkamer was gesluierd. Klaar was Kees.'

Hij scheen er een moment of twee op te broeden en zei toen plotseling: 'Dr. Gerrigel, ik ben bang dat u nog een dag of twee in de Stad zult moeten blijven tot we uw bewijsmateriaal op draadfilm hebben. Ik zal u naar uw kamer laten brengen. U hebt er hopelijk geen bezwaar tegen onder bewaking te staan?'

Dr. Gerrigel zei zenuwachtig: 'Denkt u dat dat nodig is?'

'Het is veiliger.'

Dr. Gerrigel die heel afwezig scheen schudde alom handen, zelfs die van R. Daneel, en vertrok.

De Commissaris zuchtte diep. 'Het is een van ons, Lije. Dat is wat mij dwars zit. Geen enkele buitenstaander zou alleen het Bureau binnenkomen om een robot uit de weg te ruimen. Er zijn er buiten genoeg en daar is het veiliger. En het moet iemand geweest zijn die aan een alpha-sproeier kon komen. Die zijn moeilijk te pakken te krijgen.'

R. Daneel sprak; zijn koele, gelijkmatige stem sneed dwars door de opgewonden woorden van de Commissaris heen. Hij zei: 'Maar wat is het motief voor deze moord?'

De Commissaris wierp een blik vol duidelijke weerzin op R. Daneel en keek toen de andere kant op. 'Wij zijn ook maar mensen. Ik denk dat politiemensen al even slecht van robots leren houden als anderen. Hij is nu weg en misschien is het voor iemand een opluchting. Hij ergerde jou altijd behoorlijk, Lije, weet je nog?'

'Dat is nauwelijks een motief voor moord,' zei R. Daneel.

'Nee,' stemde Baley met beslistheid toe.

'Het is geen moord,' zei de Commissaris. 'Het is vernietiging van Rijkseigendom. Laten we de wettelijke termen niet door elkaar halen. Het is alleen dat het in het Bureau werd gedaan. Ergens anders zou het niets te betekenen hebben. Niets. Nu zou het een schandaal van de eerste orde kunnen worden, Lije!'

'Ja?'

'Wanneer heb je R. Sammy voor het laatst gezien?'

Baley zei: 'R. Daneel sprak na de lunch met R. Sammy. Ik schat dat het ongeveer 13.30 was. Hij maakte in orde dat we uw kantoor konden gebruiken, Commissaris.'

'Mijn kantoor? Waarvoor?'

'Ik wilde met R. Daneel in een betrekkelijke afzondering over de zaak praten. U was er niet, dus was uw kantoor de voor de hand liggende plaats.'

'Juist.' De Commissaris vond het kennelijk maar zo-zo maar hij ging er niet op in. 'Je hebt hem zelf niet gezien?'

'Nee, maar ik heb zijn stem misschien een uur daarna gehoord.'

'Je weet zeker dat hij het was?'

'Volkomen.'

'Dat zou ongeveer om 14.30 zijn?'

'Of iets eerder.'

De Commissaris beet peinzend op zijn dikke onderlip. 'Wel, dat maakt één ding duidelijk.'

'Oh ja?'

'Ja. De jongen, Barrett, was hier vandaag. Wist je dat?'

'Ja. Maar, Commissaris, hij zou nooit zoiets doen.'

De Commissaris richtte zijn ogen omhoog op Baley's gezicht. 'Waarom niet? R. Sammy ontnam hem zijn baan. Ik kan me voorstellen hoe hij zich voelt. Er zou een geweldige behoefte aan rechtvaardigheid zijn. Hij zou bepaald wraak willen nemen. Zou jij dat niet willen? Maar het geval wil dat hij het gebouw om 14.00 uitging en jij hoorde een levende R. Sammy om 14.30. Natuurlijk, hij zou de alpha-sproeier aan R. Sammy hebben kunnen geven voor hij wegging met instructies om die het eerste uur niet te gebruiken, maar dan nog: waar zou hij een alpha-sproeier vandaan moeten halen? Die mogelijkheid valt uit als je erover nadenkt. Laten we terugkomen op R. Sammy. Toen jij met hem praatte om 14.30 wat zei hij toen?'

Baley aarzelde een waarneembaar ogenblik en zei toen behoedzaam: 'Dat herinner ik me niet meer. Kort daarna gingen we weg.'

'Waar ging je heen?'

'Naar Gist-stad tenslotte. Daar wil ik tussen haakjes met u over praten.'

'Later. Later.' De Commissaris wreef over zijn kin. 'Ik heb gemerkt dat Jessie hier is geweest. Ik bedoel dat we vandaag alle bezoekers controleerden en toevallig kwam ik haar naam tegen.'

'Zij was hier,' zei Baley koel. 'Waarvoor?'

'Persoonlijke familieomstandigheden.'

'Zij zal, louter als formaliteit, verhoord moeten worden.'

'Ik ken de politieroutine, Commissaris. Tussen twee haakjes, wat is er met die alpha-sproeier zelf gebeurd? Is dat nagelopen?'

'Oh, ja. Hij kwam van een van de energiecentrales.'

'Hoe verantwoorden ze dat ze hem kwijt zijn geraakt?'

'Dat doen ze niet. Ze hebben er niet het flauwste benul van. Maar hoor eens, Lije, afgezien van routineverklaringen heeft dit niets met jou te maken. Jij blijft je met jouw zaak bemoeien. Het is alleen... Wel, je blijft je bezighouden met het Kosmik-onderzoek.'

Baley zei: 'Mag ik mijn routineverklaringen later geven, Commissaris? Ik heb eigenlijk nog niet gegeten.'

Commissaris Enderby's bebrilde ogen keken Baley recht aan. 'Ga dan in vredesnaam wat eten. Maar blijf op het Bureau, wil je? Toch heeft je partner gelijk, Lije' - hij scheen het te vermijden om R. Daneel rechtstreeks aan te spreken en om diens naam te noemen - 'het is het motief dat we moeten hebben. Het motief.'

Baley voelde zich plotseling koud worden. Iets buiten hem om, iets totaal vreemds, pakte de gebeurtenissen van deze dag en gisteren en eergisteren op en begon er mee te jongleren. De stukken begonnen weer in elkaar te sluiten; een patroon begon zich af te tekenen.

Hij zei: 'Van welke centrale kwam de alpha-sproeier, Commissaris?'

'De Williamsburgcentrale. Waarom?'

'Niets. Niets.'

Het laatste woord dat Baley de Commissaris hoorde mompelen toen hij het kantoor uitliep, met R. Daneel onmiddellijk achter zich aan, was: 'Motief. Motief.'

Baley at een schamel maal in de kleine en niet veel gebruikte eetzaal van het Bureau. Hij verslond de gevulde tomaat met sla zonder helemaal te weten wat hij precies at en nog een seconde of twee nadat hij de laatste mondvol naar binnen had gewerkt gleed zijn vork doelloos over het gladde karton van zijn schotel, automatisch op zoek naar iets dat er niet meer was.

Hij werd er zich bewust van en legde de vork neer met een gedempt: 'Jehoshaphat!'

Hij zei: 'Daneel!'

R. Daneel had aan een andere tafel gezeten alsof hij de duidelijk in zijn gedachten verzonken Baley met rust wilde laten, of alsof hij zelf even met rust gelaten wilde worden. Baley was het punt voorbij waarop hem dat nog iets kon schelen.

Daneel stond op, bewoog zich naar Baley's tafel en ging weer zitten. 'Ja, partner Elijah?'

Baley keek hem niet aan. 'Daneel, ik zal jouw medewerking nodig hebben.'

'In welk opzicht?'

'Ze zullen Jessie en mij gaan verhoren. Dat staat vast. Laat mij de vragen op mijn eigen manier beantwoorden. Begrijp je dat?'

'Ik begrijp natuurlijk wat je zegt. Maar als mij een directe vraag wordt gesteld, hoe zou ik dan iets anders kunnen zeggen dan de waarheid?'

'Als jou een directe vraag wordt gesteld, dat is een andere kwestie. Ik vraag je alleen om niet met ongevraagde inlichtingen te komen. Dat kun je toch wel?'

'Dat denk ik wel, Elijah, mits het er niet de schijn van heeft dat ik een menselijk wezen kwets door te blijven zwijgen.'

Grimmig zei Baley: 'Je zult mij kwetsen als je het niet doet. Neem dat maar van me aan.'

'Ik begrijp jouw standpunt helemaal, partner Elijah. De zaak van R. Sammy gaat jou toch zeker niets aan.'

'Nee? Het draait toch allemaal om het motief? Jij hebt naar het motief gevraagd. De Commissaris vroeg het zich af. Ik ook. Waarom zou iemand R. Sammy willen doden? Bedenk dat het niet alleen een kwestie is van wie in het algemeen robots zou willen vernielen. Praktisch ieder Aardemens zou dat wel willen. De kwestie is wie uitgerekend R. Sammy te grazen zou willen nemen. Vincent Barrett misschien, maar de Commissaris zei dat hij geen alpha-sproeier te pakken zou kunnen krijgen, en hij heeft gelijk. We moeten ergens anders zoeken en dan is het toevallig zo dat een ander persoon een motief heeft. Het staart je in het gezicht. Het schreeuwt je van de daken toe. Het stinkt in de hoogste mate.'

'Wie is die persoon, Elijah?'

En Baley zei zacht: 'Ik ben het, Daneel.'

R. Daneels nietszeggende gezicht veranderde niet onder de schok van die verklaring. Hij schudde alleen maar zijn hoofd.

Baley zei: 'Je bent het niet met me eens. Mijn vrouw kwam vandaag op kantoor. Dat weten ze al. Zelfs de Commissaris is nieuwsgierig. Als ik geen persoonlijke vriend van hem was zou hij niet zo gauw zijn opgehouden met vragen stellen. Nu zullen ze ontdekken waarom. Dat staat vast. Zij maakte deel uit van de samenzwering; een halfgare en ongevaarlijke, maar toch een samenzwering. En een politieman kan het zich niet permitteren dat zijn vrouw met zo iets te maken heeft. Het zou duidelijk in mijn belang zijn om ervoor te zorgen dat er over die zaak gezwegen werd.'

'Wel, wie wist ervan af? Jij en ik, natuurlijk, en Jessie... en R. Sammy. Hij zag haar in een toestand van paniek. Toen hij haar zei dat we orders hadden gegeven om niet gestoord te worden moet zij haar zelfbeheersing verloren hebben. Je zag zelf hoe zij was toen zij binnenkwam.'

R. Daneel zei: 'Het is onwaarschijnlijk dat zij iets tegen hem gezegd heeft dat tegen haar gebruikt zou kunnen worden.'

'Dat kan zijn. Maar ik reconstrueer de zaak nu zoals zij dat zullen doen. Ze zullen zeggen dat ze dat wel deed. Daar is mijn motief. Ik doodde hem om hem de mond te snoeren.'

'Dat zullen ze niet denken.'

'Dat zullen ze wel denken. De moord werd met opzet zo in scène gezet dat de verdenking op mij zou vallen. Waarom een alpha-sproeier gebruikt? Het is een tamelijk riskante methode. Ze zijn moeilijk te krijgen en hun herkomst kan worden nagegaan. Ik denk dat dat precies de redenen waren waarom hij gebruikt werd. De moordenaar beval R. Sammy zelfs om de fotovoorraadkamer binnen te gaan en doodde hem daar. Het lijkt me duidelijk dat de reden daarvoor was om over de methode van de moord geen misverstand te laten bestaan. Zelfs als iedereen zo infantiel zou zijn om de alpha-sproeier niet onmiddellijk te herkennen moest iemand de gesluierde fotografische film wel op betrekkelijk korte termijn opmerken.'

'Hoe staat dit alles met jou in verband, Elijah?'

Baley grijnsde gespannen, zijn lange gezicht volkomen verstoken van humor. 'Heel netjes. De alpha-sproeier werd van de Williamsburgcentrale weggenomen. Jij en ik zijn gister door de Williamsburgcentrale gekomen. We werden gezien en het feit zal aan het licht komen. Dat gaf me de gelegenheid om aan het wapen te komen evengoed als een motief voor de misdaad. En het zal kunnen blijken dat wij de laatsten waren die R. Sammy in levenden lijve gezien of gehoord hebben, behalve de werkelijke moordenaar natuurlijk.'

'Ik was met jou in de centrale en ik kan getuigen dat je niet in de gelegenheid was een alpha-sproeier te stelen.'

'Bedankt,' zei Baley droef, 'maar je bent een robot en jouw getuigenis geldt niet.'

'De Commissaris is jouw vriend. Hij zal luisteren.'

'De Commissaris heeft een baan die hij wil houden en hij voelt zich al niet helemaal lekker over mij. Er is maar een kans om mijzelf uit deze beroerde situatie te redden.'

'Ja?'

'Ik vraag me af, waarom ik vals beschuldigd moet worden. Om me kwijt te raken, dat is duidelijk. Maar waarom? Duidelijk weer, omdat ik gevaarlijk ben voor iemand. Ik doe mijn best om gevaarlijk te zijn voor de moordenaar van Dr. Sarton in Kosmik, wie het dan ook zijn mag. Dat zou kunnen betekenen: de Middeleeuwers, natuurlijk, of tenminste de kerngroep. Het zou die kerngroep moeten zijn die weet dat ik door de centrale ben gelopen; tenminste een van hen zou me zover over de strips hebben kunnen volgen, zelfs al dacht jij dat wij hem kwijt waren.

'Er is dus grote kans dat als ik de moordenaar van Dr. Sarton vindt, ik de man, of de mensen, vind die proberen mij uit de weg te krijgen. Als ik het vatten kan, als ik de zaak klein krijg, als ik hem maar klein kan krijgen, zal ik veilig zijn. En Jessie. Ik zou het niet kunnen verdragen om haar... Maar ik heb niet veel tijd.' Zijn hand balde en strekte zich krampachtig. 'Ik heb niet veel tijd.'

Met een plotselinge brandende hoop keek Baley naar R. Daneels gebeeldhouwde gezicht. Wat het creatuur ook zijn mocht, hij was sterk en trouw, niet gedreven door egoïsme. Wat kon je nog meer vragen van een vriend? Baley had een vriend nodig en hij was niet in de stemming om te vitten over het feit dat in deze speciale vriend een tandwiel een bloedvat verving.

Maar R. Daneel schudde zijn hoofd.

De robot zei: 'Het spijt me, Elijah' - er was geen spoortje van spijt op zijn gezicht, natuurlijk - 'maar dit had ik niet voorzien. Misschien was wat ik deed in jouw nadeel. Het spijt me als het algemeen belang dat eist.'

'Welk algemeen belang?'

'Ik heb contact gehad met Dr. Fastolfe.'

'Jehoshaphat! Wanneer?'

'Toen jij aan het eten was.'

Baley klemde zijn lippen op elkaar.

'En?' bracht hij er uit. 'Wat is er gebeurd?'

'Je zult jezelf op een andere wijze van de verdenking van de moord op R. Sammy moeten zuiveren dan door het onderzoek naar de moord op mijn ontwerper, Dr. Sarton. Onze mensen in Kosmik hebben, dank zij mijn inlichtingen, besloten om dat onderzoek te beëindigen, per vandaag, en om voorbereidselen te treffen voor hun vertrek uit Kosmik en van de Aarde.'

17

Besluit van een project

Baley keek op zijn horloge met iets van een man die afstand van zichzelf heeft genomen. Het was 21.45. Over twee en een kwart uur zou het middernacht zijn. Hij was al van voor zessen op en had nu twee en een halve dag onder druk geleefd. Een vaag besef van onwerkelijkheid doordrong alles.

Hij hield zijn stem zorgvuldig in bedwang toen hij zijn pijp pakte en het zakje dat de kostbare tabakskruimels bevatte.

Hij zei: 'Waar heb je het over, Daneel?'

R. Daneel zei: 'Begrijp je het niet? Ligt het niet voor de hand?'

Geduldig zei Baley: 'Ik begrijp het niet. Het ligt niet voor de hand.'

'Wij zijn hier,' zei de robot, 'en met wij, bedoel ik onze mensen in Kosmik, om de korst die de Aarde omringt te doorbreken en haar bevolking tot nieuwe expansie en kolonisatie te dwingen.'

'Dat weet ik. Blijf daar alsjeblieft niet langer bij stilstaan.'

'Ik moet wel, want het is het essentiële punt. Als wij de moord op Dr. Sarton nauwkeurig wilden straffen, was dat niet omdat we verwachtten Dr. Sarton daardoor weer tot leven te kunnen wekken, begrijp je; het was alleen, dat als we dat zouden nalaten het de positie zou versterken van onze politici op de thuisplaneet, die gekant zijn tegen het idee zelf van Kosmik.'

'Maar nu,' zei Baley met een plotselinge heftigheid, 'zeg je dat jullie uit eigen vrije wil je klaar maakt om naar huis te gaan. Waarom? In hemelsnaam, waarom? De oplossing van de zaak Sarton ligt voor het grijpen. Die moet voor het grijpen liggen of men zou niet zo enorm zijn best doen om mij uit het onderzoek te wippen. Ik heb het gevoel dat ik alle feiten heb die nodig zijn om het antwoord te kunnen vinden. Het moet hier binnen ergens zijn.' Hij sloeg wild tegen zijn slaap.

'Een zin zou me erop kunnen brengen. Een woord.'

Hij balde zijn vuist heftig, alsof de duistere brij van de afgelopen zestig uur inderdaad op het punt stond om helder en doorzichtig te worden. Maar dat gebeurde niet. Het gebeurde niet.

Baley slaakte een diepe en trillende zucht en schaamde zich. Hij liet zich van zijn zwakste kant zien aan een koude en niet onder de indruk rakende machine die hem alleen maar zwijgend aan kon staren.

Wrang zei hij: 'Wel, vergeet het maar. Waarom breken de Kosmieten op?'

De robot zei: 'Ons project is afgelopen. We hebben tot onze tevredenheid gemerkt dat de Aarde zal koloniseren.'

'Zijn jullie dan overgeschakeld op optimisme?' De rechercheur inhaleerde zijn eerste kalmerende wolk tabaksrook en voelde dat hij meer vat kreeg op zijn emoties.'

'Ik wel. Lange tijd hebben wij in Kosmik geprobeerd de Aarde te veranderen door haar economie te veranderen. Wij hebben geprobeerd onze eigen C/Fe-cultuur in te voeren. Jullie planetaire regering en verscheidene Stadsbesturen hebben ons hun medewerking verleend omdat dat opportuun was. Toch hebben we vijfentwintig jaar lang gefaald. Hoe meer we ons best deden, des te sterker werd de opponerende partij van de Middeleeuwers.'

'Daar weet ik alles van,' zei Baley. Hij dacht: Zinloos. Hij moet het op zijn eigen manier vertellen, als een documentaire opname. Zwijgend schreeuwde hij R. Daneel toe: Machine!

R. Daneel ging door: 'Het was Dr. Sarton die voor het eerst opperde dat we onze tactiek moesten herzien. We moesten eerst een deel van de Aardse bevolking vinden dat wilde wat wij wilden of daartoe overgehaald kon worden. Door hen aan te moedigen en te helpen konden we de beweging het stempel van het eigene laten hebben, niet dat van het vreemde. De moeilijkheid was het vinden van het inheemse element dat het beste geschikt was voor ons doel. Jij zelf, Elijah, was een interessant experiment.'

'Ik? Ik? Wat bedoel je?' vroeg Baley.

'Wij waren blij dat jouw Commissaris jou aanbeval. Uit jouw psychisch profiel maakten we op dat je een bruikbaar exemplaar zou zijn. Cerebroanalyse, een proces dat ik op jou toepaste zodra ik jou ontmoet had, bevestigde ons oordeel. Je bent een praktisch man, Elijah. Jij droomt niet romantisch over het verleden van de Aarde, ondanks je gezonde belangstelling voor dat verleden. Evenmin houd je je koppig vast aan de Stedelijke cultuur van de huidige Aarde. Wij dachten dat mensen als jij degenen waren die de Aardemensen eens voor zouden kunnen gaan naar de sterren. Het was één van de redenen waarom Dr. Fastolfe gistermorgen zo verlangend was om jou te spreken.

'Zeker, jouw praktische natuur was pijnlijk vasthoudend. Jij weigerde in te zien dat het fanatieke dienen van een ideaal, zelfs een verkeerd ideaal, een mens tot dingen aan zou kunnen zetten die hij normaal niet kan doen, bijvoorbeeld, het oversteken van open veld bij nacht om iemand te vernietigen die hij als een aartsvijand van zijn zaak beschouwde. In zekere zin bewees het dat jij de man was die wij wilden hebben voor ons experiment.'

'In Godsnaam, welk experiment?' Baley sloeg met zijn vuist op tafel.

'Het experiment dat er uit bestond jou ervan te overtuigen dat kolonisatie het antwoord was op de problemen van de Aarde.'

'Goed, ik werd overtuigd. Dat geef ik toe.'

'Ja, onder invloed van het juiste bewustzijnsverruimende middel.'

Baley's tanden klemden de steel van zijn pijp niet meer vast. Hij ving de pijp toen die viel. Nog een keer zag hij die scène in die Kosmik-koepel. Hijzelf, toen hij langzaam weer bij bewustzijn kwam na de schokkende ontdekking dat R. Daneel tenslotte toch een robot was; R. Daneels gladde vingers die het vlees van zijn arm optrokken; een injectienaald die zich donker aftekende onder zijn huid en toen langzaam verdween.

Gesmoord zei hij: 'Wat zat er in die injectienaald?'

'Niets om je ongerust over te maken, Elijah. Het was een licht bewustzijnsverruimend middel dat er alleen maar toe diende om je geest wat ontvankelijker te maken.'

'En dus geloofde ik alles wat me verteld werd. Is het dat?'

'Niet helemaal. Jij zou niets geloven dat vreemd was aan je elementaire denkpatroon. Eerlijk gezegd, waren de resultaten van het experiment teleurstellend. Dr. Fastolfe had gehoopt dat je een fanatiek en ongenuanceerd standpunt in zou gaan nemen. In plaats daarvan kon je wel gedistantieerd meedenken, meer niet. Je praktische aard stond in de weg. Dat deed ons beseffen dat tenslotte de romantici toch onze enige hoop waren, en de romantici, helaas, waren allemaal Middeleeuwer, feitelijk of in aanleg.'

Baley voelde een onredelijke trots over zichzelf, blij om zijn koppigheid en gelukkig dat hij hen teleur had gesteld. Laat ze met een ander experimenteren.

Hij grijnsde woest. 'En nu hebben jullie dus opgegeven en je gaat naar huis?'

'Wel, dat is niet het geval. Ik zei een paar ogenblikken geleden dat het ons tot tevredenheid stemde dat de Aarde zou gaan koloniseren. Jij was het die ons het antwoord gaf.'

'Ik gaf dat? Hoe?'

'Jij sprak met Francis Clousarr over de voordelen van kolonisatie. Jij sprak nogal vurig, dacht ik zo. Ons experiment had tenminste dat resultaat. En Clousarrs cerebroanalytische eigenschappen veranderden. Heel subtiel, weliswaar, maar zij veranderden.'

'Je wilt zeggen dat ik hem ervan overtuigd heb dat ik gelijk had? Dat geloof ik niet.'

'Nee, zo gemakkelijk komt een overtuiging niet. Maar de cerebroanalytische wijzigingen toonden overtuigend aan dat de Middeleeuwerse geest open staat voor dat soort opvattingen. Ik heb zelf verder geëxperimenteerd. Bij het wegrijden uit Gist-stad, aan de hand van zijn cerebrische veranderingen gissend wat er tussen jullie twee was voorgevallen, deed ik het voorstel van een school voor emigranten als een manier om de toekomst van zijn kinderen veilig te stellen. Hij verwierp dat, maar zijn aura veranderde opnieuw en het leek mij duidelijk dat dit de juiste benaderingswijze was.'

R. Daneel hield even stil en sprak toen verder.

'Dat wat Middeleeuwerij genoemd wordt vertoont een hunkeren naar pionieren. Zeker, die hunkering richt zich op de Aarde zelf, die vlakbij is en het precedent van een groot verleden heeft. Maar de visie van ongekende werelden is iets dergelijks en de romanticus kan gemakkelijk omzwaaien, zoals Clousarr er de aantrekkelijkheid van zag als resultaat van een uiteenzetting van jou.

'Zo zie je dat wij van Kosmik al zonder het te weten succes hadden. Wij zelf, meer dan iets dat wij probeerden in te voeren, waren de storende factor. Wij kristalliseerden de romantische impulsen op Aarde uit tot Middeleeuwerij en waren er de aanleiding van dat het tot een georganiseerde vorm kwam. Tenslotte is het de Middeleeuwer die met gewoonten wil breken, niet het Stedelijk gezag dat het meest te winnen heeft bij het handhaven van de status quo. Als wij Kosmik nu verlaten, als wij de Middeleeuwer niet irriteren door onze voortdurende aanwezigheid tot hij het lot van de Aarde, en alleen dat van de Aarde, zonder een enkele reserve, tot het zijne heeft gemaakt, als wij een paar onopvallende individuen of robots als ik achterlaten die, samen met sympatiserende Aardemensen als jij, de trainingsopleidingen voor emigranten stichten waar ik over gesproken heb, dan zal de Middeleeuwer uiteindelijk de Aarde de rug toedraaien. Hij zal robots nodig hebben en zal die of van ons krijgen of zelf bouwen, hij zal een C/Fe-cultuur ontwikkelen die bij zijn behoeften past.'

Het was een lange toespraak voor R. Daneel. Hij moest dat zelf beseft hebben, want, na nog een pauze, zei hij: 'Ik vertel je dit allemaal om uit te leggen waarom het nodig is iets te doen wat jou kan schaden.'

Bitter dacht Baley: Een robot mag een menselijk wezen niet kwetsen, mits hij een manier kan bedenken om te bewijzen dat het uiteindelijk voor het bestwil van het menselijk wezen is.

Baley zei: 'Wacht even. Laat mij eens een praktisch voetnootje aanbrengen. Jullie gaan terug naar jullie werelden en vertellen dat een Aardemens een Kosmiet doodde en ongestraft bleef. De Buitenwerelden zullen een schadevergoeding eisen van de Aarde, en ik waarschuw je maar, de Aarde is niet langer in de stemming om zo'n behandeling te verdragen. Er zullen moeilijkheden komen.'

'Ik ben er zeker van dat dat niet gebeuren zal, Elijah. De elementen op andere planeten die het meest belang zouden hebben bij het aandringen op een schadevergoeding zouden ook het meest belang hebben bij het eindigen van Kosmik. Wij kunnen dat laatste gemakkelijk aanbieden als een afkoopmiddel om hen van het eerste af te laten zien. Dat is in elk geval wat wij van plan zijn. De Aarde zal met rust worden gelaten.'

En Baley barstte los, zijn stem hees van een plotselinge wanhoop: 'En ik dan? De Commissaris zal het Sarton-onderzoek onmiddellijk laten vallen als Kosmik dat wil, maar de R. Sammy-toestand zal moeten doorgaan, omdat dat op corruptie binnen het Bureau wijst. Hij kan hier elk ogenblik binnenkomen met een boek vol bewijzen tegen mij. Ik weet dat. Dat is de opzet. Ik zal worden gedeclassificeerd, Daneel. Ik moet ook aan Jessie denken. Zij zal als een misdadigster door het slijk worden gehaald, ik moet aan Bentley...'

R. Daneel zei: 'Je moet niet denken, Elijah, dat ik de positie waarin jij je bevindt niet begrijp. In dienst van het welzijn van de mensheid moet het mindere kwaad verdragen worden. Dr. Sarton laat een vrouw na, twee kinderen, ouders, een zuster, veel vrienden. Zij moeten allemaal rouwen bij zijn dood en verdriet hebben bij de gedachte dat zijn moordenaar niet is gevonden en gestraft.'

'Waarom dan niet blijven en hem vinden?'

'Het is niet langer nodig.'

Bitter zei Baley: 'Waarom niet toegegeven dat het hele onderzoek een smoes was om ons onder normale omstandigheden te bestuderen? Het heeft je nooit een moer kunnen schelen wie Dr. Sarton gedood heeft.'

'Wij hadden het graag willen weten,' zei R. Daneel koel, 'maar wij hebben ons nooit iets wijsgemaakt over wat belangrijker was, een individu of de mensheid. Nu met het onderzoek doorgaan zou betekenen een situatie verstoren die wij juist bevredigend vinden. Het is niet te overzien wat voor een schade wij zouden kunnen aanrichten.'

'Je bedoelt dat de moordenaar wel eens een vooraanstaand Middeleeuwer zou kunnen blijken en uitgerekend nu willen de Kosmieten niets doen om hun vrienden tegen zich in het harnas te jagen.'

'Ik zou het anders geformuleerd hebben, maar er zit wel wat waars in wat je zegt.'

'Waar is jouw rechtvaardigheidscircuit, Daneel? Is dit rechtvaardigheid?'

'Er zijn graden van rechtvaardigheid, Elijah. Als het mindere onverenigbaar is met het meerdere moet het minste wijken.'

Het was alsof Baley's geest rond de onneembare logica van R. Daneels positronisch brein cirkelde, op zoek naar een achterdeurtje, een zwakheid.

Hij zei: 'Heb jij geen persoonlijke nieuwsgierigheid, Daneel? Je noemde jezelf detective. Weet je wat dat betekent? Begrijp je dat een onderzoek meer is dan zo maar een baantje? Het is een uitdaging. Jouw hersens nemen het op tegen die van de misdadiger. Het is een botsing van intellecten. Kun je de strijd opgeven en toegeven dat je verslagen bent?'

'Zeker wel, als met een voortzetting geen enkel waardig doel gediend wordt.'

'Zou je het niet als een verlies voelen? Zou je je niet blijven afvragen? Zou er geen spatje onbevredigdheid blijven? Gefrustreerde nieuwsgierigheid?'

Baley's hoop, die om te beginnen al niet sterk was, werd zwakker toen hij sprak. Het woord 'nieuwsgierigheid', voor de tweede keer herhaald, brachten hem zijn opmerkingen tegen Francis Clousarr van vier uur geleden in herinnering.

Hij had de eigenschappen die een mens van een machine onderscheidde goed genoeg geweten. Nieuwsgierigheid was daarbij geweest. Een zes weken oud katje was nieuwsgierig, maar hoe zou er ooit een nieuwsgierige machine kunnen zijn, hoe humanoïde ook?

Als een echo van deze gedachten zei R. Daneel: 'Wat bedoel je met nieuwsgierigheid?'

Baley liet het van zijn beste kant zien. 'Nieuwsgierigheid is de naam die we geven aan de begeerte om onze kennis te vergroten.'

'Zo'n begeerte bestaat in mij, als een vergroting van kennis nodig is voor het uitvoeren van een toegewezen taak.'

'Ja,' zei Baley sarcastisch, 'zoals toen je vragen stelde over Bentley's contactlenzen om meer over merkwaardige gebruiken op Aarde te leren.'

'Precies,' zei R. Daneel zonder er blijk van te geven dat Baley's sarcasme hem opgevallen was. 'Doelloze vergroting van kennis, echter, wat jij naar ik meen werkelijk bedoelt met nieuwsgierigheid is alleen maar ondoelmatig. Ik ben ontworpen om ondoelmatigheid te vermijden.'

Het was op die manier dat de 'zin' waarop hij had zitten wachten Elijah Baley bereikte, en de duistere brij trilde en kreeg vorm en veranderde in een lichtende doorzichtigheid.

Terwijl R. Daneel sprak ging Baley's mond open en bleef open.

Het kon hem niet allemaal plotseling afgerond voor de geest zijn gekomen. Zo zaten de zaken niet in elkaar. Ergens, diep in zijn onbewuste, had hij een oplossing opgebouwd, tot in de details zorgvuldig opgebouwd, maar een oplossing die door een enkele tegenstrijdigheid niet deugde. Een tegenstrijdigheid die niet over het hoofd was te zien, die niet te omzeilen was en die niet terzijde geschoven kon worden. Zolang die tegenstrijdigheid bestond, bleef de oplossing onder zijn gedachten begraven, buiten bereik van zijn bewuste onderzoek.

Maar de zin was gekomen; de tegenstrijdigheid was verdwenen; de zaak was rond.

Het helle licht dat in zijn geest scheen had Baley kennelijk geweldig gestimuleerd. Hij wist tenminste plotseling wat R. Daneels zwakheid moest zijn, de zwakheid van elke denkende machine. Hij dacht koortsachtig, hoopvol: Het ding moet alles letterlijk opvatten.

Hij zei: 'Dus Project Kosmik wordt per vandaag afgesloten en daarmee ook het Sarton-onderzoek. Is het dat?'

'Dat is de beslissing van onze mensen in Kosmik,' gaf R. Daneel kalm toe.

'Maar vandaag is nog niet voorbij.' Baley keek op zijn horloge. Het was 22.30. 'We hebben nog anderhalf uur tot middernacht.'

R. Daneel zei niets. Hij scheen het in overweging te nemen.

Baley zei snel: 'Tot middernacht wordt het project dus voortgezet. Je bent mijn partner en het onderzoek gaat door.' Hij ging door de haast bijna in telegramstijl spreken.

'Laten we gewoon doorgaan. Laat mij werken. Jouw volk zal er geen nadeel van ondervinden. Ze zullen er bijzonder veel profijt van hebben, mijn woord erop. Als ik, naar jouw oordeel, schade aanricht, houd me dan tegen. Ik vraag maar anderhalf uur.'

R. Daneel zei: 'Wat jij zegt is juist. Vandaag is niet voorbij. Daar had ik niet aan gedacht, partner Elijah.'

Baley was weer 'partner Elijah.'

Hij grijnsde en zei: 'Had Dr. Fastolfe het niet over een film van het toneel van de moord toen ik in Kosmik was?'

'Inderdaad,' zei R. Daneel.

Baley zei: 'Kun je een kopie van de film krijgen?'

'Ja, partner Elijah.'

'Ik bedoel nu! Onmiddellijk!'

'Binnen tien minuten, als ik de Bureau-overbrenger mag gebruiken.'

Het kostte minder tijd. Baley staarde naar het aluminium blokje dat hij in zijn trillende hand hield. Er binnen hadden de door Kosmik uitgezonden ijle krachten bepaalde atoomstructuren hecht gefixeerd.

En op dat ogenblik stond Commissaris Julius Enderby in de deur. Hij zag Baley en een zekere angst verdween van zijn ronde gezicht om er een uitdrukking van toenemende boosheid op achter te laten.

Onzeker zei hij: 'Hoor eens, Lije, je neemt er wel allemachtig de tijd voor, om te eten.'

'Ik was hondsmoe, Commissaris. Het spijt me als ik u heb laten wachten.'

'Dat zou me niet zoveel kunnen schelen, maar... Kom liever mee naar mijn kantoor.'

Baley wierp een snelle blik op R. Daneel maar die beantwoordde zijn blik niet. Samen gingen zij de eetzaal uit.

Julius Enderby ijsbeerde over de vloer voor zijn bureau, heen en weer, heen en weer. Baley keek toe, zelf verre van kalm. Zo nu en dan keek hij op zijn horloge.

22.45

De Commissaris schoof zijn bril op zijn voorhoofd en wreef met een duim en een wijsvinger zijn ogen uit. Hij maakte rode vlekken in het vlees rondom, zette zijn bril weer op en keek erdoor naar Baley.

'Lije,' zei hij plotseling, 'wanneer ben jij voor het laatst in de Williamsburgcentrale geweest?'

Baley zei: 'Gister, nadat ik van kantoor ben weggegaan. Ik denk dat het ongeveer achttien uur was of kort daarna.'

De Commissaris schudde zijn hoofd. 'Waarom heb je dat niet gezegd?'

'Dat zou ik ook gedaan hebben. Ik heb nog geen officiële verklaring afgelegd.'

'Wat deed je daar?'

'Ik liep er alleen maar doorheen op weg naar ons tijdelijk nachtkwartier.'

De Commissaris stond plotseling stil en zei, voor Baley staande: 'Dat deugt niet, Lije. Niemand gaat gewoon door een centrale heen om ergens anders te komen.'

Baley haalde zijn schouders op. Het had geen zin om het verhaal van de achtervolgende Middeleeuwers en van de renpartij over de strips te doen. Nu niet.

Hij zei: 'Als u probeert te suggereren dat ik in de gelegenheid was om aan de alpha-sproeier te komen die R. Sammy koud maakte, zal ik u eraan moeten herinneren dat Daneel bij mij was en dat hij zal getuigen dat ik zonder stil te houden reeht door de centrale ben gelopen en dat ik geen alpha-sproeier in mijn bezit had toen ik eruit ging.'

Langzaam ging de Commissaris zitten. Hij keek niet in R. Daneels richting en hij nodigde hem niet uit wat te zeggen. Hij legde zijn mollige, witte handen op het bureau voor zich en bekeek die met een uitdrukking van doffe ellende.

Hij zei: 'Lije, ik weet niet wat ik ervan zeggen of denken moet. En het heeft geen zin om je... je partner als alibi te gebruiken. Hij kan geen bewijs leveren.'

'Ik ontken nog steeds dat ik een alpha-sproeier zou hebben weggenomen.'

De vingers van de Commissaris vouwden en wrongen zich.

Hij zei: 'Lije, waarom kwam Jessie je hier vanmiddag opzoeken?'

'U hebt me dat al gevraagd, Commissaris. Het antwoord blijft gelijk: Familie-aangelegenheden.'

'Ik heb inlichtingen gekregen van Francis Clousarr, Lije.'

'Wat voor inlichtingen?'

'Hij beweert dat ene Jezebel Baley lid is van een Middeleeuwersgenootschap dat zich ten doel stelt de regering met geweld omver te werpen.'

'Weet u zeker dat hij de juiste persoon voor heeft? Er zijn veel Baleys.'

'Er zijn niet veel Jezebel Baleys.'

'Hij gebruikte haar naam?'

'Hij zei Jezebel. Ik heb hem gehoord, Lije. Ik geef je geen verslag uit de tweede hand.'

'Goed dan. Jessie was lid van een organisatie van ongevaarlijke gekken. Zij heeft niets anders gedaan dan vergaderingen bijwonen en zich daar geweldig bij voelen.'

'De Commissie van onderzoek zal dat anders zien, Lije.'

'U bedoelt dat ik geschorst word en vastgehouden onder verdenking van het vernielen van Rijkseigendommen in de vorm van R. Sammy?'

'Ik hoop van niet, Lije, maar het ziet er ontzettend slecht uit. Iedereen weet dat jij R. Sammy niet mocht. Je vrouw is vanmiddag met hem gezien terwijl ze met hem praatte. Zij was in tranen en een paar van haar woorden zijn opgevangen. Die waren op zichzelf niet bezwarend, maar twee en twee kunnen worden opgeteld, Lije. Je zou het idee kunnen hebben gehad dat het gevaarlijk was hem in een positie te laten waarin hij zou kunnen praten. En jij had een gelegenheid om aan een wapen te komen.'

Baley onderbrak hem. 'Als ik alle aanwijzingen tegen Jessie aan het uitwissen was, zou ik Francis Clousarr dan hier brengen? Hij schijnt een heleboel meer over haar te weten dan R. Sammy ooit geweten kon hebben. En nog iets. Ik kwam achttien uur voor R. Sammy met Jessie sprak door de centrale. Wist ik zo lang van tevoren dat ik hem zou moeten vernielen en heb ik uit helderziendheid een alpha-sproeier weggenomen?'

De Commissaris zei: 'Dat zijn sterke punten. Ik zal mijn best doen. Het spijt me dat dit allemaal gebeurd is, Lije.'

'Ja? Gelooft u werkelijk dat ik het niet gedaan heb, Commissaris?'

Enderby zei langzaam: 'Ik weet niet wat ik ervan denken moet, Lije. Ik zal openhartig met je zijn.'

'Dan zal ik u zeggen wat u ervan denken moet. Commissaris, dit is allemaal zorgvuldig en opzettelijk zo ingericht om mij erin te laten stinken.'

De Commissaris verstijfde. 'Ho even, Lije. Ga nou niet in den blinde om je heen slaan. Met die verdedigingstactiek zul je geen sympathie winnen. Hij is al door te veel deugnieten gebruikt.'

'Ik ben niet uit op sympathie. Ik zeg alleen maar de waarheid. Ik word uit de circulatie genomen om te voorkomen dat ik de feiten achter de moord op Sarton te weten kom. Helaas voor mijn listige vriend, daar is het nu te laat voor.'

'Wat!'

Baley keek op zijn horloge. Het was 23.00. Hij zei: 'Ik weet wie mij erin wil laten stinken, en ik weet hoe Dr. Sarton werd gedood en door wie, en ik heb een uur om u daarover te vertellen, de man te grijpen, en het onderzoek af te sluiten.'

18

Einde van een onderzoek

Commissaris Enderby's ogen vernauwden zich en hij keek Baley strak aan. 'Wat ben je van plan? Je hebt gistermorgen in Fastolfes koepel zoiets geprobeerd. Niet weer. Alsjeblieft.'

Baley knikte, 'ik weet het. Ik heb me vergist de eerste keer.'

Heftig dacht hij: De tweede keer ook. Maar nu niet, deze keer niet...

De gedachte stierf weg, sputterend als een brandend dingetje onder een positronische bevochtiger.

Hij zei: 'Oordeelt u zelf, Commissaris. Geef toe dat het bewijsmateriaal tegen mij welbewust georganiseerd is. Ga zover met mij mee en kijk waar u dan terechtkomt. Vraag u zelf, wie die bewijzen bij elkaar heeft georganiseerd. Duidelijk alleen maar iemand die wist dat ik gisteravond in de Williamsburgcentrale was.'

'Goed. Wie zou dat dan moeten zijn?'

Baley zei: 'Ik werd vanaf de keuken door een Middeleeuwerse groep gevolgd. Ik schudde die van mij af, of dat dacht ik, maar het is duidelijk dat tenminste één van hen mij de centrale in zag gaan. De enige reden waarom ik dat deed, begrijpt u, was om hem mede daardoor kwijt te raken.'

De Commissaris dacht daarover na. 'Clousarr? Was hij bij ze?'

Baley knikte.

Enderby zei: 'Goed, we zullen hem verhoren. Als hij iets weet zullen we het uit hem krijgen. Wat kan ik meer doen, Lije?'

'Wacht even. Laat me nou niet in de steek. Ziet u waar ik heen wil?'

'Wel, laat eens kijken of ik dat zie?' De Commissaris vouwde zijn handen. 'Clousarr zag je de Williamsburgcentrale ingaan, of iemand anders in zijn groep zag je en hij gaf dat aan hem door. Hij besloot om van dat feit gebruik te maken om jou in moeilijkheden en uit het onderzoek te krijgen. Dat wil je toch zeggen?'

'Het komt er dichtbij.'

'Goed.' De Commissaris scheen er zin in te krijgen. 'Hij wist dat je vrouw lid was van zijn organisatie, vanzelfsprekend, en dus wist hij dat je een werkelijk goed onderzoek van je privéleven niet zou kunnen gebruiken. Hij dacht dat je liever je ontslag zou nemen dan de bewijzen zou bestrijden. Tussen haakjes, Lije, wat denk je van een ontslagaanvrage? Ik bedoel, als het er werkelijk slecht voor je uit zou zien. We zouden alles kunnen sussen...'

'In geen miljoen jaar, Commissaris.'

Enderby haalde zijn schouders op. 'Goed, waar was ik gebleven? Oh, ja, dus hij kreeg een alpha-sproeier in handen, vermoedelijk van een handlanger in de centrale, en liet de vernieling van R. Sammy aan een andere handlanger over.'

Zijn vingers trommelden zachtjes op het bureau. 'Deugt niet, Lije.'

'Waarom niet?'

'Te vergezocht. Te veel handlangers. En hij heeft een gietijzeren alibi voor de nacht en de ochtend van de Kosmik-moord, tussen haakjes. Wij hebben dat bijna meteen nagegaan, hoewel ik de enige was die de reden van dat checken van die bepaalde tijd kende.'

Baley zei: 'Ik heb nooit beweerd dat het Clousarr was, Commissaris. U zei dat. Het zou iedereen in de Middeleeuwerse organisatie kunnen zijn. Clousarr heeft alleen maar een gezicht dat Daneel toevallig herkende. Ik geloof zelfs niet dat hij bijzonder belangrijk is in de organisatie. Hoewel er iets vreemds met hem is.'

'Wat?' vroeg Enderby achterdochtig.

'Hij wist dat Jessie lid was. Veronderstelt u dat hij elk lid van de organisatie kent?'

'Ik weet het niet. Van Jessie wist hij het in elk geval. Misschien was zij belangrijk omdat ze de vrouw was van een politieman. Misschien herinnerde hij haar zich om die reden.'

'U zegt dat hij er zelf mee voor de dag kwam dat Jezebel Baley lid was. Precies zo? Jezebel Baley?'

Enderby knikte. 'Nogmaals: ik heb het hem horen zeggen.'

'Dat is het grappige, Commissaris. Jessie heeft vanaf de geboorte van Bentley haar volledige voornaam niet meer gebruikt. Niet eenmaal. Dat weet ik zeker. Ze kwam bij de Middeleeuwers nadat zij haar volle naam had laten vallen. Ook dat weet ik zeker. Hoe zou Clousarr haar dan kunnen kennen als Jezebel?'

De Commissaris werd rood en zei haastig: 'Oh, goed dan, als het daar op aan komt, zei hij waarschijnlijk Jessie. Ik vulde het gewoon automatisch in en ik gaf haar haar volledige naam. Nu je het zegt weet ik het weer precies. Hij zei Jessie.'

'Tot nu toe was u er heel zeker van dat hij Jezebel had gezegd. Ik heb het verschillende keren gevraagd.'

De Commissaris verhief zijn stem. 'Je wilt toch niet beweren dat ik een leugenaar ben, is het wel?'

'Ik zit mij alleen af te vragen of Clousarr misschien helemaal niets gezegd heeft. Ik vraag me af of u dat niet verzonnen hebt. U kent Jessie al twintig jaar en u wist dat haar naam Jezebel was.'

'Je bent niet goed bij je hoofd, man.'

'O ja? Waar bent u vandaag na de lunch geweest? U bent tenminste twee uur uit uw kantoor geweest.'

'Zit je mij te verhoren?'

'Ik zal ook voor u antwoorden. U was in de Williamsburgcentrale.'

De Commissaris stond op van zijn stoel. Zijn voorhoofd glom en er waren droge, witte vlekken bij zijn mondhoeken. 'Wat wil je daar voor de donder mee beweren?'

'Was u daar dan niet?'

'Baley, je bent geschorst. Geeft me je politielegitimatie.'

'Nog niet. Laat mij helemaal uitspreken.'

'Dat ben ik niet van plan. Je bent schuldig. Je bent zo schuldig als de duivel zelf en waar ik paf van sta is jouw armzalige poging om het eruit te laten zien alsof ik, ik, tegen jou heb zitten konkelen.' Hij raakte zijn stem een ogenblik kwijt in een verontwaardigd gepiep. Hij speelde het voor elkaar om eruit te brengen: 'In feite sta je onder arrest.'

'Nee,' zei Baley kortaf, 'nog niet, Commissaris, ik heb hier een ploffer. Die is recht op u gericht en ontgrendeld. Haal alstublieft geen gekke dingen uit want ik ben wanhopig en ik zal mijn zegje zeggen.'

Met grote ogen staarde Julius Enderby recht in de onheilspellende loop die uit Baley's handen kwam.

Hij stamelde: 'Hier krijg je twintig jaar voor, Baley, in de diepste gevangenis van de Stad.'

R. Daneel bewoog zich plotseling. Zijn hand greep Baley's pols. Rustig zei hij: 'Ik kan dit niet toestaan, partner Elijah. Je moet de Commissaris geen kwaad doen.' Voor de eerste maal sinds R. Daneel de Stad in was gekomen sprak de Commissaris hem rechtstreeks aan. 'Pak hem, jij. Eerste Wet!'

Baley zei snel: 'Ik ben niet van plan hem kwaad te doen, Daneel, als jij hem ervan afhoudt om mij te arresteren. Je zei dat je me wilde helpen om dit op te helderen. Ik heb vijfenveertig minuten.'

Zonder Baley's pols los te laten zei R. Daneel, 'Commissaris, ik geloof dat u Elijah moet toestaan om te spreken. Ik sta op dit moment in verbinding met Dr. Fastolfe...'

'Hoe? Hoe?' vroeg de Commissaris onthutst.

'Ik bezit een zelfstandige subetherische eenheid,' zei R. Daneel. De Commissaris gaapte hem aan.

'Ik sta in verbinding met Dr. Fastolfe,' ging de robot onverbiddelijk door, 'en het zou een slechte indruk maken, Commissaris, als u zou weigeren om naar Elijah te luisteren. Daar zouden nadelige gevolgtrekkingen uit gemaakt kunnen worden.'

Volkomen sprakeloos viel de Commissaris terug in zijn stoel.

Baley zei: 'Ik zei dat u vandaag in de Williamsburgcentrale was, Commissaris, en u kreeg de alpha-sproeier en gaf die aan R. Sammy. U koos met opzet de Williamsburgcentrale om het er voor mij slecht te laten uitzien. U profiteerde er zelfs van dat Dr. Gerrigel weer opdook om hem uit te nodigen op het Bureau te komen en hem opzettelijk een verkeerd afgestelde geleidestaaf te geven die hem naar de fotografische voorraadkamers zou voeren en u liet hem R. Sammy's overblijfselen vinden. U rekende erop dat hij een correcte diagnose zou stellen.'

Baley stopte zijn ploffer weg. 'Als u me nu gearresteerd wil hebben, ga uw gang, maar Kosmik zal dat niet slikken als een antwoord.'

'Motief,' sputterde Enderby ademloos. Zijn bril was beslagen en hij zette hem af en zag er weer merkwaardig vaag en hulpeloos uit bij het ontbreken van zijn bril. 'Welk motief hiervoor zou ik kunnen hebben?'

'U kreeg me toch in moeilijkheden? Het steekt een spaak in het wiel bij het Sarton-onderzoek, wat? En afgezien daarvan, R. Sammy wist te veel.'

'Waarover, in hemelsnaam?'

'Over de manier waarop vijf en een halve dag geleden een Kosmiet werd vermoord. Ziet u, Commissaris, u hebt Dr. Sarton uit Kosmik vermoord.'

Het was R. Daneel die nu sprak. Enderby kon alleen koortsachtig zijn stoel vastgrijpen en met zijn hoofd schudden. De robot zei: 'Partner Elijah, ik ben bang dat deze theorie volkomen onhoudbaar is. Zoals je weet, is het onmogelijk dat Commissaris Enderby Dr. Sarton zou hebben vermoord.'

'Luister dan. Luister naar me. Enderby smeekte mij om de zaak in handen te nemen, niemand van de mensen met een hogere rang dan ik. Hij deed dat om verschillende redenen. In de eerste plaats waren wij schoolvrienden en hij dacht dat hij erop zou kunnen rekenen dat het nooit bij mij zou opkomen dat een oude kameraad en een gerespecteerd meerdere wel eens een misdadiger kon zijn. Hij rekende op mijn goedbekende loyaliteit, weet je. In de tweede plaats wist hij dat Jessie lid was van een ondergrondse organisatie en dacht hij mij wel uit het onderzoek te kunnen manoeuvreren of mij tot zwijgen te kunnen chanteren als ik te dicht bij de waarheid zou komen. En hij maakte zich daar niet werkelijk zorgen over. Bij het eerste begin deed hij zijn best om mijn achterdocht op te wekken jegens jou, Daneel, en er voor te zorgen dat wij tweeën elkaar zouden tegenwerken. Hij wist af van de declassificatie van mijn vader. Hij kon wel raden hoe ik zou reageren. Zie je, het is voor een moordenaar een voordeel om belast te zijn met de leiding van het onderzoek naar de moord.'

De Commissaris kreeg zijn stem terug. Zwak zei hij: 'Hoe had ik dat van Jessie kunnen weten?' Hij wendde zich tot de robot.

'Jij! Als jij naar Kosmik uitzendt zeg ze dan dat het een leugen is! Het is allemaal gelogen!'

Baley onderbrak hem, verhief zijn stem daarbij een ogenblik en liet die toen dalen tot een merkwaardig soort gespannen kalmte. 'U zou dat van Jessie zeker wel geweten hebben. U bent Middeleeuwer, en u maakt deel uit van de organisatie. Uw ouderwetse bril! Uw ramen! Het is duidelijk dat dat in uw aard ligt. Maar ik heb een beter bewijs.

'Hoe ontdekte Jessie dat Daneel een robot was? Het hield me toen nogal bezig. Nu weten we natuurlijk dat zij het ontdekte via haar Middeleeuwerse organisatie, maar dat verlegt het probleem alleen maar. Hoe wisten zij het? U, Commissaris, wees het van de hand met een theorie dat Daneel als robot was herkend bij het incident in de schoenwinkel. Ik geloofde dat niet helemaal. Ik wou er niet aan. Ik hield hem voor menselijk toen ik hem voor het eerst zag en er is niets mis met mijn ogen.

'Gisteren vroeg ik Dr. Gerrigel om uit Washington hier te komen. Later besloot ik dat ik hem om verscheidene redenen nodig zou hebben, maar toen ik hem voor het eerst opbelde was mijn enige doel te zien of hij Daneel zou herkennen voor wat hij was zonder dat ik hem duwtjes in de goede richting gaf.

'Commissaris, hij zag het niet! Ik stelde hem voor aan Daneel, hij drukte hem de hand, we praatten samen, en het was pas nadat het onderwerp humanoïde robots ter sprake was gekomen dat hij het plotseling door had. En dat was dan Dr. Gerrigel, de grootste robotdeskundige op Aarde. Wilt u nu beweren dat een paar Middeleeuwerse herrieschoppers hem dat zouden verbeteren in een verwarde en gespannen situatie, en daar zo zeker van zijn dat zij hun hele organisatie zouden activeren op basis van het gevoel dat Daneel een robot was?

'Het is nu wel duidelijk dat de Middeleeuwers van het begin af aan moeten hebben geweten dat Daneel een robot was. Het incident in de schoenwinkel werd opzettelijk veroorzaakt om Daneel, en via hem, Kosmik, de mate van de anti-robotgevoelens in de Stad te laten zien. Het was bedoeld om de zaak te vertroebelen, om de verdenking van individuen af te wentelen en op de bevolking als geheel te richten.

'Als zij nu vanaf het begin de waarheid over Daneel kenden, wie heeft ze dat verteld? Ik niet. Ik heb al eens gedacht dat het Daneel zelf was geweest, maar dat komt niet meer in aanmerking. De enige andere Aardemens die ervan af wist was u, Commissaris.'

Verrassend energiek zei Enderby: 'Er zouden ook spionnen op het Bureau kunnen zijn. De Middeleeuwers zouden ons ermee kunnen hebben vergeven. Jouw vrouw was Middeleeuwer, en als je het niet uitgesloten acht dat ik er een zou zijn, waarom dan niet anderen op het Bureau?'

Baley's mondhoeken krulden een kwaadaardig klein beetje om. 'Laten we geen geheimzinnige spionnen ten tonele voeren tot we gezien hebben waar de rechttoe-rechtaan oplossing ons heen voert. Ik beweer dat u de voor de hand liggende en werkelijke verklikker bent.

'Het is interessant nu ik er achteraf op terugzie, Commissaris, om te zien hoe uw humeur beter of slechter werd naarmate ik verder van of mogelijk dichter bij de oplossing was. Om te beginnen was u nerveus. Toen ik gistermorgen naar Kosmik wilde en de reden daarvan niet wilde vertellen, was u een instorting nabij. Dacht u dat ik u beet had, Commissaris? Dat het een val was om u in hun handen te spelen? U haatte hen, zei u me. U was eigenlijk in tranen. Een tijdlang dacht ik dat dat veroorzaakt werd door de herinnering van de vernedering in Kosmik toen u zelf een verdachte was, maar toen vertelde Daneel mij dat uw gevoelens zorgvuldig waren ontzien. U hebt nooit geweten dat u verdacht werd. Uw paniek kwam voort uit angst, niet uit vernedering.

'Toen kwam ik met mijn volkomen verkeerde oplossing voor de dag, terwijl u luisterde over het trimensionaal circuit, en u zag hoe ver, hoe ontzettend ver, ik bezijden de waarheid was en u kreeg weer wat zelfvertrouwen. U debatteerde zelfs met mij, verdedigde de Kosmieten. Daarna had u zichzelf een poos volkomen onder controle, u had weer vertrouwen. Het verbaasde me destijds dat u mij zo gemakkelijk mijn valse beschuldigingen van de Kosmieten vergaf terwijl u mij eerder zo uitvoerig had onderhouden over hun prikkelbaarheid. U genoot van mijn vergissing.

'Toen belde ik Dr. Gerrigel op en u wilde weten waarom en ik wilde dat niet zeggen. Dat wierp u opnieuw in de afgrond omdat u vreesde...'

R. Daneel hief plotseling zijn hand op. 'Partner Elijah!'

Baley keek op zijn horloge. 23.42! Hij zei: 'Wat is er?'

R. Daneel zei: 'Hij zou overstuur geweest kunnen zijn bij de gedachte dat jij zijn Middeleeuwerse connecties zou ontdekken, aangenomen dat die bestaan. Maar er is niets om hem in verband te brengen met de moord. Hij kan daar niets mee te maken hebben gehad.'

Baley zei: 'Je hebt het helemaal verkeerd, Daneel. Hij wist niet waarvoor ik Dr. Gerrigel wilde spreken maar hij kon wel veilig aannemen dat het in verband stond met inlichtingen over robots. Dat joeg de Commissaris de stuipen op het lijf omdat een robot in nauw verband stond met zijn grotere misdaad. Nietwaar, Commissaris?'

Enderby schudde zijn hoofd. 'Als dit voorbij is...' begon hij, maar zijn stem verstikte tot onverstaanbaarheid.

'Hoe werd deze moord gepleegd?' vroeg Baley met een onderdrukte woede. 'C/Fe verdomme! C/Fe! Ik gebruik jullie eigen term, Daneel. Jullie zijn zo vervuld van de zegeningen van een C/Fe-cultuur maar jullie zien niet waar een Aardemens die zou kunnen hebben gebruikt om tenminste een tijdelijke voorsprong te krijgen. Laat het me voor je uitleggen. Er is niets problematisch aan het idee van een robot die open veld oversteekt. Zelfs 's nachts. Zelfs alleen. De Commissaris stopte R. Sammy een ploffer in de hand en zei waar, wanneer heen te gaan. Zelf ging hij Kosmik binnen door de Lichamelijk en zijn eigen ploffer werd hem afgenomen. Hij kreeg de andere van R. Sammy, doodde Dr. Sarton, gaf de ploffer weer aan R. Sammy, die hem over het land terugbracht naar New York City. En vandaag vernielde hij R. Sammy, wiens kennis te gevaarlijk was geworden.

'Dat verklaart alles. De aanwezigheid van de Commissaris, de afwezigheid van een wapen. En het maakt de veronderstelling dat een menselijke New Yorker bij nacht twee kilometer onder de open hemel zou hebben geslopen overbodig.'

Maar aan het slot van Baley's opsomming zei R. Daneel: 'Het spijt me, partner Elijah, hoewel ik blij ben voor de Commissaris, dat jouw verhaal niets verklaart. Ik heb je verteld dat de cerebroanalytische eigenschappen van de Commissaris zodanig zijn dat het hem onmogelijk is een moord met voorbedachten rade te plegen. Ik weet niet welk Engels woord van toepassing zou zijn op dit psychologische feit: lafheid, geweten, of medelijden. Ik ken daar de woordenboekbetekenissen van, maar ik kan het niet beoordelen. In elk geval heeft de Commissaris niet gemoord.'

'Dank je,' mopperde Enderby. Zijn stem won aan kracht en vertrouwen, 'ik weet niet wat jouw motieven zijn, Baley, of waarom je zou willen proberen mij op deze manier kapot te maken, maar ik zal dit tot op de bodem...'

'Wacht,' zei Baley. 'Ik ben nog niet klaar. Ik heb dit nog.'

Hij zette de aluminium kubus met een klap op Enderby's bureau en probeerde evenveel zelfvertrouwen te voelen als hij hoopte uit te stralen. Een half uur nu, had hij zich verstopt voor een klein feitje: dat hij niet wist wat er op de film stond. Hij gokte, maar het was alles wat hij nog doen kon. Enderby deinsde weg van het kleine voorwerp. 'Wat is dat?'

'Geen bom,' zei Baley smalend. 'Alleen maar een gewone microprojector.'

'En? Wat ga je daarmee bewijzen?'

'Zullen we eens kijken?' Zijn nagel morrelde aan één van de gleuven in de kubus en een hoek van het kantoor van de Commissaris verdween en lichtte weer op in een vreemde driedimensionale scène.

Deze reikte van de vloer tot het plafond en strekte zich uit tot buiten de muren van het kantoor, en zwom in een grijsachtig licht van een soort dat door de Stedelijke energiebedrijven nooit geleverd werd.

Baley dacht, met een schok die voor de helft bestond uit weerzin en voor de andere helft uit een pervers zich aangetrokken voelen: Het moet die dageraad zijn waar ze het wel eens over hebben.

De afgebeelde scène was die van Dr. Sartons koepel. Dr. Sartons dode lichaam, een afschuwelijk, verminkt overblijfsel vulde het midden daarvan.

Enderby's ogen puilden uit zijn hoofd terwijl hij toekeek.

Baley zei: 'Ik weet dat de Commissaris geen moordenaar is. Om mij dat te vertellen heb ik jou niet nodig, Daneel. Als dat feit eerder bij me op was gekomen had ik de oplossing eerder gehad. Feitelijk zag ik geen uitweg meer tot ik een uur geleden zonder er erg op te letten zei dat jij eens nieuwsgierig was geweest naar Bentley's contactlenzen. Dat was het, Commissaris. Het schoot me toen te binnen dat uw bijziendheid en uw bril de sleutel waren. Op de Buitenwerelden hebben ze geen bijziendheid, neem ik aan, of men zou de goede oplossing van de moord bijna onmiddellijk hebben gevonden. Commissaris, wanneer ging uw bril stuk?'

De Commissaris zei: 'Wat bedoel je?'

Baley zei: 'Toen ik de eerste keer met u over deze zaak praatte vertelde u mij dat uw bril in Kosmik stuk was gegaan. Ik nam aan dat u hem in uw opwinding bij het horen van het nieuws van de moord kapot had laten vallen, maar u hebt dat nooit gezegd, en ik had geen reden voor die andere veronderstelling. Maar als u Kosmik binnenkwam, vervuld van een te plegen misdaad, was u voor de moord al opgewonden genoeg om uw bril stuk te laten vallen. Heb ik gelijk? Is dat in feite niet gebeurd?'

R. Daneel zei: 'Ik zie niet in wat je hiermee wilt, partner Elijah.'

Baley dacht: Ik ben nog tien minuten partner Elijah. Snel! Praat snel! En denk snel!

Hij was aan het spelen met het beeld van Sartons koepel terwijl hij sprak. Onhandig liet hij die groter worden, zijn nagels onzeker onder de overweldigende druk waaronder hij nu werkte. Langzaam, met rukjes, werd het lijk groter, breder hoger, kwam het dichterbij. Baley kon de stank van verschroeid vlees bijna ruiken. Het hoofd, de schouders en een bovenarm lagen er waanzinnig bij, met de heupen en de benen verbonden door het geblakerde overblijfsel van een ruggengraat waaruit verkoolde stompjes rib staken. Baley wierp een zijdelingse blik op de Commissaris. Enderby had zijn ogen gesloten. Hij zag er beroerd uit. Ook Baley voelde zich misselijk, maar hij moest kijken. Langzaam cirkelde hij het trimensionale beeld via knoppen aan de ontvanger, draaide het, bracht de vloer rond het lijk in opeenvolgende kwadraten in het gezicht. Zijn nagel gleed uit en de geprojecteerde vloer wankelde plotseling en werd zo groot dat vloer en lijk dezelfde wazige brij werden, boven het bereik van het oplossend vermogen van de overbrenger. Hij maakte het beeld kleiner en liet het lijk wegglijden.

Hij praatte nog steeds. Hij moest wel. Hij kon niet ophouden tot hij gevonden had waar hij naar zocht. En als hij het niet vond zou al zijn gepraat nutteloos zijn. Erger dan nutteloos. Zijn hart en zijn hoofd bonsden.

Hij zei: 'De Commissaris kan geen moord met voorbedachten rade plegen. Inderdaad! Met voorbedachten rade. Maar iedereen kan per ongeluk doden. De Commissaris kwam Kosmik niet binnen om Dr. Sarton te doden. Hij kwam om jou te doden, Daneel, jou! Is er iets in zijn cerebroanalyse dat erop wijst dat hij er niet toe in staat zou zijn een machine te vernielen? Dat is geen moord, alleen maar sabotage.

'Hij is Middeleeuwer, een serieuze. Hij werkte samen met Dr. Sarton en kende het doel waarvoor jij werd ontworpen, Daneel. Hij was bang dat dat doel bereikt zou worden, dat Aardemensen zich tenslotte van de Aarde zouden bevrijden. Dus besloot hij om jou te vernietigen, Daneel. Jij was tot nog toe de enige van jouw type die gemaakt was en hij had goede redenen om aan te nemen dat hij door de omvang en de vastberadenheid van de Middeleeuwerij op Aarde te tonen de Kosmieten zou ontmoedigen. Hij wist hoe sterk de publieke opinie op de Buitenwerelden voor het beëindigen van het Kosmik-project was. Dr. Sarton zal daar met hem over gesproken hebben. Dit, dacht hij, zou het laatste duwtje in de goede richting zijn.

'Ik zeg zelfs niet dat de gedachte aan het doden van jou, Daneel, een prettige gedachte was. Hij zou het R. Sammy hebben laten doen, stel ik me voor, als je er niet zo humanoïde uit had gezien dat een primitieve robot als R. Sammy het verschil niet zou hebben kunnen opmerken of begrijpen. De Eerste Wet zou hem tegenhouden. Of de Commissaris zou het een ander mens hebben laten doen als hij zelf niet de enige was die te allen tijde vrije toegang had tot Kosmik.

'Laat me nu eens reconstrueren wat het plan van de Commissaris geweest zou kunnen zijn. Ik zit te raden, zeker, maar ik geloof dat ik er niet ver naast zit. Hij maakte de afspraak met Dr. Sarton, kwam met opzet vroeg, in de dageraad in feite. Dr. Sarton zou slapen, stel ik me voor, maar jij, Daneel, zou wakker zijn. Ik neem aan, tussen haakjes, dat je bij Dr. Sarton inwoonde, Daneel.'

De robot knikte. 'Je hebt volkomen gelijk, partner Elijah.'

Baley zei: 'Laat me dan eens doorgaan. Jij zou naar de deur van de koepel komen, Daneel, een plofferschot in borst of hoofd krijgen en uit de weg zijn geruimd. De Commissaris zou snel weggaan, door de verlaten straten van de dageraad van Kosmik, terug naar waar R. Sammy stond te wachten. Hij zou hem de ploffer terug geven en dan langzaam weer naar Dr. Sartons koepel wandelen. Indien nodig, zou hij zelf het lichaam 'ontdekken', hoewel hij er de voorkeur aan zou geven dat iemand anders dat deed. Als hem naar zijn vroege komst zou worden gevraagd zou hij kunnen zeggen, veronderstel ik, dat hij was gekomen om Dr. Sarton in te lichten over geruchten over een Middeleeuwerse aanval op Kosmik en om er opaan te dringen in het geheim voorzorgsmaatregelen te treffen om openlijke moeilijkheden tussen Kosmieten en Aardemensen te vermijden. De dode robot zou zijn woorden onderstrepen.

'Als ze u vroegen over het lange tijdsverloop tussen uw aankomst in Kosmik, Commissaris, en uw komst bij Dr. Sartons koepel, had u kunnen zeggen - laat eens kijken - dat u iemand door de straten had zien sluipen in de richting van het open veld. U had hem een poosje achtervolgd. Dat zou hen ook verder de verkeerde richting ophelpen. Wat R. Sammy betreft, niemand zou hem opmerken. Een robot tussen de machinale boerderijen buiten de Stad is gewoon een robot.

'Hoe dicht zit ik erbij, Commissaris?'

Enderby kromp ineen: 'Ik heb hem niet...'

'Nee,' zei Baley, 'u hebt Daneel niet gedood. Hij is hier en al die tijd dat hij in de Stad is geweest hebt u hem niet recht in zijn gezicht kunnen kijken of hem bij zijn naam aanspreken. Kijk hem nu eens aan, Commissaris.'

Enderby kon het niet. Hij bedekte zijn gezicht met trillende handen.

Baley's trillende handen hadden de overbrenger bijna laten vallen. Hij had het gevonden.

De hoofddeur van Dr. Sartons koepel was nu in het midden van het beeld. De deur was open; hij was over zijn glanzende metalen groeven in de muur geschoven. Daar beneden. Daar! Daar!

De schittering was onmiskenbaar.

'Ik zal u zeggen wat er gebeurd is,' zei Baley. 'U was bij de koepel toen u uw bril liet vallen. U moet nerveus geweest zijn en ik heb u wel eens gezien als u nerveus bent. U zet hem af; u poetst hem. Toen deed u dat ook. Maar uw handen trilden en u liet hem vallen; misschien hebt u erop getrapt. Hoe dan ook, hij was stuk, en net toen ging de deur open en een gestalte die op Daneel leek stond voor u.

'U schoot op hem, grabbelde de restanten van uw bril bij elkaar, en rende weg. Zij vonden het lichaam, niet u, en toen zij u aantroffen ontdekte u dat het niet Daneel was die u gedood had, maar de vroeg opgestane Dr. Sarton. Dr. Sarton had Daneel naar zijn eigen beeld ontworpen, tot zijn grote ongeluk, en zonder uw bril kon u hen op dat ogenblik niet onderscheiden van spanning.

'En als u het onomstotelijk bewijs wilt hebben, daar is het!'

Het beeld van Sartons koepel trilde en Baley zette de overbrenger behoedzaam op het bureau, zijn hand er stevig over heen.

Commissaris Enderby's gezicht was verkrampt van doodsangst en dat van Baley van de spanning. R. Daneel scheen onverschillig.

Baley's vinger wees. 'Dat geglinster in de groeven van de deur. Wat was het, Daneel?'

'Twee reepjes glas,' zei de robot koel. 'Het zei ons niets.'

'Maar nu wel. Het zijn stukjes van holle lenzen. Meet hun optische eigenschappen en vergelijk die met die van de brillenglazen die Enderby nu gebruikt. Gooi hem niet stuk, Commissaris!'

Hij schoot op de Commissaris af en wrong de bril uit diens hand. Hij stak hem R. Daneel toe en bracht er hijgend uit: 'Dat bewijst denk ik afdoende dat hij eerder bij de koepel was dan hij verondersteld werd te zijn.'

R. Daneel zei: 'Ik ben volledig overtuigd. Ik zie nu dat ik volkomen van het goede spoor werd gebracht door de cerebroanalyse van de Commissaris. Mijn gelukwensen, partner Elijah.'

24.00 was het op Baley's horloge. Een nieuwe dag begon.

Langzaam ging het hoofd van de Commissaris omlaag op zijn armen. Zijn woorden waren een gesmoord gejammer. 'Het was een vergissing. Een vergissing. Het is nooit de bedoeling geweest om hem te doden.'

Zonder waarschuwing gleed hij uit zijn stoel en zakte hij op de vloer in elkaar.

R. Daneel sprong op hem toe, terwijl hij zei: 'Je hebt hem wat aangedaan, Elijah. Dat is heel erg.'

'Hij is toch niet dood?'

'Nee. Maar wel bewusteloos.'

'Hij komt wel bij. Het was te veel voor hem, denk ik. Ik moest wel, Daneel, ik moest. Ik had geen bewijzen die voor het gerecht voldoende zouden zijn, alleen aanwijzingen. Ik moest hem uitroken en uitroken en het beetje bij beetje op hem loslaten, in de hoop dat hij door zou slaan. Dat is gebeurd, Daneel. Je hebt het hem toch horen bekennen?'

'Ja.'

'Nu dan, ik heb beloofd dat het het Kosmiks project ten goede zou komen, dus... Wacht, hij komt weer bij kennis.'

De Commissaris kreunde. Zijn ogen trilden en gingen open. Sprakeloos staarde hij de twee aan.

Baley zei: 'Commissaris, hoort u mij?'

De Commissaris knikte lusteloos.

'Goed dan. Op het ogenblik hebben de Kosmieten wel wat anders aan hun hoofd dan het instellen van een vervolging tegen u. Als u met hen mee wilt werken...'

'Wat? Wat?' Er begon een kiempje hoop te glanzen in de ogen van de Commissaris.

'U zult wel heel wat in de melk te brokken hebben in New Yorks Middeleeuwers-organisatie, misschien zelfs wel in de planetaire structuur. Manoeuvreer ze in de richting van kolonisatie van de ruimte. U ziet de propagandamogelijkheden toch wel? We kunnen teruggaan naar de grond, zeker - maar op andere planeten.'

'Ik begrijp het niet,' mompelde de Commissaris.

'Het is wat de Kosmieten willen. En zo waarlijk helpe mij God, het is wat ik nu ook wil, sinds ik een gesprekje met Dr. Fastolfe heb gevoerd. Het is wat zij willen, meer dan wat ook. Zij wagen voortdurend hun leven door naar de Aarde te komen en hier voor dat doel te blijven. Als de moord op Dr. Sarton het u mogelijk maakt om de Middeleeuwerij in de richting van een kolonisatie van de Melkweg te duwen zullen zij dat waarschijnlijk beschouwen als een offer dat de moeite waard is. Begrijpt u het nu?'

R. Daneel zei: 'Elijah heeft volkomen gelijk. Help ons, Commissaris, en wij zullen het verleden vergeten. Ik spreek wat dit betreft namens Dr. Fastolfe en ons volk in het algemeen. Natuurlijk, als u ermee akkoord zou gaan om ons te helpen en ons later zou verraden, zouden we altijd nog het feit van uw schuld hebben dat u boven het hoofd hangt. Ik hoop dat u dat ook begrijpt. Het is pijnlijk voor mij om dat te moeten zeggen.'

'Ik word niet vervolgd?' vroeg de Commissaris.

'Niet als u ons helpt.'

Tranen vulden zijn ogen. 'Dat zal ik doen. Het was een ongeluk. Leg dat uit. Een ongeluk. Ik dacht dat wat ik deed goed was.'

Baley zei: 'Als u ons helpt, zult u het goede doen. De kolonisatie van de ruimte is de enig mogelijke verlossing voor de Aarde. U zult dat beseffen als u er onbevooroordeeld over denkt. Als u dat niet kunt, praat dan eens met Dr. Fastolfe.

En nu kunt u al een begin maken door de R. Sammy-toestand in de doofpot te stoppen. Noem het een ongeluk of zoiets. Maak er een eind aan!'

Baley stond op. 'En denk eraan, ik ben niet de enige die de waarheid kent, Commissaris. Mij uit de weg ruimen zal uw ondergang betekenen. Heel Kosmik weet ervan. Dat ziet u toch wel in?'

R. Daneel zei: 'Het is niet nodig nog meer te zeggen, Elijah. Hij is oprecht en hij zal helpen. Dat is wel duidelijk uit zijn cerebroanalyse.'

'Goed. Dan ga ik nu naar huis. Ik wil Jessie en Bentley weer eens zien en een normaal leven gaan leiden. En ik wil slapen. Daneel, blijf jij op Aarde nadat de Kosmieten vertrokken zijn?'

R. Daneel zei: 'Daarover ben ik nog niet ingelicht. Waarom vraag je dat?'

Baley beet op zijn lip en zei toen: 'Ik had nooit kunnen denken dat ik nog eens zoiets tegen iemand als jij zou zeggen, Daneel, maar ik vertrouw je. Ik... bewonder je zelfs. Zelf ben ik te oud om ooit nog de Aarde te verlaten, maar als de scholen voor emigranten tenslotte gesticht worden, dan is Bentley er nog. Als, misschien, eens, Bentley en jij, samen...'

'Misschien,' R. Daneels gezicht was zonder emotie.

De robot wendde zich tot Julius Enderby, die hem slapjes aankeek met een gezicht waarin pas nu een zekere vitaliteit weer begon terug te keren.

De robot zei: 'Ik heb geprobeerd, vriend Julius, een paar opmerkingen te begrijpen die Elijah eerder tegen mij gemaakt heeft. Misschien begin ik dat nu te begrijpen, want het lijkt me plotseling dat de vernietiging van wat niet behoort te bestaan, dat is, de vernietiging van wat jullie mensen het kwade noemen, minder rechtvaardig en minder wenselijk is dan de omzetting van dit kwade in wat jullie het goede noemen.'

Toen aarzelde hij, bijna alsof hij verbaasd was over zijn eigen woorden, en zei: 'Ga heen en zondig niet meer!'

Baley, die plotseling glimlachte, pakte R. Daneel bij een elleboog en arm in arm liepen zij de deur uit.

J.G. Ballard

De brandende aarde

DEEL I

1 Het uitdrogende meer

Toen Dr. Charles Ransom zijn woonboot afmeerde in het kanaal dat toegang gaf tot de rivier, zag hij op de andere oever Quilter, de imbeciele zoon van de oude vrouw die in de bouwvallige schuit aan de rand van de jachthaven woonde, op een vooruitstekende rotspunt glimlachend staan kijken naar de dode vogels die in het water onder zijn voeten ronddreven. De weerspiegeling van zijn opgezwollen hoofd zwom als een misvormd aureool tussen de bewegingloze veren. De opdrogende modder van de oever was bezaaid met stukken papier en drijfhout, en voor Ransom leek Quilter zoals hij daar stond met zijn dromerige gezicht, op een krankzinnige faun die zichzelf met bladeren bestrooit terwijl hij treurt over het verlies van de Geest van de rivier.

Ransom maakte de lijnen van de voor- en achtersteven vast aan de steiger en besloot dat de vergelijking misschien niet erg paste. Hoewel Quilter evenveel tijd doorbracht met kijken naar de rivier als Ransom of wie dan ook, waren zijn motieven altijd typisch tegengesteld. Het onafgebroken zakken van de rivier en de aanhoudende droogte in het voorjaar en de zomer, gaven hem een soort pervers plezier, ook al waren hij en zijn moeder de eersten die ervan te lijden hadden. Hun gestrande schuit - een excentriek geschenk van Quilters beschermer Richard Foster Lomax, de architect die naast Ransom woonde - maakte nu dertig graden slagzij en als het waterpeil zelfs nog maar 30 centimeter zou zakken, zou dat de scheepswand doen openbarsten als een uitgedroogde meloen.

Met zijn hand boven zijn ogen zocht Ransom de stille rivieroevers af die voortkronkelden naar het westen, naar de stad Mount Royal acht kilometer verderop. Hij had de afgelopen week in zijn eentje doorgebracht op wat er nog over was van het Constantmeer, met zijn woonboot tussen opdrogende kreken en modderbanken varend, terwijl hij wachtte tot de evacuatie van de stad afgelopen was.

Toen het ziekenhuis in Mount Royal gesloten was, was hij van plan geweest naar de kust te vertrekken, maar op het laatste moment besloot hij zichzelf nog een paar laatste dagen op het meer te gunnen voor het voorgoed verdween. Af en toe had hij, tussen de vochtige modderheuvels door, in de verte de overspanning van de brug over de rivier gezien en hij had de ramen van duizenden auto's en vrachtwagens zien flitsen als met juwelen bezette lansen, terwijl ze zich over de weg naar de kust zuidwaarts begaven.

Ransom had zijn terugkeer uitgesteld tot er geen enkele beweging op de brug meer viel te bespeuren. En tegen die tijd was het meer, dat eens een open uitgestrekte watervlakte van 50 kilometer lengte was geweest, ingekrompen tot een paar kleine plassen en kanalen, gescheiden door de drogende modderbanken. Een paar laatste vissersschuiten voeren er verloren tussen, de bemanning zwijgend op de voorplecht.

Er was iets in de langzame gedaanteverwisseling, dat Ransom fascineerde door het contrast. Toen de wijde watervlakte verschrompelde, eerst tot ondiepe lagunen en later tot een doolhof van smalle kreekjes, schenen de natte duinen van de meerbedding op te rijzen uit een andere dimensie. Toen hij de laatste morgen wakker werd, merkte hij dat de woonboot vastgelopen was aan het eind van een smalle vallei. De modderhellingen, bezaaid met de dode lichamen van vogels en vissen, rezen boven hem uit als in een droom.

Toen hij het kanaal naar de rivier naderde en de woonboot tussen de gestrande jachten en vissersschuiten doorstuurde, was het dorp Larchmont, dat aan de rand van het meer lag, volkomen verlaten. De botenhuizen langs de kaden waren allemaal leeg en de vis hing in de schaduw aan lange rijen haken te drogen.

In de tuinen aan de waterkant smeulden hier en daar afvalvuren, de rook steeg omhoog langs de open ramen die heen en weer gingen in de warme wind. In de straten was geen enkele beweging te bespeuren. Ransom had aangenomen dat er wel een paar mensen achter zouden blijven tot de grote uittocht naar de kust voorbij was, maar de aanwezigheid van Quilter leek op één of andere manier, net als zijn dubbelzinnige glimlach, een duister voorteken, één van de vele redeloze tekens die de ware snelheid, waarmee de droogte in de verwarring van de laatste maanden gevorderd was, onthuld hadden.

Honderd meter verder naar rechts, voorbij de betonnen pijlers van de brug, was het brandstofdepot, de houten palen van de werf waren duidelijk zichtbaar boven de gebarsten modder. De drijvende pier was op de bodem vast komen te zitten en de vloot van vissersschepen die daar gewoonlijk aan vastlagen, was afgezakt naar het midden van het kanaal. De rivier zou normaal in de nazomer bijna honderd meter breed geweest zijn, maar nu was ze nog minder dan de helft daarvan, een stinkend stroompje dat zijn weg zocht door de wijde goot tussen de oevers. De hardende modder was stevig genoeg om iemand te kunnen houden en er liepen paadjes van de huizen langs de rivier naar de waterrand.

Naast het brandstofdepot was de jachthaven met de schuit van de Quilters vastgelegd aan de rand. Nadat Lomax het schip bij het depot aan hen had overgedragen had hij er in een bui van twijfelachtige edelmoedigheid één liter dieselolie bij cadeau gedaan, nauwelijks genoeg brandstof voor het tweetal om er de vijftig meter naar de jachthaven mee af te leggen. Toen hun de toegang geweigerd werd, hadden ze de boot aan de buitenkant vastgelegd. Hier zat mevrouw Quilter de hele dag op het luik met haar verschoten rode haar over haar zwarte hoofddoek heengewaaid, te mopperen tegen de mensen die met hun emmers naar de waterkant kwamen.

Nu kon Ransom haar zien, haar kromme neus schoot van links naar rechts als de kop van een opvliegende papegaai, terwijl ze een oude Chinese waaier voor haar donkere gezicht heen en weer wapperde, ongevoelig voor de hitte en voor de stank van de rivier. Toen hij wegging met zijn boot, had ze op dezelfde plaats gezeten. Met haar ruwe gekrijs vuurde zij de weekendzeilers aan, die met zakken cement een dam legden in de ingang van de jachthaven. Zelfs als het vloed was kwam er nauwelijks genoeg water in de ronde haven om de smalle ligplaatsen van water te voorzien en ook dat was nu teruggelopen in de rivier, waardoor de fraai opgesmukte bootjes stevig in hun eigen modder vast kwamen te zitten. Nu lagen daar verlaten door hun eigenaars de jachten, waarover mevrouw Quilter heerste als een heks.

Ondanks haar groteske verschijning en haar debiele zoon vond Ransom haar aardig en bewonderenswaard. In de winter ging hij vaak over de rottende loopplank het schemerige schip binnen, waar ze op een enorme veren matras die op de kaartentafel was vastgebonden gepijnigd in zichzelf lag te hijgen. De enige hut, vol met stoffige koperen lantaarns, was een doolhof van smerige nisjes verborgen achter oude kanten sjaals. Nadat hij haar behandeld had met gin uit de fles in zijn koffertje, kreeg Ransom gewoonlijk als tegenprestatie een zeer breedvoerige lezing over al het slechte in de wereld, en werd dan over de rivier teruggeroeid in de lekkende kano van haar zoon, terwijl Quilter hem door de regen aanstaarde van onder zijn enorme voorhoofd met ogen als de wilde maan.

Regen! - Bij de herinnering aan alles wat dat woord eens had betekend, keek Ransom omhoog naar de schitterende hemel. Boven zijn hoofd hing de zon, ongetemperd door wolken of mist, als een hellevuur. De gebarsten velden en wegen naast de rivier werden allemaal door hetzelfde onveranderlijke licht beschenen, een onbeweeglijk baldakijn dat alles in zijn hitte gevangen hield.

Ransom had een stel gekleurde stokken naast de steiger in het water gezet, maar de enorme val van het waterpeil was al duidelijk genoeg zonder dat die gemeten werd. In de afgelopen drie maanden was de rivier ongeveer zes meter gezakt. Ransom schatte dat het volume tot minder dan een kwart van het normale was gekrompen.

Het leek alsof de rivier, terwijl hij zich terugtrok naar het midden van de smalle geul, alles naar zich toehaalde en de oevers leken twee steile tegenover elkaar gelegen rotswanden. Die indruk werd nog versterkt door het feit dat tussen de meeste schoorstenen van de huizen aan de waterkant dekzeilen waren gespannen. Hoewel oorspronkelijk bedoeld om regenwater in op te vangen - er was echter nog nooit een druppel regen in gevallen - werden de canvas zeilen later veranderd in een rij lucht-vuilnisbakken; het stof en het vuil lagen daarin hoog opgestapeld als zoenoffers aan de zon.

Ransom liep het dek over en liet zich zakken in de stuurkuil. Hij wuifde naar Quilter, die vaag glimlachend naar hem stond te kijken. Achter hem langs de verlaten werven, hingen de vissen aan hun haken in de droogschuren, langzaam ronddraaiend in de lucht.

'Zeg tegen je moeder dat ze de schuit moet verplaatsen,' riep Ransom over het traag stromende water. 'De rivier zakt nog steeds.'

Quilter schonk er geen aandacht aan en met een ironische grijns wees hij naar de vage witte vormen die langzaam onder het oppervlak heen en weer gingen. 'Wolken,' zei hij.

'Wat?'

'Wolken,' herhaalde Quilter. 'Vol water, dokter.'

Ransom liep het deurtje door, de kajuit van de boot binnen, zijn hoofd schuddend over Quilters bizarre gevoel voor humor.

Ondanks het feit dat zijn schedel misvormd was en hij eruitzag als Caliban, was er niets aan Quilter dat dom of onintelligent was. De dromerige ironische glimlach, soms bijna liefdevol met zijn trage oogopslag, alsof hij Ransoms diepste geheimen kende, de gekreukelde schedel met het krullende roodbruine haar en de verdraaide trekken van het faunachtige gezicht, waarin de jukbeenderen vier à vijf centimeter naar achteren lagen, diepe holten onder de grappige ogen vormend - dit alles maakte Quilter samen met zijn onverwachte vlagen van naïveteit tot een angstaanjagende verschijning.

De meeste mensen lieten hem wijselijk met rust, misschien wel omdat het in de omgang met hen onveranderlijk zijn manier van doen was onfeilbaar hun zwakheden en fouten te lokaliseren en dan als een officier van justitie daarop los te gaan.

Het was waarschijnlijk dat aanvoelen van mislukkingen, concludeerde Ransom, terwijl Quilter naar hem bleef kijken vanaf zijn strategische standplaats boven de dode vogels, dat de stilzwijgende band tussen hem en de jongen vormde. Zonder twijfel had Quilter dadelijk aangevoeld dat Ransoms bezoeken aan de woonboot en zijn eenzame weekends in de moerassen langs de zuidkust van het meer, wezen op een tegenzin bepaalde mislukkingen in zijn leven onder ogen te zien. Maar misschien besefte hij ook wel hoezeer Ransom deel had aan dat gevoel van gemeenschap door de rivier, de onzichtbare schakel tussen de mensen die op de oevers van het grote kanaal leefden, dat voor Ransom de plaats in was gaan nemen van zijn huis en zijn werk in het ziekenhuis.

De hele zomer had Ransom hem zien slinken, zijn ontelbare bondgenoten zien verminderen terwijl hij afnam tot slechts een ondiepe kreek. Ransom was zich er boven alles van bewust dat de rol die de rivier speelde in de tijd, veranderd was. Eens had hij de functie vervuld van een reusachtige waterklok, met de voorwerpen erin die hun plaats innamen als de stand van de zon en de planeten.

Het nimmer aflatende kabbelen van de rivier tegen de oevers, dat Ransom door zijn bezoeken aan de woonschuit meer en meer was gaan aanvoelen, het wassen en het vallen van het water en de drukverschillen tegen de scheepswand, waren als gebeurtenissen binnen één of ander enorm evolutiesysteem, waarvan de voorwaartse beweging even irrelevant en betekenisloos was als de schijnbaar rechtlijnige beweging van de tijd zelf. De enige echte gebeurtenissen waren die toevallige en tijdelijke relaties tussen de voorwerpen daarbinnen, die van hemzelf en de andere bewoners van de rivier, mevrouw Quilter, haar zoon, en de dode vogels en vissen.

Als de rivier zou sterven zou ook elk contact tussen diegenen die op de uitdrogende bodem overbleven verdwijnen. Voorlopig zou de noodzaak om een andere maatstaf voor hun relaties te vinden verborgen worden door hun eigen moeilijkheden om in leven te blijven. Niettemin was Ransom ervan overtuigd dat de afwezigheid van deze grote, alles omvattende bemiddelaar die zonder onderscheid bruggen slaat tussen alle levende en dode dingen, van beslissend belang zou zijn. Spoedig zou ieder van hen letterlijk een eiland zijn, in een archipel beroofd van tijd.

Ransom trok zijn katoenen jasje uit en ging op de bank bij het boegraam van de kajuit zitten. Hij besloot aan wal te gaan, maar na een week aan boord van de boot was hij niet erg verlangend om eraf te gaan en alle vereiste sociale en geestelijke aanpassingen te moeten maken, hoewel die nu wel miniem zouden zijn. Hij had zijn baard laten staan, maar bijna iedereen had Larchmont verlaten en het had weinig zin hem af te scheren. Hoewel de rand van zwart haar zijn smalle gezicht een schrale uitdrukking gaf en hem op Rimbaud deed lijken, aanvaardde hij zijn nieuwe persoonlijkheid als een deel van de veranderde achtergrond van de rivier en als een teken van zijn eigen afzondering op de woonboot.

Vorige winter, toen hij een visite deed bij een patiënt in de jachthaven, had hij de schuit te koop zien liggen. Hij zag er helemaal niet uit als iets dat op het water thuishoort, met zijn lichtblauw geschilderde romp en zijn scheve ramen, maar door de praktische indeling binnenin en de volledige afwezigheid van een persoonlijk vernisje, was het een volmaakte plaats om je in terug te trekken. Tot grote verbazing van de andere jachtbezitters in de haven, sleepte Ransom de schuit weg en meerde hem aan de open kade onder de brug. Het was een armoedige ligplaats met een enorm hoge huurprijs en met de stank van de visafslagplaatsen over het water naar hem toedrijvend, maar hij was daar tenminste alleen en de helling vlakbij zorgde ervoor dat hij snel in Larchmont en bij het ziekenhuis kon komen.

De enige risico's waren de sigarettenpeuken die uit de auto's die over de brug reden gegooid werden, 's Nachts zat hij vaak achter in de stuurkuil en keek hoe de gloeiende parabolen uitdoofden in het water om hem heen.

Hij had de woonboot met heel wat meer zorg ingericht dan het huis dat hij met Judith deelde, en de kajuit was een verzamelplaats van alle talismans uit zijn hele leven. In de boekenkast stonden de anatomieboeken die hij gebruikt had als student in de snijkamers, de bladzijden bevlekt met de formaline die als een soort kleurloos, gewassen bloed uit de verminkte lijken op de tafels droop - misschien ergens daartussen het onbekende gezicht van zijn vader die chirurg geweest was. Op het bureau stond de kalkstenen presse-papier die hij als kind eens uit een krijtrots had gehakt en waarvan de fossiele schelpen hem over miljoenen jaren heen een klein stukje uit het Jura-tijdperk brachten. Daarachter, als de Arke des verbonds, stonden foto's in een zwarthouten dubbele lijst. Links een kiekje van hemzelf toen hij vier was, voordat zijn ouders gescheiden waren, met hen op een grasveld gezeten. Rechts, de verschrikkingen van die herinnering verjagend, een reproduktie van een klein schilderij van Tanguy 'Jours de Lenteur'. Dit schilderij had hem, met zijn gladde kiezelachtige voorwerpjes zonder enig verband, uitgespreid op een stuk door de vloed gewassen strand, bovenal geholpen zichzelf af te sluiten voor de vermoeiende sleur van het leven van alledag.

Al deze herinneringen had hij de afgelopen maanden onder Judith's neus uit hun huis gehaald, om zo voor zichzelf een klein gebied van innerlijke werkelijkheid op te bouwen.

Terwijl hij zo om zich heenkeek in de kajuit realiseerde Ransom zich dat de woonboot voor hem een reddingscapsule was, ontworpen om hem te beschermen tegen de druk en het vacuüm van de tijd, net als de stalen mantel van het schip van een astronaut de piloot beschermt tegen de grillen van de kosmos. De onbewuste herinneringen uit zijn kinderjaren en uit het verleden waren hier gesorteerd en onderverdeeld, als fragmenten van heel oude mineralen die in geologische musea in glazen kastjes weggesloten zijn.

Een sirene liet een waarschuwende gil horen. Een oude rivierboot, met witte canvas zonneschermen die blonken boven de lege rijen stoelen, naderde de middendoorgang van de brug. Kapitein Tulloch, een magere oude enthousiasteling met een drankneus, zat boven de roerganger op het dak van de stuurhut, bijziend het nauwer wordende kanaal afturend. Omdat de motorboot zo'n geringe diepgang had kon hij over banken heenvaren die maar 50 cm onder het oppervlak lagen. Ransom vermoedde dat Tulloch nu toch wel bijna blind was, en dat deze zinloze tochtjes met de lege schuit, die eens met dagjesmensen over het meer rondvoer, door zouden gaan totdat het schip een keer onwrikbaar vast kwam te zitten op een modderbank.

Toen de motorboot langs hem heen voer stapte Quilter van zijn rots af het water in en met een vlugge sprong greep hij de reling, en zwaaide zijn voet in een spuigat.

'Hé daar! Volle kracht vooruit!' De boot slingerde een beetje en kapitein Tulloch sprong van zijn zitplaats met een schreeuw. Hij greep een boothaak en hobbelde over het dek op Quilter af, die gezichten naar hem trok van zijn houvast aan de reling. Al schreeuwend naar de jongen die langs de reling rende als een chimpansee langs zijn tralies, ratelde Tulloch met de boothaak tussen de stangen. Ze gingen onder de brug door en naderden de schuit van de Quilters. Mevrouw Quilter, die zich nog steeds koelte zat toe te wuiven met haar waaier, ging rechtop zitten en wierp de kapitein een aantal fraaie benamingen toe. Zonder op haar te letten, joeg Tulloch Quilter op langs de reling, naar hem stotend als een zwetende piekenier. De stuurman draaide de motorboot plotseling hard om, vlak bij de schuit, om te proberen hem van de steiger los te slaan. Toen de motorboot voorbij ging bukte mevrouw Quilter zich en gooide de lijn van de kano los. Hij botste tegen de boeg van de motorboot op en draaide toen als een krankzinnig wiel tussen de twee rompen rond. Quilter sprong lenig van de reling af en in de kano, en lag veilig languit op het dek van zijn schuit toen kapitein Tulloch met de boothaak een uitval naar zijn hoofd deed, en daarbij mevrouw Quilters waaier uit haar hand in het water sloeg.

Het hete zonlicht sprankelde in het kielzog van de motorboot terwijl het lachen van mevrouw Quilter erover wegstierf. De rivier bewoog zich langzaam heen en weer, proberend haar rust terug te vinden, af en toe uitbrekend in olieachtige golven. De witte oevers waren beginnen te barsten als droog cement, en de schaduw van de dode bomen vormde broze lettertekens op de hellingen.

Er reed een auto boven over de verlaten brug, op weg naar de kust. Ransom verliet de kajuit en ging naar buiten de steiger op om zijn regenmeter te bekijken. Hij had hem drie maanden geleden geïnstalleerd, maar tot nu toe had de cilinder nog niets anders dan een paar centimeter stof en stukjes verdroogd blad opgevangen.

Terwijl hij de cilinder leegde kwam er vijftig meter van hem af een vrouw in een witte badjas de oever afgelopen. Ze liep met de langzame ongehaaste stap van iemand die hersteld is van een langdurige ziekte en ontdekt heeft dat ze alle tijd in de wereld tot haar beschikking heeft. Het verkruimelende oppervlak van de oever stoof om haar heen als wolken van beendermeel. Ze keek met een vies gezicht naar het dunne stroompje water. Even, toen ze haar hoofd ophief naar de lucht, leek voor Ransom haar eenzame figuur op het spookbeeld van het herrijzende Stof.

Ze draaide haar krachtige gezicht met de verstandige blik naar Ransom, alsof ze helemaal niet verrast was hem daar te zien staan op de lege rivierbedding. Hoewel hij haar een paar weken niet gezien had, wist Ransom toch dat zij bij de laatste mensen zou zijn die nog in de verlaten stad bleven. Na de dood van haar vader, vroeger curator van de dierentuin in Mount Royal, had Catherine Austen alleen in het huis aan de rivier gewoond. Ransom zag haar vaak 's avonds langs de oever wandelen, haar lange rode haar weerspiegeld in de vloeibare kleuren van het water in de zonsondergang. Soms wuifde hij naar haar als hij langs voer in de woonboot, maar ze nam nooit de moeite om terug te wuiven.

Ze knielde bij de waterkant en trok een lelijk gezicht tegen de dode vissen en vogels die voorbij dreven. Ze stond op en liep op Ransoms steiger toe.

Ze wees op een oude emmer die aan de houten standaard van de regenmeter hing. 'Mag ik die lenen?' Ransom gaf haar de emmer en keek hoe ze hem probeerde te vullen van de rand van het gangboord af. 'Heeft u geen water meer?'

'Een klein beetje om te drinken. Maar het is zo heet, ik wilde me wassen.' Ze tilde de emmer uit het water en goot toen de donkere vloeistof zorgvuldig terug in de rivier. De binnenkant van de emmer was bedekt met een dun laagje zwarte olie. Zonder haar hoofd om te draaien zei ze: 'Ik dacht dat u al weg was, dokter. Met de anderen mee, naar de kust.' Ransom schudde zijn hoofd. 'Ik heb de hele week gevaren op het meer.' Hij wees naar de glinsterende moddervlakten die zich uitstrekten achter de ingang naar de rivier. 'We zullen er gauw genoeg overheen kunnen lopen. Bent u van plan hier te blijven?'

'Misschien.' Ze keek naar een vissersschuit die de rivier opvoer en op hen toekwam, de motor stampte langzaam.

Twee mannen stonden op de boeg, de verlaten werven afturend. Een grof zwart zonnescherm bedekte de achtersteven van de boot, waar nog drie mannen bij de helmstok zaten, die met toegespitste gezichten over het water naar Ransom en Catherine Austen keken. De lege netten van de schuit lagen midden op het schip, maar de zijden van de boot waren op een voor de vissers van de rivier ongebruikelijke wijze versierd. Aan iedere roeipen was een grote karper met opengesneden buik vast gemaakt en toen naar buiten gedraaid zodat ze naar het water keken. De zilveren lichamen van de zes vissen stonden rechtop als schildwachten aan beide zijden van de boot. Ransom veronderstelde dat de boot met zijn bemanning uit een van de dorpjes in de moerassen kwam en dat door de droogte en het sterven van het meer die kleine nederzettingen naar de rivier en Mount Royal getrokken werden.

Toch ontging hem de betekenis van de opgezette vissen. De meeste vissers uit de moerassen leefden dichtbij de natuur en de karpers waren misschien wel een soort grove totem, die het vertrouwen van de vissers in hun eigen bestaan moest uitdrukken.

Glimlachend raakte Catherine Austen zijn arm aan. 'Zag u hun gezichten, dokter? Ze denken dat het uw schuld is.'

'Het meer?' Ransom haalde zijn schouders op. 'Je zou het wel zeggen.' Hij keek hoe de boot onder de brug door verdween. 'Arme duivels, ik hoop dat ze op zee meer zullen vangen.'

Catherine schudde haar hoofd. 'Ze gaan hier niet vandaan, dokter. Begrijpt u dat niet? Wat denkt u dat de vissen aan de boorden betekenen?' Ze liep naar het eind van de steiger, de witte mantel zwaaiend van haar heupen tot aan de stoffige planken. 'Het is een interessante periode, nietwaar? Niets beweegt, maar er gebeurt enorm veel.'

'Te veel. Er is nauwelijks tijd genoeg om water te zoeken.'

'Wees niet zo prozaïsch. Water is een van onze minst belangrijke problemen'. Ze voegde eraan toe: 'Ik neem aan dat u hier ook zal zijn, dokter?'

'Waarom zegt u dat?' Ransom draaide zich om om naar een truck te kijken die een grote trailer over de brug sleepte. 'Feitelijk ben ik van plan over een dag of twee te vertrekken.'

'Heus?' Catherine staarde over de blootgekomen meerbedding. 'Het is bijna droog,' zei ze bedenkelijk. 'Voelt u ook, dokter, dat alles aan het leeglopen is en weggewassen wordt, alle herinneringen en valse sentimenten?'

Om een of andere reden was Ransom door deze vraag met zijn typische ironische nadruk verontrust. Hij keek in de harde ogen die hem aankeken. 'Moet ik dat als een waarschuwing opvatten? Misschien kan ik beter de boot verleggen?'

'Helemaal niet, dokter,' zei Catherine minzaam. 'Ik heb u hier nodig.' Ze gaf hem de emmer. 'Heeft u een beetje water over?'

Ransom liet zijn handen in zijn broekzakken glijden. De eindeloze ellende met water in de voorgaande maanden had sterke reflexen in hem ontwikkeld. 'Ik heb niets, of is dat een beroep op mijn gevoel?'

Catherine wachtte, haalde toen haar schouders op en draaide zich om. Haar badmantel vastmakend boog ze zich voorover en vulde de emmer.

Ransom kwam naar haar toe en nam haar arm. Hij wees naar de helling die van de kade naar beneden liep. Vlak onder de brug stond de trailer geparkeerd, en de families van vier à vijf volwassenen en een half dozijn kinderen waren een klein kamp aan het opbouwen. Twee van de mannen droegen een toilet uit de trailer. Met de kinderen achter hen aan liepen ze de oever af, tot hun knieën in het witte stof zinkend. Toen ze bij het water waren leegden ze het toilet en wasten het zorgvuldig schoon.

'In Godsnaam...' Catherine Austen zocht de hemel af, 'dokter, mensen zijn smeerlappen.'

Ransom nam haar de halfgevulde emmer af en liet hem in het water zakken. Catherine keek toe hoe hij wegdreef op de met olie bedekte stroom, haar gezicht bleek en uitdrukkingsloos. Professor Austens vrouw, in haar kringen een bekende zoöloge, was in Afrika gestorven toen Catherine een kind was, en Ransom vermoedde dat de excentrieke neigingen van haar dochter meer uitingen van eenzaamheid en kwetsbaarheid waren dan van een aangeboren karakter. Terwijl hij naar haar keek bedacht Ransom dat een man, hoe eenzaam hij ook is, altijd vrouwen heeft die hem gezelschap houden, maar dat een eenzame vrouw absoluut alleen was.

Haar mantel bijeen nemend begon Catherine terug te lopen tegen de oever op. 'Wacht', riep Ransom. 'Ik zal je wat water lenen.' Met een gedwongen lach voegde hij eraan toe: 'Je kan het me weer terugbetalen als er weer druk op de waterleiding staat.'

Hij ging haar voor aan boord van de woonboot en ging de kombuis in. De tank op het dak bevatte nauwelijks 100 liter, moeizaam gevuld uit jerrycans die hij meegenomen had naar de rivier in zijn auto. De watervoorziening, de hele zomer al een zielig straaltje, was drie weken geleden voorgoed opgehouden en daarna was het hem niet mogelijk geweest om het voortdurend gebruikte water weer aan te vullen.

Hij vulde de can half met water en droeg hem de kajuit in. Catherine Austen liep op en neer en bekeek zijn boeken en zijn snuisterijen.

'U bent uitstekend voorbereid, dokter,' merkte ze op. 'Ik zie dat u hier uw eigen wereldje heeft. Alles hierbuiten moet wel erg veraf lijken.' Ze nam de can aan en draaide zich om om weg te gaan. 'Ik zal het u teruggeven. Ik ben er zeker van dat u het nodig zult hebben.'

Ransom greep haar elleboog. 'Vergeet dat water alsjeblieft. Ik zou het vreselijk vinden als je mij nou uitgerekend een egoïst zou vinden. Ik mag dan goed voorbereid zijn, maar dat is omdat...' hij zocht naar woorden, 'ik heb het leven als geheel altijd als een soort rampgebied beschouwd.'

Ze keek hem kritisch aan. 'Misschien, maar ik denk dat u niet begrepen hebt wat ik bedoel, dokter.'

Ze liep langzaam de oever op en verdween zonder om te kijken naar haar villa.

Onder de brug in de schaduw van de pijlers, zaten de families uit de trailer als voodooaanhangers om een reusachtig kampvuur van afval, hun gezichten verlicht door de slangachtige vlammen. Beneden op het water stond de eenzame figuur van Quilter naar hen te kijken vanuit zijn kano, op zijn vaarboom leunend te midden van de dode vissen als een herder van het water die rust te midden van zijn slapende kudde. Toen Ransom terugkeerde naar zijn woonboot boog Quilter zich voorover en schepte een handvol van het brakkige water naar zijn mond, dronk vlug en punterde toen weg onder de brug door op zijn onbeholpen, bevallige manier.

Ransom maakte een lichte maaltijd voor zichzelf klaar en bracht het half uur daarna door met het sluiten van de luiken en ramen.

Toen hij bij het stuurboordraam in de kajuit neerknielde, schoot er aan de buitenkant iets voorbij en een scherpe stem doorbrak de stilte. 'Dokter! Vlug!'

Een lange houten jol, voortbewogen door een grote zongebruinde jongen, naakt op een kort verschoten katoenen broekje na, kwam langszij en botste tegen de woonboot aan, plotseling te voorschijn komend als een geestverschijning uit het gewelf van weerkaatsend licht dat over de zwarte spiegel van het water heenboog.

Ransom ging het dek op en zag de jongen, Philip Jordan, de jol met de voor- en achtersteven vastmaken aan de reling.

'Philip, wat in 's hemelsnaam?' Ransom keek naar beneden in het smalle bootje. Daar lag in een pak vochtige kranten iets dat op een grote hoop natte matrasvulling leek, overdekt met olie en poetskatoen.

Plotseling schoot er een slangachtige kop uit de hoop en zwaaide onzeker in Ransoms richting.

Verbaasd riep Ransom: 'Philip, gooi hem terug in het water! Wat is het - een aal?'

'Een zwaan, dokter!' Philip Jordan knielde voor in de jol, de aan elkaar geklitte veren van kop en nek gladstrijkend. 'Hij stikt in al die olie.' Hij keek op naar Ransom, een vage verwarde blik in zijn ogen. 'Ik heb hem in de duinen gevangen en heb hem meegenomen naar de rivier. Ik dacht dat hij wel zou kunnen zwemmen. Kunt u hem redden, dokter?'

'Ik zal het proberen.'

Ransom stapte over de reling in de jol, knielde bij de vogel en onderzocht zijn bek en zijn ogen. Te uitgeput om zijn kop nog eens te bewegen staarde de grote vogel naar hem met zijn glazige ogen. De olie had de veren doen samenklitten tot een dikke koek en had zijn bek en zijn luchtwegen verstopt.

Ransom stond op en schudde twijfelachtig zijn hoofd. 'Philip, spreid zijn vleugels uit. Ik zal een beetje terpentine van binnen halen en dan zullen we zien of we hem schoon kunnen krijgen.'

'Goed dokter.'

Philip Jordan, pleegkind van de rivier en de laatst erover heersende Ariel, tilde de vogel op in zijn armen en ontvouwde de grote slappe vleugels, waarbij de uiteinden in het water vielen.

Ransom kende hem al enkele jaren en had hem op zien groeien van een kind van een jaar of twaalf, dertien tot een grote slanke jongen met de vlugge ogen en de nerveuze gratie van een inboorling.

Vijf jaar geleden toen Ransom een kajuitjacht had gehuurd en daarin zijn eerste eenzame weken op het meer had doorgebracht, om zijn eigen wereld weer op te bouwen uit fragmenten van de grondstoffen van water, wind en zonlicht, was Philip Jordan de enige persoonlijkheid geweest die hij in dit nieuwe continuum kon opnemen. Op een avond toen hij in de stuurkuil van zijn boot die aan een verlaten kade in de moerassen gemeerd lag, zat te lezen bij een lantaarn, hoorde hij een plons in het water en hij zag een tengere jongen met een bruin gezicht in een eigengemaakt bootje uit de duisternis aan komen peddelen. De jongen gaf geen antwoord op Ransoms vragen, omzichtig een paar meter open water tussen hen in latend, maar keek de dokter aan met zijn grote ogen, zijn peddel eventjes het water rakend. Hij droeg een verschoten kaki bloes en broek, de door de zon gebleekte overblijfselen van iets dat wel een beetje leek op een oud padvindersuniform. Voor Ransom was hij voor een deel een zwerver en voor een ander deel een watergeest.

Na een paar lange tussenpozen, waarin Ransom zijn boek weer opnam en de jongen een meter of twintig wegvoer, zijn peddel in het vloeibare zilver van het nachtelijke water dopend, was hij eindelijk weer teruggekomen en haalde tussen zijn voeten een kleine bruine uil vandaan. Met zijn kinderhanden tilde hij hem op en liet hem aan Ransom zien - of meer waarschijnlijk, vermoedde de dokter, had hij Ransom aan de uil, de beschermgod van zijn waterwereld, laten zien - en verdween toen tussen het riet over de donkere waterspiegel.

Hij was na een tussenpoos van één of twee dagen weer op komen dagen, en had deze keer wat overgebleven koude kip van Ransom aangenomen. Op het laatst had hij een paar van Ransoms vragen beantwoord met een kleine schorre stem. Hij gaf alleen antwoord op vragen over de rivier en zijn boot. Ransom nam aan dat hij bij eén van de families hoorde die in een groep woonboten verderop langs het meer woonden.

Hij zag de jongen af en toe het volgende jaar. Hij at soms met Ransom mee in de kajuit van de woonboot en hielp hem zelfs wel eens de boot terug te varen naar de toegang tot de rivier. Maar daar liet hij Ransom altijd alleen, onwillig het open water van het meer te verlaten. Hij hield van de watervogels en het leek wel of hij zelfs zwanen en wilde ganzen kon temmen, en hij kende ieder plekje en elk nest op de oevers. Hij wilde nog steeds niet tegen Ransom zeggen waar hij woonde; hij duidde zichzelf onveranderlijk aan met zijn voornaam, de eerste aanwijzing dat hij uit een of andere instelling ontsnapt was en in de wildernis leefde. De vreemde verschillen in zijn kleding - soms verscheen hij plotseling in een herenoverjas of met een raar paar oude schoenen die hem drie maten te groot waren - versterkten die indruk nog. 's Winters was hij vaak de hongerdood nabij, zoals hij in zijn eentje wegging als een dier om het voedsel op te eten dat Ransom hem gaf.

Dan dacht Ransom er wel eens over om hem aan te geven bij een zwerversinstantie, omdat hij bang was dat hij na een koud weekeind het dode lichaam van de jongen zou vinden, met de vissen mee stroomafwaarts drijvend. Maar er was iets dat hem daarvan weerhield, aan de ene kant omdat zijn invloed over de jongen toenam - hij leende hem papier en potloden en hielp hem te leren lezen - en aan de andere kant omdat hij geboeid was door dit schouwspel van de jeugdige Robinson Crusoe van het water, die zijn eigen wereld schiep uit de overblijfselen en het afval van de twintigste eeuw.

Gelukkig verminderden de risico's in Philip Jordans leven toen hij ouder werd en hij veranderde van deze uitgehongerde Crusoe die op iedere spijker en iedere vishaak aasde, in een slimme jonge Odysseus van de waterkant. Zijn gezicht werd langer en smaller en de scherpe neus en de puntige jukbeenderen gaven hem een waakzame, verstandige uitdrukking. Hij deed verschillende karweitjes voor kapitein Tulloch en voor de jachtbezitters uit de haven, waardoor hij minder afhankelijk werd van zijn vangsten met jagen en vissen. Toch zweefden er nog een heleboel raadselen om hem heen. Of deze uiteindelijk opgelost zouden worden met de naderende dood van de rivier stond nog te bezien.

Ransom pakte een fles terpentine en wat poetskatoen uit een kastje in de kombuis. Misschien zou zijn zelfzucht, die hem er jaren geleden van af had doen zien de jongen aan te geven, Philip nu een vreselijk hoge prijs laten betalen. Hoewel hij er een paar jaar in geslaagd was zijn kostje bij elkaar te scharrelen, was de rivier net zo min een natuurlijke omgeving als een handvol kiezelsteentjes en waterplanten in een aquarium. Het verdwijnen van de rivier zou Philip Jordan achterlaten in het bezit van een verzameling bekwaamheden die even nutteloos was als die van een vis op het droge. Tot nu toe was zijn enige vijand de redelijk inschikkelijke natuur geweest. De mensen echter hadden hem met rust gelaten. Hoewel Philip geen dief was - maar toch, waar kwamen dan die geheimzinnige 'giften' vandaan - knipmessen, een sigarettenaansteker, zelfs een oud verguld horloge - had hij toch de kunst van het hier en daar iets wegnemen onder de knie gekregen en als het niet spoedig zou gaan regenen zou hij daar één of andere dag voor worden neergeschoten als een hond.

'Schiet op, dokter!' Philip Jordan spoorde hem aan door het luik en hielp hem over de reling. De zwaan lag onbeweeglijk met uitgespreide vleugels, zijn veren glommen van de olie in het zonlicht.

'Kalm aan, Philip.' Ransom knielde neer en begon de snavel van de vogel schoon te maken. De vogel bewoog zwakjes, meer als reactie op de druk van de handen dan als teken van herstel. Het leek Ransom of hij bijna dood was, verstikt door het enorme gewicht aan olie.

Ongeduldig riep Philip: 'Dokter, dat helpt niet! Ik zal hem meenemen naar de kombuis en de olie eraf spoelen.' Hij tilde de grote vogel op in zijn armen, de vleugels hingen af als een slap zwart kruis.

Ransom schudde zijn hoofd. 'Nee Philip, het spijt me. Dat is een veel te groot karwei.'

'Wat?' Philip draaide zijn hoofd naar hem toe, terwijl hij worstelde met de zwaaiende kop van de zwaan. 'Wat is er aan de hand?'

'Ik kan het water niet missen. De vogel is bijna dood,' zei Ransom vastberaden.

'Dat is niet waar, dokter!' Philip zocht even naar zijn evenwicht in de jol en de vogel gleed hulpeloos uit zijn zwarte glimmende armen. 'Ik ken zwanen - als ze bijna dood zijn leven ze plotseling op!'

Hij liet de vogel los en liet hem tussen zijn voeten zakken. 'Luister nou eens, alles wat ik nodig heb is één emmer water en een beetje zeep.'

Onwillekeurig keek Ransom naar de villa van Catherine Austen. Naast de watertank op het dak was er nog een tweede tank met een inhoud van 800 liter in het ponton van de woonboot. Innerlijke voorzichtigheid had hem ervan weerhouden het bestaan daarvan aan Philip Jordan bekend te maken, waarvoor hij zichzelf nu verachtte.

'Philip, het spijt me.' Hij gebaarde naar de lucht. 'De droogte kan nog wel twee, drie maanden duren, misschien wel voor altijd. Belangrijke dingen moeten voorgaan.'

'Dat gebeurt ook, dokter!' Met een strak gezicht greep Philip Jordan zijn boeglijn en trok hem los. 'Goed hoor, ik zal wel ergens water vinden. Deze rivier heeft nog heel wat.'

Ransom keek hem na terwijl hij wegpeddelde, met zijn sterke armen de jol in grote zwaaien voortbewegend door het water. Zoals hij daar stond achter in de boot, met zijn benen iets uit elkaar, zijn rug gebogen, de uitgestrekte vleugels van de stervende vogel vanaf de boorden in het water hangend, deed hij Ransom denken aan een naar het land verbannen zeeman met zijn getroffen albatros, in de steek gelaten door de zee.

2 De komst van de woestijn

In het zonlicht hingen de witte karkassen van de vissen aan hun haken in de droogschuren, langzaam ronddraaiend in de warme lucht. De botenhuizen waren verlaten en de onbeheerde vissersboten lagen zij aan zij gemeerd in het ondiepe water, hun netten sleepten door het stof. Onder de laatste werf was een enorme hoeveelheid kleine vissen op de oever gegooid, en de helling was bezaaid met de rottende zilveren lijven.

Ransom wendde zijn hoofd van de stank af en keek naar de kade. Uit de schaduw aan de achterkant van het botenhuis keken twee zwijgende gezichten hem aan, hun ogen verscholen achter de kleppen van hun petten. Al de andere vissers waren weg, maar deze twee schenen er genoegen mee te nemen hier onbeweeglijk te blijven zitten, van de uitdrogende rivier gescheiden door de stoffige boot dwars voor hun knieën.

Ransom stapte door de vissen heen, zijn voeten wegglibberend op hun geleiachtige huid. Vijftig meter verder vond hij een oud schuitje op de oever dat hem de moeite zou besparen om de brug over te steken. Hij duwde af, bereikte zonder te hoeven peddelen de overzijde en liep toen langs de noordelijke oever naar Larchmont.

Het beeld van de vissers die daar zaten met hun boot, als twee weduwen bij een lijkkist, bleef in zijn geest hangen. Over het oppervlak van het meer bewogen plassen verdampend water in het zonlicht. Langs de zuidkant waar het open water eerder opgedroogd was dan in de kreken en moerassen van Philip Jordans waterwereld, lagen de stroken vochtige modder als grijze vingers tussen de witte stranden. De hoge pijlers en stellages van een proefdestillatieproject dat opgezet was door de stedelijke autoriteiten, rezen boven de duinen uit. Langs de kust stegen hier en daar donkere rookpluimen van rietbranden op naar de blauw gekleurde lucht uit de verlaten nederzettingen, als de rooksignalen van een of ander primitief woestijnvolk.

Aan de rand van Larchmont klom Ransom de oever op en verliet de rivier, een lege tuin doorstekend naar de weg erachter. De niet door regen schoongespoelde straten waren bedekt met stof en stukken papier, de trottoirs bezaaid met afval. Er waren zeilen over de zwembaden uitgespreid en de voddige vierkanten lagen op de grond als kapotte tenten. De keurig onderhouden grasperken overschaduwd door wilgen en platanen, de laantjes met miniatuurpalmen en rododendrons, die waren allemaal verdwenen, een hoop vervallen tuinen achterlatend. Larchmont was nu al een woestijnstad, gebouwd op een schiereiland van zand tussen een uitgedroogd meer en een vergeten rivier, nog in leven gehouden door een paar schrale waterbronnen.

Twee of drie maanden geleden hadden een heleboel van de inwoners torens in hun tuinen gebouwd, sommige daarvan tien à vijftien meter hoog, voorzien van kleine observatieplatforms vanwaar ze een ononderbroken uitzicht hadden op de zuidelijke horizon. Alleen uit deze richting werden wolken verwacht, ontstaan uit vocht dat van het zeeoppervlak verdampt was. Terwijl hij voortliep over de Columbia Drive, keek Ransom omhoog naar de torens, maar geen een was er bezet. De meeste van zijn buren hadden de stad verlaten, zich aansluitend bij de uittocht naar de kust.

Halverwege de Columbia Drive schoot er een auto vlak voor Ransom langs, zodat hij op het trottoir moest springen. Hij stopte twintig meter verder op. De chauffeur opende zijn deur en riep hem.

'Ransom, ben jij het? Wil je meerijden?'

Ransom stak de weg over en herkende de dikke grijze man met de kerkboord om - de Eerwaarde Howard Johnstone, dominee van de Presbyteriaanse kerk in Larchmont.

Johnstone deed de deur open en schoof een groot geweer opzij, Ransom met een scherpe blik opnemend.

'Ik reed bijna tegen je op,' zei Johnstone tegen hem, al gebarend dat hij de deur moest sluiten voor hij goed en wel binnen was. 'Waarom voor de duivel draag je die baard? Je hoeft je hier voor niemand te verbergen.'

'Natuurlijk niet Howard,' was Ransom het met hem eens. 'Het is louter en alleen boetvaardigheid. Ik dacht eigenlijk dat het me wel stond.'

'Helemaal niet, dat verzeker ik je.'

De eerwaarde Johnstone, een man met een krachtige en opvliegende aard was een van die gespierde dominees die hun gemeenten niet zozeer schrik aanjagen met het vooruitzicht van een goddelijk oordeel ergens in de toekomst als met de dreiging van onmiddellijke lijfelijke straf hier en nu. Bijna 1.90 meter lang, zijn krachtige hoofd bekroond door een rand onstuimig grijs haar, torende hij van zijn preekstoel boven zijn gemeenteleden uit, hen stuk voor stuk in hun banken aankijkend als een slechtgehumeurd hoofdonderwijzer die zo goed geweest is om voor een dag een lagere functie te vervullen en die vastbesloten is dat voor hen zo heilzaam mogelijk te maken. Zijn lange, een beetje kromme onderkaak gaf al zijn handelingen een onvoorspelbaar effect, maar gedurende de afgelopen maanden was hij zowat de laatst overgebleven steunpilaar van de gemeente aan de rand van het meer geworden. Ransom kon zijn agressieve manier van doen slecht verdragen - iets in de scherpe ogen en in het ontbreken van alle barmhartigheid deed hem de beweegredenen van de dominee wantrouwen - maar niettemin was hij blij hem te zien. Op Johnstones initiatief waren er een aantal artesische bronnen aangeboord en was er een plaatselijke militie opgericht, schijnbaar om de kerk en de eigendommen van zijn gemeenteleden te beschermen, maar in werkelijkheid om de doorgaande reizigers die langs de grote weg naar het zuiden trokken uit de stad weg te houden. Kortgeleden was er een vreemde trek in Johnstone's karakter naar voren gekomen. Hij had een heftige morele verachting ontwikkeld voor diegenen, die het gevecht tegen de droogte op hadden gegeven en zich naar de kust hadden teruggetrokken. In een reeks vlammende preken die hij de laatste drie à vier zondagen had gehouden, had hij zijn toehoorders gewaarschuwd voor de zonde die zij zouden begaan als ze de strijd tegen de elementen verkozen te staken.

Hij scheen volgens een of andere vreemde logica te geloven dat het gevecht tegen de droogte, net als dat tegen het kwaad zelf, de plaatselijke verantwoordelijkheid was van elke gemeente en ieder individu door het hele land, en dat er een sterk element van rivaliteit tussen de strijders aangemoedigd moest worden, broeder tegen broeder, om het gevecht maar te laten voortgaan.

Ondanks dit alles had het grootste gedeelte van zijn kudde hem verlaten, maar Johnstone bleef in zijn versterkte kerk zijn hel en verdoemenis preken afsteken voor een verzameling van nauwelijks een half dozijn mensen. Hoewel zijn pogingen de status quo te handhaven hadden gefaald was hij nog steeds van plan in de stad te blijven.

'Heb je je de laatste week ergens verborgen gehouden?' vroeg hij Ransom. 'Ik dacht dat je weg was.'

'Helemaal niet, Howard,' verzekerde Ransom hem. 'Ik ben wezen vissen. Ik moest terugkomen voor jouw preek van aanstaande zondag.'

'Bespot me niet, Charles. Nog niet. Een bekering op het laatste moment mag dan beter zijn dan niets, maar van jou verwacht ik veel meer.' Hij stak zijn hand uit en hield Ransoms arm in een krachtige greep. 'Maar het is goed je te zien. We hebben iedereen die we kunnen krijgen nodig.'

Ransom keek uit over de verlaten straat. De meeste huizen waren leeg, de ramen dichtgespijkerd en de zwembaden ontdaan van hun laatste waterreserves. Rijen verlaten auto's waren onder de verdorde platanen geparkeerd en de weg was bezaaid met lege blikken en dozen. Het schitterende steenachtige stof lag tegen de verveloze hekken opgehoopt. Afvalvuren smeulden op de verbrande grasvelden zonder dat iemand ernaar omkeek, de rook steeg op boven de daken.

'Ik ben blij dat ik uit de weg gebleven ben,' zei Ransom. 'Is alles rustig geweest?'

'Ja en nee. We hebben een paar moeilijkheden gehad. Ik ben trouwens nu net naar het een of ander onderweg.'

'Hoe zit het met de politieachterhoede? Is die al weg?'

Ondanks de voorzichtige ongeïnteresseerde manier waarop de vraag gesteld werd, draaide Johnstone zich om en glimlachte wetend. 'Ze gaan vandaag weg, Charles. Je hebt dus nog tijd om Judith gedag te zeggen, ik vind eigenlijk dat je haar moet laten blijven.'

'Dat zou ik niet kunnen, al zou ik het willen.' Ransom ging naar voren zitten en wees door het raam. 'Wat is dat? Het ziet er onplezierig uit.'

Ze draaiden Amherst Avenue in en stopten op de hoek bij de kerk. Een groepje van 5 à 6 mannen, leden van Johnstone's militie, stonden om een stoffige groene auto heen, schreeuwend en ruzie makend met de bestuurder. In het scherpe licht raakten de gemoederen verhit, en de mannen lieten de auto heen en weer schommelen met hun geweren op het dak trommelend. Vuisten werden opgestoken en een stevige kleine man met vierkante schouders en een smerige panamahoed op zijn hoofd vloog op de mannen af als een krankzinnige terrier. Toen hij in de wirwar uit het gezicht verdween, schreeuwde er een vrouwenstem klaaglijk.

Johnstone haalde zijn geweer uit de auto en liep erop af, Ransom achter hem aan. De eigenaar van de auto worstelde met drie mannen die hem op zijn knieën neergedrukt hielden. Toen iemand riep: 'Daar is de dominee!' keek hij op van de grond met verbeten vastberadenheid als een ketter die gedwongen wordt tot een ongewenst gebed. Op de voorbank van de auto zat een kleine vrouw met een dik gezicht toe te kijken, een uitdrukking van hulpeloze paniek in haar vermoeide ogen. Achter haar gluurden de witte gezichtjes van drie kinderen, waarvan één een jongen van acht jaar, door het zijraampje tussen de pakken en dozen door.

Johnstone haalde de mannen uit elkaar, zijn geweer in de lucht gericht.

'O.K. dat is genoeg! Ik zal dit zaakje verder wel afhandelen!' Hij hielp de bestuurder met één hand weer op zijn voeten. 'Wie is hij? Wat heeft hij gedaan?'

Edward Gunn, eigenaar van de plaatselijke huishoudelijke artikelen winkel, deed een stap naar voren, een beschuldigende vinger uitgestoken voor zijn scherpe grijze gezicht. 'Ik betrapte hem in de kerk, dominee, met een emmer. Hij nam water uit het doopvont.'

'Het doopvont?' Johnstone keek gebiedend naar de kleine man. 'Wilde u gedoopt worden? Wilde u dat, voor al het water in de wereld op was?'

De gezette man duwde Gunn opzij. 'Nee, ik wilde water om te drinken! We hebben vandaag vijfhonderd kilometer gereden - kijk naar mijn kinderen, ze zijn zo uitgedroogd dat ze niet eens kunnen huilen!' Hij pakte zijn leren portefeuille en spreidde een waaier van vettige bankbiljetten uit. 'Ik vraag niet om liefdadigheid, ik kan met goed geld betalen.'

Johnstone schoof het geld met de loop van zijn geweer opzij. 'Wij nemen hier geen geld aan voor water, zoon. Je kan de droogte niet afkopen, je moet ertegen vechten. Je had moeten blijven waar je was, in je eigen huis.'

'Dat is waar!' viel Edward Gunn hem in de rede. 'Ga terug naar je eigen buurt.'

De gezette man sputterde van ergenis. 'Mijn eigen buurt is hier duizend kilometer vandaan; daar is niets anders dan stof en dood vee!'

Ransom stapte naar hem toe. 'Hou je kalm. Ik zal je water geven.' Hij scheurde een blaadje uit een oud receptenboekje in zijn zak en wees op het adres. 'Rij om het blok heen, parkeer je wagen bij de rivier en loop dan naar mijn huis. In orde?'

'Nou...' De man keek Ransom achterdochtig aan en ontspande zich toen. 'Hartelijk dank. Ik ben blij eindelijk te zien dat er hier toch iemand is...' Hij raapte zijn panama op van de grond, boog de rand recht en sloeg het stof eraf. Hij knikte strijdlustig naar Johnstone, klom in de auto en reed weg.

Gunn en zijn medewachters verspreidden zich tussen de dode bomen, langs de rijen auto's slenterend.

Terwijl hij zijn grote lichaam achter het stuur hees zei Johnstone: 'Aardig van je Charles, maar een uitgemaakte zaak. Hij had moeten blijven waar hij was. Er zijn maar weinig plaatsen in dit land waar er geen kleine voorraadjes water te vinden zijn, als je er hard genoeg voor werkt.'

'Dat weet ik,' zei Ransom. 'Maar bekijk het eens van zijn kant. Duizenden stuks vee dood op het land, voor deze arme boeren moet dat er uit gezien hebben als het einde van de wereld.'

'Maar dat is het niet!' Johnstone sloeg met zijn vuist op het stuur. 'Het is niet aan ons dat te beslissen! Er zijn tegenwoordig veel te veel mensen die hun fantasieën over dood en verderf op hol laten slaan, dat is de verborgen aantrekkingskracht van deze droogte. Ik zou die kerel gerust wel wat water gegeven hebben, Charles, maar ik wilde hem eerst zijn moed een beetje laten tonen.'

'Natuurlijk,' zei Ransom, zich niet blootgevend. Hij was opgelucht toen Johnstone hem eruit liet aan het eind van de weg. Aan hun rechterhand, tegenover het huis van de dominee, stond het landhuis van glas en beton dat het eigendom was van Richard Foster Lomax. Aan één kant van het zwembad dat buiten was, wierp een fontein regenbogen van licht door de schitterende lucht. Op zijn gemak aan de rand van het bad stond de trotse figuur van Lomax, zijn handen in de zakken van zijn witzijden pak, en maakte met zijn bijtende stem een ironische opmerking tegen iemand in het water.

'Is hij niet geweldig?' gaf Johnstone als commentaar. 'Hoezeer ik Lomax ook verafschuw, hij bewijst mijn stelling.'

Ransom wuifde naar Johnstone en liep naar huis door de verlaten laan. Op de oprijlaan naar zijn huis stond zijn auto bij de garagedeur waar hij hem achtergelaten had; maar om een of andere reden vond hij het moeilijk om hem te herkennen, alsof hij niet terugkwam na slechts een week, maar na verscheidene jaren. Een dunne laag stof lag op de kap en op de zittingen, alsof de auto al een verre herinnering aan zichzelf was, met de vergane tijd erop gecondenseerd als dauw. Deze verzachte omtrekken waren ook in de tuin te zien, het fijne zand op de schommelstoelen en de metalen tafel verdoezelde de bekende profielen. De kozijnen en de goten van het huis waren met dezelfde as bedekt; het beeld dat hij ervan had in zijn geest, vervaagde. Terwijl hij toekeek hoe het stof zich op de muren afzette, kon Ransom bijna het huis zien zoals het een paar jaar later zou zijn, een primitief heuveltje, een graf van witte as waarin een vergeten nomade eens had gewoond.

Hij ging naar binnen en bemerkte de kleine schoenafdrukken die het stof van buiten naar binnen brachten over het kleed, vager wordend waar ze de trap bereikten als de voetsporen van iemand die terugkeerde vanuit de toekomst. Toen hij rondkeek naar de meubels in de hal, kwam Ransom even in de verleiding de ramen te openen en alles door de wind te laten overspoelen, om het verleden uit te wissen; maar gelukkig hadden Judith en hij allebei het huis gedurende de voorgaande jaren als niet veel meer dan een pied-à-terre gebruikt.

Op de vloer van de hal onder de brievenbus vond hij een dikke enveloppe met circulaires van de regering. Ransom nam ze mee naar de zitkamer. Hij ging in een leunstoel zitten en staarde door de openslaande deuren naar de hoop uitgebleekt stof die eens zijn grasveld was geweest. Achter de verdorde heggen rees de uitkijktoren van zijn buurman omhoog in de lucht, maar de rook van de afvalvuren versluierde het uitzicht op het meer en de rivier.

Hij keek de circulaires in. Deze kondigden achtereenvolgens aan het einde van de droogte en het succes van de regenzaai-projecten, de gevaren van het drinken van zeewater, en tenslotte de juiste manier om de kust te bereiken.

Hij stond op en dwaalde door het huis, niet wetend hoe te beginnen aan de taak de nodige levensbehoeften bij elkaar te zoeken. In de ijskast liep de gesmolten boter vettig over de rand van de plank en drupte op de slappe salade eronder.

De stank van zure melk en bedorven vlees deed hem de deur weer sluiten. Op de planken van de provisiekast stond een grote voorraad ingeblikt voedsel en pakken kant-en-klaar-ontbijt, en in de tank op het dak was een kleine hoeveelheid water, maar dit was niet zozeer aan voorzorg te danken als wel aan het feit dat Judith, net als hij zelf, de meeste van haar maaltijden buitenshuis gebruikte.

Het hele huis ademde deze sfeer van het ontbreken van gezelligheid en persoonlijkheid. Het neutrale meubilair en de decoraties waren even anoniem en zonder verband als die in een hotel - eigenlijk, realiseerde Ransom zich, waren ze onwillekeurig juist daarom gekozen. In zekere zin was het huis nu een perfect model van een tijd-ruimte-vacuüm, een gat in het continuum van zijn leven, veroorzaakt door zijn persoonlijke alternatiefwereld in de woonboot op de rivier. Terwijl hij zo door het huis liep voelde hij zich eerder als een vergeten bezoeker dan als de eigenaar ervan, een vaag en steeds vluchtiger spiegelbeeld van zichzelf.

De grammofoon stond onbeweeglijk naast de lege haard - Ransom zette hem aan en weer af en herinnerde zich toen een oude transistorradio die Judith eens had gekocht. Hij ging naar boven naar haar slaapkamer. Het grootste deel van haar make-up-rommel was opgeruimd van de toilettafel en slechts één enkele rij lege flesjes werd in de spiegel weerkaatst. Midden op het bed lag een grote blauwe koffer, volgepropt tot aan de rand.

Ransom staarde ernaar. Hoewel de betekenis ervan duidelijk was, merkte hij dat hij zich paradoxaal genoeg afvroeg of Judith nu eindelijk bij hem zou blijven. Ironische omkeringen van dit soort hadden, meer nog dan de scènes met gefrustreerde ruzies, het langzame aflopen van hun huwelijk gekenmerkt; als het geleidelijk aflopen van een reusachtige klok, die bij tijd en wijle op relativistische manier achteruit scheen te lopen.

Er werd voorzichtig op de keukendeur geklopt. Ransom ging naar beneden en zag de eigenaar van de groene auto staan met zijn hoed in zijn handen.

'Kom binnen,' zei Ransom. De kleine man knikte en stapte binnen. Hij liep stijfjes rond, alsof hij er niet aan gewend was in een huis te zijn. 'Is alles in orde met je gezin?' vroeg Ransom.

'Gaat wel. Wie is die idioot beneden bij het meer?'

'Dat betonnen huis met dat zwembad? - één van de plaatselijke zonderlingen. Om hem zou ik me geen zorgen maken.'

'Hij is degene die zich zorgen moet maken,' antwoordde de kleine man. 'Iedereen die zó gek is zal gauw genoeg moeilijkheden krijgen.'

Hij wachtte geduldig af terwijl Ransom een jerrycan van acht liter vulde uit de kraan. Er stond geen druk op en het water sijpelde er langzaam in. Toen Ransom hem de can gaf scheen hij zich wakker te schudden alsof hij de vraag of hij water zou krijgen had uitgesteld, tot hij het met zijn handen kon voelen.

'Het is goed van u, dokter. Grady is mijn naam, Matthew Grady. Dit zal voor de kinderen genoeg zijn tot de kust.'

'Drink er zelf ook wat van. Je ziet eruit alsof je het wel kan gebruiken. Het is nog maar 160 km naar de kust.'

Grady knikte sceptisch. 'Dat zal wel. Maar ik reken erop dat de laatste kilometers vreselijk zwaar zullen zijn. Zou best twee, misschien wel drie dagen kunnen duren. Je kan geen zeewater drinken. De tocht naar de kust is nog maar het begin.' Bij de deur voegde hij eraan toe, alsof het water in zijn hand hem ertoe dwong tenslotte toch een of andere goede raad te berde te brengen: 'Dokter, binnenkort zal alles verdomd moeilijk zijn, geloof me. Ga er nu vandoor, terwijl het nog kan.'

Ransom glimlachte. 'Ik ben er al vandoor. Maar hou in ieder geval een plaatsje voor me vrij in het zand.' Hij keek hoe Grady de can in zijn jas wikkelde en toen snel de oprit afliep, met zijn ogen vlug van links naar rechts ging, terwijl hij tussen de auto's wegglipte.

Ransom ging naar buiten de oprijlaan op, moe van het lege huis, en besloot daar op Judith te wachten. De fijne as van de verwaarloosde vuren daalde langzaam uit de lucht neer en hij klom in de auto, na de zittingen en het dashboard afgestoft te hebben. Hij zette de radio aan en luisterde naar de korte periodieke bulletins van de nieuwsdienst over de ontwikkeling van de droogte, die uitgezonden werden door een paar radiostations die nog werkten.

Deze droogte die de hele wereld omvatte en nu vijf maanden duurde, was de culminatie van een aantal langdurige droogteperioden die de laatste tien jaren steeds vaker over de gehele aardbol voorkwamen. Tien jaar geleden was er een ernstig tekort in de wereldvoedselvoorraad geweest toen de seizoenregen, die in een aantal belangrijke landbouwgebieden verwacht werd, niet was gevallen. Eén voor één veranderden gebieden, zo ver uit elkaar als Saskatchewan en de Loire-vallei, Kazakhstan en het theeland van Madras, in droge stofbekkens. De daarop volgende maanden viel er nauwelijks een paar centimeter water, en na twee jaar was al dit bouwland totaal vernietigd. En toen de bevolking zich eenmaal elders gevestigd had, werden deze nieuwe woestijnen voorgoed aan hun lot overgelaten.

Het feit dat er voortdurend meer van deze gebieden op de kaart verschenen, met daarbij nog de moeilijkheden om de wereldvoedselvoorraad op peil te houden, leidde ertoe dat de eerste pogingen werden gedaan tot één of andere vorm van algemene georganiseerde weercontrole. Een onderzoek door de Organisatie voor landbouw en voedselvoorziening van de V.N. toonde aan dat overal het niveau van de rivieren en het waterpeil aan het zakken was. Het stroomgebied van de Amazone was van vier miljoen vierkante kilometer gekrompen tot minder dan de helft van dit gebied. Een heleboel zijriviertjes hiervan waren al volledig opgedroogd, en luchtfoto's toonden aan dat het grootste gedeelte van het voormalige regenwoud al verdord en uitgedroogd was. In Karthoum in Neder-Egypte was de Witte Nijl zestig centimeter beneden het gemiddelde niveau van tien jaar terug en er moesten lagere spuigaten geboord worden in de betonnen dam bij Assoean.

Ondanks wereldwijde pogingen om wolken te bezaaien, bleef de hoeveelheid regen afnemen. De zaai-ondernemingen hielden eindelijk op toen het duidelijk werd dat er niet alleen geen regen was, maar ook geen wolken. Op dit punt aangeland richtte men de aandacht op de regenbron bij uitstek - het oceaanoppervlak waarvan de regen had moeten opstijgen. Er was slechts een zeer vluchtig wetenschappelijk onderzoek voor nodig om aan te tonen dat hier de oorzaak van de droogte lag.

Het water van de wereldzeeën was van even uit de kust tot op een afstand van vijftienhonderd kilometer zeewaarts bedekt met een dun maar elastisch vlies van één laag moleculen, gevormd door een complex van verzadigde polymeren met lange ketens, ontstaan in zee uit de enorme hoeveelheden industrieel afval die de voorgaande vijftig jaren in de oceanen waren geloosd. Dit stevige zuurstofdoorlatende vlies lag op de scheiding tussen water en lucht en hield bijna alle verdamping van het oppervlakwater in de lucht daarboven tegen. Hoewel de structuur van deze polymeren al spoedig ontdekt werd, kon er geen manier gevonden worden om ze af te breken. De verzadigde verbindingen die zich gevormd hadden in het perfecte organische voedingsbad van de zee, waren absoluut nergens gevoelig voor en vormden een aaneengesloten laag, die alleen doorbroken kon worden wanneer het water heftig in beweging werd gebracht. Grote vloten van trawlers en marineschepen, uitgerust met draaiende schoepen, begonnen heen en weer te varen langs de Atlantische en Zuidzeekusten van Noord-Amerika en langs de kusten van West-Europa, maar zonder enig blijvend resultaat. Het verwijderen van al het oppervlaktewater had eveneens slechts tijdelijk succes - het vlies vormde zich al spoedig weer door zijdelingse aanwas vanuit het omringende oppervlak, met materiaal uit het oververzadigde reservoir eronder.

De wijze waarop deze polymeren zich hadden kunnen vormen bleef duister, maar er werden nog steeds miljoenen tonnen zeer reactieve industrieafvalstoffen - ongewenste overblijfselen van gefractioneerde aardolie, vervuilde katalysatoren en oplosmiddelen - in de zee geloosd, waar ze zich vermengden met de afval van atoomkrachtstations en rioleringen. Uit dit brouwsel had de zee een huid opgebouwd, niet dikker dan een paar atomen, maar sterk genoeg om het land dat eens door hem bevloeid werd te verwoesten.

Deze verzetsdaad had altijd grote indruk op Ransom gemaakt, door de grimmig eenvoudige rechtvaardigheid ervan. Cetylalcoholvliezen werden reeds lang gebruikt om verdamping uit waterreservoirs tegen te gaan, en de natuur had alleen dat principe iets verder doorgevoerd en daarbij een klein, in het begin onmerkbaar, zetje gegeven aan het evenwicht der elementen. En de bolle stapelwolken die zich nog vormden in het midden van de zeeën, beladen als madonna's met koele regen, zeilden altijd recht op de geblakerde kusten af, maar lieten, als om de mensheid nog meer te kwellen, altijd hun last vallen in de droge onverzadigde lucht boven de afgesloten kustwateren en nooit op het schreiende land.

Een politieauto kwam door de laan aanrijden en stopte vijftig meter verder weg. Na een tactvolle tussenpoos die meer uit gewoonte dan uit fatsoen voortkwam, stapte Judith Ransom uit. Ze leunde door het raampje terwijl ze tegen kapitein Hendry praatte. Nadat ze haar horloge met het zijne gelijk had gezet, haastte ze zich de oprit op. Ze merkte Ransom die in de met stof bedekte auto zat niet op en ging hem voorbij het huis in.

Ransom wachtte tot ze de trap was opgegaan. Hij stapte uit de auto en slenterde op Hendry af. Ransom had de politiekapitein altijd graag gemogen en gedurende de twee jaar dat hij hem kende was hun verhouding de meest stabiele zijde van de driehoek geworden, eigenlijk, vermoedde Ransom wel eens, de voornaamste band. Hoelang Judith en Hendry de verschrikkingen van de kust alleen aan zouden kunnen, stond nog te bezien.

Toen Ransom de auto naderde legde Hendry de kaart die hij aan het bestuderen was neer. Hij scheen in gedachten verzonken, maar begroette Ransom met een armzwaai.

'Ben je nog steeds hier, Charles? Heb je geen zin in een weekje aan het strand?'

'Ik kan niet zwemmen.' Ransom wees op de kampeeruitrusting op de achterbank. 'Dat ziet er indrukwekkend uit. Een aspect van Judith's karakter dat ik nooit heb kunnen ontdekken.'

'Ik ook niet - nog niet. Misschien is het alleen maar dat ik het graag wil. Heb ik je zegen?'

'Natuurlijk. En Judith ook, dat weet je.'

Hendry keek op naar Ransom. 'Dat klinkt alsof je overal volkomen buiten staat, Charles. Wat ben je van plan - hier te wachten tot het in een woestijn verandert?'

Ransom sloeg naar het stof dat zich achter de ruitewisser verzameld had. 'Het lijkt erop dat het al een woestijn is. Misschien voel ik me hier meer thuis. Ik wil nog een paar dagen blijven en daarachter zien te komen.'

Hij praatte een paar minuten met Hendry, zei hem toen goedendag en ging naar binnen. Hij vond Judith in de keuken waar ze de ijskast leeghaalde. Er stond een voorraadje blikken in een doos op de tafel.

'Charles -' Ze kwam overeind, haar blonde haar wegstrijkend uit haar hoekige gezicht. 'Die baard - Ik dacht dat je beneden bij de rivier was.'

'Dat was ik ook,' zei Ransom. 'Ik kwam terug om te kijken of ik nog iets voor ons tweeën kon doen. Het is alleen nogal op het laatste moment.'

Judith keek hem aan met een effen gezicht. 'Ja nogal,' zei ze zakelijk. Ze bukte zich weer naar de ijskast, en sloeg naar de vettige salade met haar keurig verzorgde nagels. Ransom vroeg zich nogmaals af hoe de wedstrijd om het bestaan aan de kust haar zou bevallen. Even voelde hij iets van dankbaarheid voor Hendry.

'Ik heb alles verdeeld,' legde ze uit. 'Ik heb het meeste voor jou overgelaten. En je mag al het water hebben.'

Ransom keek hoe ze de doos dichtdeed en toen naar een touwtje zocht boven in de kast, waarbij de zoom van haar linnen zomerjas over de grond zwaaide. Bij haar vertrek, net als bij dat van hem uit het huis, was geen enkel persoonlijk aspect betrokken. Hun relatie was nu volledig functioneel, net als twee monteurs die naar het huis waren gekomen om een ingewikkeld huishoudelijk apparaat te installeren, maar bemerkten dat het voltage niet klopte.

'Ik zal je koffer halen,' zei hij. Ze zei niets, maar haar grijze ogen volgden hem tot aan de trap.

Toen hij beneden kwam stond ze in de hal te wachten. Ze pakte de doos op. 'Charles,' vroeg ze, 'wat ga je doen?'

Ondanks zichzelf moest Ransom glimlachen. In zekere zin werd de vraag opgeroepen door zijn landloperige uiterlijk en zijn donkere baard, maar doordat dit hem zo herhaaldelijk en door zoveel verschillende mensen was gevraagd, realiseerde hij zich dat zijn voortgezette aanwezigheid in de verlaten stad, het feit juist dat hij de stilte en de leegheid aanvaardde, op een of andere wijze de leegheid in hun eigen leven blootlegde. Het zomaar naar de kust rijden was geen antwoord. Door hem te vragen naar zijn eigen plannen hoopten ze allemaal op een richtlijn of een aanwijzing hoe ze moesten handelen voor zichzelf.

Hij vroeg zich af of hij zou proberen Judith uit te leggen dat hij helemaal verwikkeld was in de veranderende functie van de stad en de rivier, hun hele gedaanteverwisseling in de tijd en in de herinnering. Catherine Austen zou zijn beweegredenen hebben begrepen, zijn zoeken naar die voorbeeldige gedragslijn van onverstoorbaarheid die hij tot dusver alleen in hun huwelijk had weten te bereiken, en ze zou aanvaard hebben dat voor Ransom de enige uiteindelijke verlossing van zijn aanhoudende herinneringen, zou liggen in zijn oplossen in de tijd. Maar voor zover hij wist haatte Judith dit onderwerp, en niet zonder reden. De rol die de vrouw in de tijd speelde was altijd vaag en onzeker.

Haar bleke gezicht bekeek zijn schaduw op de muur alsof ze zocht naar een laatste aanwijzing in deze afgespiegelde persoon. Toen zag hij dat ze naar zichzelf stond te kijken in de spiegel. Hij merkte weer de opvallende asymmetrie van haar gezicht op, de ingedeukte slaap die ze probeerde te verbergen achter een lok haar. Het leek net of ze de littekens van een ernstig auto-ongeluk dat ergens in de toekomst zou gebeuren, al op haar gezicht droeg. Soms had Ransom het gevoel dat Judith dit zelf besefte en door het leven ging met dit afschuwelijke vooruitzicht altijd voor ogen.

Ze deed de deur naar de stoffige oprijlaan open. 'Veel geluk Charles. Zorg goed voor die jongen van Jordan.'

'Het zal wel net andersom zijn.'

'Dat weet ik. Je hebt hem nodig, Charles.'

Toen ze de oprijlaan opliepen dreven er enorme zwarte wolken door de lucht uit de richting van Mount Royal.

'Grote goedheid!' Judith liet haar tas vallen en begon de oprit af te hollen. 'Is dat regen?'

Ransom haalde haar in. Hij tuurde naar de dikke rookwolken. 'Maak je niet druk.' Hij gaf haar tas terug. 'Het is de stad. Die staat in brand.'

Nadat Hendry en zij vertrokken waren ging hij terug het huis in, het beeld van Judith's gezicht nog steeds voor zich. Ze had naar hem gekeken met een uitdrukking van paniek, alsof ze bang was dat ze op het punt stond alles wat ze gewonnen had te verliezen.

3 De vuurpreek

Gedurende de drie volgende dagen bleven de vuren branden in Mount Royal. Onder de lucht die bedekt was met een reusachtige wade van zwarte rook alsof na het laatste bedrijf het doek over de stad gevallen was, rezen de lange pluimen hoog in de lucht, waar ze wegdreven als fragmenten van enorme in elkaar zakkende rooksignalen. Samen met de vuren van de verbrandingsovens en de achtergelaten vuilnis, deden ze de open vlakte achter de stad eruitzien als een apocalyptisch landschap.

Van het dak van zijn huis af hield Ransom de brug over de rivier in de gaten, en wachtte tot de laatste inwoners van de stad naar het zuiden waren vertrokken. Larchmont was nu onderhand leeg. Met uitzondering van dominee Johnstone en zijn laatste gemeenteleden, waren al Ransoms buren vertrokken. Hij liep door de verlaten straten en bekeek de stofwolken die naar de lucht opstegen vanuit een landschap dat in brand scheen te staan. De lichte stoffige as die door het dorp bij het meer geblazen werd vanuit de honderden verbrandingsovens aan de buitenzijde van de stad, bedekte de straten en de tuinen als vulkanische neerslag. De stille kaden en botenhuizen werden door de as wit uitgebleekt.

Ransom bracht veel tijd door bij de rivier, of met wandelen over de meerbodem. Dichtbij de oever waren de hellingen van vochtige modder al opgedroogd tot een rij lage duinen, hun toppen vergelend in de hitte. Ransom vond, daar tussendoor dwalend uit het gezicht van de stad, de rompen van oude jachten en schuiten, hun vage vormen omhooggebracht uit het waterige vagevuur om het oordeel van de zon af te wachten. Ransom bouwde van stukken drijfhout een primitief bootje en punterde zo over de kleine meertjes brakkig water en zocht in een grote cirkel zijn weg naar de rivier terug.

Hoewel hij steeds smaller werd, was de kreek nog te diep om door te waden. Hij liep kleverig en olieachtig als zwarte stroop langzaam tussen de witte oevers door. Alleen de vluchtige figuur van Philip Jordan die zijn speervormige jol de warme poelen in en uit punterde gaf er enige beweging aan. Ransom riep hem een paar keer, maar de jongen zwaaide naar hem en verdween met een glimp van zijn vaarboom op weg naar een eigen doel. Een paar boten dreven nog op het water, weerspiegeld in de donkere zakkende spiegel. De hele dag door gilde er af en toe een treurige sirene en dan kwam de oude stoomboot, nog steeds onder commando van kapitein Tulloch, stroomopwaarts varen, op wonderbaarlijke wijze door het ondiepe kanaal gekoerst. En dan stoomde hij met nog een gil van de sirene het waas over het meer in, uit het gezicht tussen de smalle kreken.

In deze tijd werd Ransom zich weer bewust van de betekenis die iedere dag had. Misschien kwam dat wel omdat hij wist dat hij nog maar twee of drie weken op zijn hoogst in Larchmont zou kunnen blijven. Daarna zou zijn bestaan, wat er ook gebeurde en zelfs als hij zou verkiezen te blijven, bepaald worden door een nieuwe serie regels, misschien wel die van jagen en gejaagd worden. Maar tot dan bleef er een begrensd stuk tijd over, de saaie opeenvolging van dag na dag had plaats gemaakt voor een scherp omlijnde hoeveelheid bestaan. Oppervlakkig bekeken leken de straten en de huizen die uit een normale wereld. De lijnen die eens de grenzen ervan hadden aangegeven vormden nog steeds een stemmig maar onecht beeld, zoals het valse voorwerp dat je ziet in een bolle spiegel.

Zoals verwacht had Ransom weinig zin om naar de woonboot te gaan. Die bleef rustig gemeerd liggen, een geconcentreerd eigen wereldje op afstand.

Op zondag, de laatste dag van deze korte pauze, bezocht Ransom de kleine presbyteriaanse kerk op de hoek van de Amherstlaan, om te luisteren naar, zoals hij aannam, de afsluitingspreek van dominee Johnstone. Gedurende deze tijd was de dominee druk bezig geweest met de laatst overgebleven leden van zijn militie, rondrijdend in zijn jeep met balen prikkeldraad en kisten met voorraden, hun huizen te versterken om ze als vestingen te kunnen pebruiken in het Armageddon, dat komen zou. Nieuwsgierig om te zien hoe Johnstone op de metamorfose van Larchmont en de stad reageerde, liep Ransom naar de kerk en kwam juist het gangpad op toen het kleine met de hand bediende orgeltje zijn korte bijdrage eruit kreunde.

Hij ging in een van de banken halverwege het schip van de kerk zitten. Johnstone kwam achter het orgel vandaan en begon te lezen van de kansel af. De kerk was bijna leeg en Johnstones krachtige stem, even strijdlustig als altijd, kaatste terug van de lege banken. Onder hem op de voorste rij zat zijn kleine vrouwtje met haar duivenhaar en zijn drie ongetrouwde dochters die hun bloemenhoedjes droegen. Achter hen zaten de twee of drie families die nog over waren, de geweren van de mannen discreet uit het gezicht geplaatst.

Na het gezang beklom Johnstone de preekstoel en begon zijn preek, waarvoor hij als tekst had genomen hoofdstuk IV, vers 8, van het boek Jona: Ende het geschiedde, als de sonne oprees, dat Godt eenen stillen oosten wint beschikte; ende de sonne stack op het hooft van Jona, dat hij amechtigh wert: ende hij wenschte sijner ziele te mogen sterven, ende seyde, 't Is mij beter te sterven dan te leven.

Na een korte samenvatting van de voorgeschiedenis van Jona, met wiens wens tot vernietiging van Niniveh en de heidenen hij het in grote lijnen eens scheen te zijn, ging Johnstone verder en vergeleek de hut die de Heer voor Jona bouwde aan de oostkant van Niniveh met de kerk waar ze nu in veiligheid zaten, wachtend op de vernietiging van Mount Royal en de wereld daarbuiten.

Op dit punt toen Johnstone enthousiast begon te worden voor zijn onderwerp, keek hij plotseling een beetje verschrikt de kerk in. Ransom draaide zijn hoofd om en keek over zijn schouder. Tussen de banken achter in de kerk met hun petten in de hand stond een groep van ongeveer twintig vissers, hun magere gezichten staarden het looppad af naar de preekstoel. Een paar seconden stonden ze daar samen stil naar Johnstone te luisteren terwijl hij diep ademhaalde en zijn peroratie vervolgde. Toen schoven ze allemaal samen in de achterste banken, daarbij de lucht achter zich zichtbaar makend door de open deuren, de rookwolken die van Mount Royal af over de daken van de huizen dreven.

Verrast door hun verschijnen in de kerk, met hun zwarte armoedige kleren en hun oude schoenen, schoof Ransom naar het eind van de bank vanwaar hij naar de vissers kon kijken. Hun gezichten hadden de gesloten, sombere uitdrukking van een groep stakers of werkelozen die afwachten tot hen een teken om te handelen gegeven wordt.

Onder de preekstoel werd druk heen en weer gefluisterd en de loop van een geweer bewoog onrustig, maar dominee Johnstone accepteerde deze nieuw aangekomenen zonder een spier te vertrekken. Zijn ogen gingen snel langs de rijen uitgestreken gezichten. Zijn stem verheffend, recapituleerde hij wat hij tot dusver gezegd had. Toen ging hij verder op zijn thema voortbordurend, Jona's wens voor de vernietiging van Niniveh vergelijkend met het onbewuste verlangen van de mens naar het einde van zijn huidige wereld. Net zoals het vernietigen van Jona's pompoen door de worm een onderdeel was van het goddelijke plan, zo moesten zij zelf ook blij zijn met de vernietiging van hun eigen huis en hun levensonderhoud en zelfs de vernietiging van hun bescherming tegen de droogte, omdat ze wisten dat Gods Genade alleen tot hen zou komen door middel van het laatste, alles reinigende vuur. De vissers keken onbewogen naar Johnstone, hun ogen gestadig op zijn gezicht gericht. Een paar leunden er strak voorover, hun handen op de banken voor zich, maar de meesten van hen zaten rechtop. Johnstone pauzeerde even voor zijn laatste vermaning, er werd eventjes geschuifeld. De hele groep vissers kwam overeind en zonder om te kijken verlieten ze de kerk.

Dominee Johnstone stopte even om hen weg te laten gaan, de voorste banken geruststellend met zijn opgeheven hand. Hij keek de vertrekkende mensen met een scheef hoofd na, alsof hij probeerde hun motieven om naar de kerk te komen samen te vatten. Toen riep hij met een zachtere stem de opgeluchte verzameling tot het gebed, door zijn opgeheven handen naar de deur glurend.

Ransom wachtte en glipte toen het gangpad af en stapte naar buiten het zonlicht in. In de verte zag hij nog een laatste glimp van de zwarte figuren die vlug tussen de auto's door bewogen, de rookwolken dreven over hun hoofden heen boven de laan.

Bij zijn voeten was, in het witte stof op het trottoir naast het portaal een klein teken geschreven in de vorm van een vis.

'Dokter.'

Toen hij neerknielde om het teken te bekijken werd er een hand als een vogelklauw op zijn schouder gelegd. Hij keek op en zag het brede gedeukte hoofd van Quilter naar hem kijken met zijn vochtige ogen.

'Lomax,' zei hij bij wijze van inleiding. 'Hij moet je hebben. Nu meteen.'

Ransom schonk geen aandacht aan hem en volgde de boog in het stof met zijn vinger. Quilter leunde tegen een boomstronk en luisterde met een verveeld gezicht naar de vage geluiden van het orgel uit de kerk. Zijn voddige kleren waren vies, bevlekt met teer en wijn.

Ransom stond op, langzaam zijn handen afvegend. 'Wat is er met Lomax aan de hand?'

Quilter bekeek hem van onder tot boven. 'Dat moet jij hem juist vertellen,' zei hij agressief. Toen Ransom weigerde zich te laten provoceren, ontspande zijn grote rimpelige gezicht zich in een glimlach, in het begin met een soort wrokkig respect maar later meer en meer vervormd tot alle humor eruit verdwenen was en er alleen een bittere parodie overbleef.

Hij tikte op zijn sluwe manier tegen zijn hoofd en zei met een zachte stem: 'Misschien... water in zijn hoofd?' Met een geheimzinnige lach rende hij de laan af, Ransom wenkend en met zijn wijsvinger op de uitkijkplatjes van de torens wijzend.

Ransom volgde hem met een discrete afstand, en haalde onderweg zijn koffertje uit zijn huis op. Quilters schuinse commentaar op Lomax, misschien wel als wenk bedoeld, zou best meer waarheid kunnen bevatten dan de meeste mensen daarvan gedacht zouden hebben. Lomax was absoluut een bezeten mens en de droogte had zijn fantasie zonder twijfel alle grenzen te buiten doen gaan.

Bij het wachthuis haalde Quilter een bos sleutels uit zijn zak en deed het hek open. Hij maakte de twee Duitse herders los die aan het ijzeren hekwerk vastgebonden waren. Hij gaf ze alle twee een harde schop in hun ribben om ze tot rust te brengen en ging voor de lange oprijlaan op. Lomax' huis, een raar ding van glas en beton, stond boven hen op een ronde terp, de uitstekende balkons en de luchtige veranda's weerkaatsten het zonlicht als de facetten van een diamanten gletsjer. De rijen sproeiers waren afgezet en door het gras liepen gele strepen; de aarde die een kleur van gebrande oker had was zichtbaar langs de randen van de paadjes van gekleurde tegels. Het zwembad was stil en langs de kant stond een grote groene tankauto de resten water eruit te pompen door een metaalomwonden slang. De dieselmotor bonkte met een laag eentonig dorstig geluid en de chauffeur stond met vermoeide ogen toe te kijken hoe de versierde vloer te voorschijn kwam.

Maar de hal was nog aangenaam koel, een rij natte voetstappen liep over de marmeren vloer.

Lomax was in zijn suite op de eerste verdieping. Hij zat tegen de kussens op zijn verguld bed geleund, volledig gekleed in zijn witte zijden pak als een pasja die wacht tot zijn hele hofhouding zich verzameld heeft. Hij zwaaide zijn wandelstok met zilveren knop naar Ransom.

'Kom binnen Charles,' riep hij met zijn keurige honingzoete stem. 'Wat voorkomend van je, ik voel me al beter.'

Hij klopte op de rieten schommelstoel die vlak naast het bed stond. 'Ga hier zitten, zodat ik je kan zien.' Nog steeds zonder zijn hoofd of zijn schouders te bewegen schudde hij zijn stok naar Quilter die grijnzend in de deuropening stond, 'Vooruit mijn jongen, maak dat je wegkomt. Er moet nog een heleboel werk gedaan worden. Als je een van die lakeien van mij vindt, laat dan de honden op hem los!'

Toen Quilter weg was en de Duitse herders zich naarstig over de vloer van de hal geklauwd hadden, boog Lomax zijn hoofd en keek op Ransom neer. Zijn kleine gezicht met de arrogante trekken droeg een uitdrukking van guitige charme.

'Mijn beste Charles, ik bied mijn excuses aan dat ik Quilter naar je toe gestuurd heb, maar de bedienden hebben me in de steek gelaten. Moet je eens indenken, de ondankbaarheid! Maar de lemmingen zijn aan het trekken, niets kan ze tegenhouden...' Hij zuchtte theatraal, knipoogde toen naar Ransom en vertrouwde hem ruw toe: 'Grote stommeriken, nietwaar? Wat zijn ze van plan als ze bij de zee komen - zwemmen?'

Hij leunde achterover met een aanstellerige pijnlijke grimas en staarde slap naar het gedecoreerde plafond, als een bedroefde Nero, terneergeslagen door de onredelijkheid en de ondankbaarheid van de wereld. Ransom zag het schouwspel aan met een geduldige glimlach. Hij wist dat deze pose misleidend was. Onder het zachte, engelachtige uiterlijk was Lomax' gezicht hard en roofzuchtig, er was iets reptielachtigs aan de grijze diepliggende ogen.

'Wat is er aan de hand?' vroeg Ransom hem. 'Je ziet er prima uit.'

'Nou, dat voel ik me niet Charles.' Lomax hief zijn stok op en gebaarde er mee naar zijn rechteroor. 'Er is een druppel uit dat verdomde zwembad in gesprongen, ik loop al een dag rond met de Atlantische Oceaan in mijn hoofd, ik heb het gevoel alsof ik in een oester aan het veranderen ben.'

Hij wachtte geduldig terwijl Ransom zich achterover liet vallen en om de opzettelijke ironie hiervan lachte, zijn ogen half dicht van plezier. Ransom was een van de weinige mensen die zijn Fabergé-stijl konden appreciëren zonder enig moreel voorbehoud - ieder ander was licht geschokt, waarom Lomax hen verafschuwde (hij had eens geklaagd: 'De meest gepleegde zonde van de mens, Charles, is dat ze altijd over hun medemensen willen oordelen') of bekeek hem ongemakkelijk op een veilig afstandje. Deze reactie was gedeeltelijk gebaseerd op een instinctieve afkeer van Lomax' dubbelzinnig gedrag, en het gevoel dat zijn hele persoonlijkheid juist op deze dingen gebaseerd was en er zelfs gebruik van maakte.

Maar Ransom voelde toch dat dat een verkeerde beoordeling van hem was. Net zoals zijn eigen, nogal gelaagde persoonlijkheid zijn steeds bezig zijn met de leegten en de uitgemergelde jaren van zijn geheugen weerspiegelde, was Lomax' persoonlijkheid gevormd door zijn diepe concentratie op het onmiddellijke heden, zijn kristallisatie op het scherp van de snede van het impulsieve moment. Op een bepaalde manier was hij een soort oververzadigde oplossing van zichzelf, de elegante ovale vorm van zijn neusvleugels en de gepommadeerde golven in zijn blonde haar, zoals de versieringen op een barok paviljoen, die een tijdsruimte in schijnen te nemen, groter dan hun omvang aangeeft. Als hij op de juiste manier geprikkeld werd, zou hij misschien beginnen op te lossen, uitsissend in een heldere vonk van ingehouden licht.

Ransom opende zijn koffertje, 'O.K., laat me eens kijken. Misschien vind ik wel een parel.'

Toen Lomax goed ging zitten, onderzocht hij het oor, spoot het door en verklaarde het weer voor volkomen in orde.

'Ik ben zo opgelucht, Charles, het is jouw neutrale aanpak. Hippocrates zou trots op je geweest zijn.' Hij keek Ransom eventjes aan en ging toen verder, zijn stem iets scherper:

'Nu je toch hier bent, er is een andere kleinigheid waar ik het met je over wilde hebben. Ik heb het de laatste tijd zo druk gehad met allerlei zaken, ik heb er tot nu toe geen kans toe gezien.' Zichzelf in evenwicht houdend met zijn wandelstok, liet hij zijn korte benen op de grond zakken en aanvaardde Ransoms hand met bloemrijke dankwoorden.

Ondanks het feit dat Lomax zich voordeed als een oude, invalide man, kon Ransom voelen hoe de harde spieren zich spanden onder de gladde zijde van het pak, het soepele gemak waarmee hij zich op zijn kwieke benen over de vloer bewoog. Waar hij het nou precies zo druk mee had gehad kon Ransom slechts gissen. De witte schoenen en het smetteloze pak wezen op een de laatste weken nogal eenzame leefwijze. Misschien zag Lomax een gelegenheid om genoegdoening te krijgen voor een paar oude grieven - hoewel hij verantwoordelijk was voor een concerthal en een gedeelte van het Universiteitsgebouw in Mount Royal, voorbeelden van zijn Japanse, door pagodes bezeten tijd een paar jaar geleden, was Lomax heel lang persona ingrata geweest bij de plaatselijke autoriteiten. Zonder twijfel had hij op wraak zitten zinnen voor de wijze waarop ze een aannemersmaatschappij het laatste van deze twee projecten hadden laten afbouwen, nadat de plaatselijke conservatieve publieke opinie, geschokt door de glazen minaretten en de koepels met dakpannen die boven hun hoofden verrezen, druk had uitgeoefend op het gemeentebestuur. Maar de ambtenaren in kwestie zouden nu wel veilig aan de kust zitten, ver buiten bereik van Lomax.

'Wat heb je op het hart?' vroeg Ransom terwijl Lomax een paar wolkjes geur uit een vergulde verstuiver op zijn toilettafel de lucht inspoot.

'Tja, Charles...' Lomax staarde naar buiten naar de vage horizon van de stad, vanwaar de rook steeds dikker op steeg. Aan zijn rechter hand kronkelde het uitgebleekte witte bed van de rivier, de kreek in het midden niet veel breder dan een sloot, zich een weg tussen de villa's op de oevers. 'Wat gebeurt er daar buiten? Jij weet meer van die dingen af dan ik.'

Ransom gebaarde naar de ramen. 'Dat is duidelijk genoeg. Je moet het inderdaad wel vreselijk druk gehad hebben dat je dat niet opgemerkt hebt. De hele balans in de natuur is -'

Lomax knipte geïrriteerd met zijn vingers. 'Charles, praat tegen mij alsjeblieft niet over de balans in de natuur. Als er geen mensen waren zoals ik, leefden we allemaal in lemen hutten.' Hij tuurde somber naar de stad. 'En dat is maar goed ook als je naar die afschuwelijke hoop kijkt. Ik bedoelde, wat gebeurt daar in Mount Royal? Ik neem aan dat de meeste mensen nu wel vertrokken zijn?'

'Negen van de tien. Misschien wel meer. Er zit daar voor hen weinig toekomst in.'

'En daar ben je fout. Er zit daar een enorme toekomst in, geloof me.' Hij liep naar Ransom toe, hem opnemend met zijn hoofd naar een kant, zoals een modeontwerper die een verdachte mannequin inspecteert en op het punt staat slechts één speld te verwijderen en de hele armoedige vertoning te onthullen. 'En wat is er met jou, Charles? Waarom hang je hier nog steeds rond? Ik begrijp niet waarom je niet met alle anderen mee naar de kust vertrokken bent.'

'Werkelijk niet, Richard? Ik denk dat je dat waarschijnlijk wel kunt. Misschien hebben we allebei wel een of andere taak die we nog af moeten handelen.'

Lomax knikte wijs. 'Uitstekend geantwoord, met je gebruikelijke tact en discretie. Natuurlijk begrijp ik het. Ik heb er een hekel aan mijn neus in andermans zaken te steken maar op één of andere vreemde manier mag ik je wel. Jij begon je leven met zoveel voorsprongen - wat je karakter betreft bedoel ik - en je hebt ze weloverwogen ontkend. Dat is de ware nobilitas, de Romeinse deugd. Helemaal niet zoals ik; Ik heb geen enkel moreel besef in mijn hoofd.' Hij voegde er bedachtzaam aan toe: 'Dat wil zeggen, tot nu toe. Ik heb het gevoel dat ik eindelijk tot mijzelf kom. Maar wat ben je nu werkelijk van plan? Je kan niet zomaar in je kleine schuitje in de modder blijven zitten.'

'Om je de waarheid te zeggen ben ik daar al een dag of drie, vier niet geweest,' zei Ransom. 'De wegen zijn nogal druk, ik voelde dat ik hier beter tot een oplossing voor bepaalde problemen zou kunnen komen. Uiteindelijk zal ik toch moeten vertrekken.'

'Denk je werkelijk dat je dat zal doen?' lijsde Lomax. 'Misschien. Natuurlijk zal alles hier heel erg veranderen, Charles.'

Ransom pakte zijn koffertje op van de grond. 'Zo veel heb ik er ook wel van begrepen.' Hij wees op de stoffige villas langs de rivier. 'Ze lijken al op lemen hutten. We gaan kaarsrecht terug naar het verleden.'

Lomax schudde zijn hoofd. 'Je richtingsgevoel is gestoord, mijn jongen. Het is de toekomst waarmee ieder van ons nu op goede voet moet komen.' Hij ging rechtop staan. 'Waarom kom je niet hier wonen?'

'Dank je Richard, nee.'

'Waarom niet?' drong Lomax aan. 'Laten we eerlijk zijn, je bent niet van plan weg te gaan - dat kan ik op een kilometer afstand al van je gezicht lezen. De bedienden zullen wel gauw terugkomen, om een verdomd goede reden, als ze het al niet voor iets anders zullen doen -' hij wierp een wetende blik op Ransom ze zullen merken dat de zee niet zo vol water zit als ze wel denken. Terug naar Vadertje Neptunus, ja ja. Ze zullen voor je zorgen, en Quilter is een gewillige jongen, vol met vreemde ideeën, hoewel hij af en toe wat vermoeiend is. Je zult in staat zijn rustig te denken, weer met Judith op goede voet te komen -'

Ransom liep naar de deur. 'Richard, dat heb ik allang gedaan. Een hele tijd geleden. Nu ben jij degene die ernaast is.'

'Wacht!' Lomax schuifelde achter hem aan. 'Diegenen van ons, die achterblijven, moeten samenwerken, Charles. Ik zal wel gek zijn om naar de zee te gaan. Al dat water - een stof die ik verafschuw, absoluut vormloos, alleen goed voor fonteinen. En bovendien zou je me goed kunnen helpen met een klein plannetje van me.'

'Wat is dat dan?'

'Tja...' Lomax draaide sluw zijn gezicht af naar de stad. 'Een klein grapje waarmee ik al een tijdje rondloop. Om eerlijk te zijn nogal spectaculair. Ik zou het je graag vertellen, Charles, maar het is waarschijnlijk beter te wachten tot onze verhouding iets vertrouwelijker is.'

'Heel verstandig.' Ransom keek naar Lomax die op zijn witte schoenen ronddraaide, klaarblijkelijk opgetogen over het idee dat hij nog maar nauwelijks geheim had weten te houden. De rode rookwolken stegen op van de stad, weerspiegeld in Lomax' pak en zijn bleke guitige gezicht, en veranderden hem voor een ogenblik in een parmantig grijnzende Mefistofeles.

'Wat ben je van plan?' vroeg Ransom. 'De stad in brand te steken?'

'Charles...' Er verscheen een glimlach op Lomax' gezicht alsof er langzaam een barst kwam in een vaas. 'Dat is een suggestie die het onthouden waard is. Jammer dat Quilter er niet is, hij is dol op zulke ideeën.'

'Dat geloof ik best.' Ransom ging naar de deur. Deze keer deed Lomax geen poging hem tegen te houden. 'Weet je, je idee heeft werkelijk een nobele tint, het heeft mijn fantasie getroffen. Grote branden zijn altijd het voorspel tot een nog grotere toekomst geweest. Wat een fenix!'

Ransom liet hem op deze gedachte voortbordurend achter. Onder aan de trap begon hij de hal over te steken. De laatste zuiggeluiden van de pomp van de tankauto kwamen bij het zwembad vandaan.

'Quilty! Ben jij dat, Quilty?' Een slaperige vrouwenstem riep vanaf de veranda die op het zwembad uitkeek.

Ransom aarzelde toen hij de scherpe kinderlijke toon herkende. Proberend zijn voetstappen te veranderen, liep hij naar de deur.

'Quilty! Waarom sluip je zo rond - o godverdomme, wie bent u?'

Ransom draaide zich om en keek achteruit. Miranda Lomax, zuster van de architect, met haar witte haar dat als een sjaal over haar jurk viel, stond op blote voeten in de ingang naar de hal; zij nam Ransom op met haar kleine ogen. Hoewel ze twintig jaar jonger was dan Lomax - was ze eigenlijk wel zijn zuster, speculeerde Ransom wel eens, of was ze een of andere verre nicht, de verstoten partner in een onduidelijke ménage-à-deux - was haar gezicht bijna een volmaakt duplicaat van dat van Lomax, met de guitige wangen, de harde ogen, en de mond van een corrupte cupido. Haar lange haar, wit als de as die nu op het grasveld buiten neerdaalde, deed haar er vroeg oud uit zien, en eigenlijk was ze net een wijs maar boosaardig kind. Bij hun ontmoetingen nu en dan, wanneer ze gereden door een chauffeur in het ziekenhuis kwam om een of andere onbepaalde reden, had hij zich altijd bijzonder slecht op zijn gemak gevoeld, hoewel ze er oppervlakkig aantrekkelijk genoeg uitzag. Misschien was het juist deze lichamelijke aantrekkelijkheid, dit vergulden van de zieke lelie, dat hem van haar deed afschrikken. Lomax' eigenaardigheden waren op hun eigen manier voorspelbaar, maar Miranda was minder in zichzelf verzonken en liet haar blik over de wereld rondgaan als een heks die wacht op een toevallige kans.

'Dokter Ransom...' Ze keek duidelijk teleurgesteld en draaide zich om, om naar de veranda terug te gaan. Toen wenkte ze hem door de hal, uit verveling. 'U ziet er moe uit, dokter.' Ze slofte de veranda binnen, de vieze badmantel sleepte achter haar aan.

De dubbele ramen waren gesloten om het stof buiten te houden, en verdoezelden de groene huid van de tanker aan het andere eind van het zwembad. Ondanks zijn lengte wekte de veranda toch claustrofobie op, de lucht was dood en leeg. Er hing een vreemde geur, die uit de bladeren van de halfdode tropische planten kwam, die van de muur hingen, hun slappe loof uitgestrekt alsof ze probeerden Miranda in hun laatste greep te pakken.

Miranda zakte achterover op één van de rotan banken. Een fruitmand viel om over het glazen blad van een tafeltje. Ze kauwde op een halve grapefruit, keek kritisch naar het kroontje en gebaarde toen naar Ransom dat hij binnen moest komen.

'Vooruit dokter, blijf daar niet zo staan proberen er raadselachtig uit te zien. Ik zal u heus niet in moeilijkheden brengen of zo iets. Hebt u Quilter gezien?'

'Hij is op jacht naar je bediende met een paar honden,' zei Ransom. 'Je hebt me straks misschien wel nodig. Ik ben thuis.' Miranda smeet de grapefruitschil op de grond. Hij tikte op zijn koffertje. 'Ik moet nu weg.'

'Waarheen?' Ze schoof zijn tegenwerpingen verachtelijk opzij. 'Doe niet zo dwaas, je kunt nergens heen. Vertel me eens, dokter, wat bent u precies van plan in Larchmont?'

'Van plan?' herhaalde Ransom. 'Ik probeer wat er nog over is van mijn praktijk bij elkaar te houden.'

Terwijl ze in de half opgegeten vrucht prikte keek Ransom naar de vieze manchetten en de kraag van de badjas, en naar de smerige bovenkant van de onderjurk die ze losjes om haar borsten droeg. Ze begon er al net zo vervallen en verbleekt uit te zien als haar planten - als eenmaal haar nut voor Lomax verdween, zou hij zijn belangstelling voor haar verliezen. En toch was haar huid bijna zo wit als die van een albino, volkomen zonder sproeten of vlekken.

Ze merkte dat hij naar haar stond te staren en grijnsde kwaadaardig naar hem, terwijl ze haar haar met een pols terugstreek, een bijna komisch schalks gebaar. 'Wat is er, dokter? Wilt u me onderzoeken of zo?'

'In geen geval,' zei Ransom effen. Hij wees naar de tanker bij het zwembad. De chauffeur was de slang weer op de haspel aan het rollen.'Verkoopt Lomax zijn water?'

'Om de drommel niet. Ik wilde dat hij het vlak naast de grote weg over de grond zou laten lopen!' Ze keek scherp op.'Heeft Lomax u over zijn plan verteld? Ik veronderstel dat hij net als een klein kind niet meer kón van het lachen?'

'Bedoel je zijn vreugdevuurfeest? Hij vroeg me wel om mee te doen.'

'Dokter, u zou het eigenlijk moeten doen.' Miranda keek met een zwaai rond, het witte haar verborg haar gezicht als de kroon van een Medusa. 'Laat me u dit zeggen, ik heb zelf ook nog een klein ideetje.'

'Daar ben ik wel zeker van,' zei Ransom. 'Maar ik ga binnenkort naar de kust.'

Met een vermoeid schudden van haar hoofd, zond Miranda hem weg. 'De kust,' herhaalde ze minachtend. 'Er is helemaal geen kust. Er is alleen een hier, en dat kunt u maar beter onder ogen zien.' Toen hij de deur bereikte riep ze hem na: 'Dokter, hebt u wel eens een mierenleger zien proberen een rivier over te steken?'

Ransom keek van de trap af uit over de stoffige daken. Het rookgordijn hing over de stad in de verte, maar de lucht was helderder, weerkaatst door de witte as die het kalkige rivierbed bedekte.

De chauffeur deed de deur van de tankauto open en stapte in. Hij haalde een geweer uit het kastje achter de zitting en schoof het half uit het raam. Een kleine gebogen man met een lap over zijn ene oog, die achterdochtig naar Ransom keek.

Ransom liep naar hem toe. 'Bent u bij het leger?' vroeg hij. 'Zijn ze nu begonnen het water te vorderen?'

'Dit is een particuliere gift.' De chauffeur keek omhoog naar Lomax' kamer alsof hij van diens beweegredenen niets begreep. 'Voor de dierentuin van Mount Royal.'

Ransom herkende de groene overall. 'Wie is er nu de baas? Dokter Barnes?'

'Die is weg. Gevlucht als een haas. We zijn nog maar met zijn tweeën.'

'Bedoel je dat er nog een paar dieren in leven zijn?' vroeg Ransom. 'Ik dacht dat ze nu allemaal wel afgemaakt zouden zijn. '

'Waarom?' De chauffeur keek scherp op hem neer. 'Waarom zouden ze afgemaakt moeten worden?'

Verrast door zijn agressieve toon, zei Ransom: 'Nou voor hun eigen bestwil zo al niet voor de onze. Dit water zal niet voor altijd voldoende zijn.'

De chauffeur leunde op de raampost en wees met een scherpe vinger naar Ransom. Hoewel hij blijkbaar geen ruziezoeker was, scheen hij toch geïrriteerd door Ransoms opmerkingen.

'Het zijn fijne dieren,' zei hij. Hij gebaarde naar het stoffige landschap om hen heen. 'Hier houden ze van. Nog een paar weken en we kunnen ze misschien wel los laten!'

Zijn enige oog glansde in zijn gezicht, vol mensenhaat en hoop.

4 Het verdronken aquarium

Een half uur lang reden ze voort naar de dierentuin van Mount Royal, de verlaten straten in en uit, terug door de tuinen en over de tennisvelden wanneer de weg was versperd. Ransom zat voorin op de stoel naast Whitman en probeerde zich de wirwar van keerpunten te herinneren. De dierentuin was vijftien kilometer van de stad in wat eens een buurt met leuke, goed onderhouden huizen was geweest, maar de hele omgeving had nu het uiterlijk van een verwaarloosde krottenwijk.

Dorre bomen en tuinhagen scheidden de huizen van elkaar, en in de tuinen voegden de smeulende verbrandingshopen hun rook toe aan de met as bezwangerde lucht. Verlaten auto's stonden aan de kant van de weg, of waren opzij getrokken het trottoir op, de deuren open. Ze reden langs een leeg winkelcentrum. De etalages waren dichtgetimmerd of met stalen traliewerk versterkt en een paar magere honden met gebogen ruggen snuffelden tussen de kapotte dozen.

Het plotselinge verschil met Larchmont dat nog een vage herinnering aan het gewone leven droeg, verraste Ransom. Hier binnen de stadsgrenzen was de uittocht heftig en plotseling geweest. Nu en dan haastte zich een eenzame figuur, het hoofd gebogen tussen de rijen auto's door. Een keer schoot er een oude vrachtwagen volgepropt met het hele hebben en houden van een gezin, de ouders zaten krap voorin met drie of vier kinderen, over een kruising ongeveer 80 meter voor hen en verdween in het doolhof van zijstraatjes.

Driekwart kilometer van de dierentuin was de hoofdweg geblokkeerd door een dozijn auto's die vast zaten om een grote gelede vrachtauto, die had geprobeerd achteruit in een smal straatje te steken. Whitman vloekte, keek vlug naar links en rechts en draaide de tanker zonder aarzelen van de weg af de oprit van een klein laag huis op. Ze raasden langs keukenramen, verpletterden een vuilnisbak met een spatbord en Ransom zag de verbijsterde gezichten van een paar oude mensen, een man en een vrouw, die naar hen keken met angstige ogen.

'Zag je hen?' riep Ransom, terwijl hij in gedachten twee of drie weken vooruitzag, wanneer het paar alleen zou zijn in de verlaten stad. 'Helpt niemand ze?'

Whitman negeerde de vraag. Ransom had de eenogige chauffeur, tegen beter weten in, overgehaald hem mee te nemen naar de dierentuin, met het voorwendsel dat hij een antischurftvaccin aan het water zou kunnen toevoegen. Whitman, bezeten door zijn dieren, scheen elke belangstelling in iemand anders verloren te hebben.

Een wit hek van paaltjes vormde de afscheiding tussen de steeg en de oprit van het huis op de straat die er parallel mee liep. Er stond een auto voor de opening van het hek langs het trottoir. Nauwelijks vaart minderend, reed Whitman door en verpletterde het hek. De droge paaltjes braken af als een rij lucifers. Met een deel ervan op de bumper, reden ze langs de ramen van het huis, en remden toen licht af alvorens tegen de auto te botsen. Deze werd met klapperende portieren de weg opgeslingerd, deukte de grille van een kleine truck, en rolde toen over de bolle weg en begroef zijn neus in de zijkant van een lege cabriolet. De voorruit kristalliseerde en de ramen versplinterden en vielen op de weg.

Ergens blafte klaaglijk een hond.

'Kijk uit,' waarschuwde Ransom.

Een meter of vijftig verderop stonden twee zwijgende figuren naar hen te kijken om de hoek van een huis. Hun zwarte sjaals, met strepen witte as erop bedekten hun korte brede gezichten. Ze staarden naar Ransom met glazen ogen, als leden van een of andere primitieve monnikenorde.

'Vissersvrouwen,' zei Ransom. 'Ze komen van het meer.'

'Vergeet ze maar,' zei Whitman. 'Je hoeft je pas ongerust gaan maken als ze in troepen gaan trekken.'

Ransom ging achterover zitten en besefte voor de eerste keer dat zelfs als dat vreselijke vooruitzicht ooit werkelijkheid zou worden, hij er zelf niet zou zijn. Deze ommezwaai was op gang gebracht door de ontmoeting met Lomax en zijn zuster. Daar had hij ingezien dat de rol van een afgezonderd en eenzaam mens, in meditatie over zijn zonden uit nalatigheid als een woestijnheremiet aan de rand van een verlaten stad, niet praktisch zou zijn. Het verdorde landschap en het eenzame geweld ervan, het verlies van alle tijd, zou zijn eigen beweegredenen oproepen.

Deze sluimerende beginselen begonnen bij Lomax en Miranda al zichtbaar te worden. Vreemd genoeg was Lomax minder angstaanjagend dan Miranda. Haar witte haar en de totale afwezigheid van medelijden deden hem denken aan de geestverschijning, die altijd in tijden van enorme uitputting verscheen - de blondgelokte slangenheks met de melaatse huid die de Oude Zeeman had vervolgd. Misschien belichaamde dit spook bepaalde archaïsche herinneringen uit een tijd, in het verleden of in de toekomst, waarin angst en pijn de meest waardevolle emoties waren, en de verkenning daarvan tot in de meest perverse vormen de enige drijfveer.

Het was dit gevoel van meedogenloze grilligheid, met de daarbij horende wereld van oneindige mogelijkheden, onbeperkt door enige morele overweging, die uitgedrukt werd door de figuur van de witharige heks. Toen hij naar de verlaten huizen keek, die zich uitstrekten langs de met as bedekte straten, en de weerspannige kreten van de dieren in de dierentuin hoorde, terwijl ze langs de muur reden, had hij een visioen van Miranda, in haar smerige badjas bij een of andere haard gehurkt tussen het rokende puin, haar oudewijvengezicht als dat van een perverse cherubijn.

Toch waren Lomax' zinspelingen op de toekomst en zijn eigen verwarren van het landschap dat ontstond met het verleden, een tantalus-kwelling voor hem. Deze laatste dagen in Larchmont schenen hem een keus tussen beide richtingen te laten, maar hij voelde reeds dat Lomax gelijk had gehad. Als er, door de afwezigheid van enige identiteit voorbij die van zijn geboorte en die van zijn eigen graf, beelden van zijn dood door zijn toekomst en zijn hele tijdsbesef zouden rondspoken, waarom kwamen dan die schrikbeelden niet meer overeen met het afschuwelijke visioen van Miranda Lomax? Hij luisterde naar het schreeuwen van de dieren, diepe schorre kreten als het scheuren van stof, en dacht bij zichzelf: ze zullen de doden nog wakker maken.

Ze naderden de hekken van de dierentuin. Whitman zette de tankauto stil bij de metalen slagboom die voor de dienstingang was neergelaten.

Ransom klom eruit en deed de boom omhoog en de tanker reed door, achter de kooien naar het pomphuis.

Ransom liep over het hoofdpad van de tuin. Ongeveer twintig roze flamingo's stonden op een kluitje bij elkaar in een ondiepe plas aan het ene einde van de rotsvijver, het water gezakt tot een bleke drab tussen hun poten. Het gaas boven de vijver was met rietmatten bedekt, maar de vogels waren zenuwachtig en onrustig en sperden hun bekken open naar Ransom zonder geluid te maken.

Een eentonig koor van geblaf en gegrom klonk rond in de dierentuin, de kreten uit de nachtkooien weerkaatsten tegen de betonnen hokken. De kleinere kooien waar de siervogels en de apen in hoorden, waren leeg. In een van de stallen lag een dode kameel op de grond. Vlakbij liep een grote Syrische beer onrustig rond in zijn kooi en bonkte met zijn armen en zijn kop tegen de tralies. Een hyena staarde naar Ransom als een blind varken, een eindeloos gehuil uitstotend. Naast hem sloop een cheetah-paar heen en weer door hun kooi; hun kleine roofkoppen draaiden met Ransom mee toen hij voorbij liep.

Er was een poging gedaan de dieren te voederen en te drenken. Er lagen brokken apenvlees op de grond en er stonden een paar emmers water, maar de kooien waren zo droog en dor als woestijngraven.

Ransom stond stil in de ingang naar het leeuwenpaviljoen. Een enorm gebrul kwam hem tegemoet en trof hem als een vuist in zijn gezicht. De vijf witte leeuwen - twee paren en één ouder mannetje - zouden juist gevoerd worden, en hun gebrul klonk als het gedreun in een staalfabriek. En daar liep Catherine Austen heen en weer in het smalle paadje tussen de tralies en de leuning. Haar witte blouse en haar rijbroek waren bevlekt met vuil en zweet, maar ze bewoog zich zonder enig teken van vermoeidheid met een emmer vlees voor de neus van de leeuwen, terwijl ze de brokken tussen de tralies door wierp. Een ogenblik dacht Ransom dat zij ze aan het kwellen was, maar de leeuwen sprongen op en neer en vingen het vlees in hun bek.

'Vooruit Sarah, op, op! Je bent zo langzaam als een koe! Nee Hector, hier!' Bij de laatste kooi, waar de eenzame leeuw, een oud blind mannetje met voddige manen en een doffe gele huid, van links naar rechts zwaaide als een krankzinnige beer, schor van het brullen, duwde zij het vlees door de tralies bijna in zijn bek.

Terwijl ze het vlees naar binnen schrokten, liep Catherine terug langs de kooien, met haar emmer tegen de tralies ratelend. Toen ze Ransom herkende wenkte ze hem naar zich toe en begon toen de kooien uit te vegen met een hele lange bezem en tikte speels tegen de poten van de leeuwen.

'Wie is daar?' riep ze over haar schouder. 'De dierenarts?'

Ransom zette zijn koffertje op een bank en liep naar haar toe.

'Je vriend Whitman was zo goed me een lift te geven. Hij heeft Lomax' water meegebracht.'

Catherine trok haar bezem met een zwaai uit de kooi. 'Dat is aardig van hem. Ik zou Lomax voor geen cent vertrouwd hebben tot ik het met eigen ogen gezien had. Zeg tegen Whitman dat hij het in de reservetank pompt.'

Ransom liep langs de kooien; de geur en het rumoer van de leeuwen deden zijn bloed sneller stromen. Catherine Austen scheen al haar traagheid en zwaarmoedigheid van zich af te hebben geworpen.

'Ik ben blij u te zien dokter. Bent u gekomen om te helpen?'

Ransom nam haar de bezem af en zette die tegen de muur. 'In zekere zin.'

Catherine keek naar de grond die bezaaid was met stro en beensplinters. 'Het mag eruit zien als een enorme rotzooi, maar ik denkt dat mijn vader trots op me geweest zou zijn.'

'Misschien wel. Hoe heb je het klaar gespeeld Parnes over te halen je hier te laten?'

'Hij werkte jaren geleden voor mijn vader. Whitman en ik overtuigden hem ervan dat we hier moesten blijven en ze een voor een doden, zodat er geen paniek zou ontstaan.'

'Ga je dat doen?'

'Wat? Nee natuurlijk niet. Ik weet dat we er niet op hoeven te rekenen ze allemaal in leven te houden, maar met de zoogdieren zullen we het proberen. De leeuwen zullen we tot het eind toe sparen.'

'En dan?'

Catherine draaide zich naar hem toe, haar woede inhoudend. 'Wat wilt u zeggen, dokter? Ik denk daar liever niet aan!'

'Ik moet wel.' Ransom ging tegenover haar staan. 'Catherine, denk nu eens even na. Lomax heeft je dit water niet uit liefdadigheid gegeven - hij is duidelijk van plan de dieren voor zijn eigen doel te gebruiken. Wat Whitman betreft, die man is gek. Misschien hebben dierentuinen mensen zoals hij nodig, maar op zichzelf is hij een bedreiging. Het is tijd om te vertrekken, of je zal hier op een morgen komen en alle kooien open vinden.'

Catherine trok haar arm los. 'Dokter, in hemelsnaam -! Snapt u het niet? Morgen regent het misschien wel, al wilt u daar helemaal niet aan denken. Ik ben niet van plan deze dieren in de steek te laten, en zolang er hier voedsel en water is kan ik ze absoluut niet doden.'

Zachter voegde ze eraan toe: 'Trouwens, ik denk niet dat Whitman me het zou laten doen.'

Ze draaide zich om en raakte de kooi van de blinde leeuw aan.

'Waarschijnlijk niet,' zei Ransom. 'Hou echter wel in gedachten dat je, in tegenstelling tot buiten, hier nog tralies tussen jezelf en de dieren hebt. '

Catherine zei rustig: 'Op een dag zal je verrast staan, dokter. Als ik een beetje minder laf was, zou ik het je laten zien.'

Ransom stond op het punt haar opnieuw tegen te spreken toen er iets achter hem bewoog. Afgetekend tegen het zonlicht, met zijn glurende gezicht naar hen kijkend, stond daar de faunfiguur die die dag al een keer achter hem opgedoken was.

Ransom liep naar de deur, maar de jongen schoot weg. 'Wat voor de donder moet hij hier? Heeft hij hier al eerder rondgehangen?'

'Wie was het? Ik zag hem niet.'

'Lomax' vertrouweling - Quilter.' Ongeveer een meter van Ransom af kauwden de leeuwen op de brokken vlees, met hun kaken het been versplinterend. Quilters verschijning had plotseling een andere dimensie de onzekere toekomst van de dierentuin binnengevoerd.

Met haar handen in haar zakken volgde Catherine hem het zonlicht in. 'Morgen trek ik hier in, dus ik zal je niet meer zien, dokter. Trouwens, die woonboot van je ziet er ook niet naar uit dat hij nog ergens heen kan.'

'Ik ben van plan er een sterkere motor in te zetten.' De lucht was nog steeds bevlekt met de rode en zwarte rookpluimen, die opwolkten uit de stad. Hij zag Quilter langs de ingang naar het vogelhuis gaan, een rond gebouw met een gazen dak dat tegen het pomphuis stond.

Ransom slaagde erin een flauwe glimlach te voorschijn te brengen. 'Ik ben blij dat je eindelijk jezelf gevonden hebt,' zei hij.

Ze stak haar arm door de zijne. 'Waarom kom je niet bij me, dokter? We zullen de leeuwen leren hoe ze in groepen moeten jagen.'

Toen zwaaide ze en liep weg tussen de kooien door.

Zijn koffertje in de hand ging Ransom op pad over de hoofdlaan. Hij stond stil bij de flamingovijver. Om hem heen liepen de dieren rond in hun kooien in de felle zon. De watertanker stond bij het pomphuis, de slang liep naar een spruitstuk. Whitman was weggegaan naar het woongedeelte bij de hekken.

Een scherpe vogelkreet klonk door de lucht en eindigde in een vlakke schreeuw. Ransom liep langs de rand van de vijver, en zocht de lege doorgangen tussen de kooien af. Hij liep het open stuk in, begaf zich vlug naar het pomphuis en schoot dan snel de schaduw van de daken op de kooien in. De Syrische beer zwaaide langs de tralies en probeerde hem met zijn zware armen te omhelzen. De staarten van de cheetahs sloegen heen en weer als zwepen; hun koude ogen sneden door Ransom heen.

Hij liep de ingang van het aquarium in. Het zonlicht filterde vaag door de matten die op het matglas boven hem waren gelegd, een spleet hier of daar verlichtte een hoek van één van de tanks. Het water dat gewoonlijk schitterde, was stil en er hing een scherpe geur in de lucht. Ransom liep tussen de rijen tanks door naar de dienstdeur achter het krokodillenbassin, en stond stil toen zijn ogen aan de duisternis gewend waren.

In de donkere ruimte om hem heen hingen de lijken van honderden vissen; hun glanzende lichamen draaiden langzaam rond als onderdelen van ingewikkelde mobielen. Vergiftigd door hun eigen uitwerpselen hingen ze daar gewichtloos in het water, hun uitdrukkingloze ogen gloeiend als luciferkoppen, hun bekken wijd open. In de kleinere tanks bloeiden de tropische vissen als rottende juwelen, hun gekleurde weefsel opgelost in slijmerige draden. Terwijl hij naar hen staarde, had Ransom opeens een visioen van de zee bij het strand, net zo melkig en bezaaid met lijken als het water in de tanks en de gezichten van de verdronkenen in een wenteling langs elkaar heen.

Hij liep het aquarium snel door en stapte de dienstafdeling binnen. Een smalle gang bracht hem naar het eind van het pomphuis. De machine stond stil, het grote vliegwiel onbeweeglijk in zijn put. Zijn voetstappen gemaskeerd, naderde hij de openstaande dubbele deur, waardoor hij de groene huid van de watertanker kon zien.

Met zijn rug naar Ransom toe stond daar Quilter met belangstelling de vochtige slang die naar het inlaatstuk liep te bekijken. Hij droeg dezelfde smerige broek met wijn en vet bevlekt, maar hij droeg nu een duur kasjmier overhemd met goud en purper.

Aan zijn riem, met een stuk grof touw om zijn gewonde nek, hing het dode lichaam van een pauw, zijn slappe met juwelen bezette staart sleepte achter hem aan als een trein. Er vloog een vlieg rond boven zijn bolle hoofd, en ging toen in zijn nek zitten. Verstrooid hief Quilter zijn rechterhand op en verpletterde toen het insect tot een rode veeg. Hij peuterde bedachtzaam aan de overblijfselen.

Ransom stapte het zonlicht in en liep tot vlak achter hem. Met zijn rechterhand greep hij Quilters arm stevig boven de elleboog vast.

Verbaasd keek Quilter om, zijn vochtige ogen rolden onder zijn gedeukte wenkbrauwen heen en weer.

'Dokter - !'

'Hallo Quilter.' Terwijl hij zijn gespierde bovenarm greep, een enorme bal spieren, keek Ransom tussen de wielen van de tanker naar een spoor van de herdershonden. 'Is dit je vrije middag? Ik wist niet dat je zo gek op dierentuinen was.'

'Dokter...' Quilter keek neer op de vingers die om zijn arm geklemd waren met een verwarde frons op zijn gezicht. 'Dokter, ik hou niet van -' Hij trok zijn arm weg en haalde toen uit naar Ransom met de rand van zijn hand. Hierop voorbereid stapte Ransom opzij en sloeg Quilter uit zijn evenwicht met zijn elleboog. Hij gaf hem een dreun tegen zijn schouders met zijn koffertje. Quilter kwam met een klap op het beton te zitten en de pauwenstaart schitterde tussen zijn benen. Voor een ogenblik scheen hij verdoofd. Toen verscheen er grillig en met veel moeite een vertrokken glimlach om zijn misvormde gezicht.

Nu dat zaakje geregeld was, leunde Ransom tegen de zijkant van de tanker en waste zijn handen in het water dat langs de slang liep.

'Je moet voorzichtiger zijn Quilter. Nou, wat moet je hier?'

Quilter schudde traag zijn hoofd, blijkbaar verbijsterd door Ransoms gedrag. Hij wees naar het water aan Ransoms handen. 'Op een dag dokter, zal je in zo'n hoeveelheid water verdrinken.'

'Niet afdwalen. Wat voer je hier uit zo ver van huis?'

Quilter staarde hem argeloos aan. Hij stond op, hees de pauw op zijn heup en onderzocht toen nauwkeurig zijn shirt. 'Lomax zei dat ik u moest volgen en alles wat u deed vertellen.'

'Interessant.' Ransom overdacht dit. De eerlijkheid was van geen belang. Zonder twijfel was dat Lomax' opdracht geweest, maar de werkelijke betekenis van Quilters opmerking zou ergens anders liggen. 'Om je de waarheid te zeggen, Lomax heeft me gevraagd bij hem te blijven,' zei hij; hij voegde er opzettelijk ironisch aan toe: 'Dan werk je voor mij, Quilter.'

Quilter keek hem sceptisch aan, zijn kikkergezicht kwaad. 'Ik werk voor juffrouw Miranda,' zei hij.

'Dat is beter te begrijpen.' Ransom keek naar Quilters gezicht terwijl het begon te schudden en uitbarstte in een vreugdeloze geile lach. De gebarsten lippen schokten zonder geluid, de moedervlek op zijn linkerwang danste op en neer. Vervuld van afkeer voor deze grijnzende parodie op een menselijk wezen, draaide Ransom zich om om weg te gaan, in de hoop zodoende Quilter weg te lokken van Catherine Austen en de dierentuin.

'Ik wens jullie allebei veel geluk,' riep hij over zijn schouder. 'Jullie hebben veel gemeen.'

Quilter staarde hem na, zijn ogen plotseling glazig; met zijn vingers bevoelde hij afwezig de met bloed bevlekte nek van de pauw die aan zijn riem hing. Toen kwam hij tot zichzelf en hij wierp Ransom met kwaadaardige joligheid achterna:

'Later zullen we heel wat meer gemeen hebben, dokter! Veel meer!'

Buiten de dierentuin wachtte Ransom even voor hij de straat overstak. Hij leunde tegen de stam van een dode plataan en keek naar de verlaten huizen. Quilters absurde opmerking, nog gekker dan zelfs hij kon begrijpen, klonk nog na in Ransoms oren. Gewoonlijk zou de jongen gegrinnikt hebben om de belachelijke betekenis van de opmerking, maar zijn duidelijk merkbare geloof in dit nieuwe gebied van mogelijkheden dat voor hem lag, deed Ransom vermoeden dat hij eindelijk uit zijn afgrond was verlost. Misschien kreeg de jongen zijn gezonde verstand terug - een gek zou zo'n onwaarschijnlijk, verzinsel nooit kunnen bedenken.

Terug langs de route die Whitman had genomen, stak Ransom de straat over. De huizen waren leeg, de rook van de afval vuren dreef weg van de tuinen. De stad was stil, de enorme wolken van de oliebranden stegen nog steeds de lucht in boven zijn hoofd. Een deur klapte open en weerkaatste met een scherpe steek de zon. Ergens links van hem klonk het gekletter van blikken toen een verdwaalde hond een vuilnisbak omgooide.

Het zonlicht, nauwelijks gefilterd door de rook, brandde in de stoffige as, de stukjes kwarts staken in zijn ogen. Nadat hij een half uur gelopen had, betreurde Ransom het dat hij geen fles water meegenomen had. Het stof vulde zijn mond en keel met de droge smaak van brandend huisvuil. Op de bumper van een auto geleund, masseerde hij zijn nek en overwoog of hij in één van de huizen zou inbreken.

Een klein eindje verder op kwam hij langs een open voordeur. Hij duwde het hek open en liep het paadje naar de stoep op.

Verborgen in de schaduw keek hij de lege straat af. Door de deuropening kon hij in de kamer en in de keuken kijken. In de hal stonden opgestapelde kartonnen dozen en overbodige koffers lagen op de leunstoelen.

Hij stond op het punt de open deur binnen te gaan toen hij een klein teken opmerkte dat in het stof naast het pad, een meter van hem af, geschreven was. De enkele lus, als een kinder-karikatuur van een vis, was slordig getekend met een stok die vlakbij op het pad lag.

Ransom keek naar de huizen om hem heen. Het teken was pas gemaakt, maar de straat was stil. Hij liep weer terug over het pad. Zijn eerste reactie was Quilter de schuld te geven van het teken, maar toen herinnerde hij zich de twee vissersvrouwen met de zwarte sjaals die hij uit de tankauto gezien had en de vreemde verzameling die morgen in de kerk.

Het teken buiten bij de kerk was hetzelfde eenvoudige lusje, toevallig het teken dat door de eerste christenen gebruikt werd om zich aan elkaar kenbaar te maken. De sombere uitdrukking van de vissers terwijl ze naar dominee Johnstones preek over Jona en de pompoen luisterden, was waarschijnlijk goeddeels dezelfde als die op de bleke bezeten gezichten van de eenvoudige vissers, die hun netten achterlieten bij de zee van Galilea.

Honderd meter verder bewoog er een donker geklede figuur achter een muur. Ransom stond stil en wachtte tot de man de weg op zou komen. Met versnelde pas liep hij weer langs de laan, zonder aandacht te schenken aan het feit, dat er ergens achter hem een deur geopend werd. Met opzet vermeed hij de route die Whitman en hij hadden gevolgd, sloeg bij de eerste zijstraat linksaf en ging toen meteen weer rechts de volgende straat in. Achter hem daalde de as neer op de wegen, zijn voetsporen lichtjes bedekkend.

Vijf minuten later hoorde hij de gedempte snelle voetstappen van de mannen die zijn spoor volgden. Verborgen achter de tussenliggende muren en huizen liepen ze met hem mee, verspreid in twee wijde bogen, naar elke kant één, als een groep kleine bootjes die een duikende walvis volgt. De voetstappen ploften gedempt over de lege veranda's met vaag gekraak van droog hout. Ransom hurkte in elkaar en rustte uit tussen twee auto's. Achter hem werden de rookpluimen die opstegen uit de tuinen verstoord en doorbroken.

Hij liep weer verder, alleen stilstaand op kruispunten. Ondanks zijn vorderingen scheen Larchmont nog steeds drie kilometer van hem af te liggen achter de stoffige daken, alsof zijn onzichtbare achtervolgers hem in een kring lieten lopen. Toen hij zich afvroeg waarom ze de moeite namen hem te volgen, schoot hem de spottende opmerking van Catherine Austen te binnen - misschien zochten de vissers, die naar het land gedreven werden door het stervende meer en de rivier, naar een soort zondebok?

Hij ging iets langzamer lopen om op adem te komen en deed toen een laatste poging. Hij begon te rennen, sloeg willekeurig links en rechts af en schoot auto's in en uit, in de hoop zijn achtervolgers af te schudden. Tot zijn opluchting schenen ze achter te raken. Hij sloeg weer af bij de volgende straat en merkte toen dat hij een klein doodlopend straatje in was gevlogen.

Terwijl hij terugliep zag Ransom twee zwarte figuren door een gat in een vervallen muur schuiven. Hij holde over het witte stof dat het trottoir bedekte, maar plotseling was de hele straat vol met rennende mannen, die als acrobaten over auto's heen sprongen. Er lag een groot net op het trottoir. Toen hij er dichterbij kwam vloog het in de lucht, van de grond af naar hem toegeworpen. Ransom keerde om en klom tussen twee auto's. Midden op de weg verschenen een stuk of tien mannen om hem heen, hun armen uitgestrekt terwijl ze schijnbewegingen maakten met hun netten en nauwlettend naar zijn voeten keken. Hun zwarte serge pakken zaten vol met strepen as.

Ransom probeerde tussen hen door te breken door zijn gewicht te gebruiken om twee van de kleine mannen opzij te duwen. Er werd een net over zijn hoofd gegooid als een zware sjaal. Terwijl hij het wegsloeg met zijn koffertje struikelde hij over de geteerde touwen, die als lasso's van alle kanten naar hem toegeworpen werden. Toen hij viel kwamen de vissers dichterbij en hij werd in de netten gevangen voor hij de grond bereikte. Zijn voeten werden onder hem vandaan getrokken en hij werd op zijn rug in de enorme hangmat gegooid. Toen werd hij omhoog getild door een dozijn armen, alsof ze van plan waren hem naar de zon te gooien. Terwijl hij aan de dikke massa plukte, schreeuwde hij tegen de mannen en ving een laatste verwarde glimp op van hun smalle puntige gezichten onder hun petten. Toen ontstond er een wilde ren over de straat en zijn schouders sloegen op de grond. Weer omhoog gezwaaid, kwam hij met zijn hoofd op de bumper van een auto terecht.

Verlicht door de gekleurde hemel rezen de gebogen balken boven hem uit aan beide zijden, terugbuigend naar de open ruimte boven zijn hoofd als de ribben van een reusachtige gestrande walvis. Ransom telde, achterovergelegen op het bed van oude lappen, de enorme dwarsbalken en verbeeldde zich een ogenblik dat hij inderdaad binnen in een of andere aangespoelde leviathan lag, zijn half vergane karkas vergeten op de kust.

Het onderste gedeelte van de scheepswand tussen de dwarsbalken was heel en vormde de muur van zijn gevangenis. Voorbij zijn voeten was de voorsteven van het schip, een van de oude haringtrawlers op een sloperswerf ergens langs de rivier bij Mount Royal. Metalen ladders stonden tegen de buitenzijde van de scheepswand en de vloer was bedekt met hopen van roestige metalen huidplaten, patrijspoorten en stukken van tussenschotten. Het droevige wrak werd in het late avondlicht gevuld met een laatste vluchtige glans.

Ransom steunde op zijn elleboog; hij bevoelde de schrammen op zijn wangen en zijn voorhoofd. Hij herinnerde zich dat de netten zich om hem heen sloten, op de hete benauwde weg, als de capes van stierenvechters die naar buiten waren geroepen, de straten achter hun arena op, om te spelen met een grote vis die ze hadden gevonden terwijl hij rondsprong in het stof. Hij was half bewusteloos naar de haven gedragen en in het ruim gegooid. Door een spleet in de wand aan bakboord kon hij het dak van een pakhuis zien waar een verzameling schragen tegenaan stond. De reuk van verf en teer dreef door de lucht.

Achter hem was de brug op de achtersteven van de trawler, die als een rots naar de hemel oprees. Twee reddingsboeien hingen als doorboorde ogen aan de reling aan iedere kant van de stuurhut. Daaronder kwam een flauw lichtschijnsel uit een van de hutten. Er was geen geluid van de vissers, maar een enkele man liep over het dek heen en weer, een lange staf in een van zijn handen.

Ransom ging op zijn knieën zitten. Hij veegde zijn handen af aan de lappen die uit de matras hingen. De trawler was in een kleine niet uitgebaggerde inham gemeerd, die beneden het vroegere rivierpeil lag, en de natte modder was door de kielplaten heengesijpeld. De donkere plakkaten lagen om hem heen als brokken lava. Hij stond zwakjes op; zijn hoofd bonkte door de lichte hersenschudding, en hij kroop langzaam rondtastend over de bodem van het ruim. Hij stopte achter de mastkoker en luisterde naar een vaag geluid van de straten op het land. Toen zocht hij tastend de stuurboordkant van de scheepshuid af, op zoek naar een losse plaat. Op de brug liep de wacht heen en weer en keek naar de rokende vuren die uit de stad opstegen.

Het lawaai kwam dichterbij, het geluid van rennende mannen. Ransom ging terug naar de matras en ging liggen. De voetstappen vlogen langs het pakhuis, en de groep van een stuk of tien vissers bereikte de werf. De een na de ander liep over het houten gangboord naar het dek van de brug. Tussen zich in droegen ze een grote bundel in hun netten. Ze leunden over de reling en lieten hem in het ruim zakken, boven de matras. Toen maakten ze de netten los en gooiden een half bewusteloze man op de matras.

De bootsman die de leiding had van de jachtploeg kwam naar de reling en keek neer op hun laatste vangst. Een korte breedgeschouderde man van ongeveer dertig jaar die van de anderen te onderscheiden was door een lok blond haar, die over zijn ronde gezicht hing. Ransom liet zijn onderkaak hangen en hield zijn ogen strak gericht op een van de dwarsbalken. Een halve meter van hem af lag een oude grijze zwerver te snuiven en te hoesten, en klaaglijk in zichzelf te mompelen.

De blonde man knikte naar zijn mensen. Ze hesen de netten op en sloegen ze over hun schouders.

Een deur van de stuurhut ging open en liet het licht van een lantaarn naar buiten vallen. Een lange man met een donker vermagerd gezicht stapte langzaam het dek op, en keek met een doordringende blik om zich heen. Zijn donkere pak was tot aan de nek dichtgeknoopt, wat de lengte van zijn armen en zijn bovenlichaam nog meer deed uitkomen.

'Jonas -!' De blonde man liep vlug over het dek en stak zijn hand uit naar de open deur.

'Vrees het licht niet, Saul.' De lange man duwde zijn arm weg. Na een tijdje sloot hij de deur en liep toen naar voren tussen de mannen. Hij knikte naar elk van hen afzonderlijk, alsof hij hun aanwezigheid op het tussendek op prijs stelde. Zij keken op hun beurt naar hem op met eerbiedige knikken; ze bevingerden de netten op hun schouders, net of ze zich ervan bewust waren dat ze eigenlijk met een of andere nuttige taak bezig moesten zijn. Alleen de blonde Saul scheen zijn autoriteit te betreuren. Hij liep geïrriteerd achter Jonas aan, op de reling trommelend alsof hij zocht naar iets anders om over te klagen.

Jonas liep de brug over en stond bij de voorreling stil. Zijn trage bewegingen over het dek waren vol met een soort nadrukkelijk gezag, alsof dit het grootste schip was waarover hij ooit het commando had gevoerd en hij zich voorzichtig schrap zette, om geen enkele kans te lopen dat een plotselinge golf hem van zijn brug af sloeg. Zijn gezicht had de gelooide hardheid van geklopt leer, al het vocht eraan onttrokken door de zon en de wind. Toen hij in het ruim keek, zijn lange armen uitgestrekt naar de reling, herkende Ransom onmiddellijk de opmerkelijke helling van zijn voorhoofd en de scherpe puntige jukbeenderen. Zijn ogen hadden de al te doelbewuste blik van een weinig ontwikkelde zwervende prediker die voortdurend afgeleid wordt, door de noodzaak voedsel en onderdak te vinden.

Hij knikte naar de uitgestrekte figuren van Ransom en de dronken zwerver. 'Goed. Twee meer om ons bij te staan in het zoeken. Nu terug naar jullie netten en veeg de straten schoon. Deze twee nachten zullen er goede vangsten zijn.'

De mannen klauterden overeind, maar de blonde bootsman riep: 'Jonas! We hebben nu geen oude mannen nodig!' Hij gebaarde verachtelijk naar het ruim. 'Die zijn loze ballast, ze zullen ons alleen maar last bezorgen!' Hij begon een onsamenhangende redevoering af te steken, waar Jonas onbewogen naar luisterde, zijn hoofd gebogen als om een inwendige nervositeit in bedwang te houden. De mannen gingen weer zitten, onder elkaar mompelend; sommigen gaven te kennen dat ze het met Sauls klachten eens waren door heftig te knikken, anderen schoven onrustig heen en weer. De loyaliteit van de groep dwaalde van de ene naar de andere man en werd slechts bijeengehouden door de onuitgesproken elementen, die ze allemaal aanvoelden in de aparte figuur van Jonas.

'Saul!' De lange kapitein liet hem stil zijn. Hij had grote lange handen, die hij gebruikte als een toneelspeler. Terwijl hij naar hem keek merkte Ransom op hoe hij al zijn bewegingen berekende, terwijl hij rondliep op het hoge toneel van de brug. 'Saul, wij verwerpen niemand. Ze hebben onze hulp nu nodig. Besef goed dat er hier niets is.'

'Maar Jonas -!'

'Saul!'

De blonde bootsman gaf het op. Hij knikte in zichzelf met een zenuwachtige beweging. Toen de mannen het dek over schuifelden en de loopplank afliepen, wierp hij een bittere blik achterom naar Jonas.

Alleen, staarde Jonas over de donkere straten; hij keek de mannen na die op pad gingen met hun netten over hun schouders, met het geringe medeleven van een man die opgegroeid is in een harde, beperkte wereld. Hij liep heen en weer over de brug van zijn wrakke schip en keek naar de rook die uit de stad opwolkte alsof hij overwoog zeil te minderen voor een storm.

De oude zwerver lag te kreunen op de matras naast Ransom, er liep bloed uit zijn ene oor. Zijn jas was bevlekt met een roze vloeistof waarvan Ransom vermoedde dat het antivries was. Nu en dan kwam hij tot zichzelf in een kort helder moment en dan zonk hij weer weg en staarde naar de lucht met wilde, droevige ogen.

Ransom stond op en liep tastend door het ruim. Boven hem kwam Jonas naar de reling, wenkte hem naar voren en glimlachte naar Ransom alsof hij op hem gewacht had tot hij wakker werd. Hij riep de uitkijk en er werd een ladder in het ruim neergelaten.

Ransom slaagde er met moeite in tot halverwege naar de reling te klimmen, Jonas' sterke handen reikten naar beneden en grepen zijn armen. Hij hees Ransom omhoog op het dek en deed hem zitten.

Ransom wees naar de zwerver. 'Hij is gewond. Kunt u hem naar boven halen? Ik ben dokter en ik zal doen wat ik kan.'

'Natuurlijk.' Jonas zwaaide met zijn lange arm naar de wacht.

'Ga naar beneden, dan zullen we hem eruit tillen.' Terwijl hij de ladder vasthield zei hij tegen Ransom: 'Een dokter, goed. U gaat met ons mee, we hebben iedereen die we kunnen vinden nodig bij het zoeken.'

Ransom leunde op de reling, waarbij hij zijn hoofd langzamerhand helder voelde worden. 'Zoeken, waarnaar? Waar zoeken jullie naar?'

'Naar een nieuwe rivier.' Jonas gebaarde met een zwaai van zijn lange armen die de vage horizon en het halve land omvatte. 'Daar ergens. Mijn bootsman zegt tegen hen dat ze om mij moeten lachen, maar ik heb hem gezien!' Hij scheen zijn eigen grootspraak maar half te geloven.

Het geluid van rennende voeten was hoorbaar uit de straten in de verte. Ransom luisterde ernaar toen het dichterbij kwam. Hij wachtte terwijl de wacht in het ruim klom, een net over zijn schouder. Binnen een minuut zou elke kans op ontsnappen verkeken zijn. De loopplank was ongeveer drie meter van hem af. Naast het pakhuis was een kleine steeg die uitkwam in de straten vlakbij.

Jonas leunde over de reling, zijn lange lichaam gebogen als een galg. De zwerver lag in het net en Jonas' geweldige armen hieven hem langzaam op in de lucht als een visser die een geweldige vangst binnenhaalt.

Ransom stond op, alsof hij van plan was zijn hulp aan te bieden, draaide zich toen om en rende naar de loopplank. Toen de planken onder zijn voeten kraakten schreeuwde Jonas, alsof hij hem probeerde te waarschuwen voor zijn vergissing, maar Ransom was de werf al over en rende de steeg door.

Achter het pakhuis zag hij de vissers de straat afkomen, een worstelende man gevangen in het tussen hen uitgestrekte net. Voorop liep de blonde bootsman. Hij zag Ransom en begon hard te lopen, zijn korte hoekige armen zwaaiden voor hem uit.

Ransom rende door langs de huizen, maar nog geen tien meter verder liep Saul schouder aan schouder met hem, met zijn voeten naar die van Ransom schoppend terwijl ze auto's in- en uitvlogen.

Plotseling sprongen twee bruine wervelende vormen achter een muur vandaan en wierpen zich met geblikker van tanden op de bootsman. Buiten adem rende Ransom nog vijftien meter door en stond toen stil achter een auto. De twee Duitse herders gromden, sprongen naar Sauls hoofd, en hapten naar zijn zwaaiende vuisten.

'Dokter! Hierheen!'

Ransom keerde zich om en keek in de stralende ogen van Quilter, die met de pauw aan zijn middel naar hem stond te wenken verder op de weg. Weg van de blaffende honden, hinkte Ransom verder achter de jongen aan, die doorholde met de staart glinsterend achter zich.

Verloren in een doolhof van stoffige straten, volgde hij Quilter over de hekken en door de tuinen. Soms verdween de faunachtige figuur uit het gezicht als hij door de rondzwevende rook van de afvalvuren sprong. En één keer, toen hij een uitweg zocht uit een ommuurde tuin waar hij in terecht was gekomen, vond hij de jongen staan kijken naar het halfverbrande lijk van een grote hond dat dwars over een hoop gloeiende sintels lag; zijn gezicht staarde ernaar met kinderlijke ernst.

Eindelijk stapten ze over een laag muurtje op de oever van de rivier, de overspanning van de brug in de verte aan hun linkerhand. Onder hen, over de witte kanaalbedding, stond Philip Jordan in de voorsteven van zijn jol waakzaam op zijn vaarboom te leunen. Quilter liep de oever af, tot zijn knieën in het droge stof zakkend. De pauwenstaart veegde het stof omhoog naar Ransoms gezicht.

Ransom liep achter hem aan de helling af, stond even stil bij een gestrande lichtboei. De zon was nu half verborgen achter de westelijke horizon en de rookpluimen boven zijn hoofd waren donkerder en talrijker, maar het bekken van de rivier glansde bijna spookachtig wit.

'Ransom! Vooruit, dokter! Je kunt later rusten!'

Verrast door deze bruuske uitroep, keek Ransom om naar Philip Jordan, verontrust door deze band tussen Quilter, de groteske Caliban uit al zijn nachtmerries, en de watergeest van de rivier met zijn kalme ogen. Hij liep naar de jol toe en zakte met zijn voeten in de vochtige modder aan de waterkant. Toen het avondlicht zwakker werd, glansde het geel van de huid van de oude leeuw op het puntige gezicht van Philip Jordan. Vol ongeduld om te vertrekken keek hij naar Ransom met een afwezige blik.

Quilter zat alleen voorin als een water-Boeddha; de schaduwen van het olieachtige oppervlak vormden vlekken op zijn gezicht. Toen Ransom aan boord stapte, liet hij twee doordringende fluitjes horen. Ze echoden over de oever, teruggekaatst tegen de betonnen pijlers. Een van de honden kwam te voorschijn. Met zijn staart in de lucht sprong hij naar beneden op de oever, vloog in een wolk van stof naar de jol en sprong over Ransoms schouder heen aan boord. Terwijl hij een plekje zocht tussen Quilters voeten jankte hij tegen de schemering. Quilter wachtte en keek naar het muurtje. Even ging er een frons over zijn gezicht. De herder jankte nog een keer zachtjes.

Quilter knikte naar Philip Jordan, en de boot schoot weg over de donker wordende waterspiegel; de pauwenstaart hing boven het water als een met juwelen bezet zeil.

Vijf kilometer verder, met de gaten in zijn silhouet gesloten door het duister, lag de donkere massa van Mount Royal onder de rookpluimen als een sombere vulkaan.

5 Het brandende altaar

De volgende morgen begon Ransom, na een nacht van verwarring en geweld, aan de voorbereidingen voor zijn vertrek. Vlak voor de dag aanbrak, toen het geluid van de geweerschoten eindelijk langzaam verstomde, viel hij in slaap op de canapé in de zitkamer. De laatste vonken van de uitgebrande huizen aan de overkant van de laan schoten de lucht in als wolken vuurvliegjes.

Hij had om zeven uur zijn huis bereikt, uitgeput na zijn ontsnapping aan Jonas en de vissers. Het dorp bij het meer was rustig, een paar toortsen gloeiden op terwijl de militie van dominee Johnstone door de straten patrouilleerde. Stelselmatig sloten zij de deuren van de verlaten auto's en maakten de afvalvuren in de tuinen uit. Alleen uit het huis van Lomax kwam licht door de ramen.

Nadat hij zijn pak had uitgetrokken, vulde Ransom het bad en knielde toen over de rand. Hij dronk langzaam uit zijn handen, zijn gezicht en zijn nek masserend met het lauwe water. Hij dacht aan Philip Jordan, zoals hij de lange voorsteven van de jol tussen de gestrande schepen door zwaaide. De weerkaatsing van zijn smalle gezicht werd weggedragen door het donkere water, als de geesten in alle andere visioenen die Ransom de voorgaande weken hadden beziggehouden. De onuitgesproken band tussen Philip Jordan en de dubbelzinnige figuur van Quilter, die peinsde over het verlies van zijn hond terwijl hij de stralende waaier van de pauwenstaart bevingerde, scheen hem zelfs nog meer van Larchmont uit te sluiten dan de naderende vissers met hun zoeken naar een verloren rivier. Dit alles deed hem zich afvragen wat zijn eigen rol zou zijn, en wat de ware aard van dit terugkeren van de woestijn naar het land was. Toen Ransom uit de boot stapte had hij geprobeerd tegen Philip te praten, maar de jongen ontweek zijn ogen. Met een diep keelgeluid had hij op zijn vaarboom geduwd en de boot weggestuurd de duisternis in. Ransom bleef achter met als laatste beeld dat van Quilter, die naar hem glimlachte als een witte afgod; zijn ironische uitroep dreef weg over het olieachtige water.

Een uur lang lag Ransom in het bad, besloten eruit te gaan zodra hij zich hersteld had. Gekalmeerd door het warme water, was hij bijna in slaap toen er een gedempte ontploffing in de verte klonk, en een reusachtige fontein van vuur schoot omhoog de nachtlucht in.

De zuil van gloeiende lucht verlichtte de tegels in de donkere badkamer en wierp Ransoms schaduw op de deur toen hij uit het water stapte. De volgende paar minuten keek hij naar het vuur dat heftig brandde als een hoogoven die aan het lossen was. Toen het minder werd weerkaatste het zachtere licht de bijgebouwen van een kleine verffabriek ongeveer een kilometer bij de dierentuin vandaan.

Er volgde een onplezierige stilte. Terwijl hij een schoon pak aantrok keek Ransom uit het raam. Het huis van dominee Johnstone bleef rustig, maar Lomax' landhuis gonsde van bedrijvigheid. Licht schitterde achter de ramen en bewoog over de veranda's heen en weer. Iemand droeg een grote kandelaber naar het dak en hief hem hoog op in de lucht alsof hij de sterren inspecteerde. Toortsen flikkerden op het grasveld. Er werden steeds meer olielampen aangestoken, tot de witte rotonde van het huis door rijen schijnwerpers verlicht scheen.

Ransom was in de keuken een maaltijd voor zichzelf aan het klaarmaken toen een schitterend vuurwerkschouwspel in Lomax' tuin begon. Een zwerm vuurpijlen steeg boven het huis uit en spatte uiteen in gekleurde parachutes, vuurraderen draaiden als gekken rond om uit te barsten in fonteinen van vonken. Potten bengaals vuur die aan de bomen rond de tuin waren vastgebonden verlichtten de duisternis met een roze mistige glans en zetten een stuk van de heg in de brand. In het wisselende licht kon Ransom de witte figuren van Lomax en zijn zuster zien die over het dak heen en weer liepen.

Na het geweldige begin ging het schouwspel nog tien minuten voort, de vuurpijlen wegschietend in de duisternis naar de stad. Wat ook de precieze beweegreden van Lomax mocht zijn, het tijdstip en de buitensporigheid van deze show overtuigden Ransom ervan dat hij probeerde aandacht te trekken, dat het schouwspel een soort uitdaging was aan iedereen die zich nog verborgen hield in de verlaten buitenwijken van de stad.

Terwijl hij luisterde naar de vuurpijlen die uit elkaar knalden en dan vielen, hun scherpe zuchten weggedragen over de daken, bemerkte Ransom dat de terugkaatsingen harder waren, vermengd met harde knetterende ontploffingen die de ramen deden schudden met de schokken van echte explosieven. Het schouwspel eindigde onmiddellijk en de lichten in Lomax' huis werden gedoofd. Een paar vuurpotten brandden vanzelf uit op het grasveld.

Het knetteren en snerpen van het schieten ging door. De schoten naderden Larchmont; om de tien seconden waren ze hoorbaar, alsof er slechts één wapen gebruikt werd. Ransom ging naar buiten de oprijlaan op. Een kogel schoot vijftien meter boven zijn hoofd met een ijl gefluit voorbij, weg over de rivier. De jeep van dominee Johnstone gierde langs de laan, met het licht uit en stopte toen bij de eerste hoek. Drie mannen sprongen eruit en renden tussen de bomen door naar de kerk.

Toen hij hen vijf minuten later langs de weg achterna gegaan was, kon Ransom het geluid van het orgel boven de geweerschoten uit horen. Het vage koraal dreunde en echode, onderbroken door het geknetter van schoten. Ransom zat gehurkt achter de bomen en keek hoe twee van Johnstones mannen achter een omgegooide auto knielden en het portaal van de kerk onder vuur namen. Toen ze teruggedreven werden stak Ransom de straat over en verborg zichzelf in een van de lege huizen. Het orgel bleef boven het af en toe klinkende geweervuur uit spelen en Ransom zag de blonde Saul, een geweer in de hand, onzeker omkijkend terwijl hij zijn mannen tussen de auto's wenkte. Geen van de andere vissers had een vuurwapen en ze droegen ijzeren staven, die ze van de hekken langs de weg losgetrokken hadden.

Ransom wachtte tot ze voorbij waren, en zocht zich toen een weg tussen de huizen. Hij glipte door smalle steegjes achter de garages, klom open ramen in en uit tot hij het huis dat tegenover de kerk stond bereikte. Van de hoek van de straat af kon hij door de open deuren kijken. De muziek was gestopt en de lange figuur van Jonas leunde over de preekstoel. Zijn lange armen gebaarden tegen de drie mannen die bij elkaar zaten in de voorste bank. In het licht van de ene olielamp flikkerde zijn gezicht alsof hij hoge koorts had en zijn schorre stem probeerde het geweervuur in de straten te overstemmen.

Een van de mannen stond op en verliet hem en Ransom zag de spits van de kerk helder verlicht tegen de nachthemel. Rook kroop langs de dakgoten en dunne heldere vuurtongetjes kronkelden zich om de toren heen. Jonas keek op, midden in zijn preek gestoord, zijn handen grepen naar de vlammen die door het gewelf schoten. De twee overgebleven mannen draaiden zich om en renden naar buiten, hun hoofd gebogen onder de rook.

Ransom wachtte tot ze weg waren en verliet toen het huis en stak de straat over. Het vuur in de kerk brandde over de hele lengte van het schip, de spaanders vielen naar beneden op de banken. Toen hij het pad afrende naar de deur van de kerkenkamer, schoot de blonde bootsman het portaal uit, zijn gezicht en zijn borst verlicht door de vlammen toen hij midden op de weg stilstond om naar de kerk terug te kijken. In zijn rechterhand hield hij de gebroken steel van een houten bootshaak. Die opgeheven in de lucht, staarde hij naar de instortende romp van de kerk als een triomferende harpoenier, die zijn prooi ziet ondergaan in een brandende zee. Met een laatste honende schreeuw, zijn mond vertrokken als een litteken, keerde hij zich om en rende de duisternis in.

Met zijn armen om zijn hoofd liep Ransom door het koor. In het schip vatten de gebedenboeken in de banken vlam doordat de roodgloeiende houtskool erop viel. Brandende benzine bedekte de katheder en het altaar, en loeide omhoog vanuit een plas aan de voet van de preekstoel.

In elkaar gezakt in de preekstoel lag de gebroken figuur van Jonas, zijn armen en benen staken er op een vreemde manier uit. Op zijn slapen was een raar soort hoofddeksel gedrukt, het afgesneden hoofd van een enorme vis die uit de tank met dode steuren in de dierentuin was gehaald. De metalen punt van de bootshaak die Ransom in Sauls hand had gezien was in de kop gezonken. Toen Ransom Jonas uit de brandende preekstoel trok, viel de viskop als een belachelijke zilveren mijter voorover in zijn armen.

Ransom sleepte de bijna bewusteloze man door de kerkenkamer en naar buiten de koele lucht in, het kerkhof op. Hij legde hem neer tussen de grafzerken en veegde het vissebloed weg van zijn gekneusde voorhoofd. Jonas schoot overeind van het graf. Zijn lange hand greep Ransoms arm. Zijn mond bewoog op en neer in een zwijgend gebrabbel, alsof hij zijn hele preek ineens uitkraamde; zijn ogen staarden naar Ransom bij het licht van de verteerde kerk.

Toen zakte hij weg in een diepe slaap terwijl zijn longen de lucht diep inzogen. Toen zijn mannen langs de straat terugkwamen verliet Ransom hem en ging terug naar huis.

Toen Ransom het uur daarop van boven uit een raam keek, klonken er onophoudelijk geweerschoten door de straten. Soms trok het geluid zich terug tussen de huizen, maar dan kwam het weer bijna tot voor zijn stoep. Eén keer werd er in de laan geschreeuwd en Ransom zag een man met een geweer zo hard hij kon voorbij rennen en een groep mannen die voor het huis van dominee Johnstone auto's naast elkaar reden om het trottoir te barricaderen. Toen werd het geluid weer zwakker.

In een van die tussenpozen, toen Ransom naar beneden ging om te slapen, werden de twee huizen aan de overkant van de weg in brand gestoken. De gloed verlichtte de hele laan en schitterde door de ramen van de zitkamer. Twee van Johnstones mannen kwamen dichterbij. Toen de vlammen uit de daken sloegen werden ze weer achteruit gedreven door de hitte.

Uit het raam ving Ransom in het heldere licht een glimp op van een brede gebochelde figuur die aan de rand van het grasveld tussen de twee huizen stond, bijna binnen het bereik van de vlammen. Een lenig katachtig wezen liep naast hem heen en weer aan een riem, met een kleine heen en weer schietende kop en de bewegingen van een zenuwachtige zweep.

Toen Ransom om twaalf uur wakker werd waren de straten weer stil. Schuin aan de overkant van de straat stonden de overblijfselen van de twee huizen die 's nachts afgebrand waren; de verkoolde dakbalken staken omhoog uit de muren. Ransom ging naar de keuken en at een licht ontbijt van sla met koffie. Toen hij vijf minuten later het huis uitging zag hij een grote vrachtwagen bij dominee Johnstones oprijlaan staan.

Ransom liep erheen en keek de lege huizen binnen. Larchmont was nu een grensgebied, de verlaten uitkijktorens en de daken werden langzaamaan wit onder de wolkeloze hemel.

De rijen auto's, sommigen met kapotte ramen, stonden aan twee kanten van de weg, bedekt met de as die neerdaalde van de afvalvuren. De droge bomen en heggen versplinterden in de hete lucht. De rook uit de stad was dichter en er rees een tiental dikke pluimen op in de lucht.

De truck voor het huis van Johnstone was tot de nok toe volgeladen met kampeeruitrusting en kisten met voorraden. Er lag een geweer op de stoelen bij de achterklep. Edward Gunn knielde bij de achterbumper en koppelde een klein tweewielig watertrailertje aan. Hij knikte naar Ransom en nam het geweer op, stak zijn sleutels in zijn zak en liep terug naar de oprijlaan.

'Daar gaat er nog een.' Hij wees de nevel in naar de stad. Dikke witte rookwolken stegen als paddenstoelen op boven de daken, gevolgd door hongerige tongen van vuur, bijna kleurloos in het hete zonlicht. Er was geen geluid te horen, maar het leek Ransom alsof het brandende huis maar een paar honderd meter verder stond.

'Gaan jullie vertrekken?' vroeg Ransom.

Gunn knikte. 'U kunt beter meegaan, dokter.' Zijn scherpe gezicht was dun en grauw als dat van een vermoeide vogel. 'Er is nu niets meer om hier voor te blijven. Vannacht hebben ze de kerk afgebrand.'

'Misschien was dat wel per ongeluk,' zei Ransom.

'Nee dokter. Ze hebben gister de preek van de dominee gehoord. Dat is alles wat ze voor ons over hebben gelaten.' Met een bitter gebaar wees hij naar de tweede vrachtwagen die verder op de oprit klaar gemaakt werd voor het vertrek. Erachter op een trailer lag een grote motorboot, en daar middenop was het gehavende houten frame van dominee Johnstones preekstoel vastgebonden. De gedeeltelijk verkoolde leuning stak omhoog de lucht in alsof het de brug was van het motorjacht. Frances en Vanessa Johnstone stonden er naast.

Hun vader kwam uit het huis, een schone toga over zijn ene arm. Hij droeg leren laarzen tot zijn knieën en een tweed jasje met leren lappen op de schouders en de ellebogen, alsof hij op het punt stond op een of andere zware missiesafari te gaan. Over zijn schouder bulkte hij: 'O.K., allemaal! Iedereen instappen!'

Julia, de oudste van de drie dochters, kwam achter Ransom om aangelopen. 'Vader wordt al echt de ouwe zeebonk,' zei ze. Ze nam Ransoms arm en glimlachte naar hem met haar vriendelijke grijze ogen. 'Wat doen we met jou, Charles? Ga je met ons mee? Vader,' riep ze. 'Vind je niet dat we eigenlijk een scheepsarts mee moeten nemen?'

In gedachten verzonken ging Johnstone naar binnen. 'Sybil, tijd om te vertrekken, lieverd!' In de hal keek hij rond door het huis, naar de afgedekte meubelen en de overbodige boeken die op de vloer opgestapeld waren. Eventjes kwam er een verdoofde en onzekere uitdrukking op zijn sterke gezicht. Toen mompelde hij iets in zichzelf.

Ransom stond bij de boot met Julia's hand nog op zijn arm. Vanessa Johnstone stond naar hem te kijken met afwezige ogen, haar bleke handen in haar broekzakken verborgen. Ondanks het zonlicht op haar gezicht bleef haar huid net zo wit als in de ernstigste dagen van haar lange ziekte, vier jaar geleden. Zoals veel polioslachtoffers, droeg ze haar zwarte haar los tot op haar schouders; de scheiding in het midden benadrukte de ovale symmetrie van haar gezicht. De metalen beugel aan haar rechterbeen was verborgen onder haar lange broek en ze leek niet veel kleiner dan haar zusters.

Ransom hielp haar in de wagen.

'Vaarwel Charles,' zei ze. 'Ik hoop dat met jou alles in orde is.'

'Schrijf me nog maar niet af, misschien kom ik wel bij jullie.'

'Natuurlijk.'

Gunn en zijn vrouw kwamen de oprit af, een tenen mand tussen hen in. Ransom nam afscheid van Sybil Johnstone en ging toen naar de voordeur waar de dominee naar zijn sleutels stond te zoeken. 'Wens ons maar geluk Charles.' Hij sloot de deur af en liep met Ransom naar de boot. 'Let goed op die idiote vent van een Lomax.'

'Dat zal ik doen. Het spijt me van de kerk.'

'O, dat is niets.' Johnstone schudde heftig met zijn hoofd, zijn ogen alweer helder. 'Het was pijnlijk, Charles, maar noodzakelijk. Keur het gedrag van die mannen niet af. Ze deden precies wat ik ze gevraagd had - 'God beschikte een worm en die stak de pompoen zodat hij verdorde'.'

Hij keek omhoog naar de verkoolde preekstoel op de schuit en keek toen naar de uitgedroogde witte bedding van de rivier die naar de stad en de rookwolken in de verte kronkelde. De wind was gedraaid en droeg ze weg naar het noorden, verwaaide signalen die in de lucht hingen.

'Welke kant gaan jullie op?' vroeg Ransom.

'Naar de kust.' Johnstone klopte op de boeg van de boot.

'Weet je, soms denk ik wel dat we de uitdaging moeten aanvaarden en naar het noorden trekken... Misschien ligt daar wel ergens een grote rivier op ons te wachten, bruin water en groene velden -'

Ransom keek ze na van het midden van de straat toen ze een paar minuten later vertrokken. De vrouwen wuifden vanaf de achterklep; het kleine konvooi met de boot en de watertrailer op sleeptouw, bewoog zich langzaam vooruit tussen de rijen auto's door, sloeg toen bij de eerste zijweg af en reed langzaam weg langs de vernietigde kerk.

In zijn eentje luisterde Ransom naar de vervagende geluiden die af en toe tot hem doordrongen, wanneer de vrachtwagens bij een kruising inhielden. De afvalvuren dreven over de laan, maar verder was heel Larchmont stil, het zonlicht werd teruggekaatst door vallende asvlokken. Terwijl hij langs de rijen auto's keek besefte Ransom dat hij nu waarschijnlijk alleen was in Larchmont, zoals hij onbewust van het begin af aan bedoeld had.

Hij liep voort over het midden van de straat en zette zijn voeten in de sporen die voor hem in de as gedrukt waren. Ergens brak met een scherp geluid een raam. Hij aarzelde om zich te bewegen uit zijn kwetsbare positie, en stelde vast dat het geluid van twee- driehonderd meter verderop kwam. Achter zich hoorde hij een dun blazend geluid. Ransom keek om zich heen en liep toen achteruit de straat over. Vier meter van hem af, hem aankijkend met de nauwkeurige blik van een humeurige juwelier, stond een volwassen cheetah op de rand van het trottoir. Hij bewoog een klein stukje vooruit met zijn klauwen uitgestrekt, en tastte voorzichtig naar de weg.

'Dokter...' Gedeeltelijk achter een van de bomen verborgen sprong Quilter lichtjes op zijn linkervoet, de stalen ketting die aan de halsband van de cheetah vast zat in zijn hand. Hij keek naar Ransom met een soort vriendelijk geduld, het met schapenvacht gevoerde jack dat hij over zijn shirt droeg aaiend. Zijn vage ongeïnteresseerde houding in deze omgeving gaf te verstaan dat hij nu alle tijd in de wereld had. In zekere zin, besefte Ransom, was dat letterlijk waar.

'Wat moet je?' vroeg Ransom zijn toon vlak houdend. De cheetah kwam naar voren de weg op, hurkte neer op zijn achterpoten en keek Ransom strak aan. Ruim binnen zijn sprongsafstand staarde Ransom terug naar het beest, zich afvragend wat voor spel Quilter speelde met deze zwijgende moordzuchtige kat. 'Ik heb het druk, Quilter. Ik kan geen tijd meer verspillen.'

Hij probeerde zich om te draaien. De cheetah knipte met zijn ogen naar hem als een scheidsrechter die een bijna onzichtbare inbreuk op de regels opmerkt.

'Dokter...' Met een wrange glimlach, alsof hij een parel van zijn hand liet rollen, liet Quilter de ketting uit zijn hand op de weg glijden.

'Quilter, grote idioot -!' Zijn woede bedwingend, zocht Ransom naar iets dat hij zou kunnen zeggen. 'Hoe is het nu met je moeder, Quilter? Ik was van plan even aan te gaan en haar op te zoeken.'

'Moeder?' Quilter tuurde naar Ransom. Toen grinnikte hij zachtjes in zichzelf, blijkbaar geamuseerd door dit beroep op oude sentimenten. 'Dokter, nu niet...'

Hij raapte de ketting weer op en trok de kat terug met een korte ruk. 'Vooruit,' zei hij tegen Ransom, bereid hem zijn blunder te vergeven. 'Juffrouw Miranda wil je spreken.'

Ransom volgde hem door het hek. De tuin was bezaaid met uitgebrande vuurpotten en de draadframes van de vuurraderen. Een paar vuurpijlen waren tegen het huis ontploft en zwarte plekken bevlekten de witte verf.

'Mijn beste Charles...' De kwieke figuur van Richard Lomax begroette Ransom op de trap. Hij had zijn witte pak vervangen door een ander dat nog meer schitterde en straalde, de glanzende zijden plooien vielen naar beneden als vloeibaar zilver toen hij zijn korte armen uitstrekte ter begroeting. Zijn gepommadeerde haar, zijn cherubijnen gezicht en de twee met juwelen bezette spelden die zijn das binnen zijn dubbelrijig jasje hielden, deden hem eruitzien als een soort clown uit een zinsbegoocheling, de ceremoniemeester in een gekkencircus. Hoewel Ransom nog een tiental treden van hem verwijderd was hief hij zijn weke handen op alsof hij hem geruststellend wilde omhelzen. 'Mijn beste Charles, ze hebben je verlaten.'

'De Johnstones?' Ransom zette een voet op de laagste trede. Achter hem liet Quilter de cheetah los. Hij sprong weg over het assige oppervlak van het grasveld. 'Die hadden groot gelijk om weg te gaan.'

'Waanzin!' Lomax wenkte hem naar zich toe met een kromme vinger. 'Charles, je ziet eruit alsof je je ergens zorgen over maakt. Je bent jezelf niet vandaag. Heb je niet genoten van mijn vuurwerk gisteravond?'

'Niet helemaal Richard. Ik ga vanmiddag weg.'

'Maar Charles - ' Met een openhartig schouderophalen gaf Lomax de poging hem over te halen op, en gaf hem toen zijn meest innemende glimlach. 'Nou goed dan, als je met alle geweld aan die idioterie wilt meedoen. Miranda en ik hebben allerlei dingetjes bedacht. En Quilter heeft enorm veel plezier.'

'Dat heb ik gemerkt,' was Ransoms commentaar, 'maar ja, ik heb niet die talenten die hij heeft.'

Lomax wierp zijn hoofd achterover, zijn stem piepend van verrukking. 'Jaaaa... ik weet wat je bedoelt. Maar we moeten die ouwe Quilty niet onderschatten.' Toen Ransom wegliep, riep hij hem achterna: 'Vergeet niet, Charles, dat we hier een plaatsje voor je open houden!'

Ransom haastte zich vlug de oprit af. Quilter speelde met de cheetah in de verste hoek van de tuin, ze besprongen en beslopen elkaar.

Toen hij langs een van de sierfonteinen liep, het lege bassin half vol met takken en afval, stapte Miranda Lomax erachter vandaan. Ze zwierf heen en weer langs het pad; haar witte haar viel ongekamd naar beneden over de vieze badjas die over de verbrande grond sleepte. Vol met vegen stof en as deed ze, terwijl ze in het droge bassin stond te staren, Ransom denken aan een zwakzinnige Ophelia die naar haar rustplaats zocht.

Het kleine rozeknopje van haar mond kauwde op niets terwijl ze naar hem keek. 'Vaarwel dokter,' zei ze. 'Je komt wel terug.'

Hiermee draaide ze zich om en verdween tussen de stoffige heggen.

6 Reis naar de kust

Het gescheurde lint van de weg wond zich over het verbrande land naar het zuiden, de kapotte auto's lagen langs de randen als de wrakstukken na een gevecht van een gemotoriseerd leger. Verlaten auto's en trucks waren zo maar van de weg af het veld in gereden, hun stoelen naar buiten getrokken in het stof. Toen hij op de weg neerkeek terwijl hij de helling van de brug overreed, zag het er voor Ransom uit alsof er een zwaar artillerie bombardement had plaats gevonden. Losse stoepranden lagen over de trottoirs en er zaten grote gaten in de stenen balustrade waar auto's over de rand waren geduwd in de rivier eronder. De weg was bezaaid met glasscherven en stukken chroom.

Ransom liet de auto van het talud naar de rivier lopen. Hij had besloten dat hij liever dan over de weg te gaan, de woonboot over de rivier naar de zee zou varen, en dan de kust langs naar een geïsoleerde baai of een eiland. Op deze wijze hoopte hij de verwarring op de route over land en de gevaren van het veroveren van een plekje tussen de zandduinen, te vermijden. Als hij geluk had zou er genoeg water in de rivier blijven om hem naar de monding te brengen. Op de achterbank lag een grote buitenboordmotor die hij uit een opengebroken scheepshandel op de noordelijke oever gehaald had. Hij schatte dat de tocht weinig langer zou duren dan twee of drie dagen.

Ransom stopte op de helling. Drie meter van de woonboot af lagen de uitgebrande karkassen van twee auto's op hun rug in de modder. De rook van de ontplofte benzinetanks had de verf van de schuit beroet, maar verder scheen hij intact. Ransom tilde de buitenboordmotor op van de bank en begon hem naar de steiger te dragen, de oever af. Het fijne stof wolkte om hem heen en na een tiental passen, waarbij hij tot zijn knieën door de broze korst heen zakte, stond hij stil om het weg te laten trekken. De lucht was koortsachtig in beweging, de hoekige delen van de betonnen kade onder de brug weerkaatsten het zonlicht als Hindu-yantras. Hij ging een paar passen verder, stukken van de korst gleden langs hem met het stof mee naar beneden.

Toen zag hij de woonboot duidelijker.

Drie meter van de rand van het kanaal zat de schuit hoog en droog vast boven de smalle kreek, het ponton weggezakt in een trog van gebakken modder. Hij helde over naar de kant bij de uitgebrande auto's, bedekt met de as die van de oevers was gewaaid.

Ransom liet de buitenboordmotor in het stof zakken en ploegde toen voort naar de woonboot. De hellende oever was bedekt met oude blikken en dode vogels en vissen. Twintig meter verder aan zijn linkerhand lag het lijk van een hond in het zonlicht bij de waterkant.

Ransom klom op de steiger en keek een moment neer op de woonboot die samen met al zijn hoop op de uitgebleekte oever was gestrand. Dit miniatuurwereldje, een capsule met daarin wat voor een toekomst ook voor hem lag, had met al het andere de laatste adem uitgeblazen op de bodem van de uitgedroogde rivier om ieder verband met zijn voorgaande leven af te snijden.

Boven hem op de kade jankte de startmotor van een auto. Ransom hurkte neer en hield de rij villa's en de met stof gevulde baldakijnen in de lucht in de gaten. Op de overzijde bewoog niets. De rivier was roerloos, de gestrande schepen leunden tegen elkaar aan. Langs de kaden draaiden de witte lijven van de vissen langzaam rond in het zonlicht.

De automotor liet opnieuw zijn klaaglijk geluid horen en maskeerde het kraken van de loopplank toen Ransom de kade opliep. Hij liep de lege tuin naast de villa van Catherine Austen door en volgde het pad dat naar de weg liep.

Catherine Austen zat in de auto over het stuur gebogen, haar duim op de starterknop. Ze keek op toen Ransom dichterbij kwam en bewoog haar hand naar het pistool op de zitting.

'Dokter Ransom?' Ze liet het pistool vallen en drukte weer op de starter. 'Wat moet u hier?'

Ransom leunde op de raampost en keek naar haar pogingen de motor te starten. Achter in de auto lagen twee grote koffers en een canvas weekendtas. Ze zag er vermoeid en afwezig uit, met vegen stof in haar rode haar.

'Ga je naar de kust?' vroeg Ransom. Hij hield het raam vast voor ze het omhoog kon draaien. 'Weet je dat Quilter een van de cheetahs heeft?'

'Wat?' Het nieuws verraste haar. 'Wat bedoel je? Waar is hij?'

'Bij Lomax thuis. Je bent een beetje laat vandaag.'

'Ik kon niet slapen. Er werd steeds maar geschoten.' Ze keek naar hem. 'Dokter, ik moet terug naar de dierentuin. Na de afgelopen nacht zullen de dieren buiten zichzelf zijn.'

'Als ze er nog zijn. Op dit moment lopen Quilter en Whitman misschien wel met de hele menagerie rond te rennen. Catherine, het is tijd om te vertrekken.'

'Dat weet ik, maar...' Ze trommelde afwezig op het stuur en keek op naar Ransom alsof ze probeerde haar kompas te vinden in zijn gebaarde gezicht.

Ransom liet haar daar en rende de weg af naar het volgende huis. Er stond een auto in de open garage. Hij tilde de motorkap op en maakte de verbindingen van de accu los. Hij trok de zware batterij van zijn plaats en droeg hem terug naar Catherines auto. Nadat hij de accu's verwisseld had gebaarde hij dat ze op moest schuiven. 'Laat me eens proberen.'

Ze maakte ruimte voor hem achter het stuur. De nieuwe accu startte de motor na een paar keer. Ransom reed weg naar de brug. Toen ze de kruising naderden aarzelde hij, zich afvragend of hij met een vaart naar het zuiden zou rijden langs de weg. Toen voelde hij Catherines hand op zijn arm. Ze keek uit over de uitgebleekte bedding van de rivier en naar de dorre bomen langs de oevers, als rooksignalen in de warme lucht.

Hij stak de brug over en sloeg linksaf een zijweg in en besefte dat hij vroeg of laat de jonge vrouw zou moeten achterlaten. Haar nauwelijks bewust genomen besluit om te blijven, herinnerde hem aan zijn eigen aanvankelijke hoop zichzelf af te zonderen tussen het afval van de nieuwe woestijn, om een eind te maken aan de tijd en zijn slijtproces. Maar nu werd er een nieuw soort tijd aan het landschap opgelegd.

'Catherine, ik weet hoe je -'

Tien meter voor hen rolde een auto zonder chauffeur over de weg. Ransom trapte hard op de rem, en bracht de auto met een ruk plotseling tot stilstand waardoor Catherine voorover tegen de ruit viel.

Hij trok haar terug op de bank toen een zwerk donkergeklede mannen de straat om hen heen begon te vullen. Hij pakte de revolver en zag toen een bekend rond gezicht onder een blonde lok.

'Haal ze eruit! Maak de weg vrij!' Een tiental handen greep de motorkap en trok die omhoog de lucht in. Een groot mes flikkerde in de duidelijk met schrammen overdekte hand van de bootsman en sneed door de bovenste radiatorslang. Achter hem kwam de lange figuur van Jonas in het gezicht, zijn lange armen opgeheven alsof hij zich een weg zocht door de duisternis.

Ransom starte de motor weer en zette de versnellingshandel in de achteruit. Met het gaspedaal helemaal ingedrukt deed hij de auto achteruit schieten. De motorkap klapte neer op de vingers die aan de bedrading naar de motor trokken, kreten van pijn veroorzakend.

Ransom reed over zijn schouder kijkend achteruit de straat af, de geparkeerde auto's rakend terwijl hij van links naar rechts zwaaide. Catherine leunde zwakjes tegen de deur, haar gekneusde hoofd met een hand ondersteunend.

Ransom schatte een hoek verkeerd en de auto kwam met een klap tot stilstand tegen de zijkant van een vrachtwagen. Catherine met een hand ondersteunend zag hij de troep achter hen aan komen. Jonas stond op het dak van een auto en wees met zijn arm als een standbeeld.

Ransom opende zijn deur en trok Catherine de straat op. Ze streek met een zwak gebaar een lok naar achter.

'Kom op!' Met haar aan de hand begon hij het gravelpad dat naar de kade afliep over te rennen. Geholpen door de hellende bodem bereikten ze de helling. Ransom wees naar de brug. Twee mannen liepen langs de balustrade. 'We zullen door de rivier moeten waden.'

Toen de stofwolken achter hen de lucht in rezen, werd er plotseling vanaf de brug geschreeuwd.

Catherine greep Ransoms arm. 'Aan de overkant daar! Wie is die jongen?'

'Philip!' Ransom zwaaide heftig. Philip Jordan stond bij de woonboot naar de buitenboordmotor die Ransom daar achtergelaten had te kijken. Zijn jol lag tegen de kant aan, op zijn plaats gehouden door de vaarboom. Met een vlugge blik naar de mannen die van de brug af stonden te gebaren stapte hij opzij op de oever. Hij trok zijn boom uit de grond, sprong aan boord en het moment dat hij aan de boot gaf droeg hem over het kanaal.

Hij hielp Ransom en Catherine Austen in de schuit en duwde weer af. Er viel een waarschuwend schot. Vier à vijf mannen, Jonas voorop, staken de helling over en renden naar de kade. De bootsman liep achteraan, een geweer met een lange loop in zijn handen.

Jonas' stijve figuur liep de helling af, zijn zwarte schoenen deden grote stofwolken opstuiven. Zijn mannen strompelden achter hem aan, Saul vloekte toen hij uitgleed en op zijn handen viel, maar Jonas bleef doorgaan voor hen uit.

De jol hield stil vlak bij de oever toen Philip Jordan de rivier en de zijsloten afkeek, onzeker welke kant hij op moest.

Ransom leunde van de boeg over het kleine stukje water dat hen nog scheidde. Een kogel floot over hun hoofden als een krankzinnig insect. 'Philip vergeet de boot! We moeten nu weg!'

Philip hurkte neer achter de vaarboom toen Saul het geweer laadde. 'Dokter, dat kan niet... Quilter is...'

'Quilter kan verrekken!' Ransom zwaaide met het pistool naar Catherine die op haar knieën zat en zich stevig vasthield aan de boorden van de schuit. 'Peddel met je handen! Philip luister naar me -'

Jonas en zijn mannen hadden de waterkant bereikt, niet veel meer dan een paar bootlengten van hen af. Saul richtte het geweer op Philip, maar Jonas deed een stap naar voren en sloeg het uit zijn handen. Zijn donkere ogen keken naar de inzittenden van de jol. Hij stapte op een rotsblok en staarde een halve minuut lang naar de boot, ongevoelig voor het pistool in Ransoms hand.

'Philip!' schreeuwde hij ruw. 'Jongen kom hier!'

Toen zijn naam over de uitgedroogde rivier weg echode draaide Philip Jordan zich om, met zijn handen op de vaarboom als steun. Hij keek op naar de man met de haviksneus die woest op hem neerzag.

'Philip...!' Jonas' stem klonk als een klok over het olieachtige water.

Philip Jordan schudde langzaam zijn hoofd, zijn handen grepen zenuwachtig naar de boom. Boven hem keek een rij donkere gezichten neer van de brug als een vijandige jury. Philip greep de vaarboom en hief hem horizontaal uit het water alsof hij Jonas de weg wilde versperren.

'Dokter...?' riep hij gespannen over zijn schouder.

'De oever Philip!'

'Nee!' Met een schreeuw en een laatste blik achterom naar de donkere figuur van Jonas, duwde Philip tegen de boom en punterde de boot stroomopwaarts naar het lege meer toe. De mannen op de oever sprongen naar voren en riepen om het geweer, maar de jol schoot achter de romp van een lichtboei en zwaaide toen weer weg, de voorplecht rees op uit het water als een speer. Philip bewoog de boom snel op en neer, het water liep met stralen tussen zijn handen door van de natte stok. 'ik ga met u mee, dokter. Maar eerst...' hij liet de boom los en hurkte neer terwijl de jol over een stuk open water heen schoot, '...eerst moet ik mijn vader halen.'

Ransom leunde voorover en greep Catherines hand. Hij keek hoe de jongen hen snel om de bocht naar het meer manoeuvreerde en zag in zijn gezicht alleen het donkere speerachtige masker van de zwartgeklede man die daar alleen op de kust achter hen stond.

Een uur lang volgden ze de overblijfselen van de rivier die door het meer heenliepen. Het kanaal werd smaller, soms maar vier meter breed, op andere plaatsen uiteenlopend in dunne stroompjes die hun weg zochten tussen de duinen en de modderbanken. Gestrande boten lagen op de droge hellingen, bedekt met de aangekoekte vuilranden van het teruglopende water. De bedding van het meer, bijna helemaal uitgedroogd, was nu een droog strand van witte duinen en bedekt met stukken van uitgebleekte boomstammen en drijfhout. Langs de oever vormde het gedroogde moerasgras een palissade van verbrande borstels.

Ze verlieten de hoofdkreek en volgden een van de kleine zijtakjes. Hier en daar passeerden ze de overblijfselen van een oude schuur, of een steiger die boven de overblijfselen van het gras uitstak, dat zichzelf het vorig jaar hier gezaaid had toen het peil al een halve meter was gezakt. Onvermoeibaar hanteerde Philip zijn vaarboom, en draaide de boot als een sleutel door de aaneenschakeling van kreken, zijn gezicht verborgen achter zijn schouder, en ontweek Ransoms blik. Een keer stopten ze en liet hij ze eruit gaan, en sleepte toen de boot over een smalle rug naar het vervolg van de stroom. Ze passeerden de ketel van een oude destilleerinstallatie die op de bedding gebouwd was, de schuine torens staken omhoog als de lopen van een soort vreemd geschut in muiterij tegen de lucht. Overal lagen de lijken van veldmuizen en watervogels tussen de opgedroogde waterplanten.

Op het laatst wond de stroom zich tussen een rij stoppelige duinen door en kwamen ze uit in een kleine opgedroogde plas. In het midden, eventjes beroerd door de kreek voordat deze erachter verdween, lag een oud zeilschip stevig vast in de modderkoek. Alle schuiten waar ze langs gekomen waren, waren met vuil bevlekt en besmeurd, maar het zeilschip was vlekkeloos, de scheepswand glansde in het zonlicht in allerlei verschillende schitterende kleuren. De koperen patrijspoorten waren die morgen nog gepoetst.

Een wit geschilderde loopplank stond tegen de boot aan en een keurig met touw afgezet gangboord leidde naar het dek. De mast, ontdaan van tuigage en uitgerust met een dwarsboom, was zorgvuldig gelakt tot de koperen ring aan de top.

'Philip, wat is er in vredesnaam?' begon Ransom. Hij voelde Catherines hand waarschuwend op zijn arm. Philip liet de jol drie meter van de loopplank af op het zand lopen en wenkte hen aan boord. Hij aarzelde bij de deur van de kajuit.

'Ik zal uw hulp nodig hebben dokter,' zei hij met een zachte onzekere stem die Ransom deed denken aan zijn schorre watertrollengekwaak. Hij wees op de kajuit en het dek en zei met een vage trotse klank in zijn stem: 'Het is een oud wrak, snap je. In elkaar gezet van alle stukken en brokken die ik kon vinden.' Hij ging voor de donkere kajuit in.

Een oude grijze neger zat midden in de sobere kamer rechtop in een schommelstoel. Hij droeg een verbleekt kaki shirt en een ribfluwelen broek, zorgvuldig versteld met lappen en moeizaam naaiwerk. Bij de eerste aanblik van zijn brede schouders en zijn gewelfde hoofd nam Ransom aan dat hij tegen de zestig was, maar toen hij aan het donker wende zag hij aan zijn stokken van schouders en benen dat hij op zijn minst vijfenzeventig jaar was. Ondanks zijn hoge leeftijd hield hij zichzelf rechtop, zijn gegroefde patriciërsgezicht draaide zich naar Philip toen deze op hem toekwam. Het zwakke licht dat door de gesloten patrijspoorten kwam weerkaatste in zijn melkachtige blinde ogen.

Philip boog over hem heen. 'Vader, het is tijd voor ons om te vertrekken. We moeten naar het zuiden naar de kust.'

De oude neger knikte. 'Ik begrijp het Philip. Misschien wil je me even voorstellen aan je vrienden?'

'Ze gaan met ons mee om te helpen. Dit is dokter Ransom en juffrouw -'

'Austen. Catherine Austen.' Ze deed een stap naar voren en raakte de klauwachtige hand van de neger aan. Ik ben blij kennis met u te maken, mijnheer Jordan.'

Ransom keek de kajuit rond. Er was duidelijk genoeg geen bloedverwantschap tussen Philip en de oude neger, maar hij nam aan dat deze blinde oude man de pleegvader van de jongen was, de onzichtbare aanwezigheid die hij zo vele jaren achter Philip gevoeld had. Honderden raadsels werden nu ineens opgelost - daarom nam Philip altijd zijn voedsel mee om te eten, en daarom was hij ondanks Ransoms overvloedige giften 's winters vaak zo uitgehongerd.

'Philip heeft me een heleboel over u verteld, dokter,' zei de oude man met zijn zachte stem. 'Ik weet dat u altijd een goede vriend van hem geweest bent.'

'Daarom wil ik dat we nu weggaan, mijnheer Jordan, voor de droogte het land begint te vernietigen. Bent u in staat om te reizen?'

Alleen al de insinuatie van een mogelijke ontkenning deed Philip opstuiven. 'Natuurlijk wel!' Hij ging tussen Ransom en de oude man in staan. 'Maak je geen zorgen, vader, ik zal je niet in de steek laten.'

'Dank je Philip.' De stem van de oude man was nog steeds zacht. 'Misschien wil je je dan klaar gaan maken. Neem alleen zoveel water en voedsel mee als je kan dragen.' Toen Philip wegliep naar de kombuis zei de oude neger: 'Dokter Ransom, kan ik even met u spreken?'

Toen ze alleen waren keek hij op naar Ransom met zijn blinde ogen. 'Het zal een lange tocht worden, dokter, misschien langer voor u dan voor mij. U zult me wel begrijpen als ik zeg dat het pas goed gaat beginnen als we de kust bereiken.'

'Dat ben ik met u eens,' zei Ransom. 'Tot we de kust bereiken moet het vrij gemakkelijk gaan.'

'Natuurlijk.' De neger glimlachte vaag, zijn grote gewelfde hoofd met aderen bedekt als een gebeeldhouwde teakhouten aardbol. 'Ik zal een grote last voor u zijn dokter, ik zou liever hier blijven dan later langs de kant van de weg achtergelaten worden. Mag ik u vragen eerlijk tegenover u zelf te zijn?'

Ransom stond op. Over zijn schouder kon hij Catherine Austen in het zonlicht op het dek zien staan, haar rode haar dreef op de bewegende lucht als een Argonauten Vlies.

Iets in de vraag van de oude neger irriteerde hem. Voor een deel nam hij het de oude man kwalijk, dat hij zoveel jaren van hem geprofiteerd had, maar nog meer dat hij aannam dat Ransom nog steeds een eenvoudige keus zou kunnen maken tussen helpen en in de steek laten. Na de gebeurtenissen van de voorgaande dagen voelde hij al dat in het nieuwe landschap dat om hen heen verrees, menslievende overwegingen van steeds minder belang werden.

'Dokter?'

'Mijnheer Jordan, ik durf niet eerlijk te zijn tegenover mijzelf. In deze dagen zijn de meeste bewuste beweegredenen zo verdacht dat ik het betwijfel of de onbewuste motieven iets beter zijn. Niettemin zal ik proberen u naar de kust te brengen.'

Vlak voor de duisternis inviel begonnen ze hun terugtocht langs de rivier. Ransom en Philip Jordan stonden aan de boeg en de achtersteven, ieder aan het werk met een vaarboom, terwijl Catherine en de oude man midden in de boot zaten onder een geïmproviseerde dektent.

Rondom hen strekte zich het gebakken witte oppervlak van het meer uit van horizon tot horizon. Driekwart kilometer van de stad af, waar ze uitkwamen op de hoofdkreek, hoorden ze een sirene gillen in de hete middaglucht. Philip Jordan wees tweehonderd meter naar stuurboord, waar de stoomboot van kapitein Tulloch in een kleine door land omsloten plas lag. Met wapperende vaantjes en de dektent keurig boven de rijen blinkende stoelen, werkten de motoren van de stoomboot op volle kracht, de lange voorsteven duwde tegen de helling van een enorme zandvlakte. De schroeven draaiden onvermoeibaar, het zwarte water tot dik schuim slaand. In de steek gelaten door zijn bemanning stond daar kapitein Tulloch achter de helmstok, en liet zijn sirene gillen voor de dode duinwand terwijl hij er tegen aan bleef duwen, alsof hij een slapende walvis wakker probeerde te maken.

Philip riep naar Ransom maar de laatste schudde zijn hoofd. Ze voeren erlangs en het geluid van de sirene vervaagde in de waas achter hen.

Ze bereikten Larchmont bij het invallen van de duisternis en hielden stil achter de romp van een roestende baggermolen die gemeerd lag bij de ingang naar het meer. In het vervagende licht sliep de oude neger vreedzaam, rechtop in de boot gezeten met zijn hoofd tegen de metalen stijlen van de dektent. Naast hem zat Catherine Austen met haar ellebogen op de waterjerrycans geleund, haar hoofd voorover op haar polsen.

Toen de duisternis over de rivier viel, ging Ransom de brug van de baggermolen op, waar Philip naar de stad in de verte stond te wijzen. Enorme vuren brandden op de horizon; de vlammen woeien van de daken terwijl boven hun hoofden de enorme rookbaldakijnen de lucht in stegen.

'Ze proberen heel Mount Royal af te branden,' zei Ransom. 'Dat moet Lomax zijn.' Toen het licht op Philip Jordans gezicht glansde, zag hij het scherpe profiel van Jonas. Hij wendde zich weer naar de vuren en begon ze te tellen.

Een uur later liepen ze langs de uitgedroogde bedding, de hitte van de vuren langs de waterkant dreef over de rivier als een brandende sirocco. De hele horizon stond in vuur en vlam, enorme branden woedden in de buitenwijken van de stad. Larchmont brandde langs de rivier. De vlammen veegden door de straten. De botenhuizen langs de kaden stonden in brand en de honderden vissen zagen er in het dansende licht heel anders uit. Boven hun hoofd zeilden ontelbare gloeiende vonken langs als vuurvliegen, om neer te vallen in de verre velden in het zuiden alsof de versteende grond zelf was gaan branden.

'De leeuwen!' riep Catherine. 'Dokter, ik hoor ze!' Ze rende naar de rand van de kreek, haar gezicht verlicht door de vlammen.

'Juffrouw Austen, kijk!' Philip nam haar arm. Boven de kade van de brug, verlicht als op een reusachtig filmdoek, stond een van de gemaande leeuwen. Hij klom op de balustrade, keek neer op de hel beneden en sprong toen weg in de duisternis. Ze hoorden een kreet van de helling en een man rende langs de brandende kaden; de leeuw joeg hem met wapperende manen na door de schaduwen.

Toen ze de oever opklommen bewoog er een gestalte achter een van de gestrande schuiten. Een oud wijf in een bundel lompen greep Ransom vast voor hij haar weg kon duwen.

'Dokter, je zal toch zo'n oud mens als ma Quilter niet achterlaten? Overgeleverd aan het gajes en aan de vreselijke vlammen, alsjeblieft?'

'Mevrouw Quilter!' Ransom hield haar in evenwicht, half bevreesd dat de whiskydamp die om haar heen hing hen beiden zou kunnen laten ontploffen. 'Wat doet u hier?'

'Ik zoek naar mijn jongen, dokter...' ze wees als een verbijsterde heks naar de overkant, haar verschrompelde gezicht was scherp en angstig in het flakkerende licht. 'Het zijn die Lomax en zijn smerige Miranda, ze hebben mijn zoon gestolen!'

Ransom duwde haar de helling op. Catherine en Philip die de oude neger tussen zich in droegen, waren de oever opgeklommen en zaten beschut in een van de tuinen. De vallende vonken flikkerden om hen heen. Alsof het op een afgesproken teken begon, vloog het hele stadje aan het meer plotseling tegelijk in brand. Alleen Lomax' huis in het hart van deze orkaan, bleef onberoerd. Terwijl hij naar zijn eigen huis zocht tussen de instortende daken, hoorde Ransom nog meer geschreeuw dat boven het geknetter van het hout uitkwam en hij zag de twee cheetahs die in een achtervolging door de brandende gangen renden.

'Philip!'

De kreet kwam met een bekende kranzinnige stem naar hen toe over de rivier. Mevrouw Quilter keerde zich om, staarde zonder iets te zien in de vlammen en riep ruw: 'Dat is mijn zoon! Dat is mijn ouwe Quilty die zijn ma komt halen.'

'Philip...!' De rennende gedaante van Quilter kwam door de brandende straten op de oever af met een enorm klapperend ding in zijn armen. Hij bereikte de open oever, riep Jordans naam nog een keer en hief toen zijn armen op en liet de grote vogel los. De zwarte zwaan, nog steeds vol met olievlekken, steeg krachtig omhoog, zijn lange hals naar Philip Jordan uitgestrekt als de schacht van een speer. Hij keek hem na toen hij de rivier overstak en zijn vleugels krachtig uitsloeg, de brandende vonken om hem heen. Toen hij overvloog in een wijde boog weg door de donker gloeiende luchtstroom, wuifde Philip naar Quilter die naar hen stond te kijken toen ze uit het gezicht verdwenen; zijn peinzende gezicht flikkerde in het licht van het vuur als dat van een verdwaald kind.

7 De bittere zee

De volgende morgen hadden ze bij het aanbreken van de dag ongeveer acht kilometer naar het zuiden afgelegd. De hele nacht had de stad achter hen gebrand en Ransom dwong de kleine groep zo snel hij kon voort, uit vrees dat Jonas en de vissers over de brug werden gedreven. Maar de weg achter hen bleef leeg, teruglopend naar de vlammende duisternis.

Af en toe rustten ze uit op de achterbanken van de auto's die langs de weg waren achtergelaten. Terwijl de vuren van de brandende stad in de achteruitkijkspiegels flikkerden, sliepen Ransom en de anderen met rukken, maar mevrouw Quilter bracht de hele nacht door met van de ene naar de andere auto te schuiven; ze zat in het donker en bediende woest de pedalen. Een keer drukte ze op een claxon en het doffe gebrul stierf weg over de lege straat.

Haar nieuw-ontdekte passie voor auto's was de volgende morgen nog niet verminderd. Toen Ransom en Philip Jordan voortsjokten door het warme licht van de aanbrekende dag, de oude neger op zijn draagbaar tussen hen in, startte ze per ongeluk een van de auto's.

'Wat zou mijn Quilty nu wel van me denken, dokter?' vroeg ze toen Ransom de versnellingshandel beschermde tegen haar gretige handen. De motor brulde als een gek onder haar dansende voeten.

Vijf minuten later toen hij haar eindelijk overgehaald had om op te schuiven, vertrokken ze in de auto. Tot Ransoms grote verbazing was de motor prima in orde en de benzinetank half vol. Met het oog op de voertuigen die langs de weg waren achtergebleven, nam Ransom aan dat ze hier vastgelopen waren in de enorme verkeersopstoppingen vorige week. De inzittenden moesten het, gevangen in bewegingloze gletsjers van metaal die zich over de vlakte uitstrekten tot de horizon, in wanhoop hebben opgegeven en besloten hebben de rest te lopen.

Achter hen verdween de stad uit het gezicht maar dertig kilometer verder naar het zuiden kon Ransom nog steeds de rook zien die de lucht bevuilde. Aan beide kanten van hen strekten zich, achter de voertuigen die in de berm gereden waren, de velden uit in de morgennevel, hun oppervlakken zagen eruit als opgekrulde roestige platen. Stijlen van hekken leunden in de lucht en er stond hier en daar een eenzame boerderij met het stof tegen de ramen opgehoopt, aan het eind van een karrespoor. Overal lagen de helderwitte beenderen van dood vee rond de lege drinkplaatsen. Drie uur reden ze voort waarin ze twee keer moesten stoppen om van auto te verwisselen, omdat de banden door de scherpe stukken metaal op de weg doorboord waren. Ze kwamen door een lange reeks verlaten dorpen en reden toen de heuvels van de kust tegemoet, die achter de horizon verborgen waren.

De helling begon te dalen toen ze de straten naar de oversteek over de rivier inreden. Het aantal achtergelaten auto's nam toe. Ransom reed langzaam door de enige weg die nog open was; de stalen overspanning van de brug in de verte rees boven de vastzittende auto's en trailers uit, die als oud ijzer op een reusachtige transportband over de heuvel waren gevoerd.

Een halve kilometer voor de brug moesten ze stoppen, vastgezet tussen de twee samenkomende verkeersstromen. Ransom liep vooruit en klom op de balustrade. Hoewel gewoonlijk op dit punt ongeveer driehonderd meter breed, was de rivier nu bijna leeg. Een dun stroompje kronkelde als een vermoeide slang door de bleke witte bedding. Een paar roestige lichtboeien lagen langs de oevers, die de lucht instaken als verloren rotswanden die op elkaar uitzien aan weerszijden van een woestijn. Ondanks de brug en de kade aan de overkant was het bestaan van de rivier nog slechts denkbeeldig, de uitgedroogde bedding ging geheel op in het stoffige oppervlak van het omringende land.

Toen hij zijn aandacht weer op de brug richtte, kon Ransom zien wat de oorzaak van de enorme verkeersopstoppingen op de opritten geweest was. De middelste boog, een deel van ongeveer dertig meter lengte, was door een afbraakploeg opgeblazen, en de stalen liggers rustten stevig op de rivierbedding, de randen van de weg waren afgescheurd als poreus metaal. Aan het begin van de brug waren drie legertrucks naast elkaar gereden als afbakening. De neuzen en de cabines waren gedeukt en zwart geblakerd.

'Wat had dat nou voor zin?' vroeg Philip Jordan toen ze omlaag liepen naar de rivierbedding. 'Willen ze niet dat de mensen de kust bereiken?'

'Natuurlijk wel Philip.' Ransom hield de stijlen van de draagbaar stevig vast terwijl hij steun zocht voor zijn voeten in de poederachtige korst. 'Maar niet te vlug.'

Verscheidene auto's waren van de kade afgereden in een poging de rivier over te steken. Ze lagen halfbegraven onder het stuivende stof, heuveltjes van fijn poeder bedekten de zittingen. Mevrouw Quilter bleef erbij rondhangen alsof ze hoopte dat ze plotseling zouden herrijzen, trok toen haar zijden rokken om zich heen en schuifelde weg aan de arm van Catherine Austen.

Ze bereikten de vlakke bedding van de hoofdstroom en liepen langs het ingestorte middendeel van de brug. De ontstekingsleidingen kronkelden terug naar de zuidelijke oever. Toen hij oplette of hij verderop verkeersgeluiden kon horen, struikelde Ransom en liet bijna mijnheer Jordan vallen.

'Dokter Ransom, rust u alstublieft wat uit,' zei de oude neger verontschuldigend. 'Het spijt me dat ik u deze last veroorzaak.'

'Helemaal niet. Ik liep te dromen.' Ransom liet de stijlen zakken en veegde zijn gezicht af. Tijdens hun tocht naar het zuiden had hij een steeds toenemend gevoel van leegte opgemerkt, alsof hij doelloos een rudimentair instinct volgde dat geen werkelijke betekenis meer had. De vier mensen werden steeds schaduwachtiger, resten van zichzelf, even denkbeeldig als de lege rivier. Hij zag Catherine en mevrouw Quilter op een omgevallen stalen dwarsbalk die over de kreek lag klimmen en probeerde ze alleen te zien in verhouding tot het zand en het stof, van de eroderende hellingen en de verborgen schaduwen.

'Dokter.' Philip raakte zijn arm aan. 'Kijk daar.'

Hij volgde Philips opgeheven arm. Tweehonderd meter verder liep de eenzame figuur van een man langzaam door het uitgedroogde witte kanaal. Hij liep stroomopwaarts van hen af, een paar decimeter van het smalle stroompje zwart water, waar hij af en toe een vage blik op scheen te werpen, alsof hij een rustig bedachtzaam wandelingetje aan het maken was. Hij droeg een verschoten katoenen pak, bijna de kleur van de gebleekte grond om hem heen, maar hij had niets tegen de zon en merkte blijkbaar de straling op zijn hoofd en schouders niet op.

'Waar gaat hij naartoe?' vroeg Philip. 'Zal ik hem roepen?'

'Nee, laat hem maar.' Zonder te denken liep Ransom een paar passen naar voren alsof hij de man wilde volgen. Hij bleef staan, bijna verwachtend een hond te voorschijn te zien komen die om de voeten van de man zou rennen. De absolute afzondering van de krijtwitte baan met zijn lege uitzicht, richtte een scherp licht op de eenzame reiziger. Om een of andere reden scheen deze vreemde figuur, losgemaakt van alle drukkende zorgen van de droogte en de uittocht, een staalkaart van alle onuitgesproken drijfveren die Ransom de voorgaande dagen had weten te onderdrukken.

'Dokter, laten we verder gaan.'

'Een ogenblik Philip.'

De betekenis van deze figuur die langs de door de hitte geglazuurde bedding verdween ontging Ransom, maar verbijsterde hem nog steeds toen hij met de anderen op de zuidelijke oever zat. Philip maakte een vuurtje en ze aten een maaltijd van warme rijst. Ransom slikte een paar lepels van de smakeloze pap naar binnen en gaf toen zijn bord aan Philip terug. Zelfs Catherine Austen, die met een arm op zijn schouder leunde, terwijl hij over de brede bedding van de rivier staarde, slaagde er niet in hem af te leiden. Met moeite voegde hij zich bij de anderen toen ze de kade opklommen en trok mijnheer Jordan achter zich aan.

Op de weg naar het zuiden stonden geen auto's. De overblijfselen van een legerpost lagen verspreid in de berm. Keukengereedschap hing aan driepoten buiten de verlaten tenten en een truck lag tussen de stapels draad en oude banden op zijn kant.

Mevrouw Quilter snoof minachtend. 'Waar zijn alle auto's gebleven, dokter? We zullen er een nodig hebben voor mijn oude benen, weet je.'

'Misschien komen we er zo wel een tegen. U zult doodeenvoudig moeten lopen tot we er een vinden.'

Hij was al zijn belangstelling voor haar aan het verliezen. De stijlen van de draagbaar drukten op zijn schouders. Hij zwoegde langzaam voort over de weg, en dacht nog steeds aan de eenzame man op de rivierbedding.

Nadat ze twee uur later een auto gevonden hadden, bereikten ze de eerste heuvels van de rug langs de kust. Langzaam volgden ze de weg omhoog die voortliep langs uitgebrande boomgaarden en bosjes met dorre bomen als overblijfselen van een versteend woud. Rondom hen in de heuvels dreef de rook van kleine vuren; de witte pluimen dwaalden door de valleien. Hier en daar zagen ze de lage daken van eenvoudige hutten die tegen de hellingen aangebouwd waren. De beboste hellingen waren bezaaid met auto's die over de rand van de weg geduwd waren. Ze begonnen af te dalen en kwamen aan de zijkant van een brede vallei uit. Op de bodem, op de bedding van de opgedroogde stroom brandde een vrolijk houtvuurtje. Twee mannen waren aan het werk naast een klein destilleerapparaat, hun blote bovenlijven zwart door de houtskool; ze negeerden de voorbijgaande auto.

De bomen groeiden hier verder achterwaarts en gaven hen uitzicht op de heuvels in de verte, gedeeltelijk omsluierd door lange rookpluimen die het binnenland in dreven. Plotseling werd de auto gevuld met een scherpe zilte geur. Een laatste bocht lag voor hen. Toen lag daar recht voor hen het grijze mistige vlak van de zee. Op de rand van het plateau, gedeeltelijk hun uitzicht belemmerend zaten twee mannen op het dak van een auto omlaag naar de kuststrook te staren. Ze keken achterom naar de naderende auto, hun gezichten smal en vertrokken in het zonlicht. Om de bocht en langs de weg die naar beneden liep naar de kust, stonden meer auto's geparkeerd. Op de daken en de motorkappen zaten mensen naar de zee te staren.

Ransom stopte de auto en zette de motor af. Onder hen stonden over de hele lengte van de kuststrook tienduizenden auto's en trailers, samengepakt als de voertuigen op een enorm parkeerterrein. Tenten en houten hutjes waren er tussen geperst, steeds dichter op elkaar naarmate ze dichter naar de kust kwamen, waar ze over de duinen en het strand heengingen. Een kleine groep kustvaartuigen - grijze patrouilleboten en kotters van de kustwacht - lagen een halve kilometer van de kust af gemeerd. Lange metalen pieren waren daar het water in gebouwd en er was geen duidelijke scheidingslijn tussen zee en kust. Op bepaalde afstanden stond een groot aantal metalen hutten in de duinen, haast zo groot als vliegtuighangars. Daaromheen stonden hoge destillatietorens in de lucht te stomen, de damp vermengde zich met de rook van de vuren die over het hele zevenhonderd meter brede strand brandden. De geluiden van de machines in de verte klonken door tot op het rotsplateau, en een ogenblik deden het kletterende geluid van de pompen en de heldere gegalvaniseerde daken in de duinen het hele gebied op een reusachtige kermis aan de kust denken, de parkeerterreinen vol met miljoenen bezoekers.

Catherine Austen nam Ransoms arm. 'Charles, we komen nooit daar beneden. Al die mensen!'

Ransom deed zijn deur open. De auto leek net zo overvol als de uitgestrekte landstrook beneden, een zinloze persoonsherhaling waarin een ontelbaar aantal dubbelgangers van hemzelf werden gemaakt, door een of andere kankerachtige uitwas van de tijd. Hij tuurde door de rook naar beneden om te proberen één enkel vrij plaatsje te vinden.

Hier en daar was er in de tuin van een huis of achter een verlaten benzinestation nog plaats voor een paar voertuigen, maar de toegangspaden waren afgesloten. Een of twee auto's kropen over de kokendvolle wegen, als mieren die blindelings voortbewogen zonder een notie van hun eigenlijke richting. Maar verder was de hele opgestopte kuststrook één onbeweeglijke wirwar. Overal zaten mensen op daken van auto's en trailers door de rook naar zee te staren.

De enige tekenen van georganiseerde bedrijvigheid kwamen van het strand. Trucks reden langs een pad tussen de duinen en de rijen auto's die achter de metalen hutten geparkeerd stonden, vormden een keurig patroon. Rijen tenten glansden in het zonlicht, om de gemeenschappelijke keukens en diensteenheden gegroepeerd.

'Wacht hier.' Ransom stapte uit de auto en liep op de twee mannen die op het dak van de dichtstbijzijnde auto zaten toe.

Hij knikte naar hen. 'We zijn zojuist aangekomen. Hoe komen we beneden op het strand?'

De oudste van de twee, een man van zestig, negeerde Ransom. Hij zat te staren, niet naar de opstopping beneden, maar naar de horizon in de verte waar de zee oploste in een bleke mist. Zijn onafgebroken blik deed Ransom denken aan de bezeten wolkenkijkers op hun torens in Larchmont.

'We hebben water nodig,' legde Ransom geduldig uit. 'We hebben vandaag honderdzestig kilometer gereden. Er zit een oude verlamde man in de auto.'

De andere man die een slappe hoed over zijn ogen had getrokken om zijn gezicht in de schaduw te houden, keek Ransom nieuwsgierig aan. Hij scheen het gebrek aan overtuiging in Ransoms stem ontdekt te hebben, en glimlachte een beetje naar hem, bijna bemoedigend, alsof Ransom zojuist zijn eerste hindernis met succes had genomen.

Ransom liep terug naar de auto. De weg kronkelde langs de zijkant van de rotswand naar beneden, langs de mensen die zich teruggetrokken hadden op dit laatste hooggelegen punt. Dan werd hij vlakker en naderde het eerste huttenkamp.

Onmiddellijk ging alle besef van de aanwezigheid van de zee verloren, de duinen in de verte waren uit het gezicht verborgen door de daken van trucks en trailers, en door de rondzwevende rook van afvalvuren. Duizenden mensen hurkten tussen de auto's of zaten op de drempels. Kleine groepjes mannen liepen zwijgend rond. De weg splitste zich, het ene deel liep parallel met het strand aan de voet van de heuvels, het andere liep schuin naar zee. Ransom stopte bij de splitsing en keek of hij enige tekenen van een politie- of legerpost kon ontdekken. Aan hun rechterhand lagen de overblijfselen van een groot reclamebord, in stukken geslagen aan de kant van de weg; de metalen stelling was van zijn houten panelen ontdaan.

Langs de weg naar de zee reed Ransom het huttendorp binnen. Twintig meter verder naar voren was een ruwe versperring. Toen ze stopten kwamen een stuk of vijf mannen uit de deuropeningen van de trailers vandaan. Ze wuifden naar Ransom en gebaarden dat hij terug moest. Eén van hen droeg een metalen staaf. Hij liep naar de auto toe en sloeg ermee tegen de grille.

Ransom bleef staan. Veertig meter voor hem uit verdween de weg in het oerwoud van auto's en hutjes. De grond was doorsneden met diepe voren.

Een vuile hand werd op het raam gelegd. Het ongeschoren hoofd van een man werd door het raam gestoken als de loop van een geweer. 'Vooruit meneer! Als de sodemieter achteruit!'

Ransom begon te argumenteren, maar gaf het toen op en reed achteruit terug naar de splitsing. Ze reden de weg langs de kust op aan de voet van de rotsen. De enorme autokampen strekten zich rechts van hen uit, de achterkanten van vrachtwagens hingen over het lege trottoir heen. Aan de linkerkant, waar af en toe een ruimte in de rotsen was uitgehakt voor een kleine parkeerplaats, zat telkens een familie onder geïmproviseerde zonneschermen, uit het gezicht van de zee en van de lucht, met lege ogen te staren naar de hutten en keten die hen van het strand scheidden.

Een kilometer verder gingen ze omhoog tegen een kleine helling. Ze konden de eindeloos uitgestrekte kampen overzien, die tot ver in de mist achter de kaap vijftien kilometer verder reikten. Ransom stopte bij een verlaten benzinestation en keek een smal pad af dat het autokamp invoerde. Kleine kinderen zaten daar met hun moeders te kijken naar de mannen die stonden te debatteren. De rook van de afvalvuren dreef over de lichte hemel en de lucht had de zoete, bijtende geur van onbegraven vuilnis.

Een paar stoffige auto's reden langs in tegengestelde richting, gezichten tegen de ramen gedrukt terwijl de inzittenden naar een plekje naast de weg zochten.

Ransom wees naar de nummerplaten. 'Sommigen van die mensen moeten hier al dagen langs het strand rijden.' Hij opende de deur. 'Het heeft waarschijnlijk weinig zin nog verder te gaan. Ik zal uitstappen en eens rondkijken.'

Hij liep de weg af en keek tussen de rijen auto's door. Overal lagen mensen in de schaduw en ze hadden de nauwe paadjes met vierkante stukken canvas afgeschut. Verderop stond een menigte mensen om een grote aluminium vrachtwagen heen en begonnen hem heen en weer te schommelen. Ze trommelden op de deuren en de ramen met schoppen en houwelen.

Aan de kant van de weg stond een oude sigarettenkiosk tegen een betonnen telegraafpaal aangeleund. Ransom slaagde erin een voet op de toonbank te krijgen en klom er bovenop. Heel in de verte glinsterden de zilveren daken van de metalen hangars langs de zee in het zonlicht als een onbereikbaar dorado. Het geluid van de pompen dreunde over de massa naar hem toe, maar werd overstemd door het gemompel en gepraat van de mensen in de kampen.

Onder Ransom in een kleine nis, vlak naast de rand van het trottoir, zat een man van middelbare leeftijd in hemdsmouwen een primus op te pompen onder het zonnescherm van zijn aanhangertje, een piepklein karretje, niet veel groter dan een draagstoel. Op de drempel zat zijn vrouw, gezet, met een rond gezicht en een bloemenjurk aan. De primus trilde in de hitte, en warmde een metalen theepot op.

Ransom klom naar beneden en liep naar de man toe. Hij had de intelligente gevoelige ogen van een horlogemaker. Toen Ransom dichterbij kwam, schonk hij kalmpjes de thee in twee kommen op een blad.

'Herbert,' riep zijn vrouw waarschuwend.

'Het is wel in orde, lieverd.'

Ransom hurkte naast hem neer en knikte naar de vrouw. 'Vindt u het goed als ik even met u praat?'

'Ga je gang,' zei de man. 'Maar ik heb geen water over.'

'Dat geeft niet. Ik ben net aangekomen met een paar vrienden,' zei Ransom. 'We waren van plan naar het strand te gaan, maar het ziet ernaar uit dat we te laat zijn.'

De man knikte bedachtzaam. 'Misschien wel,' beaamde hij. 'Maar ik zou me toch geen zorgen maken, wij zijn niet veel beter af.' En hij voegde er aan toe: 'Wij zijn hier al twee dagen.'

'We hebben drie dagen op de weg gezeten,' onderbrak zijn vrouw hem. 'Vertel hem daar eens van, Herbert.'

'Hij heeft ook op de weg gezeten, lieverd.'

'Bestaat er een kans dat we het strand op kunnen?' vroeg Ransom. 'We zullen spoedig wat water nodig hebben. Is er hier nergens politie?'

'Laat ik het uitleggen.' De man nam het laatste slokje van zijn thee. 'Misschien kon je het vandaar niet zien, maar langs de hele kust is een dubbel hek van prikkeldraad. Het leger en de politie zitten daarachter. Iedere dag laten ze er een paar mensen door. In die schuren zijn een paar grote destilleerapparaten. Ze zeggen dat er binnenkort meer dan genoeg water zal zijn en iedereen moet blijven waar hij is.' Hij glimlachte vaag. 'Water koken en condenseren is een langdurig karwei; je hebt koeltorens van wel dertig meter hoog nodig.'

'Wat gebeurt er als je door het draad het strand op kruipt?'

'Als je erdoor komt. Het leger is o.k., maar gisternacht waren de militie-eenheden aan het schieten op de mensen die door het hek probeerden te kruipen. Ze schoten ze neer bij het licht van schijnwerpers, met machinegeweren.'

Ransom zag Philip Jordan en Catherine Austen op het trottoir staan. Aan hun gezichten kon hij zien dat ze bang waren dat hij hen in de steek zou laten, nu ze nog maar een paar honderd meter van het strand af waren.

'Maar wat is er dan terechtgekomen van de evacuatieplannen van de regering?' vroeg hij. 'Die strandkaarten en zo...'

Hij stond op toen de ander geen antwoord gaf. 'Wat bent u van plan?'

De man keek Ransom effen aan. 'Hier blijven zitten wachten.' Hij gebaarde naar het kamp. 'Dit zal niet eeuwig duren. Dat kan niet. De meeste mensen hebben nu al nog maar water voor één dag. Vroeg of laat zullen ze uitbreken. Ik schat dat ze tegen de tijd dat ze het water bereikt hebben, wel zo uitgedund zullen zijn dat Ethel en ik alles kunnen hebben wat we wensen.'

Zijn vrouw knikte bevestigend en nam nog een slokje thee.

Ze reden de weg weer langs. Langzamerhand weken de heuvels meer naar achter, de weg draaide tot hij bijna rechtstreeks landinwaarts ging. Ze bereikten het gebied van de riviermonding. Dit trechtervormige gebied was eens omringd door moerassen en zandvlakten, en de laagliggende grond zag er vochtig en triest uit, ondanks het hete zonlicht dat op het droge gras scheen. De honderden voertuigen die tussen de duinen en de heuvels geparkeerd stonden, waren tot aan hun assen in het zachte zand gezakt. De daken helden over naar alle kanten. Ransom stopte bij de rand van de weg; de aanwezigheid van de rivier gaf hem een gevoel van zekerheid. Tweehonderd vijftig meter verder stonden de stevige palen van het hek met het gekrulde prikkeldraad tot aan de grond ertussen. Een smalle strook duinen en droge kreken vormde de scheiding tussen deze lijn en het binnenste hek. Een halve kilometer verderop konden ze een klein stukje van het strand zien waar de golven vreedzaam schuimend op het gewassen zand liepen. Aan beide zijden van het lege kanaal werden tientallen hutten opgetrokken en mannen met blote bovenlijven werkten vlug door in het zonlicht. Hun energie en de nabijheid van het water achter hun ruggen, contrasteerde pijnlijk met de duizenden lusteloze mensen die van de duinen af naar de andere kant van het prikkeldraad keken.

Ransom stapte uit. 'Hier zullen we het proberen. We zijn wel verder van het strand maar er zijn bijna geen mensen. Misschien hebben ze om een of andere reden een afkeer van de rivier.'

'Wat doen we met de auto?' vroeg Philip.

'Hier laten staan. Deze mensen hebben alles meegesleept. Ze zullen gerust hun auto's niet in de steek laten nu ze ze op het zand geparkeerd hebben.' Hij wachtte tot de anderen eruit geklommen waren, maar ze zaten doodstil, onwillig om zich te bewegen. 'Vooruit Catherine! Mevrouw Quilter, vannacht kunt u in de duinen slapen.'

'Dat weet ik nog niet zo zeker, dokter.' Met vertrokken gezicht stapte ze langzaam uit de auto.

'En u, mijnheer Jordan?' vroeg Ransom.

'Natuurlijk dokter.' De oude neger zat nog steeds rechtop. 'Zet me alleen maar op het zand neer.'

'Wij zijn niet op het zand.' Zijn ongeduld bedwingend zei Ransom: 'Philip, misschien kan mijnheer Jordan beter in de auto wachten. Als we een of ander kampement bij het hek hebben, gaan we terug en halen hem op.'

'Nee dokter.' Philip keek Ransom behoedzaam aan. 'Als we hem niet in de draagstoel mee kunnen nemen, zal ik hem zelf dragen.' Voor Ransom hem kon tegenspreken boog hij voorover en tilde de oude neger uit de auto. Hij droeg hem als een kind in zijn sterke armen.

Ransom ging voorop, gevolgd door Catherine en mevrouw Quilter die mopperend doorliep en mompelde tegen de mensen die in de dalletjes bij hun auto's en trailers zaten. Philip Jordan kwam vijftig meter achter hen en lette zorgvuldig op waar hij zijn voeten neerzette in het omgeploegde zand, de oude neger in zijn armen. Spoedig was de weg niet meer te zien en de stank van het kamp drong hun longen binnen. Een doolhof van paadjes kronkelde tussen de voertuigen en tussen de droge met gras begroeide duinen. Bij het zien van de jerrycan die Ransom half onder zijn jasje droeg vlogen allerlei kinderen met lege bekertjes op hem af. Kleine groepjes mannen, ongeschoren en onder het stof, stonden fel met elkaar te redetwisten en naar het hek te wijzen. Het leek wel of de mannen naarmate ze dichter bij dit obstakel kwamen steeds heftiger werden. Alsof degenen, die eerder aangekomen waren - velen van hen waren er al een week of meer, gezien hun kampeeruitrusting - beseften dat de grote menigte, die zich achter hen had samengeperst, inhield dat zijzelf de zee nooit zouden bereiken.

Gelukkig kon Ransom doordat het hek afliep in de monding van de rivier het draad bereiken zonder dat hij rechtstreeks de richting van de zee uit moest. Een of twee keer werd hen de weg versperd door een zwijgende man met een geweer in zijn handen die gebaarde dat ze weg moesten van een of ander privéplekje.

Een uur later bereikte Ransom een punt ongeveer vijftien meter van het buitenste hek af, in een smal duinpannetje tussen twee groepen trailers. Gedeeltelijk beschermd tegen het zonlicht door de grove grassprieten op de hellingen van de omringende heuveltjes gingen Catherine en mevrouw Quilter zitten en rustten uit, wachtend tot Philip Jordan zou verschijnen. Vliegen en muggen zoemden om hen heen en de stank van de eens moerassige grond bezwangerde de lucht. De trailers vlakbij waren van twee circusfamilies die naar de kust waren getrokken met een deel van hun reizende kermis. De vergulde baldakijnen van twee draaimolens staken boven de duinen uit, de antieke paarden op hun gedraaide standaarden gaven een kermiseffect aan het landschap. De donkerogige vrouwen zaten met hun dochters als in een heksenvergadering rondom de versierde motor in het midden en keken naar de kust in de verte, alsof ze verwachtten dat er een monsterachtige vis uit het water op het land geworpen zou worden.

'Wat moet dat nu met Philip en mijnheer Jordan?' vroeg Catherine, toen ze nog steeds niet verschenen waren. 'Moeten we niet terug gaan en hen zoeken?'

Slapjes zei Ransom: 'Misschien komen ze hier straks nog wel. We kunnen het niet riskeren hier weg te gaan, Catherine.'

Mevrouw Quilter leunde achterover tegen de omgewoelde aarde, schudde de vliegen van haar stoffige zijden jurk en mompelde zachtjes in zichzelf. Het leek of ze niet in staat was te begrijpen, wat ze hier in dit door vliegen verpeste gat moesten.

Ransom klom op de top van een duin. Hoe ontmoedigend ook, zijn gebrek aan loyaliteit tegenover Philip Jordan verbaasde hem niet. Met hun terugkeer naar de lege rivier had hij weer dat gevoel van afzondering in de tijd, dat hij had toen hij op het dek van de woonboot naar de voorwerpen stond te kijken, die rondom hem op de droge bedding gestrand waren. Hier, waar de monding breder werd, waren de afstanden die hem van de anderen scheidden nog groter geworden. Mettertijd zou het zand dat over de duinen woei hen op eigen voorwaarden herenigen, maar op het moment vormde ieder van hen een afgesloten en geheim wereldje op zichzelf.

Vlakbij lag een man met een strohoed tussen het droge gras door het prikkeldraad te turen bij het lege kanaal dat naar het strand voerde. Een aaneenschakeling van smalle kreekjes en kleine duintjes scheidde hen van het binnenste hek. Daarachter raakten de pas opgebouwde hutten al gevuld. Een paar vrachtauto's stopten ernaast en een vijftig à zestig mensen klommen eruit en droegen vlug hun koffertjes naar binnen.

Een grote truck kwam voorbij de hutten te voorschijn en reed haar het binnenste hek. Daar stond hij stil en er sprongen twee soldaten uit die een ruw hek openden. De truck rolde al stotend vooruit over de duinen. Terwijl de motor luidruchtig raasde, bemerkte Ransom dat er een golf van beweging door het kamp ging. Mensen klommen van de daken van hun auto's af, anderen stapten uit en trokken hun kinderen achter zich aan. Vijftig meter verderop waar de truck bij het buitenste hek stilstond, waren zo'n drie- of vierhonderd mensen verzameld. De soldaten lieten een tweehonderd-literdrum van de laadklep zakken en rolden hem over de grond.

Er klonken een paar kreten toen het vat het hek naderde, maar geen van de twee soldaten keek op. Toen ze hem onder het prikkeldraad door duwden golfde de hele menigte naar voren, evenzeer door deze twee afzonderlijke gestalten aangetrokken als door hun lading water. Toen ze weer in de truck klommen, werd de massa stil, kwam weer tot zichzelf en barstte uit in gejuich. Het geschreeuw volgde de truck die over het open tussenstuk reed en toen door het hek verdween. Met een zwaai werd de drum de lucht ingetild en weggedragen, en twintig meter verder op de grond gegooid.

Terwijl de nevel van wegspattend water flarden regenboog vormde in de lucht, draaide Ransom zich om en voegde zich weer bij de anderen in de duinpan. Mevrouw Quilter kwam uit de richting van de kermis met de man met de strohoed achter zich aan.

'Praat jij maar met hem, liefie,' kwaakte mevrouw Quilter.

'Ik heb hem verteld wat voor een geweldige dokter je bent.'

De man met de strohoed was iets voorzichtiger. Hij trok Ransom opzij.

'Die oude zigeunerin zegt dat u een pistool heeft. Is dat waar?'

Ransom knikte behoedzaam. 'Dat is waar ja. Waarom?'

'Kunt u er mee omgaan? Ze zegt dat u dokter bent.'

'Ik kan er mee omgaan,' zei Ransom. 'Wanneer?'

'Gauw.' De man keek naar Ransoms smerige linnen pak en liep toen weg naar de draaimolen. Hij slingerde zich tussen de ouderwetse paarden door.

Vlak na middernacht lag Ransom op de helling van het duin. Om hem heen echoden de nachtgeluiden van het kamp, de as van honderden vuren rookte in de duisternis. Er dreef een somber en dof gemompel over de duinen, af en toe doorbroken door kreten en schoten verderop langs de kust. Beneden hem lagen Catherine en mevrouw Quilter samen in hun pan, de ogen gesloten, maar niemand anders sliep. De duinen om hem heen waren bedekt met honderden mensen die op de uitkijk lagen. Terwijl hij naar de langzame onzekere bewegingen luisterde besefte Ransom dat er geen gezamenlijk plan was, maar dat een of ander vaag instinct steeds sterker werd en iedereen gelijktijdig naar het prikkeldraad zou drijven.

De lichten achter de hekken waren gedoofd en de donkere omtrekken van de hutten waren vaag zichtbaar in het licht dat door de golven die op het strand liepen weerkaatst werd. Alleen de pompen dreunden aan een stuk door.

Ergens boven hem zei een draad zacht 'pong'. De duisternis inturend zag Ransom een man onder het hek door verdwijnen, door een van de uitgedroogde kreken kruipend.

'Catherine!' Met zijn schoen schopte Ransom wat zand op Catherines schouder. Ze keek naar hem op en maakte toen mevrouw Quilter wakker. 'Klaarmaken om op te breken!'

Links van hem aan de overkant van het kanaal werd nu ook geschoten. De meeste kogels vlogen hoog door de lucht met een wijde boog over de delta heen, maar Ransom kon zien dat tenminste twee van de wachten, vermoedelijk leden van de plaatselijk gerekruteerde militie, rechtstreeks in het autokamp schoten.

Schijnwerpers straalden van een stuk of tien palen langs alle twee de hekken. Plat op de grond met zijn witte armen bewegingloos in het gras, wachtte Ransom tot ze uit zouden gaan. Hij keek op toen er een gebrul uit het open stuk achter het hek kwam.

Een stuk of veertig, vijftig mannen waren bezig, in het volle gezicht van het peloton soldaten op de duinen achter het binnenste hek, de duinen en de kreken over de steken. Ze schreeuwden naar elkaar, sprongen in en uit de ondiepe kreken en een paar van hen stopten om op de schijnwerpers te vuren. Ongedeerd bereikten ze het prikkeldraad en overal sprongen mensen overeind en begonnen naar voren te rennen naar het licht.

Rasom stak zijn arm uit naar beneden en greep Catherine bij de arm. 'Vooruit!' schreeuwde hij. Ze klommen de lage helling op tot aan het hek. Een breed stuk van het gekrulde prikkeldraad was verwijderd; ze kropen erdoor en schoten toen snel een smalle kreek in. Tientallen andere mensen deden hetzelfde, sommigen trokken kleine kinderen met zich mee, anderen droegen een geweer in de hand.

Ze waren halverwege toen een licht machinegeweer losjes over hun hoofden begon te vuren van een helling vlak onder de hutten af, het harde geknetter klonk in korte uitbarstingen van twee of drie seconden. Gedeeltelijk gedekt door het heuvelachtige terrein, liep iedereen verder door een gat dat in het binnenste hek geknipt was. Toen werd er plotseling, nog geen tien meter van Ransom af, een man neergeschoten; hij viel achterover in het gras. Een ander werd in zijn been getroffen en lag op de grond te schreeuwen terwijl de mensen langs hem heen renden.

Ransom trok Catherine mee in een droog meertje. Overal holden mannen en vrouwen langs hen heen alle kanten uit. Verscheidene van de schijnwerpers waren gedoofd en in de plotselinge duisternis kon hij mannen met karabijnen zich terug zien trekken in de duinen achter de hutten. Links van hen liep de open bedding van de rivier naar zee; daar lag het strand, gewassen als een zilveren spiegel.

Het verspreide geweervuur begon weer; de soldaten schoten over de hoofden van de honderden mensen die rechtdoor naar de zee liepen. Ransom nam Catherine bij de arm en trok haar mee naar de opening in het binnenste hek. Achter hen lagen de lijken in de duinen in allerlei vreemde houdingen in het grove gras.

Langs een lege kreek liepen ze bij de hutten vandaan. Toen ze neerhurkten om even uit te rusten voor hun laatste ren naar de zee, stond er plotseling een man op in het droge gras drie meter boven hen. Met een opgeheven pistool begon hij over de duinen te vuren en hij schoot recht op de mensen die door de soldaten teruggedreven werden.

Naar hem opkijkend herkende Ransom de brede schouders en het strijdlustige gezicht.

'Grady!' riep hij. 'Hou op man!'

Toen ze uit hun schuilplaats te voorschijn strompelden draaide Grady zich om en zocht de duisternis onder hem af. Hij richtte zijn pistool op hen. Hij scheen Ransom te herkennen maar gebaarde naar hen met het wapen.

'Ga terug!' schreeuwde hij schor. 'Blijf hier vandaan, wij waren hier het eerst!'

Meer mensen kwamen te voorschijn, met gebogen hoofden door de droge bedding van de kreek gerend. Grady staarde naar hen, zijn kleine gezicht voor een ogenblik als dat van een waanzinnige spreeuw. Hij hief zijn pistool op en vuurde blindelings op Ransoms schaduw. Terwijl Catherine zich op haar knieën liet vallen trok Ransom het pistool uit zijn riem. Grady vloog naar voren, zijn ogen zochten in de duisternis tussen de graspollen, zijn kleine figuur was helder verlicht in het schijnsel van de zoeklichten. De kolf van zijn revolver met twee handen vasthoudend stond Ransom op en schoot hem in de borst.

Hij zat over de kleine man gebogen, zijn wapen ergens in de kreek verloren, toen een peloton soldaten uit de duisternis te voorschijn kwam. Ze lieten zich vallen en begonnen over de hoofden van de mensen verder terug in de kreek te schieten.

Een luitenant kwam blootshoofds naar Ransom toekruipen. Hij keek naar het lijk. 'Een van ons?' vroeg hij hijgend.

'Grady,' zei Ransom. De luitenant sprong overeind en gaf zijn mannen het bevel zich terug te trekken op de helling bij de hutten. Het vuren was minder geworden toen de grootste stoot van de voorwaartse beweging voorbij was en een heleboel mensen trokken weer terug naar de hekken. Anderen waren er door gekomen en renden naar beneden naar het water tussen de hutten door, ongemoeid door de soldaten verder op het strand.

De luitenant duwde Catherine achter de rand van de oude zeewering. Hij riep naar Ransom: 'Neem zijn pistool en blijf schieten! Over hun hoofden, maar als ze op je af komen moet je er een neerknallen!'

De soldaten trokken weg en Ransom voegde zich bij Catherine achter de muur. De zee was maar vijftig meter van hen af, de golven spoelden over het natte zand. Catherine leunde slap tegen de muur, uitgeput door het lawaai.

Twee of drie mensen kwamen over de vlakke bedding aanrennen. Ransom hief het pistool op maar ze bleven recht op hem af hollen. Toen kwam de laatste van hen in het gezicht, Philip Jordan met de oude neger in zijn armen. Hij zag Ransom voor hem staan met het opgeheven pistool in zijn hand, maar hij rende voort, strompelend op zijn blote voeten.

Ransom gooide het pistool weg. Overal langs het strand lagen kleine groepjes mensen op de zandbanken; de golven spatten over hen heen terwijl de soldaten toekeken. Ransom rende achter de anderen aan en zag Philip Jordan op zijn knieën bij het water zitten, terwijl hij de oude man voorzichtig in de golven liet zakken.

Ransom voelde het water op de huid van zijn benen prikken en viel toen voorover op de bank; zijn pak doorweekt door de terugstromende golven, kokhalsde hij krampachtig in de koude bittere stroom.

DEEL II

8 Helduin

Onder de lege winterlucht strekten de zoutduinen zich kilometers ver uit. Met zelden meer dan een paar decimeter verschil van de voet tot aan de top, glansden ze vochtig in de koude lucht, de zilte poelen rimpelden onder de zeewind. Soms werden de toppen beroerd door witte strepen, wanneer een paar kristallen in het zonlicht verdampten als een voorbode van de komende lente, maar vroeg in de middag losten ze weer op; langs de grijze flanken van de duinen stroomde dan een bleek licht.

Naar het oosten en naar het westen strekten de duinen zich langs de kust uit tot aan de horizon en lieten af en toe ruimte voor een klein meertje van stilstaand zout water of een deel van een verdwaalde kreek die van de rest van zijn stroom afgesneden was. Naar het zuiden, in de richting van de zee werden de duinen steeds lager en liepen uit in lange zoutvlakten. Bij hoog water waren ze bedekt met een paar centimeter helder water; de smal toelopende dammen van steviger zout staken in zee.

Nergens was er een scherpe grens tussen kust en zee en de eindeloze heuvels vormden de enige afscheiding; land en water vloeiden in elkaar over in dit grauwe vloeibare niemandsland.

Af en toe stak er een skelet van een vervallen transporteur boven het zout uit en scheen naar de zee te wijzen, maar verdween dan na een paar honderd meter weer uit het gezicht. Gaandeweg voegden de waterpoelen zich samen tot grotere plassen, kleine kreekjes gingen over in onafgebroken doorlopende kanalen, maar nooit zag men het water in beweging. Zelfs na een uur gaans, tot aan de knieën in de oplossende drab, bleef de zee even ver weg als steeds; altijd aanwezig en toch verborgen achter de horizon, en bezwangerde de koude mist die over de zoutduinen dreef.

Naar het noorden werden de duinen steeds steviger, de poelen ertussen waren nooit meer dan een paar centimeter diep. Waar ze uiteindelijk het land opliepen rezen ze omhoog in een rij grote witte heuvels, die eruitzagen als bergen industrieafval en gedeeltelijk de zandduinen verborgen hielden. De eigenlijke kuststrook, op het vroegere strand, was bedekt met droge zouthellingen die op de duinen uitliepen.

Roestige palen van oude destillatietorens staken omhoog en de metalen daken die van de hutten afgeslagen waren, dreven als half gezonken wrakken op het zout. Verderop lagen balken van oude pompinstallaties en de transportbanden die eens het afvalzout naar de zee terug hadden gevoerd. Een paar honderd meter van de kust af lagen twee of drie schepen tot aan hun bovenste dekken in het zout begraven; hun grijze bovenbouw weerspiegelde in de zilte poelen. Kleine hutjes van oude metalen platen schuilden tegen de zijden en onder de overhangende stevens. Er dreef rook uit de schoorsteentjes van primitieve destilleerapparaten langs de deurschotten.

Naast ieder hutje was een kleine vijver met zout water, soms afgezet met palen. De kanten waren moeizaam tot een harde korst geslagen, maar het water dat overal doorheen sijpelde deed ze telkens weer oplossen. Hoewel de bewoners van de zoutvlakten af en aan liepen waren er toch helemaal geen voetsporen op de grond te ontdekken, het sijpelende water had ze in een paar minuten uitgewist.

Alleen bij de zee ver voorbij de duinen en de kreken was enige activiteit te bespeuren.

Vlak na het aanbreken van de dag, wanneer de vloed zich langzaam uitstrekte over de kustvlakten, begonnen de smalle kreken en kanalen vol te lopen met water. De lange zoutduinen werden donkerder door het vocht dat ze opzogen en tussen de kanalen spreidde het water zich vlak uit en voerde een paar vissen en schelpdieren mee. Het koude water bereikte de meer vaste kust en drong door in de kuilen en de heuveltjes als de frontlinie van een oprukkend leger, bijna ongemerkt genaderd. Er woei een koude wind die in de ochtenddamp oploste, en joeg een paar onwillige meeuwen over de banken op.

Bijna anderhalve kilometer van de kust begon de vloed door een groot gat in een van de zoutdijken te stromen. Het water liep in een meer van ongeveer tweehonderdvijftig meter doorsnede en overspoelde de lage duinen in het midden. Terwijl de kunstmatige vijver gevuld werd, streek het oppervlak zich glad tot een spiegel voor de wolkenloze hemel.

De randen van het bassin waren tot een halve meter boven het niveau van de omringende zoutvlakte opgehoogd en de natte kristallen vormden een ondoorbroken dijk van bijna driekwart kilometer lengte. Toen het water door het gat stroomde sloeg het de stukken daarnaast weg en stroomde, terwijl het getij afliep, rustig langs de dijk weg. De meeuwen scheerden door de lucht en doken naar de honderden vissen die onder het oppervlak zwommen. Het water lag doodstil in evenwicht en een ogenblik leken het grote meer en de lange brede zoute stromen die door het grauwe licht naar het noorden liepen, op reusachtige gepolijste ijsvlakten.

Op dat moment klonk er een kreet. Een tiental mannen kwam achter de dijk om het bassin vandaan en begonnen met lange peddels van walvisbaleinen het natte zout in het gat te schuiven. Tot aan hun middel in de grijze drab wegzakkend werkten ze als gekken terwijl de natte kristallen naar de zee teruggleden. Hun armen en hun borst waren omwikkeld met repen stof en rubber. Ze moedigden elkaar aan met scherpe kreten en uitroepen, hun ruggen gebogen terwijl ze het zout in het gat op een hoop schepten en probeerden het water in het bassin te houden voor het getij keerde.

Een lange man met een smal gezicht en een cape van zeehondenvel over zijn linkerschouder keek naar hen van de rand van de dijk; zijn rechterhand rustte op de steel van zijn dubbelbladige peddel. Zijn donkere gezicht waar geen vlees meer opzat, scheen uit een paar scherpe punten samengesteld, zijn scherpe jukbeenderen en kin staken bijna door de harde huid heen. Hij staarde over het gevangen water en telde met zijn ogen de vissen die glanzend heen en weer schoten. Over zijn schouder keek hij naar het terugtrekkende water dat de oevers deed oplossen zodra het er langs stroomde. De mannen in het gat begonnen naar hem te schreeuwen toen het natte zout over hen heen stroomde; ze glibberden en vielen terwijl ze worstelden om de dijk dicht te houden. De man met de cape schonk er geen aandacht aan en schoof met zijn schouder het zeehondenvel recht, zijn ogen gericht op de dalende waterspiegel achter de dijken en het glanzende oppervlak van de gevangen zee in het bassin.

Op het laatste moment, toen het water op het punt stond om op tientallen plaatsen tegelijk door de wand heen te breken, hief hij zijn peddel op en zwaaide hem krachtig naar de overliggende oever bij de kust. Een schreeuw als de kreet van een meeuw scheurde uit zijn keel. Terwijl hij de dijk langs rende en het aan de uitgeputte mannen in het gat overliet zich uit het zout los te trekken, verscheen een aantal mannen van achter de noordelijke oever. Met vliegensvlug zwaaiende peddels maakten ze een opening van twintig meter breedte in de dijk, liepen toen tot aan hun borst het water in en joegen het door het gat.

Door zijn eigen gewicht voortgedreven stroomde het water wild naar buiten in de omringende kreken, de rest van het meer achter zich aantrekkend. Tegen de tijd dat de man met de cape dit nieuwe gat had bereikt was het halve meer leeggelopen, wegstromend in een diep kanaal. Als een krankzinnige rivier stroomde het voorwaarts naar de kust, de kleine duintjes op zijn pad wegspoelend. Het kolkte rond naar het noorden, het schuim hoogopgespat in de bocht, en liep toen in een smal kanaal dat tussen de duinen gegraven was. Naar links draaiend stroomde het weer naar de kust, de man met de cape rende ernaast. Nu en dan stond hij even stil om de route vooruit te bekijken, waar het kunstmatige kanaal verstevigd was met dijkjes van droger zout, draaide zich toen om en schreeuwde naar zijn mannen. Ze volgden hem langs de oevers, hun peddels joegen het voortstromende water op.

Plotseling stortte een deel van het kanaal in en het water stroomde in de omringende kreken. De aanvoerder rende, al schreeuwend, door het ondiepe water heen en joeg het met zijn tweebladige peddel weer terug naar het hoofdkanaal. Zijn mannen ploeterden achter hem aan, om de braak dicht te gooien en het water weer terug te drijven de helling op.

De aanvoerder rende verder naar voren, waar de anderen de grootste watermassa voortstuwden door de vochtige duinen. Hoewel hij nog steeds voortbewogen werd door zijn eigen moment had de stroom zich verbreed tot een vloeiend ovaal meer; de honderden vissen tuimelden over elkaar heen in de kolkende stroom. Terwijl het meer voortstroomde bleven er iedere twintig meter een tiental vissen achter en twee oudere mannen die in de achterhoede liepen, gooiden ze dan weer terug in het wegtrekkende zog.

De mannen namen hun plaatsen in aan de zijkanten van het meer, en leidden het voort met hun peddels. Vooraan, maar een paar decimeter voor de voorste golf uit, wees de man met de cape hun de weg door het ongelijke terrein. Het meer liep gladjes kanalen in en uit en doorkruiste ondiepe poelen op zijn pad. Driekwart kilometer van de kust rimpelde het voort, nog bijna helemaal intact.

'Kapitein!' Er kwam een schreeuw van de twee uitkijkposten in de achterhoede. 'Kapitein Jordan!'

De leider draaide zich snel om in het vochtige zout, hief zijn peddel op en dreef de jagers terug langs de rand van het meer. Tweehonderd meter verderop had een groep van vijf, zes man een gat gemaakt aan de westelijke kant van het meer en dreven het water naar buiten over de duinen, hun hoofden gebogen over hun korte peddels.

Van beide kanten renden de drijvers op hen af, met hun peddels het water terug stuwend. De piraten stoorden zich niet aan hen en werkten als gekken om het water door het gat te jagen. Er had zich al een grote plas van ongeveer vijftig meter breedte tussen de duinen gevormd. Toen de grootste massa van het meer voorbij was, renden ze de oever af en begonnen de poel tussen de heuveltjes door naar het westen te stuwen.

Spattende voeten renden achter hen aan door het zoute water en de lucht was vol met zwaaiende peddels en rondvliegend zout. De drijvers probeerden het water dat zij met zoveel moeite van de zee afgekaapt hadden weer terug te krijgen en dreven het terug naar het meer. Sommigen van hen vielen de piraten aan en versplinterden hun korte peddels met hun eigen zwaardere bladen. De leider met het donkere gezicht sloeg een man neer, de benen steel van zijn peddel met zijn voet doormidden brekend en gaf toen een ander een slag in zijn gezicht waardoor hij in het ondiepe water viel. De rondvliegende bladen afwerend, strompelden de piraten overeind en stuurden het water tussen de benen van hun aanvallers door. Hun leider, een oudere man met een rode striem over zijn baardige gezicht schreeuwde naar hen en ze schoten weg in alle richtingen. Het water verdeelden ze in een half dozijn poeltjes die ze weg stuurden met hun peddels en hun blote handen.

In de verwarring was het grote meer voortgestroomd naar de kust. De verdedigers lieten hun poging om het water terug te krijgen varen en renden achter het meer aan, de koude pekel stroomde van hun rubberpakken af. Een paar van hen stonden stil om over hun schouder te schreeuwen, maar de piraten waren al tussen de duinen verdwenen.

Toen het grijze morgenlicht op de natte hellingen glansde, verdwenen hun voetsporen in het stromende zout.

Zijn wang tegen het stuk rubber op zijn schouder aan, zocht Ransom zich voorzichtig een weg tussen de waterige duinen, de kleine poel door de dalen sturend. Nu en dan als de poel genoeg vaart had, stond hij stil en staarde over de omringende toppen en luisterde naar de verre kreten van Jordan en zijn mannen. Vroeg of laat zou de kapitein met zijn strenge gezicht een groep mensen naar het strand waar de paria's leefden sturen voor een strafexpeditie. Bij het vooruitzicht van verwoeste hutten en stukgeslagen destilleerapparaten vermande Ransom zich en haastte zich voort de poel door de kuilen heen te sturen. Hij was nauwelijks zes meter breed en bevatte een half dozijn kleine vissen. Een ervan was achtergebleven op het zout en lag aan zijn voeten. Voor hij hem in het water teruggooide bevoelde hij met zijn ijskoude vingers de dikke buik.

Driehonderd meter naar rechts ving hij een glimp op van Jonathan Grady die zijn poel door de kronkelende kanaaltjes stuurde naar zijn hut die hij onder een kapotte zouttransporteur gebouwd had. Hoewel nauwelijks zeventien jaar oud, was hij sterk genoeg om bijna de helft van het gestolen water zelf te nemen en hij dreef het onvermoeibaar voort.

De vier andere leden van de bende waren tussen de zoutvlakten verdwenen. Ransom liep door, de zilte lucht stak in de wond op zijn gezicht. Gelukkig had Jordans peddel hem met de vlakke kant getroffen, anders zou hij bewusteloos geslagen zijn en meegenomen naar de Johnstone-nederzetting voor een standrechtelijk vonnis. Zijn vroegere vriendschap met dominee Johnstone, allang vergeten deze tien jaar, zou hem daar van weinig nut geweest zijn. Het was nu noodzakelijk om anderhalve kilometer van de kust af te gaan om de zee te vangen - het zout dat de voorgaande jaren was weggegooid, was gaan glijden, waardoor het niveau van de vlakten was gestegen - en het stelen van water werd voor de gemeenschappen langs de kust de grootste misdaad.

Ransom rilde in het koude licht en probeerde het vocht uit de natte vodden onder zijn pak van rubber stroken te knijpen. Het pak was in elkaar genaaid met stukken visdarm en lekte op tientallen plaatsen.

Hij was met de andere leden van de bende drie uur voor zonsopgang op pad gegaan, achter Jordan en zijn groep aan over de grauwe duinen. Ze hadden zich verborgen gehouden in de duisternis bij het lege kanaal, terwijl ze wachtten tot het getij keerde, in de wetenschap dat ze slechts een paar minuten hadden om een klein stukje van het meer te stelen. Als Jordan en zijn mannen niet de grote watermassa naar het reservoir van het dorp hadden moeten drijven, hadden ze hen zeker gevangen. Binnenkort zouden ze zonder twijfel een nacht opzettelijk hun vangst laten gaan om zich voorgoed van Ransom te ontdoen.

Terwijl Ransom voortliep naast de poel en hem voortstuwde naar de toren in de verte van het wrak van het lichtschip dat ongeveer een halve kilometer verder met de boeg uit het zand omhoog stak, telde hij automatisch telkens de vissen die voor hem uit zwommen en vroeg zich af hoelang hij nog zou kunnen profiteren van Jordan en zijn mannen. De zee was nu zo ver weg en de kust zo verstopt met zout, dat alleen de grotere en behendige groepen genoeg kracht opbrachten om een redelijke hoeveelheid water te vangen en het naar de reservoirs terug te voeren. Drie jaar geleden hadden Ransom en de jonge Grady vaste kanalen door het zout kunnen graven en als het vloed was stroomde er genoeg water in om wat kleine vissen en krabben mee te voeren. Nu echter was het hele gebied zacht geworden en het natte wegglijdende zout maakte het onmogelijk een kanaal van meer dan twintig meter lengte open te houden, tenzij je een grote groep mensen gebruikte die het kanaal opnieuw groeven voor de stroom uit.

De overblijfselen van een van de metalen transportbanden staken boven de duinen voor hem uit. Kleine plasjes water hadden zich om de roestige poten verzameld en Ransom begon harder te lopen en zwaaide zijn peddel in zijn handen, terwijl hij probeerde vaart genoeg te krijgen om iets ervan mee te voeren. Uitgeput door het voortdurende rennen struikelde hij en viel op zijn knieën, stond toen meteen weer op en rende achter de poel aan die de transporteur naderde.

Een vis sprong op bij zijn voeten en kronkelde over de zouthelling. Ransom liet hem liggen en holde achter de poel aan; hij had hem net ingehaald toen het water tussen de metalen poten kolkte. Gebukt joeg hij het water op met de peddel en stuwde de poel over de helling in de volgende kuil.

Ondanks deze kleine winst was er toch nog minder dan twee derde over van de oorspronkelijke poel toen hij het lichtschip bereikte. Links van hem viel het zonlicht over de hellingen van de zoutbergen en bescheen de voorkant van de heuvels daarachter, maar Ransom lette niet op die suggesties van warmte en kleur. Hij stuurde de poel naar het kleine bassin bij de stuurboordbrug van het schip. Deze smalle poel, twintig meter lang en tien meter breed, had hij al die jaren intact weten te houden door stenen en stukken metaal mee te nemen van de kust, en door iedere dag het zout eromheen tot een harde korst te slaan. Het water was nauwelijks acht centimeter diep en er dreven een paar slappe stukken eetbaar zeewier en zeeanemonen aan een kant, Ransoms enige bron van plantaardig voedsel. Ransom had al vaak geprobeerd om vissen in de vijver te kweken, maar het zoutgehalte van het water was te hoog en de vissen gingen altijd na een paar uur dood. In de reservoirs bij de nederzetting, met een lichtere concentratie, konden de vissen maanden leven. Ransom moest echter, als hij niet vijf van de zes dagen gedroogd zeewier wilde eten, bijna iedere morgen op pad om de zee te vangen en weg te stelen.

Hij keek naar de poel die in het bassin gleed als een vermoeide slang, bewerkte de natte oever met zijn peddel en wrong het laatste druppeltje water uit het zout. De paar vissen zwommen heen en weer in het rustiger wordende water, af en toe aan het zeewier knabbelend. Ransom telde ze nog een keer en keek naar de leiding van oude boilerbuizen die van de vijver naar de zoetwaterdestilleerder vlak naast zijn hut liepen. Hij had hem ingebouwd met stukken beplating van de hutten van het lichtschip en met stukken oud jute. Terwijl hij de deur opende luisterde hij of hij het vertrouwde bubbelende geluid hoorde, en zag toen geërgerd dat de vlam onder de koker te laag stond. Het verspillen van brandstof, waarvan iedere centiliter met steeds toenemende inspanningen opgespoord moest worden uit de auto's die onder de kust begraven lagen, maakte hem misselijk van frustratie. Er stond een blik met benzine op de grond. Hij goot wat in de tank, draaide toen de vlam hoger en zette hem precies goed, ondanks zijn ergernis zorgvuldig oplettend dat het apparaat niet te heet zou worden. Met deze gevaarlijke en grillige brandstof waren er in de loop der jaren heel wat destilleerders ontploft waarbij de eigenaars gedood of verminkt waren.

Hij keek de condensor na op lekken en haalde toen het deksel van de pan waar het water in opgevangen werd. Er lag drie centimeter helder water in de pan. Hij schonk het voorzichtig in een oude whiskyfles en bracht toen de trechter naar zijn mond om de laatste extasebrengende druppels op te vangen.

Hij liep naar de hut, bevoelde zijn wang en wist dat de kapotte huid door de stoppels op zijn gezicht heen te zien zou zijn. Het zonlicht viel van boven op de gebogen boegbeplating van het wrak; het deed de patrijspoorten er glazig en ondoorzichtig uitzien, als de ogen van een dode vis. In feite was deze gestrande leviathan, die uit het gezicht van de zee verzonken was in de ophoping van het meest verwoestende element daarvan, evenveel weggerot als elke walvis gedaan zou hebben in tien jaar. Ransom ging vaak naar binnen in de romp om naar stukjes pijp of oude kranen te zoeken, maar de machinekamer en de gangen waren verroest tot belachelijke hangende tuinen van verweerd metaal.

Onder de achtersteven, gedeeltelijk beschut voor de oostelijke winden door het platte roer, stond Ransoms hut.

Hij had hem opgebouwd uit de roestige carrosserieën van auto's die hij van de kust had meegesleept en boven op elkaar had gezet. De bolle wanden, hier en daar uitpuilend door de motorkap of achterkant van een auto, leek op het schild van een schildpad met kanker.

Toen Ransom binnenstapte in de kamer daar midden in, die een houten vloer van dekplanken had, scheen er een enkele visolielamp. Hij hing aan het chassis van een van de bovenste auto's zachtjes heen en weer te zwaaien op de tocht die door de spleten tussen de auto's kwam.

Een kleine benzinekachel met een primitieve pijp brandde midden in de kamer. Ernaast stonden twee metalen bedden tegen een tafel aangeschoven. Judith Ransom lag op een van de twee met een lappendeken over haar knieën. Ze keek naar Ransom op, haar ingedeukte slaap wierp een schuine schaduw op het kantachtige litteken van een brandwond op haar wang. Na het ongeluk had ze verder geen moeite gedaan om de deuk in haar slaap te verbergen en ze droeg haar grijzende haar in een eenvoudige wrong achter in haar hals.

'Je bent laat,' zei ze. 'Heb je wat gevangen?'

Ransom ging zitten en begon langzaam zijn rubber pak uit te trekken. 'Vijf,' zei hij. Hij wreef over zijn pijnlijke wang, zich ervan bewust dat Judith en hij nu hetzelfde teken op hun gezicht hadden. 'Er zijn drie behoorlijke grote bij - er moet een heleboel voedsel in de zee zitten. Ik moest er één achterlaten.'

'Waarom in 's hemelsnaam?' Judith kwam overeind, haar gezicht verscherpte. 'We moeten er al drie aan Grady geven en je weet best dat hij niet de kleintjes zal nemen! Dan blijven er voor ons vandaag twee over!' Ze keek vertwijfeld de hut rond, alsof ze hoopte dat op een of andere magische wijze een klein visje zou verschijnen in iedere hoek van de hut.

'Ik begrijp je niet, Charles. Je zal vanavond weer weg moeten.'

Ransom gaf de poging zijn lieslaarzen - net als zijn pak van autobinnenbanden gemaakt - uit te trekken op en leunde achterover op het bed. 'Judith, ik kan niet. Ik ben nu al uitgeput.' En op de klaaglijke toon die ze zelf gebruikt had zei hij: 'We zouden toch niet willen dat ik weer ziek werd, hè?' Hij glimlachte bemoedigend naar haar, waarbij hij zijn gezicht wegdraaide van de lamp zodat ze de striem niet zou zien. 'Trouwens, ze gaan vanavond vast en zeker niet weer op pad. Ze hebben een enorme watermassa mee terug genomen.'

'Dat doen ze altijd.' Judith gebaarde met haar koortsige handen. Ze was nog steeds niet helemaal over Ransoms ziekte heen. De taak hem te verzorgen en voedsel te gaan bedelen was al erg genoeg geweest, maar vervaagde tot een peulenschil vergeleken met de onzekerheid om twee weken zonder broodwinner te zitten. 'Kan je niet naar de zee gaan en daar vissen? Moet je dan altijd water stelen?'

Ransom liet het verwijt over zich heen gaan. 'Je kan niet bij de zee komen, begrijp je dat nou nog niet? Er is alleen maar zout. En trouwens, ik heb geeneens een net.'

'Charles, wat is er met je gezicht? Wie heeft dat gedaan?'

Eventjes deed haar verontwaardigde toon Ransoms geest een beetje opleven, een glimp van haar vroegere eigengereide aard die haar vijf jaar geleden de Johnstone-nederzetting had doen verlaten. Juist aan deze dunne draad van onafhankelijkheid klampte Ransom zich vast, en hij was bijna blij met de wond die dat even te voorschijn riep.

"We hadden een beetje ruzie met ze. Een van de peddelbladen trof me.'

'Mijn God! Wie deed het? Jordan?'

Toen Ransom knikte zei ze koud en bitter: 'Een dezer dagen zal iemand zijn bloed drinken.'

'Hij deed zijn werk.'

'Waanzin. Hij zoekt altijd expres jou uit.' Ze keek kritisch naar Ransom en slaagde er toen in een glimlach op haar gezicht te brengen. 'Arme Charles.'

Ransom trok zijn laarzen uit tot aan zijn enkels, liep voor de kachel langs en ging naast haar zitten; hij voelde haar zwakke warmte door haar sjaal heen. Haar broze vingers kneedden zijn schouders en streken toen zijn grijze haar van zijn voorhoofd. Naast haar onder de deken gekropen, met een hand slap op haar dunne dijen, bekeek Ransom het armoedige interieur van de hut. Het hoefde niet benadrukt te worden dat zijn leven, in de vijf jaar dat Judith bij hem woonde, bergafwaarts gegaan was, maar hij besefte dat dat een onderdeel was van het voortdurende verval van al de nederzettingen aan de kust. Weliswaar had hij nu de taak hen beiden van voedsel te voorzien en droeg Judith weinig bij tot hun levensonderhoud, maar ze paste in ieder geval goed op hun paar vissen en het beetje water als hij weg was. Overvallen op de eenzame paria's werden steeds talrijker.

Het was echter niet dit feit dat hen samen hield, maar het besef dat ze alleen samen een vage schaduw van hun vroegere persoonlijkheid in leven zouden kunnen houden, wat ook de fouten daarvan mochten zijn, en zo het langzamerhand afstompen van sentiment en individualiteit tegenhouden dat men in dit duinenschimmenrijk onmerkbaar onderging.

Het strand was, als ieder vagevuur, een wachtplaats, waar de eindeloze vlakten van nat zout allesbehalve de hardste kern van hun persoonlijkheid wegzogen. Deze kleine bolletjes van hun individualiteit flonkerden vaag in het schemerige licht van dit schimmenrijk, het niets dat lag te wachten tot ze opgelost waren en smolten net als de kristallen die hier en daar opgedroogd waren in de zon. De eerste jaren, toen Judith met Hendry in de nederzetting woonde, had Ransom opgemerkt dat ze steeds vinniger en scherper werd, en hij had aangenomen dat dit een teken was van het tenietgaan van haar persoon. Toen Hendry later Johnstones rechterhand werd, was zijn band met Judith een belemmering. Haar scherpe tong en haar onvoorspelbare gedrag maakten haar voor Johnstones dochters en voor de andere vrouwen onaanvaardbaar.

Ze ging uit eigen beweging uit de nederzetting weg. Nadat ze een tijdje een onzeker bestaan had geleid in de oude hutten in de zoutduinen, klopte ze op een dag aan op Ransoms deur. Toen pas had Ransom beseft dat Judith een van de weinige mensen aan de kust was, die er heelhuids door waren gekomen. De koude en het zout hadden alleen maar de weke vernislaag van gewoonten en beleefdheid weggevreten. Hoe slechtgehumeurd en ongeduldig ze ook mocht zijn, ze was nog steeds zichzelf.

En toch had dit stilzetten van de klok hun niets opgeleverd. De kust was een tijdloos gebied, zwevend in een eindeloze interval, even zacht en taai als de natte duinen zelf. Ransom dacht vaak aan het schilderij van Tanguy dat hij eens zo gewaardeerd had. De droge stranden, ontdaan van elk verband van elk besef van tijd, leken op een bepaalde manier wel op een foto van de zoutwereld aan de kust. Maar de gelijkenis was misleidend. Aan de kust was de tijd niet afwezig, maar stilgezet; alles wat nieuw was in hun leven en hun verhoudingen konden ze alleen maar opbouwen uit resten van het verleden, van de mislukkingen en de verzuimen die tot in het heden bleven bestaan, net als de wrakken en de stukken metaal waarvan ze hun hutten bouwden.

Ransom keek naar Judith die zonder iets te zien in de kachel zat te staren. Ondanks de vijf jaren dat ze samen de vijf ijskoude winters en de bloedhete zomers, wanneer de zoutbanken schitterden als dammen van kalk, hadden getrotseerd, voelde hij weinig banden tussen hen. Het succes, als je het tenminste zo mocht noemen, van hun huidige verbintenis, was net als de voorgaande mislukking door absoluut onpersoonlijke overwegingen bepaald, vooral door het tijdsgebied waarin ze zich bevonden.

Hij stond op. 'Ik zal een van de vissen halen. We zullen wat eten.'

'Kunnen we er wel een missen?'

'Nee. Maar misschien komt er vanavond wel een vloedgolf.'

Eens in de drie of vier jaar werd de kust overspoeld door een enorme golf, veroorzaakt door een zeebeving ergens ver weg. De derde en laatste daarvan had ongeveer twee jaar geleden een uur voor zonsopgang de zoutvlakten overspoeld, doorzettend tot vlak bij het land. De honderden hutten en keten in de duinen waren verwoest door het water dat tot aan het middel kwam, de voorraadvijvers waren in een paar seconden weggespoeld. Rondstrompelend over het wegglijdende zout hadden ze toegekeken hoe alles wat ze bezaten weggesleurd werd. Terwijl het oplichtende water om de scheepswrakken spoelde waren de uitgeputte kustbewoners op de zouttoppen geklommen en bleven daar zitten tot de dag aanbrak.

In het eerste licht hadden ze toen een fabelachtig schouwspel gezien. De droogvallende zoutvlakten waren over de gehele lengte bedekt met tienduizenden naar lucht happende achtergebleven vissen, iedere poel zat boordevol met krabben en garnalen. Het daaropvolgende bloedfeest, waarbij de meeuwen schreeuwend tussen de flitsende speren heendoken, had de overlevenden weer moed ingeblazen. Voorgegaan door dominee Johnston waren ze, drie weken lang, van poel tot poel getrokken en hadden zich volgevreten, als beesten die een obsceen avondmaal opvoerden.

Toen Ransom naar de visvijver liep dacht hij echter niet aan die vloedgolf, maar aan de eerste, ongeveer zes maanden nadat ze aangekomen waren. Toen had de golf een oogst van lijken voor hen verzameld. De duizenden lijken die ze, na de laatste bloedige gevechten op de kust, in zee hadden gegooid, waren weer teruggekomen en staarden hen vanuit de ondiepe plassen aan met hun verdronken ogen en hun uitgebleekte gezichten. De schoongewassen wonden, ontdaan van alle bloed en haat, achtervolgden hen in hun dromen, 's Nachts hadden ze de lijken in diepe gaten begraven, onder de voorste zoutbergen. Soms, als Ransom wakker werd en naar buiten de duisternis inging, verwachtte hij half en half dat de gewassen beenderen door het zout onder zijn voeten heen zouden steken.

Kortgeleden waren de herinneringen aan de lijken, die hij zoveel jaren had weten te onderdrukken, versterkt bij Ransom teruggekomen. Toen hij zijn peddel oppakte en een van de vissen op het strand wipte, overwoog hij of zijn weerzin om zich bij de nederzetting te voegen, misschien voortkwam uit het feit dat hij de vissen identificeerde met de dode lichamen. Hoe bijtend zijn herinneringen aan het half onwillige aandeel dat hij in de slachtpartijen had gehad ook waren, hij aanvaardde nu dat hij de eenzame hut zou moeten verlaten om zich bij de kleine feodale gemeenschap van Johnstone te voegen. De daar ingestelde rituelen en taboes zouden tenminste zijn herinneringen doen afnemen in een mate als hij in zijn eentje nooit zou kunnen.

Hij zei tegen Judith terwijl de vis in de pan bruin lag te bakken: 'Grady gaat naar het dorp.'

'Wat? Daar geloof ik niks van!' Judith streek haar haar naar beneden over haar slaap. 'Hij is altijd al een solitair geweest. Zei hij het zelf tegen je?'

'Dat niet precies, maar -'

'Dan verbeeld je je het.' Ze verdeelde de vis in twee gelijke stukken, het mes precies langs de ruggengraat met de nonchalante precisie van een chirurg. 'Johathan Grady is zijn eigen baas. Hij zou nooit die idiote oude dominee met zijn gekke dochters kunnen aanvaarden.'

Ransom kauwde op de smakeloze stukken wit vlees. 'Hij praatte erover toen we op de vloed wachtten. Het was duidelijk wat hij van plan was - hij is verstandig genoeg om door te hebben dat we niet veel langer op ons zelf kunnen blijven.'

'Dat is onzin. We hebben het tot dusver ook klaargespeeld.'

'Maar Judith... we leven als beesten. Het zout is weer aan het schuiven, iedere dag dringt het de zee een paar meter verder weg.'

'Dan gaan we verder op de kust leven. Als we willen kunnen we honderd kilometer verder weg.'

'Nu niet. Er zijn te veel bloedveten. Het is een eindeloze reeks kleine gemeenschappen die hun eigen kleine stukjes zee vangen en bang zijn voor ieder ander.' Hij peuterde de draadjes vlees van de vissenkop los. 'Ik heb het gevoel dat Grady me waarschuwde.'

'Wat bedoel je?'

'Als hij naar de nederzetting gaat, zal hij bij Jordans groep terechtkomen. Hij brengt ze natuurlijk regelrecht hierheen. Ik denk dat hij me op een vage manier vertelde dat hij blij zou zijn als hij wraak kon nemen.'

'Voor zijn vader? Maar dat is al zo lang geleden. Dat was een van die vreselijke ongelukken die gebeuren.'

'Niet echt. Om je de waarheid te zeggen, hoe meer ik erover denk hoe meer ik ervan overtuigd raak dat het gewoon een soort ijskoud experiment was, om te zien in hoeverre ik van iedereen losstond.' Hij haalde zijn schouders op. 'Als we naar de nederzetting gaan, is het het beste om dat te doen voor Grady gaat.'

Judith schudde langzaam haar hoofd. 'Charles, als je daar heengaat, zal het je einde zijn. Dat weet je.'

Toen ze een uur later sliep, ging Ransom de hut uit naar buiten, het koude morgenlicht in. De zon scheen, maar de duinen bleven grauw en doods, de ondiepe plassen leken wel beslagen spiegels. Langs de kust rezen de roestende kolommen van de halfgezonken destilleerders in de lucht, de stellingen wierpen gestreepte schaduwen op de helder witte hellingen van de zoutbergen. De heuvels daarachter waren gekleurd als een woestijn, maar zoals gewoonlijk lette Ransom daar niet op.

Hij wachtte vijf minuten, om er zeker van te zijn dat Judith zou blijven slapen, pakte toen zijn peddel en begon water uit het bassin naast het schip te hozen. Het water dat hij er met het brede blad uitschepte vormde een poel van ongeveer zes meter breed, iets groter dan de hoeveelheid die hij die morgen meegenomen had naar huis.

De poel voor zich uitdrijvend ging Ransom op weg over de duinen, gebruik makend van de lichte helling die van het strand naar het oosten liep. Niemand zou proberen hem zo'n kleine hoeveelheid water af te nemen, maar zijn vertrek zou een strandjutter kunnen verleiden om in de hut in te breken.

Hier en daar liep een rij voetsporen over het vastere zout, maar verder was er op het oppervlak van de duinen niets te zien. Een kilometer verder naar de zee zat een groep meeuwen op de natte zoutvlakte, maar behalve de waterplas die aan Ransoms voeten voortgleed, bewoog er zich niets in lucht en op land.

9 Neptunus op het droge

Een oude transportband liep, als een enorme hagedis met een gebroken ruggengraat, over de duinen en verdween in de richting van de verborgen zee. Toen hij die naderde sloeg Ransom een andere richting in en ging over de open vlakte met ondiepe zoutbassins die zich naar het oosten langs de kust uitstrekten. Hij liep de duinen op en af, gebruik makend van de lange hellingen die de poel door zijn eigen gewicht voortstuwden. Door dit grillige pad te volgen hield hij ook de plaats waar hij oorspronkelijk van was vertrokken verborgen. Toen hij driekwart kilometer verder onder een tweede transportband doorliep, zat een grote gebaarde man vanaf een van de stellingen naar hem te kijken terwijl hij een speer van walvisbalein wette. Ransom trok zich niets van hem aan en ging verder.

Aan zijn voeten rees een halve cirkel van gezonken vrachtschepen boven het zout uit. Daaromheen was een groep kleine keten en uitbouwen, net als de hutten die tegen de beschermende muren van een middeleeuws fort gebouwd werden. Sommige daarvan waren, net als die van Ransom van oude autocarrosserieën gemaakt, die van het strand waren gehaald, maar de andere waren stevige keten van hout en metaal, met deuren en glazen ramen, in elkaar gezet met oude ladders van gegalvaniseerd ijzer. Uit de schoorstenen dreef grijze rook en alles wekte de indruk van rust, warmte en ijver. Voor het strand stond een groep van tien grote destilleerders stoom af te blazen in de richting van de heuvels in de verte.

Een hek van gekruld prikkeldraad sloot de nederzetting af.

Toen Ransom de westelijke poort naderde, kon hij de open oppervlakken van de enorme waterreservoirs en de broedbassins zien. Ze waren ongeveer zestig meter lang en ingedijkt met wallen van zand en planken. In een van de bassins was een groep mannen zwijgend aan het werk, hun hoofden gebogen in het koude licht. Van de wal af keek een opzichter met een staf in zijn hand toe. Hoewel er driehonderd mensen bij elkaar woonden in de nederzetting, was er buiten de groep hutten in het midden niemand te zien. Ransom wist al van zijn vorige bezoeken dat de enige bezigheid daar arbeid was.

Ransom stuurde zijn poel naar de poort, waar een paar hutten om de uitkijktoren waren gebouwd. Er zaten twee vrouwen in een deurpost een bleek kind te wiegen. Op een paar punten langs de omtrek van de nederzetting hadden zich een paar kleine gemeenschappen afgescheiden van de hoofdgroep, misschien omdat ze de oorspronkelijke bewoners van dat stuk waren, ofwel omdat ze te lui of te onbetrouwbaar waren om in het puriteinse gemeenschapsleven te passen. Ze bezaten echter allemaal een speciale vaardigheid waarmee ze voor hun plaatsen betaalden.

Bullen, de portier, die nu naar Ransom staarde vanuit zijn wachthokje onder de uitkijktoren, sneed de peddels die door de waterdrijvers gebruikt werden. De smalle bladen, van aan elkaar gebonden stukken balein, stonden in lange rekken naast de hutten in de zon te drogen. Als tegenprestatie had Bullen eigendomsrecht gekregen op de poort. Het was een lange gebochelde man met een baardig hol gezicht; hij bekeek Ransom wantrouwig en liep toen langzaam tussen de kuilen vol plassen onder de toren door.

'Ben je daar weer?' zei hij, hoewel Ransom bijna nooit kwam, scheen hij hem op een of andere manier onrustig te maken, een aspect van het zich afsluiten voor de buitenwereld dat de hele nederzetting deed. Hij wees met een peddel naar Ransoms poel. 'Wat heb je daar?'

'Ik moet kapitein Hendry spreken,' zei Ransom.

Bullen deed mopperend de poort open. Toen Ransom de poel maar voren stuwde, hield Bullen het water tegen met zijn peddel. Ransom begreep de wenk en schepte een aantal peddels vol water in het bassin bij de toren. Gewoonlijk zou Bullen op zijn minst een paar kleine haringen verwacht hebben, maar na een korte blik op Ransoms verschijning, scheen hij te aanvaarden dat deze paar liter water het enige was dat hij missen kon.

Toen het hek achter hem dichtviel, ging Ransom op weg naar de kern van de nederzetting. Het grootste vrachtschip, tot aan de boorden onder het zout begraven, vormde de centrale toren van het dorp. Een deel van de opbouw aan de stuurboordzijde was afgebroken er er was een rij hutten met twee of drie verdiepingen op het dek gebouwd. Op het achterkasteel dat hoog oprees, stond een groot kruis van baleinen; dat was de kapel van het dorp. De patrijspoorten waren vervangen door primitief gekleurde glazen afbeeldingen van bijbelse voorstellingen, waarin Christus en zijn discipelen omringd waren met springende vissen en zeepaarden.

Met één oogopslag was het duidelijk dat het dorp zich voornamelijk bezighield met de zee en de dieren daaruit. Naast iedere hut lagen tientallen kleine vissen op geschraagde tafels of hingen aan de dakbalken te drogen. De grotere exemplaren, bruinvissen en haaien die per ongeluk in het ondiepe water terecht waren gekomen, hingen aan de relingen van de schepen. Een enorme zwaardvis, de trotse vangst van het dorp en door dominee Johnstone gekozen als een militant zinnebeeld daarvan, was aan de mast van walvisbalein vastgebonden en hing onder het kruis; zijn enorme bek wees omhoog naar de hemel.

Naast de schepen, aan de zeekant, was een tweede groep mannen in een van de bassins aan het werk, voorovergebogen in het koude water terwijl ze het eetbare zeewier verzamelden. Ze zagen eruit als primitieve duikers die hun zelfgemaakte pakken aan het proberen zijn in ondiep water, helemaal in stukken binnenband gehuld.

Vlak onder het gangboord van het schip waren een half dozijn ronde vijvers in de zoutduinen gegraven, tijdelijke opslagplaatsen voor mensen die met hun water langs de kust heen en weer liepen. Ransom stuurde zijn poel in de tweede daarvan, naast een visser die zijn waar aan een van de voormannen verkocht. De twee mannen onderhandelden met elkaar terwijl ze in het water stapten en de dikke schollen en botten bevoelden.

Ransom zette zijn peddel in het zand naast zijn poel. Onderweg was hij de helft van het water kwijtgeraakt en het was nu nauwelijks genoeg om de bodem te bedekken.

Hij riep naar de uitkijk op de brug: 'Is kapitein Hendry aan boord? Ransom hier voor hem.'

De man liep de ladder naar het dek af en wenkte Ransom achter zich aan. Ze liepen langs de dichtgetimmerde patrijspoorten. Het schip was nu al jaren niet geschilderd en werd door niet veel meer dan een paar slierten roest bij elkaar gehouden.

In het dek en de stijlen zaten gaten van granaatvuur - het vrachtschip, volgeladen met zoet water en voorraden, was bestormd door de opstandelingen die vanuit de achterhoede op het strand doorgebroken waren en was toen gebombardeerd door de torpedojager die nu honderd meter verderop in de duinen lag. Door een van de gaten in het dek boven zijn hoofd, kon Ransom een oude toga zien die in de zon lag te drogen.

'Wacht hier. Ik zal het even aan de kapitein vragen.'

Ransom leunde tegen de reling en keek naar beneden. Een oude vrouw met een zwarte sjaal was met een bijl brandhout aan het hakken, een ander hing het wier recht dat op een rek in de zon lag te drogen. De sfeer in de nederzetting was saai en vreugdeloos, zoals die van vroegere pelgrimgemeenschappen die met veel moeite in stand werden gehouden aan de rand van een of ander noordelijk vasteland. Dit was gedeeltelijk te wijten aan het feit dat de overlevenden nog steeds een vaag gevoel van wroeging hadden - de beelden van duizenden mensen die gedood waren op het strand, of in grote groepen de zee ingedreven om daar te verdrinken, spookten rond over het bittere zout. Maar het liet ook het geleidelijk afstompen van het leven zien, het langzame verminderen van variatie en beweging terwijl de overblijfselen van hun vroegere leven, het enige dat hun nog restte, in de steriele duinen wegzonken. Dit gevoel van het afnemen van mogelijkheden, van de erosie van alle tijd en ruimte buiten het slappe zand en de leeglopende kanalen, verdoofde Ransoms geest.

'De kapitein is bereid u te ontvangen.'

Ransom ging achter de man aan het schip in. De scheepstermen - er waren ongeveer een dozijn kapiteins. Hendry, Jordan en dominee Johnstone, een soort schout-bij-nacht uit hoofde van functie, meegerekend - waren een overblijfsel van de eerste jaren toen de kern van de oorspronkelijke nederzetting op het schip had geleefd. Het schip lag waar het in het ondiepe water gezonken was, midden in de branding, totdat de zouthellingen, die door de destilleerapparaten geproduceerd werden, het water terug hadden gedreven de zee in. In dat stadium leefden er duizenden emigranten in de auto's en de hutten aan de kust, en de destilleerders die door de burgerscoöperatie, die het van de militairen hadden overgenomen na de doorbraakgevechten, werden bediend, produceerden elk iedere dag tonnen zout. De grote vrachtboot was al spoedig ondergestroomd.

'Wel Charles, wat heb je meegebracht?' Toen Ransom binnenkwam keek Hendry op vanachter zijn bureau in de pursershut. Hij gebaarde dat Ransom een stoel moest nemen en keek in een oud, in leder gebonden boek, dat hij tegelijkertijd als grootboek en als logboek gebruikte. In de tussenliggende jaren was de rustige humor verdwenen, en er was alleen nog een rest van de plichtsbewuste politieman over. Hij was voor Ransom de samenbundeling van alle gevaren en beperkingen van hun schimmenrijk, zuur en efficiënt, maar zo toegewijd aan de taak het minimum bestaansniveau voor het dorp te verzekeren, dat hij zich niet langer kon voorstellen dat er iets boven die schrale lijn uitstak.

'Judith laat u hartelijk groeten, kapitein,' begon Ransom.

'Hoe gaat het met de baby?'

Hendry gebaarde vaag met zijn pen. 'Zo goed als het gaan moet.'

'Wil je soms wat water voor hem hebben? Ik was van plan het aan het dorp te schenken, maar ik zou graag Julia en jou een deel geven.'

Hendry keek Ransom scherp aan. 'Wat is dat voor een water, Charles? Ik wist niet dat je zoveel had dat je het weg kon geven.'

Het is niet van mij zelf. De stropers waren vannacht weer aan de gang en stalen Jordans vangst toen die binnengehaald werd. Ik vond vanmorgen deze poel naast het kanaal.' Hendry stond op. 'Laten we eens kijken.' Hij ging voor naar buiten het dek op. 'Waar is het? Die daar?'

Hoofdschuddend ging hij terug naar zijn hut. 'Charles, waar ben je op uit?'

Ransom haalde hem in. 'Judith en ik hebben er ernstig over gepraat, kapitein... we zijn zelfzuchtig geweest om alleen te blijven leven, maar nu zijn we bereid ons bij het dorp te voegen. Spoedig zullen jullie alle hulp die je kan krijgen nodig hebben om de zee binnen te halen.'

'Charles...' Hendry aarzelde. 'We hebben genoeg water.'

'Dat is misschien wel waar, op dit moment, maar over een jaar of twee - we moeten vooruit denken.'

Hendry knikte. 'Dat is een goede raad.' Hij draaide zich om in de deurpost van zijn hut. Een ogenblik flikkerde er een glimpje van de oude Hendry in zijn ogen. 'Bedankt voor het aangeboden water, Charles. Kijk, het zou je hier in het dorp helemaal niet bevallen; de mensen hebben te veel moeten geven. Als jij hier kwam zouden ze je leegzuigen.'

Hij klopte bedachtzaam op het witte karkas van een kleine haai dat in de zon naast de hut hing, de verschrompelde kop staarde Ransom blind aan.

Op de reling geleund vermande Ransom zich. Dat Hendry hem geweigerd had, betekende dat hij volgens een beslissing handelde die al door de andere kapiteins bepaald was. De uitkijk stond bij het gangboord naar Ransom te kijken, naar zijn lange magere lichaam dat onrustig langs de reling schoof. Ransom liep naar hem toe. 'Waar is kapitein Jordan? Is hij hier?'

De man schudde zijn hoofd. 'Hij is bij de rotsen. Hij komt vanavond pas terug.'

Ransom keek naar de heuvels in de verte, overwegend of hij op Jordan zou wachten. Bijna iedere middag ging hij de heuvels boven het strand in en verdween tussen de zandduinen die door de ravijnen liepen. Ransom vermoedde dat hij naar het graf van zijn pleegvader, mijnheer Jordan, ging. De oude neger was een paar dagen nadat ze de kust bereikt hadden gestorven en Philip had hem ergens in de duinen begraven.

Toen hij langs de uitkijk liep zei de man zachtjes: 'Juffrouw Vanessa wil u spreken.'

Ransom knikte naar de man, keek het zwijgende schip langs en liep toen naar bakboord. De stappen van de uitkijk klonken zachtjes op het metalen dek van de brug, maar verder was deze kant van het schip stil.

Ransom liep over het lege dek. Een roestige ladder liep omhoog naar het sloependek. De meeste reddingsboten waren in het bombardement versplinterd, maar de rij officiershutten was nog heel. In een van deze kleine kamertjes achter de brug leefde Vanessa Johnstone in haar eentje.

Ransom bereikte de ladder, en stond toen stil en keek door een kapot luchtrooster. Onder hem was de centrale kamer van het schip. Deze lange hoge ruimte was ontstaan toen de vloer, die de passagierslounge van de eetzaal daaronder scheidde, was doorgeroest. Nu was het tegelijk kerkenkamer en troonzaal voor dominee Johnstone.

Er hingen een paar olielampen aan haken in de muur, die een flikkerende glans, alsof men onder water was, op het plafond wierpen. De schaduwen van de afgebroken dekbalken dansten eroverheen als gerafelde speren. De vloer van de kamer was bedekt met matten van gedroogd zeewier, om de kou buiten te houden. In het midden, bijna vlak onder Ransom, zat dominee Johnstone in een leunstoel die in de boeg van een oude reddingsboot was bevestigd; de schuit waarin Johnstone de eerste aanval op de vrachtboot had aangevoerd. De schelpvormige steven met zijn witgestreepte planken, was op een klein plateau, het vroegere podium voor de band, vastgemaakt. Naast hem op de grond zaten zijn dochters, Julia en Frances met twee of drie andere vrouwen; ze mompelden in hun sjaals en speelden met een baby die in oude stukken kant was gewikkeld.

Terwijl hij zo naar de twee dochters keek, kon Ransom moeilijk geloven dat het nog maar tien jaar geleden was dat ze bij de kust aankwamen. Hun gezichten waren opgezwollen door het eindeloze dieet van haring en visolie, en ze hadden de dikke jukbeenderen en de ronde kinnen van Eskimovrouwen. Zo als ze daar naast hun vader zaten, met hun sjaals over hun hoofd, deden ze Ransom denken aan een paar sluwe, waakzame madonna's Op een bepaalde manier was hij ervan overtuigd dat hij de weigering om bij de nederzetting te worden gevoegd, aan deze twee vrouwen te danken had. Als opperbeschiksters van de status quo, wachters en aartsengelen van de dode tijd, beschouwden ze hem misschien als een verstorende invloed, iemand die zich ondanks de duinen en de zoutvlakten had weten te handhaven.

Het was wel zeker dat hun seniele vader, dominee Johnstone, geen enkele invloed meer had. Hij zat als een Neptunus op het droge, in de ingewanden van dit in het zout opgesloten wrak, ver uit het gezicht van de zee, en kwijlde en beefde op zijn troon van dekens, zich vastgrijpend aan de armen van zijn dochters. Hij was bij het bombardement gewond, en de rechterkant van zijn gezicht was roze en glad. De grijze baard die uit zijn linkerwang sproot, deed hem eruitzien als een krankzinnige Lear, die probeerde de macht die hij aan zijn dochters gegeven had, weer af te pakken. Zijn hoofd schommelde op zijn hals, en Ransom vermoedde dat hij al twee of drie jaar bijna blind was. De beperkte wereld van het dorp werd begrensd door zijn eigen vernauwde gezichtsveld, en verzonk in een strenge matriarchie die door zijn twee dochters beheerst werd.

Als er nog een gaatje was voor Ransom, zou alleen de derde dochter daarvoor kunnen zorgen. Toen hij het verlaten boten dek van het vrachtschip bereikte, voelde Ransom dat zijn klim hem in alle betekenissen boven de saaie wereld van de nederzetting had verheven.

'Charles!' Vanessa Johnstone lag in haar kooi in de koude hut naar de meeuwen te staren, die op de reling zaten. Haar zwarte haar lag in een enkele krul op haar witte borst. Haar eenvoudige gezicht was even glad en gaaf als toen ze bij het raam van haar zolderkamer in Larchmont zat. Ransom sloot de deur en ging op het bed naast haar zitten en pakte aarzelend haar handen. Zij hield ze stevig vast en begroette hem met haar langzame glimlach. 'Charles, je bent hier -'

'Ik kwam om Hendry te spreken, Vanessa.' Ze pakte hem bij zijn schouders met haar koude handen. Haar bloed leek altijd wel ijskoud, maar het stroomde met de kwikzilveren snelheid van de tijd zelf, de heldere stromen schoten weg als de vissen waar hij vanmorgen op had gejaagd. De koude lucht in de hut en haar huid, zo wit als schoongewassen schelpen die op het strand lagen te glanzen in de heldere winterzon, deden zijn geest weer normaal werken.

'Hendry - waarom?'

'Ik...' Ransom aarzelde, bang zichzelf uiteindelijk aan Vanessa bloot te geven. Als zij de weg naar het dorp voor hem vrij zou maken zou hij altijd met haar over één kam geschoren worden.

'Ik wilde Judith hier brengen en me bij het dorp voegen. Hendry was niet erg enthousiast.'

'Maar Charles -' Vanessa schudde haar hoofd. 'Je kan hier niet komen. Dat staat absoluut vast.'

'Waarom?' Ransom pakte haar bij haar polsen. 'Jullie nemen dat allebei zomaar aan. Het is nu een zaak van leven en dood. De zee is zover weg -'

'De zee! Vergeet toch die zee!' Vanessa keek Ransom aan met haar sombere ogen. 'Als jij hier komt, Charles, zal dat het einde voor je zijn. Je zal de hele dag het zout uit de kokers moeten harken.'

Ransom draaide zich om en keek een paar seconden door de patrijspoort. Toen vroeg hij met een vermoeide stem: 'Wat kan ik anders doen, Vanessa?'

Hij wachtte terwijl ze zich achterover liet zakken tegen het witte kussen; de koude lucht in de hut deed haar zwarte krullen ronddraaien.

'Weet jij het, Vanessa?'

Haar ogen waren op de meeuwen gericht, die hoog boven het schip naar het lichaam van de zwaardvis pikten, die daar aan de mast hing onder het baleinen kruis.

10 Het teken van de kreeft

Hoog boven de duinen, in de toren van zijn lichtschip, keek Ransom naar Philip Jordan die tussen de zoutbergen op de kust liep. Zijn lange gestalte zag er, afstekend tegen de witte hellingen, gebogen en in gedachten verzonken uit, terwijl hij langzaam voortliep over het stenige pad. Hij ging achter een van de bergen langs en beklom toen de zandhellingen die vanuit de ravijnen tussen de rotsen doorliepen; een zak van stof zwaaide in zijn hand heen en weer.

Ransom genoot voor een moment van het spel van het zonlicht over de zandduinen en over de verweerde rotswanden, tegen de wind beschut in zijn gescheurde glazen koepel. De heuvels langs de kust vormden nu de grens van de woestijn, die zich in een ononderbroken vlakte over het vasteland uitstrekte; een verloren land, vol met stof en vervallen steden. Maar er was daar nog altijd meer kleur en variatie dan in de saaie wereld van de zoutvlakten. 's Morgens vroeg werden de kwartsaders vloeibaar van licht en stortten zich in vloeiende stromen van de rotswanden af, terwijl het zand in de ravijnen in bevroren fonteinen veranderde, 's Middags werden de kleuren weer zachter en de schaduwen zochten de honderden holen en luchtige grotten op, totdat het avondlicht, dat vanachter de rotsen in het westen vandaan kwam, de hele kustlijn verlichtte als een enorme robijnen lantaarn en door de raampjes van de grotingangen gloeide, alsof ze verlicht werden door een onderaards vuur.

Toen Philip Jordan uit het gezicht was, liep Ransom de ladder af en stapte op het dek van het lichtschip.

Naast de reling zwom een eenzame haring zwaarmoedig rond in de vijver - Grady was zijn deel komen opeisen toen Ransom naar het dorp was - en bij het ellendige uitzicht op het karige maal dat van die ene kleine vis bereid moest worden, wendde Ransom zich plotseling van de hut af. Judith sliep, uitgeput door haar woordenwisseling met Grady. Het dek onder zijn voeten helde over naar de zoutduinen die over de kust schoven. Ransom stapte over de reling en liep naar de kust toe, de ondiepe plassen met het door de wind verstoorde zoute water, vermijdend.

De zouthellingen werden steviger. Hij liep omhoog naar de zoutbergen die tegen de heuvels afstaken als witte piramides. De overblijfselen van een groot destilleerapparaat staken door de helling heen, de verweerde kranen versierden de roestige koker. Hij liep over het bruine dak van een metalen hut terwijl zijn voeten door het kantwerk van roestig ijzer wegzakten en klom toen over een hoop oude autocarrosserieën die half in het zout begraven lagen. Toen hij de bergen bereikte zocht hij op de grond naar voetsporen van Philip Jordan, maar het droge zout was met tientallen sporen bedekt van de sleden die door de graafwerkers voortgetrokken waren.

Achter de zoutbergen strekte zich uit, wat eens de kustvlakte geweest was. De oorspronkelijke duinen waren begraven onder het zout dat tijdens de stormen het strand was opgejaagd, en door de zand- en stofstormen die van de heuvels afwoeien. De grijze zanderige bodem waarin een paar pollen gras zich een moeizaam bestaan veroverden, was bezaaid met half ondergestoven stukken staal en ijzer. Ergens onder Ransoms voeten lagen de wrakken van duizenden auto's en trucks. Losse motorkappen en ramen kwamen boven het zand uit en af en toe stak er over een afstand van een paar meter een stuk prikkeldraad omhoog. Hier en daar beschutten de dakplanken van een van de kustvilla's de overblijfselen van een oude haard.

Ongeveer driehonderd vijftig meter rechts van hem lag de monding van de lege rivier, waarlangs hij tien jaar geleden voor het eerst de kust bereikt had. De oevers, die gedeeltelijk verborgen waren achter de graafwerken, waren bedolven onder de duizenden tonnen zand en rotsblokken die van de omliggende heuvels in de lege bedding waren gestort. Ransom ging langs de rand van de groeve, voorzichtig over het met oude aan de kant geworpen chassis en kapotte bumpers bezaaide land.

De ingang naar de groeve liep links van hem naar beneden, de loopplank waarover je vroeger naar het strand liep. In de zandige wand van de groeve zaten half uitgegraven auto's en trailers, ingesloten in de korrelige grond als de gave lichamen van gepantserde sauriërs, hun kapotte ramen en grilles zagen er uit als fossiele kwartsaders. Hier in de groeve, werden de oude auto's opgegraven door de mannen uit het dorp die alle banden, stoelen en oude stukken stof eruit zochten.

Achter de groeve was een klein dal in de duinen, waar het vale vergulde dak van een oude kermistent bovenuit stak. De gestreepte houten hemel hing boven de zwijgende draaimolenpaarden die als magische eenhoorns vastgevroren zaten op hun gedraaide stangen. Ernaast stond nog een tent, een lijn met wasgoed hing langs de versierde daklijst. Ransom volgde een van de paadjes die door de duinen naar dit kleine pannetje liepen. Hier leefde mevrouw Quilter, uit het gezicht van de zee en de kust; ze werd bezocht door de mannen uit de groeve en de vrouwen uit het dorp, voor wie ze haar onschuldige hekserij uitvoerde en de toekomst voorspelde. Hoewel het door dominee Johnstone en de andere kapiteins afgekeurd werd, hadden deze tochtjes over de duinen een nuttig doel, omdat ze, volgens Ransom, die toevallige veranderingen, dat bewustzijn van kans en tijd, in hun steriele levens brachten, zonder welke ze spoedig alle besef van individualiteit zouden hebben verloren.

Toen hij het dal inliep zat mevrouw Quilter in de deur van haar keet een oude sjaal te verstellen. Bij het geluid van de voetstappen legde ze haar naald neer en deed de onderste helft van de geschilderde deur dicht, maar schopte hem meteen weer open toen ze Ransom herkende. In de tien jaar dat ze tussen de duinen leefde was ze nauwelijks ouder geworden. Als er al iets was veranderd, was het dat haar scherpe gezicht zachter was geworden en haar er uit deed zien als een vreemde, maar vriendelijke uil. Haar kleine ronde lijfje was gewikkeld in lagen gekleurde lappen die samengesteld waren uit stukjes die door de graafarbeiders gevonden waren - stukken van geruite plaids, zwart fluweel en verschoten ribfluweel, met ruches van geborduurd damast.

Naast haar, buiten de deur, stond een grote pot visolie. Een tiental haringen, een deel van haar juist binnengekregen inkomen, lagen in de zon te drogen. Op de hellingen om haar heen waren schelpen en hoorntjes op rijen in het zand gelegd in de vorm van vijfpuntige sterren en halve manen. Terwijl Ransom dichterbij kwam was Catherine het zand van de schelpen aan het vegen. Ze keek op en groette hem met een knik. Hoewel het warm was in het zonlicht in de duinpan, had ze de leren kraag van haar met vacht gevoerde jas opgezet, haar met rimpels doorgroefde gezicht verborgen. Haar in zichzelf gekeerde ogen deden Ransom weer denken aan de eerste moeilijke jaren die ze met de oude vrouw had doorgemaakt, toen ze zich met veel moeite in leven hadden kunnen houden tussen de oude auto's. Het succes van hun samengaan - door hun uitgebleekte rode haar leken ze wel moeder en dochter - was gefundeerd op het feit dat ze absoluut afhankelijk waren van elkaar en ieder ander onverbiddelijk buitensloten.

Catherine had op de zandhelling de tekenen van de dierenriem neergelegd, de gestippelde lijnen gaven de kreeft, de ram en de schorpioen aan.

'Nou, dat is vakwerk,' zei Ransom. 'Hoe is mijn horoscoop vandaag?'

'Wanneer ben je geboren? Welke maand?'

'Cathy!' Mevrouw Quilter zwaaide met haar kleine vuist naar Ransom vanuit haar hut. 'Dat kost je een haring, dokter. Geen liefdadigheid voor hem, hoor lieverd.'

Catherine knikte naar de oude vrouw en keerde zich toen om naar Ransom met een flauwe glimlach. Haar sterke bruingebrande gezicht was getaand door het zilt en de wind. 'Welke maand? Je gaat me toch niet vertellen dat je dat vergeten bent?'

'Juni,' zei Ransom. 'Waterman geloof ik.'

'Cancer,' verbeterde Catherine hem. Het teken van de kreeft, dokter, het teken van woestijnen. Ik wou dat ik dat geweten had.'

'Dat snap ik,' zei Ransom. Ze liepen langs de draaimolen. Hij hief zijn hand op naar een van de paarden en raakte zijn ogen aan. 'Woestijnen? Ja, ik zal de rest maar voor gezegd houden.'

'Maar welke woestijn, dokter? Daar heeft u een probleem.'

Ransom haalde zijn schouders op. 'Maakt het wat uit? Het ziet ernaar uit dat wij het kunstje kennen om alles wat we aanraken in zand en stof te veranderen. We hebben zelfs de zee met zijn eigen zout volgegooid.'

'Dat is een nogal wanhopige opvatting, dokter. Ik hoop dat je je patiënten een betere voorspelling geeft.'

Ransom keek in haar scherpe ogen. Ze wist heel goed dat hij geen patiënten had. De eerste jaren aan de kust had hij honderden zieken en gewonden verzorgd, maar ze waren bijna allemaal doodgegaan van uitputting en ondervoeding, en nu werd hij door de mensen uit de nederzetting beschouwd als een paria omdat ze van het standpunt uitgingen dat iemand die een dokter nodig had wel gauw zou sterven.

'Ik heb geen patiënten,' zei hij kalm. 'Ze weigeren zich door mij te laten behandelen. Misschien hebben ze wel liever jouw soort geruststelling.' Hij keek omhoog naar de heuvels. 'Er is voor een dokter geen grotere mislukking denkbaar. Heb je Philip Jordan nog gezien? Ongeveer een half uur geleden?'

'Hij is langsgegaan. Ik heb er geen idee van waarheen.' Een half uur lang klom Ransom door de duinen, de heuvels onder aan de rotsen op en af dwalend. Aan de voet van de rotswand waren overal holen met ruwe glazen ramen en metalen deuren voor de ingang, maar ze stonden al jaren leeg. Het zand hield iets van de warmte van de zon vast en Ransom ging een kwartiertje liggen en speelde met de stukken papier die in het zand vastzaten. Achter hem rezen de hellingen omhoog naar een gladde steile berg die ongeveer dertig meter boven de duinen uitstak, het kleine voorgebergte dat boven de omringende heuvels uitrees. Langzaam beklom Ransom de helling, in de hoop dat hij van hieruit Philip Jordan zou zien als hij naar de nederzetting terugkeerde.

Toen hij op de top was ging hij zitten en zocht de kust onder hem af. In de verte lag het strand met de zoutbanken die eindeloos voortgolfden naar de zee. De gezonken vrachtschepen in de nederzetting waren samengegroept als de schepen in een klein haventje. Ransom lette daar niet op, maar keek uit over de wijde rivierbedding. Over een lengte van driekwart kilometer was die bedekt met duinen en steenstortingen. Langzamerhand werd het oppervlak glad en vormde een witte harde laag, bezaaid met stenen en kleine rotsblokken; het stof lag tussen de pollen verdroogd gras opgewaaid.

Terwijl hij de oevers afzocht merkte Ransom dat er een kleine vallei tussen de rotswand en de ravijnen liep. De vallei was, net als de rivier, vol met zand en stof; de muren van de kapotte huizen op de hellingen waren half onder de duinen verborgen.

In het schuine licht zag Ransom duidelijk een rij verse voetsporen op de poederige helling. Ze liepen recht op de resten van een groot landhuis af, dwars over een gedeeltelijk uitgegraven weg die door de vallei liep.

Toen Ransom de berg afdaalde zag hij Philip Jordan eventjes achter een muur vandaan komen en langs een trap naar beneden verdwijnen.

Toen Ransom vijf minuten later de helling opging die, naar hij meende, naar het geheime graf van de oude neger leidde, schoot er vlak langs zijn hoofd een steen door de lucht. Hij kroop in elkaar en keek naar de steen die, zo groot als een vuist, over het zand wegsprong.

'Philip!' riep hij, het zonlicht in. 'Ik ben het, Ransom!'

Over de rand van de weg kwam Philip Jordans smalle gezicht te voorschijn. 'Ga weg Ransom,' riep hij kortaf. 'Ga terug naar het strand.' Hij raapte nog een steen op. 'Ik heb je vandaag al een keer laten lopen.'

Ransom bleef in het wegglijdende zand zitten. Hij wees naar het vervallen landhuis. 'Philip, vergeet niet wie hem hier gebracht heeft. Als ik er niet geweest was, zou hij helemaal niet begraven zijn.'

Philip deed een stap naar de weg toe. Met de steen losjes in zijn hand keek hij hoe Ransom naar hem toe begon te klimmen. Hij hief de steen boven zijn hoofd. 'Ransom...!' riep hij waarschuwend.

Ransom bleef stilzitten. Hij merkte dat hij, ondanks het feit dat Philip Jordan sterker en jonger was, met beide handen dit uiteindelijke treffen aangreep. Terwijl hij zich omhoog werkte tegen de helling, denkend aan het mes dat in zijn rechterlaars verborgen zat, besefte hij dat Philip Jordan hem eindelijk terugbetaalde voor alle hulp die Ransom vijftien jaar geleden aan de watertrol gegeven had. Niemand kon zich zo diep in de schuld steken zonder er op een dag met omgekeerde munt voor terug te betalen. Maar misschien was het vooral omdat Philip in Ransoms ascetische gezicht een gelijkenis zag met zijn echte vader, de zwervende visserkapitein die naar hem had geroepen van de oever van de rivier en van wie hij voor de tweede maal weggelopen was.

Langzaam klom Ransom omhoog, met zijn voeten voelend naar stukken begraven steen. Zijn ogen bleven gericht op de steen in Philips hand die in het zonlicht glanzend afstak tegen de open lucht.

Op een richel, zes meter boven de weg, stond een lang mager beest met een bos voddige manen, blijkbaar niets vermoedend van de scène die zich onder hem afspeelde. Zijn grijze huid zat onder de witte strepen van het stof en de magere flanken waren bedekt met littekens van doorns. Het eerste ogenblik zag Ransom niet wat voor dier het was. Toen hief hij zijn hand op en wees, terwijl het beest gefascineerd naar de zee en de natte zoutvlakten in de verte staarde.

'Philip,' fluisterde hij schor. 'Daar, op de richel.'

Philip Jordan keek om, liet zich toen op een knie zakken en smeet de steen uit zijn hand. Toen het brok in duizenden stukjes voor zijn poten uit elkaar spatte, sprong de kleine leeuw verschrikt opzij. Met zijn staart omlaag schoot hij weg over de rotsige hellingen, zijn poten verdwenen in de stofwolken.

Toen Ransom de weg opklauterde voelde hij Philips hand op zijn arm. De jongen keek nog steeds naar de leeuw die over de bedding van de rivier rende. Zijn hand beefde, niet zozeer door angst, dan wel door een diepe onbedwingbare opwinding.

'Wat is het - een witte panter?' vroeg hij met een dikke stem, terwijl zijn ogen de stofwolk die in de verte tussen de duinen verdween volgden.

'Een leeuw,' zei Ransom. 'Een kleine leeuw. Hij zag er hongerig uit, maar ik betwijfel of hij nog terug zal komen.'

Hij greep Philip bij zijn schouders. 'Philip! Besef je wat dat betekent? Weet je nog van Quilter en de dierentuin? Die leeuw moet helemaal van Mount Royal komen. Dat betekent...' Hij brak af; het stof verstopte zijn mond en zijn keel. Een gevoel van enorme opluchting stroomde door hem heen en spoelde alle pijn en verbittering van de laatste tien jaar weg.

Philip Jordan knikte en wachtte tot Ransom weer op adem gekomen was. 'Ik weet het, dokter. Het betekent dat er tussen hier en Mount Royal water is.'

Achter de muur leidde een betonnen helling met een boog naar de garage van het huis die in de kelder was. Het stof en de brokken steen waren weggeruimd en er stond een rij houten palen die stevig met draad verbonden waren, om de zandverstuivingen tegen te houden.

Ransom wees op het gladde beton, nog steeds licht in zijn hoofd, en naar het stuk weg van ongeveer vijftig meter dat uit de wand van de vallei opgegraven was. 'Je hebt hard gewerkt, Philip. De oude man zou trots op je geweest zijn.'

Philip Jordan glimlachte vaag. Hij nam een sleutel uit de bos aan zijn riem en deed de deur open. 'Hier is het, dokter.' Hij gebaarde dat Ransom naar binnen moest gaan.

'Wat vind je ervan?'

Midden in de garage stond een enorme zwarte begrafenisauto; de verchroomde grille flonkerde in de schaduw. Het metalen dak en de hele verdere carrosserie waren spiegelglad gepoetst, de bumperrozetten glommen als gepolijste schilden. Voor Ransom, die nu al jaren niet anders had gezien dan vochtige lappen en roestig ijzer, en die alleen onderdak had gehad in een paar ellendige keten, zag de auto eruit als een gebalsemd overblijfsel uit een onbekend verleden.

'Philip,' zei hij langzaam. 'Het is natuurlijk geweldig, maar...'

Voorzichtig liep hij om het grote zwarte voertuig heen. Drie banden waren heel en vol lucht, maar het vierde wiel was eraf gehaald en de as steunde op een stapel houtblokken. Hij kon niet naar binnen kijken doordat de lederen bekleding en het mahoniehouten interieur zo glommen en hij vroeg zich af of het lijk van de oude neger soms in een kist achterin stond. Misschien had Philip wel al die jaren het groteske beeld met zich meegedragen van de met bloemen overladen lijkwagens die hij op hun weg naar de kerkhoven gezien had, de meest indrukwekkende herinneringen uit zijn jeugd.

Voorzichtig keek hij door de achterruit. De houten baar was leeg en de verchroomde leuninkjes waren schoongepoetst.

'Philip, waar is hij? De oude heer Jordan?'

Philip maakte een kortaf gebaar. 'Kilometers hier vandaan. Hij ligt begraven in een grot boven de zee. Dit wilde ik je laten zien, dokter. Wat denk je ervan?'

Tot zichzelf komend zei Ransom: 'Maar ze zeiden, iedereen dacht - ben je al die tijd hierheen gegaan, Philip? Naar deze... auto?'

Philip maakte de deur los. 'Ik heb hem vijf jaar geleden gevonden. Zoals je begrijpt, kon ik niet rijden, het had trouwens toen weinig zin, maar het gaf me een idee. Ik begon er voor te zorgen en een jaar geleden vond ik een paar nieuwe banden...' Hij praatte snel, verlangend Ransom op de hoogte te brengen, alsof het ontdekken en het opknappen van de lijkwagen de enige belangrijke gebeurtenissen van de laatste tien jaar waren.

'Wat ben je ermee van plan?' vroeg Ransom. Hij deed de chauffeursdeur open. 'Mag ik erin?'

'Natuurlijk.' Toen Ransom zat, draaide Philip het raam naar beneden. 'Om je de waarheid te zeggen, dokter, zou ik graag willen dat je hem voor me startte.'

De contactsleutel stak in het dashboard. Ransom zette het contact aan. Hij keek om en zag dat Philip gespannen naar hem stond te kijken in het halfdonker, zijn gezicht zag eruit als dat van een intelligente wilde, vervuld van een vreemde kinderlijke hoop. Zich afvragend in hoeverre hij nog steeds een onvervangbaar werktuig was, zei Ransom: 'Graag Philip. Ik begrijp hoe je over de auto denkt. Het zijn tien lange jaren geweest, de auto neemt je weer mee terug...'

Philip glimlachte, waarbij een gebroken tand en een wit litteken onder zijn linkeroog zichtbaar werden. 'Vooruit nou, ga door. De tank zit vol benzine en ik heb de radiator ook gevuld.'

Ransom knikte en drukte op de startknop. Zoals hij al verwacht had, gebeurde er niets. Hij drukte een paar maal op de starter, zette toen de handrem los en haalde de versnellingshandel een paar maal heen en weer. Philip Jordan schudde langzaam zijn hoofd met alleen een vage uitdrukking van teleurstelling op zijn gezicht.

Ransom gaf hem de sleutels. Hij stapte uit de auto. 'Hij kan niet rijden, Philip, dat begrijp je toch wel hè? De accu is helemaal leeg en de bedrading zal wel helemaal gecorrodeerd zijn. Je zal hem nooit kunnen starten, nog in geen honderd jaar. Het spijt me, het is een prachtige auto.'

Met een schreeuw trapte Philip Jordan naar de half open deur en gaf een schop tegen de stijl. De spieren in zijn nek en zijn wangen waren zichtbaar als knopen in een touw, alsof alle frustratie van de laatste tien jaar zijn gezicht verscheurde. Met een ruk trok hij de ruitenwisser van de arm los en trommelde toen kwaad met zijn vuisten op de motorkap waardoor er deuken in het gepolijste metaal kwamen.

'Hij moet rijden dokter, al moet ik hem zelf de hele weg duwen!' Hij schoof Ransom opzij, boog zich toen voorover en zette zijn schouder tegen de deurpost. Met dierlijke energie duwde hij de wagen vooruit op zijn wielen. De blokken vielen kletterend op de grond en de achteras en de bumper klapten op het beton. De auto zakte scheef achterover met krakende panelen, Philip holde eromheen en rukte met zijn sterke handen aan de deuren en aan de spatborden.

Ransom ging naar buiten het zonlicht in, en wachtte daar op Philip. Tien minuten later kwam hij naar buiten met een gebogen hoofd; uit zijn rechterpols stroomde bloed.

Ransom pakte hem bij zijn arm. 'We hebben helemaal de auto niet nodig, Philip. Mount Royal is hier maar honderdzestig kilometer vandaan, we kunnen het in twee of drie weken op ons gemak lopen. De rivier leidt ons er regelrecht heen.'

DEEL III

11 De verlichte rivier

De platte bedding van de rivier strekte zich als een uitgebleekt wit bot naar het noorden uit. Langs de kanten, waar de overblijfselen van de stenen kaden een armoedig windscherm vormden, waren de duinen opgewaaid tot hoge wallen die het langzaam kronkelende pad van de rivier afbakenden. Achter de duinen lag de woestijnvlakte, bezaaid met rotsblokken en stenen en stukken gedroogde modder die eruitzagen als gebakken potscherven. Nu en dan gaf een boomstronk de afstand van een verborgen richel naar de rivier aan, of hield een metalen windmolen, die zijn roestige wieken als een signaal boven de lege woestenij verhief, de wacht over een uitgedroogde kreek. In de heuvels bij de kust hadden boven op de hellingen van de valleien een paar taaie struiken in bloei gestaan die in leven waren gehouden door de vochtige zeewind, maar vijftien kilometer van de kust af was de woestijn volkomen droog; de bodem verkruimelde onder je voeten tot een fijn wit poeder. De enige bloemversiering in de duinen waren de oude stukken metaal die overal in het rond lagen - oude kapotte bedden rezen op als woestijnstruiken; waterpompen en landbouwwerktuigen vormden kubistische plastieken en het stof woei schuimend van de stalen messen in de lichte bries.

De kleine groep liep, verkwikt door de lentezon, met een regelmatige snelheid door de lege bedding. Sinds ze drie dagen geleden op pad waren gegaan, hadden ze ongeveer dertig kilometer afgelegd, op hun gemak over de paden van steviger zand die door de bedding kronkelden. Voor een deel werd de snelheid van hun tocht voorgeschreven door mevrouw Quilter, die absoluut iedere morgen een paar kilometer wilde lopen, 's Middags wilde ze wel op de kar zitten, half in slaap onder het zonnescherm, terwijl Ransom en Catherine Austen hem met Philip Jordan om beurten voortduwden. Door de grote houten wielen en het lichte frame liep de kar erg gemakkelijk. Er lagen een paar dingen in die voor hun tocht noodzakelijk waren - een tent en dekens, een kistje met gerookte haringen en eetbaar zeewier, en een half dozijn grote watertanks, genoeg, dacht Ransom, voor drie weken. Als ze op hun reis naar Mount Royal geen water vonden, zouden ze het op moeten geven en weer terug moeten gaan voor ze de stad hadden bereikt, maar ze namen allen stilzwijgend aan dat ze niet naar de kust zouden terugkeren.

Het feit dat ze de leeuw hadden gezien had Ransom ervan overtuigd dat er dertig à vijftig kilometer van de kust water moest zijn, misschien ontstaan uit een bron of een onderaardse rivier. Anders zou de leeuw niet in leven gebleven zijn en het feit dat hij zich zo haastig op de rivier teruggetrokken had, wees erop dat hij door de uitgedroogde bedding naar de kust gekomen was. Ze kwamen geen sporen van het beest tegen, maar hun eigen sporen rond het kamp werden iedere morgen ook spoedig uitgewist door de wind. Niettemin bleven Ransom en Philip Jordan scherp naar het dier uitkijken; hun handen waren nooit erg ver van de speren die aan de zijkant van de kar bevestigd waren.

Ransom hoorde van mevrouw Quilter dat zij drieën al twee jaar bezig waren met voorbereidingen voor de reis. Ze hadden nooit een vastomlijnd plan of een route gehad, maar het was meer een kwestie van een gezamenlijk besef van de noodzaak om weer naar de stad en het kleine dorp bij het droge meer terug te keren. Mevrouw Quilter was blijkbaar op zoek naar haar zoon, ervan overtuigd dat hij nog steeds ergens in de puinhopen van de stad leefde.

De beweegredenen van Philip Jordan waren, net als die van Catherine, meer verborgen. Ransom kon er niet achterkomen of hij nu eigenlijk Jonas zocht of de geschilderde woonboot waar hij met de oude neger gewoond had. Hij vermoedde dat mevrouw Quilter deze verborgen drijfveren aangevoeld had toen Philip bij haar in de hut op bezoek was en er toen voorzichtig op gezinspeeld had, omdat ze wel wist dat zij nooit alleen met Catherine de tocht zou kunnen maken. Toen Philip haar vertelde waar hij de auto had verborgen, had mevrouw Quilter verder geen overredingskracht meer nodig.

Vreemd genoeg was Ransom weer bij haar in de gunst gekomen doordat het plan om, zoals afgesproken, in stijl in de prachtige begrafeniswagen naar Mount Royal terug te rijden, in elkaar gestort was.

'Het was een geweldige auto, dokter,' zei ze, voor de tiende maal treurig tegen hem, toen ze klaar waren met hun vroege lunch onder het zonnescherm van de kar. 'Daar zou mijn ouwe Quilty van hebben staan kijken, hè?' Ze staarde in de dampige verte; dat beeld van de terugkeer van een doodgewaande moeder hing boven de duinen. 'Nou zal ik op deze kar zitten als een zak aardappels.'

'Hij zal er niet minder blij om zijn als hij u ziet, mevrouw Quilter.' Ransom begroef de resten van hun maaltijd onder het zand. En trouwens, de auto zou toch na een kilometer of vijftien stuk gegaan zijn.'

'Niet als jij gereden had, dokter. Ik herinner me nog best hoe je ons hierheen hebt gebracht.'

Mevrouw Quilter leunde achterover tegen het wiel. 'Jij kreeg die auto's op gang door een tikje van je pink.'

Philip Jordan die deze ommezwaai van loyaliteit betreurde, liep naar haar toe. 'Mevrouw Quilter, de accu was leeg. Hij had daar al tien jaar gestaan.'

Mevrouw Quilter negeerde dat minachtend. 'Accu's...! Help me eens overeind dokter. We kunnen beter die kar nog een eindje duwen. Misschien vindt Philip wel ergens een oude ezel voor ons.'

Ze tilden haar op en zetten haar onder het zonnescherm. Ransom liep naast Catherine te duwen en Philip patrouilleerde, met een speer in zijn hand, vijftig meter voor hen uit op de oever. Mevrouw Quilters achting voor Ransom was wel gestegen, maar dat was nog niet het geval met Catherine Austen. Ze duwde stevig tegen het handvat, met haar leren jasje aan de mouwen om haar sterke schouders geknoopt. Toen het wiel aan Ransoms kant wegzakte in een scheur in de grond, zei ze berispend tegen hem: 'Vooruit dokter, of wil je soms liever naast mevrouw Quilter zitten?'

Ransom wachtte rustig af en dacht aan de keer dat hij Catherine voor het eerst in de dierentuin had gezien in Mount Royal, toen ze de leeuwen in de kooien ophitste. Sinds ze die achtergelaten had, was ze ingetogen en op haar hoede geweest, maar nu voelde hij haar weer opleven, aangetrokken door de lege steppe en het snelle ritme van de woestijnkatten.

Langzaam liepen ze langs de rivier terwijl mevrouw Quilter onder het zonnescherm dutte, haar paarse zijde rimpelde in de warme lucht als half gevierde zeilen. Voor hen uit vervolgde de rivier zijn slangachtige pad tussen de duinen. Het wijde oppervlak, bijna tweehonderd vijftig meter breed, kaatste het zonlicht terug als een witgekalkte vloer. De bodem was door het weglopende water gegroefd en leek op de verweerde stoffige huid van een witte olifant. De wielen braken door de korst heen en hun voeten deden het stof opwarrelen in zachte pluimen die wegdreven op de lucht achter hen. Overal was het zand vermengd met de fijne graten van kleine vissen en witte stukjes schelp.

Ransom keek een keer of twee over zijn schouder naar de kust en zag met vreugde dat het stof zijn uitzicht op de heuvels bij het strand verduisterde. Hij was de tien lange jaren op de zoutvlakten al vergeten, de koude winternachten op zijn hurken tussen de leeglopende zoutpoelen en de doorlopende gevechten met de mannen uit de nederzetting.

De rivier draaide naar het noordoosten. Ze kwamen langs de resten van een reeks werven. Er lagen vastgeraakte lichtboeien naast, bijna onder het zand bedolven, de grijze bollen leeg en verbleekt. Op de oever stonden een paar kapotte pakhuizen, enkele muren, die omhoog rezen en waarvan de bovenste ramen nog heel waren. Een rij betonnen telegraafpalen tekende het pad af van een weg die over de riviervlakte naar de heuvels liep.

Hier was de rivier uitgebaggerd en verbreed. Ze kwamen meer scheepshellingen en rivierboten tegen, half begraven onder de wandelende heuvels van zand. Ransom stond stil en liet de anderen voorgaan. Hij keek naar de schepen die om hem heen op het zand lagen. Hun ronde vormen, zonder schaduw in het loodrechte middaglicht, schenen van alles ontdaan te zijn behalve een vage rest van hun oorspronkelijke wezen, als geesten in een ver universum, waar in de ondiepten van een of andere verloren tijd, vastgelopen beelden lagen. Het onveranderlijke licht en de afwezigheid van elke beweging wekten bij Ransom het gevoel dat hij voorttrok over een inwendig landschap, waar de elementen van de toekomst om hem heen stonden als de voorwerpen in een stilleven, zonder vorm en zonder verband.

Ze hielden stil bij een rivierstoomboot, een grote sierlijke boot met een grote witte pijp, die midden in het kanaal aan de grond gelopen was. Het dek lag gelijk met het zand eromheen. Ransom liep naar de reling, stapte erover en liep toen over het dek naar de openstaande deuren van de salon onder de brug. Binnen lag het stof op de grond en op de tafels, opgehoopt op de stoelen en in de hoeken.

Catherine en Philip Jordan klommen op de brug en keken uit over de vlakte of ze enig teken van leven zagen. Drie kilometer verder, staken de aluminium torens van een graansilo glanzend af tegen de heuvels.

'Zien jullie iets?' riep Ransom omhoog. 'Als er warme bronnen zijn, zou je wolken stoom moeten zien.'

Ze schudden hun hoofd. 'Niets dokter.'

Ransom liep naar voren naar de boeg en ging op de kaapstander zitten. Toen hij zijn hoofd liet zakken zag hij dat de schaduw daarvan precies over zijn handen viel. Hij hield ze bij elkaar en veranderde zo de omtrek van zijn schedel door de vorm en de lengte te laten variëren. Hij merkte dat mevrouw Quilter van haar plaatsje op de kar nieuwsgierig naar hem zat te kijken.

'Dokter, dat is een spelletje dat mijn Quilty altijd deed. Je leek daarnet precies op hem. De arme jongen probeerde dan een glad hoofd te maken, net als ieder ander had.'

Ransom stapte over de reling en ging naar haar toe. In een opwelling stak hij zijn arm uit en pakte haar hand. Die was klein en rond en de pols fladderde zwakjes als een bange spreeuw. Mevrouw Quilter keek op hem neer met haar vage ogen, haar geest ver weg. Ransom merkte plotseling dat hij tegen alle waarschijnlijkheid in, hoopte dat ze Quilter ergens zouden ontdekken.

'We zullen hem wel vinden, mevrouw Quilter. Hij zal er gerust nog wel zijn.'

'Het is een droom, dokter, alleen maar een droom, een vrouwenfantasie. Maar ik kon niet rusten voor ik het geprobeerd had.'

Voor hen was een scherpe bocht in de rivier. Een kudde vee was van de oever af naar beneden gedreven naar het laatste stroompje water en hun ingestorte skeletten lagen op het zand. De grote schedels lagen op hun zijkant, allemaal net zo gedeukt als die van Quilter; korreltjes glinsterden in de lege oogkassen.

Twee kilometer verderop was er een spoorbrug over de rivier. Tussen de bogen stond een stilstaande trein met de deuren van de wagons wijd open op de rails. Ransom nam aan dat de baan voor hen uit versperd was geweest en dat het personeel en de passagiers besloten hadden de tocht per boot te vervolgen.

Ze bleven onder de brug staan en keken naar de enorm brede droge bedding die tussen de pijlers lag. In het late middaglicht bedekten de duizenden schaduwen van de oude stukken metaal het oppervlak met letterachtige figuren.

'Hier zullen we vannacht kamperen,' zei Philip Jordan. 'We zullen vroeg weggaan; morgen om deze tijd zullen we al een heel eind op weg zijn.'

Het duurde iedere avond op zijn minst twee uur voor ze het kamp klaar hadden. Ze duwden de kar onder de beschutting van een van de pilaren en zetten toen de speren in het zand en hingen de tent daarover. Catherine en Ransom groeven een diepe greppel om de tent om het zand tot een hoge windkering op te werpen. Philip liep de oever op en zocht naar metalen staven tussen de duinen, 's Nachts woei er een koude wind in de woestijn en de paar dekens die ze meegenomen hadden, waren nauwelijks voldoende om hen warm te houden.

Toen de duisternis inviel hadden ze een halfronde wal van bijna een meter hoog om de tent en de kar opgeworpen, verstevigd met de stukken metaal. Ze zaten bij elkaar in dit kleine hol en kookten hun maal op een vuurtje van dorre takken en drijfhout. De rook kronkelde omhoog door de metalen staken en dreef weg op de koude nachtlucht.

Terwijl de twee vrouwen het eten klaarmaakten klommen Ransom en Philip Jordan op de brug. De droge gescheurde passagierswagons stonden tussen de bogen; de sterren schenen door de spleten in de daken. Philip begon armen vol droog hout van de zijkanten van de wagons af te trekken. Overal lagen rottende koffers en rugzakken in het stof naast de rails. Ransom liep de spoorlijn langs tot hij bij de locomotief kwam. Hij klom erin en zocht op het verroeste instrumentenbord naar een waterkraan. Hij leunde met zijn ellebogen op de raampost en keek zo een half uur lang uit over de rails die over de brug liepen en wegkronkelden door de woestijn.

Toen hij 's nachts lag te slapen, maakte Philip Jordan hem wakker. 'Dokter! Luister!'

Hij voelde de hand van de jongen op zijn schouder. Hij keek op en zag de glans van de gloeiende as in zijn ogen weerkaatst, terwijl hij over rivier staarde. 'Wat is dat?'

Ver weg in het noordwesten, waar de droge bomen en de woestijn overgingen in het lage heuvelgebied van de nacht, klonk het vermoeide gehuil van een dier. De eenzame kreten weerkaatsten zachtjes tussen de stalen pijlers van de brug, wegrollend over de witte rivier die naast hen lag, alsof ze probeerden het slapende skelet van het dode land te doen herrijzen.

De volgende morgen braken ze zodra de zon op was het kamp af en laadden hun spullen op de kar. De onrustige nacht en het feit dat de zon iedere morgen eerder op kwam, vertraagde hun vertrek. Philip Jordan liep om de kar heen terwijl hij op mevrouw Quilter wachtte en tikte onrustig met zijn speer tegen de spaken van het wiel. In het zonlicht zag zijn donkere, scherpe gezicht eruit als dat van een nerveuze woestijnnomade, een telg van een uitstervende aristocratische stam.

'Heb jij de geluiden gehoord?' vroeg hij aan Catherine, toen die te voorschijn kwam. 'Wat was het - een leeuw of een panter?'

Catherine schudde haar hoofd. Ze had haar haar losgemaakt en de lange slierten golfden in de koele lucht om haar hoofd heen. De geluiden in de nacht schenen haar, in tegenstelling tot Philip, gekalmeerd te hebben. 'Geen van tweeën. Een soort hond. Misschien een wolf. Het was ver weg.'

'Niet meer dan acht kilometer.' Philip klom boven op de resten van hun kamp en tuurde de rivierbedding af. 'We zullen daar ongeveer met de middag zijn. Houd je ogen goed open.' Hij keek Catherine scherp aan en draaide zich toen naar Ransom die bij het vuur gehurkt zijn handen zat te warmen. 'Dokter?'

'Natuurlijk Philip. Maar ik zou me niet ongerust maken. Na tien jaar zullen ze banger van ons zijn dan wij van hen.'

'Dat zou je wel willen, dokter.' Hij voegde er, terwijl hij van de wal afstapte, voor Catherine kort aan toe: 'Op de rotsen zagen we een leeuw.'

Toen mevrouw Quilter klaar was, probeerde hij haar over te halen om op de kar te gaan zitten. Hoewel ze slecht geslapen had en al oververmoeid was van de reis, stond mevrouw Quilter erop het eerste uur te lopen. Ze bewoog zich voort met een slakkengang waarbij haar kleine voeten in de schoenen over het gebarsten zand kropen als bange muizen.

Philip die nauwelijks zijn ongeduld kon bedwingen, liep naast haar en stuurde de kar met een hand. Nu en dan nam Catherine mevrouw Quilters arm, maar ze wilde absoluut alleen lopen en stond af en toe stil om in zichzelf te mompelen en haar hoofd te schudden.

Ransom maakte gebruik van haar trage gang en liep een eind over de bedding, zoekend tussen de door de wind opgehoopte rommel die over de oever was gerold - wieken van windmolens en losse autodeuren. De koude morgenlucht friste hem op en hij was blij dat mevrouw Quilter de voortgang van de groep vertraagde. De paar minuten in zijn eentje gaven hem de gelegenheid de losse gedachten te sorteren, die hem meer en meer in beslag namen naarmate ze verder de rivier op kwamen. Toen hij de ware redenen voor hun tocht overdacht, had hij iets van de werkelijke kern van de zaak aangevoeld. In het begin had Ransom aangenomen dat hij zelf, net als Philip Jordan en mevrouw Quilter, naar het verleden terugkeerde om de gerafelde uiteinden van zijn vroegere leven weer op te nemen. Maar nu voelde hij dat de witte bodem van de rivier hen allemaal de andere kant op droeg, vooruit, de gebieden van de toekomst tegemoet, waar de onopgeloste resten van het verleden er glad en gaaf uit zouden zien, versluierd door het verval van de tijd, als beelden in een beslagen spiegel. Misschien waren deze resten wel de enige elementen die de toekomst bevatte, en zouden ze dezelfde grillige en brokkelige hoedanigheid hebben als de rommel waar hij nu doorheenliep; maar niettemin zouden ze allemaal verzonken en opgelost zijn in het zachte stof van de droge bedding.

'Philip! Dokter Ransom!' Catherine Austen stond ongeveer twintig meter achter de anderen stil en wees over de rivier terug.

Anderhalve kilometer verder, waar de brug over de rivier liep, stond de lege trein vrolijk te branden in het zonlicht, dikke rookwolken stegen de lucht in. De vlammen sprongen van de ene wagon op de andere en de gloeiende as viel tussen de rails door op hun kampplaats daaronder. Binnen een paar minuten stond de hele trein in lichterlaaie. De lucht in net zuiden was donker gekleurd door de rook.

Ransom liep naar de anderen. 'Dat is op zijn minst een teken,' zei hij kalm. 'Als er hier nog iemand is, dan weet hij nu dat wij er ook zijn.'

Philip Jordans hand bewoog zenuwachtig over de schacht van zijn speer. 'Dat moet ons vuur geweest zijn. Heb je het niet uitgemaakt dokter?'

'Natuurlijk. Er moet vannacht een vonk op de rails gewaaid zijn.'

Ze keken hoe het vuur uitbrandde in de laatste wagons op het talud naar de brug. Philip vermande zich en keerde zich naar mevrouw Quilter en duwde haar naar de kar.

Ransom nam zijn plaats achter het handvat in. Ze begonnen in een vrij hoog tempo te lopen, met zijn drieën achter de kar. Toen ze bij een bocht in de rivier kwamen keek Ransom over zijn schouder om naar de brandende brug. De rook steeg nog steeds op uit de trein en sneed als een gordijn het uitzicht naar het zuiden af.

Tegen de middag hadden ze nog zestien kilometer afgelegd. Ze hielden stil om hun middagmaal te bereiden. Philip Jordan hielp mevrouw Quilter van de kar af, in zijn schik met deze vordering, en spande het zonnescherm voor haar vanaf een oude lichtboei.

Na de maaltijd liep Ransom een eindje langs de oever. De met zand omhulde overblijfselen van scheepshellingen en steigers schoven traag langs de bolling van de schuiten. De rivier liep hier breed uit in een klein haventje. Ransom klom op een houten steiger en liep langs de hellende hijskranen door de buitenste straten van een klein stadje. De gevels van half kapotte huizen en winkels gaven aan waar de bedolven straten liepen. Hij kwam langs een ijzerwarenwinkel en langs een kleine bank waarvan de deur met een bijl ingeslagen was. In een grote hoop glasscherven en dofgeworden chroom lagen de resten van een uitgebrand busstation.

Op het plein stond een grote bus; het zand lag hoog opgewaaid op het dak en tegen de zijkanten, waarin de ogen van de ramen zaten als spiegels van een verborgen wereld. Ransom worstelde zich voort over het midden van de weg en liep langs de ondergestoven vormen van verlaten auto's. Deze rij hobbels met nog slechts een vage herinnering aan hun vroegere vorm, doorbrak de gladde vloeiende lijn van de duinen in de straat. Hij herinnerde zich de auto's die bij de groeve aan de kust blootgelegd waren. Ze waren daar volkomen intact te voorschijn gekomen, na tien jaar begraven te zijn geweest; de spatborden met de krasjes en het glimmende chroom waren rechtstreeks uit het verleden omhoog gebracht. In tegenstelling daarmee, waren de half bedolven auto's in de straat een soort geïdealiseerde afbeelding van zichzelf, een uittreksel van hun eigen afmetingen. De gladde rondingen zagen eruit als draaikolken die vanuit een platonische toekomst kwamen aanvloeien.

Alle voorwerpen die onder het zand waren bedolven, werden op dezelfde manier herwaardeerd. Ransom stond bij een van de winkels in de hoofdstraat stil. Het zand dat er langs blies had de vierkante glazen plaat verkleind tot een ellipsvormig raampje van negentig centimeter breed. Hij tuurde erdoor en zag vanuit de vaag verlichte ruimte een tiental gezichten die hem aanstaarden met de dode uitdrukking van plastic etalagepoppen. Hun armen waren opgeheven in kalme gebaren en de gladde glimlachende gezichten waren even leeg als de wereld om hen heen.

Plotseling hield Ransom zijn adem in. Tussen de uitgestreken gezichten, die gedeeltelijk schuilgingen achter de spiegelbeelden van de gebouwen aan de overkant, was een grijnzend hoofd. Het werd langzaam scherper, als een uitkristalliserende herinnering; en Ransom schrok op toen er een schaduw bewoog in de straat achter hem.

'Quilt-!' Hij keek naar de lege straten en de trottoirs en probeerde zich te herinneren of alle voetsporen in het zand van hemzelf waren. De wind gierde vlak over de straat en aan de winkel tegenover hem zwaaide een uithangbord heen en weer.

Ransom liep erheen en keerde zich toen om en liep snel weg door het rondwaaiende zand.

Ze vervolgden hun tocht langs de rivier. Ze stopten niet zo vaak meer om te rusten, maar duwden de kar voort over de witgebakken bodem. Ver achter hen liet de smeulende as van de uitgebrande trein lange rookpluimen opstijgen,

's Middags, toen de stad acht kilometer achter hen lag, keken ze om en zagen donkere rookwolken uit de straten oprijzen. De vlammen dansten over de daken en binnen tien minuten was de zuidelijke horizon verborgen achter een enorm dik rookgordijn.

'Dokter Ransom!' Philip Jordan stapte op hem af, toen hij tegen het handvat van de kar geleund stond. 'Heb jij vuur gemaakt toen je daar was? Je bent even wezen wandelen.'

Ransom schudde zijn hoofd. Dat denk ik niet, Philip. Ik had wel een paar lucifers mee - ik denk wel dat ik het gedaan zou kunnen hebben.'

'Maar heb je het gedaan? Kan je je het niet herinneren?' Philip keek hem oplettend aan.

'Nee. Ik weet zeker van niet. Waarom zou ik?'

'O.K. dan, maar ik neem die lucifers dokter.'

Van dat moment af was Ransom er, ondanks Philips vermoedens dat hij de vuren aangestoken had - vermoedens die hij om een of andere duistere reden met hem deelde - van overtuigd dat ze gevolgd werden. Het landschap was aanmerkelijk veranderd. De rustige open vlakten bij de kust, met hier en daar een silo of een eenzame boom die de leegte benadrukten, waren verdwenen. Hier gaven de overblijfselen van kleine stadjes de rivieroever een ongelijk aanzien en langs de duinen bij de rivier en de wegen daarheen stonden autowrakken geparkeerd. Overal staken metalen torens en schoorstenen omhoog. Zelfs de rivierbedding was voller en ze zochten hun weg tussen enorme aantallen verlaten schuiten door.

Ze kwamen onder de overspanning van de opgeblazen brug door, die hen tien jaar geleden hun rit naar de kust had doen onderbreken. Toen ze tussen de ingestorte bogen doorliepen en ze weer een bekend landschap voor zich hadden, herinnerde Ransom zich de eenzame figuur die ze hier, langzaam stroomopwaarts over de lege bedding hadden zien lopen. Hij liet de kar los en liep vooruit om naar sporen van die raadselachtige figuur te zoeken. Voor hem uit was het licht nevelig en gesluierd en terwijl hij probeerde daar doorheen te kijken, zag hij plotseling eventjes een glimp van iemand, driehonderd meter verderop; zijn rug lichtte op in het zonlicht terwijl hij wegliep tussen de lege plassen.

12 De rokende vuren

Terwijl ze de laatste stukken van hun tocht naar Mount Royal aflegden, bleef dit beeld hem bij. Toen ze tien dagen later de westelijke buitenwijken van de stad hadden bereikt, was het voor Ransom onontwarbaar vermengd met alle andere beelden van het landschap waar ze doorgekomen waren. De uitgestrektheid van de droge landvlakte die zich met zijn eindeloze woestijnen troosteloos over het continent uitstrekte, verdoofde hem. Door het onveranderlijke woestijnlicht, de afwezigheid van elke kleur en de schitterende witheid van het steenachtige landschap, voelde hij zich alsof hij over een onmetelijk kerkhof voortliep. Een bovenal kreeg zelfs de lichtste verstoring een bijna spookachtige nadruk, doordat verder alles doodstil was.

Als ze 's nachts rustten in een kuil die ze in de duinen langs de oever gegraven hadden, hoorden ze steeds hetzelfde onzichtbare dier ergens in het noordwesten, dat tegen zichzelf zat te janken terwijl zij dichterbij kwamen. Het klonk altijd een paar kilometer bij hen vandaan; de kreten echoden over de woestijn, weerkaatst door de enkele muren die als megalieten oprezen in het grijze licht.

Bij het aanbreken van de dag, als ze weer op pad gingen, zagen ze de vuren achter zich branden. De donkere pluimen stegen op van de woestijnvloer; ze volgden de loop van de rivier vanuit het zuiden. Soms brandden er wel zes of zeven tegelijk op een lange rij met hun rookpluimen schuin in de lucht.

Hun watervoorraad was nu bijna op en het feit dat ze geen enkel spoor van bronnen of onderaardse rivieren hadden gevonden, had een eind gemaakt aan het oorspronkelijke doel van de tocht. Niemand van hen echter sprak over de noodzaak om naar de kust terug te gaan, of deed een ernstige poging om in het zand naar water te graven. Voorovergebogen achter de kar liepen ze voort naar de zichtbaar wordende contouren van de stad.

Door vermindering van hun dagelijks waterrantsoen praatten ze weinig met elkaar. Mevrouw Quilter zat de meeste tijd tegen het schot van de kar heen en weer te wiegen en in zichzelf te mompelen. Philip Jordan, wiens stoffige gezicht in de hitte steeds meer op de kop van een hagedis ging lijken, zocht met zijn speer in zijn hand waakzaam de oevers van de rivier af en altijd als de anderen rustten, rende hij vooruit. Catherine Austen duwde de kar, in zichzelf teruggetrokken. Ze reageerde alleen op de kreten van het dier in de nacht.

In de nacht voor ze de stad bereikten, werd Ransom wakker door het janken in de verte en zag haar een honderd meter van het kamp af staan. Ze liep over de duinen langs de oever, de wind blies in de donkere nacht haar lange haar van haar schouder.

Toen ze de volgende morgen bij het vuur geknield zaten en uit een van de twee overgebleven watertanks dronken, vroeg hij haar: 'Catherine, we zijn er bijna. Wat zoek je toch?'

Ze pakte een handvol stof en klemde het in haar vuist en liet toen de witte kristallen tussen haar vingers doorlopen.

De stad die aan alle kanten omringd was door de oprukkende woestijn, scheen zich te hebben afgezonderd. De richels van baksteen en blokken verdwenen onder de zandheuvels. Toen ze de stad naderden, staken de uitgebrande daken boven de pakhuizen bij de scheepswerven uit. Ransom keek de werven en de straten langs de rivier af of hij enig teken van leven zag, maar de straten waren verlaten, vol met zand, als de bodem van de ravijnen. De gebouwen erlangs stonden in stoffige rijen en veranderden de hele plaats in een prehistorische terrassenstad, een dode metropolis die zijn afkeurende blik over hen heen liet gaan terwijl ze er langs liepen.

De dorpjes bij de rivier, buiten de randen van de stad, waren verdwenen. Enorme duinen met stukken verbrand hout hier en daar boven hun gladde hellingen uit, lagen tussen de kapotte huizen. Philip Jordan en Ransom klommen op de oever en keken uit over de puindammen die zich uitstrekten als funderingen van een stad die nog gebouwd moet worden.

Hier en daar leunde een oude kapotte keet tegen een muur of stond er een klein groepje gebouwen apart als een verlaten fort. Driekwart kilometer verder konden ze de boog van de brug zien met daarachter een vage rij wallen en dammen, waaronder de resten van Larchmont moesten liggen.

Ransom staarde naar het meer. Waar eens het open water was geweest, strekte zich nu een zee van witte duinen uit naar de horizon, hun ronde toppen verlicht door de zon. Ransom verwachtte dat ze zich elk moment konden gaan bewegen, dat de zachte golven op de kust zouden slaan. De symmetrische duinen met hun hellingen van gepolijste kalk verlichtten het hele landschap.

Philip Jordan schudde zijn hoofd bij het zien van de woestenij om hem heen en mompelde: 'Er is hier geen water Ransom. Die vuren waren toevallig. Quilter, iedereen, ze zijn allemaal dood.'

Ransom keek om naar de donkere pluimen die achter hem de lucht in zweefden. De meest nabije was maar driekwart kilometer van hem af, ergens bij de werf van het havenhoofd. 'Philip, er moet iemand zijn. En als ze hier zijn, moet er ook water zijn.'

Onder hen stond Catherine Austen tegen de zijkant van de kar geleund. Mevrouw Quilter zat als een kind heen en weer te wiegen onder haar zonnescherm, Philip begon naar hen toe te lopen, toen er plotseling een schor geblaf klonk uit een gebouw met twee verdiepingen, honderd meter van de oever af.

Philip hurkte achter een stuk van een metalen hek neer, maar Ransom wenkte hem. 'Philip kom, vooruit! Die honden moeten van iemand water krijgen.'

Ze liepen langs het hek vanuit de dekking van het ene huis naar het andere. Bolle autodaken en zwarte stompen van uitkijktorens staken boven het oppervlak uit. Het geluid van de honden kwam uit de verste kant van het gebouw. Er liep een trap naar de winkelgalerij op de tweede verdieping. Ransom en Philip liepen voorzichtig over de treden naar de open galerij. Het stof dat vol zat met oude blikken en stukken van kapotte meubels, was hoog opgewaaid tegen de metalen balustrade, die uitzicht gaf op het pleintje. Met hun speer in de hand kropen ze ernaar toe. Philip aarzelde even, alsof hij bang was om te zien wie daar beneden was, maar Ransom trok hem aan zijn arm mee.

Midden op het pleintje, ongeveer vijftig meter rechts van hen, deden een stuk of zes honden een aanval op een groep plastic etalagepoppen die uit een van de winkels gehaald en op straat gezet waren. De magere witte dieren sprongen en gromden; ze beten naar de gezichten van de poppen en scheurden de lappen die over hun schouders en om hun middel hingen in flarden. De poppen werden de een na de ander omgegooid en hun armen en benen werden afgebeten door de klappende kaken.

Er klonk een zweepslag van achter de verste kant van het gebouw en de groep keerde om en rende weg. Twee van hen sleepten een pop zonder hoofd over het stof. Ze gingen de hoek van het gebouw om en verdwenen in de kapotte straten, voortgedreven door het scherpe knallen van de zweep.

Ransom wees naar een hoofd dat in de goot heen en weer rolde; in de misvormde gezichten herkende hij de wassen beelden achter het winkelraam in het dorpje bij de rivier. 'Een waarschuwing voor doortrekkende reizigers, Philip? Of alleen maar oefening voor de honden?'

Ze gingen terug naar Catherine en mevrouw Quilter en rustten een paar minuten in de schaduw, in de romp van een vastgelopen schuit. Op een sloperswerf aan de overkant lag het skelet van een grote vissersboot, met boven op de lange romp de hoge brug waar Jonas overheen had gelopen als een woestijn-Ahab, op jacht naar zijn witte zee. Ransom keek naar Philip Jordan en zag dat hij naar de brug stond te staren en met zijn ogen de lege patrijspoorten afzocht.

Mevrouw Quilter ging moeizaam overeind zitten. 'Zien jullie mijn ouwe Quilty ergens?' vroeg ze. De laatste dagen toen ze Mount Royal naderden, waren ze allemaal voor mevrouw Quilter erg gul geweest met hun waterrantsoenen, alsof dat op een of andere manier het vreesaanjagende spookbeeld van haar zoon zou kunnen sussen. Nu ze echter nog maar twee tanks over hadden en de stad er verlaten uitzag, merkte Ransom dat ze nauwelijks haar eigen rantsoen kreeg.

'Hij is hier, dokter,' zei ze, zich bewust van dit veranderde standpunt. 'Hij is hier ergens, ik voel het.'

Ransom veegde het stof uit zijn baard. Het uitvallende haar was nu net zo wit als dat van Miranda Lomax was geweest. Hij keek naar de rookpluimen in de verte langs de loop van de rivier. 'Misschien wel, mevrouw Quilter.'

Ze verlieten de schuit en gingen op weg naar de brug, waar ze een half uur later aankwamen. Naast de ingang van de jachthaven lagen de resten van de schuit van mevrouw Quilter in de zon. Een paar verbrande balken gaven vaag de omtrek aan. Ze scharrelde erbij rond, roerde met een stok in het verkoolde hout en liet zich toen weer op de kar tillen.

Terwijl ze door het fijne stof onder de visserskaden ploeterden, merkte Ransom dat de bodem, van hier tot de witte duinen van het meer bijna alleen was samengesteld uit de verpulverde skeletten van duizenden kleine vissen. In het stof aan zijn voeten lagen kleine beensplinters en werveltjes te glanzen. Deze laag van beendermeel vormde de schitterende spiegel die het meer en de omliggende woestijn verlichtte. Toen ze onder de ongeschonden overspanning van de brug doorliepen, liet Ransom het handvat los. 'Philip, de woonboot!' Hij herkende de rechthoekige vorm die onder het zand begraven lag en rende er door de stofhopen heen.

Hij knielde neer in het wegglijdende zand, veegde het van de ramen af en tuurde door het gekraste glas toen Philip Jordan naast hem kwam aanklauteren.

De kajuit was een paar jaar geleden geplunderd. Boeken lagen overal in het rond en de laden van het bureau waren op de grond gegooid, maar Ransom kon met een oogopslag zien dat al zijn souvenirs die hij bij elkaar had gezocht voor hij uit Larchmont wegging, nog in de kajuit waren. Aan bakboordzijde was er een raam gebroken en het zand lag in een bergje op het bureau, half over de ingelijste reproductie heen; Tanguy's afbeelding van droge stranden. Ransoms pressepapier, het stuk kalksteen uit de Jura-periode, lag net buiten bereik van het zand.

'Dokter, hoe zit het met het water?' Philip zat naast hem op zijn knieën en veegde het zand van het raam. 'Je had nog wat water in een geheime tank.'

'Onder de kombuis. Aan de andere kant kan je erin.' Toen Philip over het dak liep en het zand begon weg te schuiven, keek Ransom weer door het raam. De zorg die hij besteed had aan het inrichten van de woonboot, de souvenirs waarmee hij hem volgepropt had als een droomark, gaven hem het gevoel dat het in de toekomst gebeurd was en dat de boot hier tien jaar daarvoor neergezet was in afwachting van zijn noden op dit moment.

'Hier dokter!' riep Philip. Ransom ging bij het raam vandaan en liep over het met stof bedekte dak. Catherine Austen klom de oever op en staarde naar de ruïnes van haar villa.

'Heb je het, Philip?'

Philip wees door het raam naar beneden. De vloer van de kombuis was tot aan de muren opengebroken, en de treden van een ijzeren ladder die afdaalde in het ponton, waren zichtbaar. 'Iemand anders heeft het het eerst gevonden, dokter.' Philip stond op. Hij wreef met zijn hand over zijn keel, waardoor een witte streep in zijn hals achterbleef. Hij draaide zich om en keek de rivier af naar de visserschuit op de sloperswerf.

Ransom liet hem staan en klom op de helling naar de kade van de brug. Het zand verschoof en gleed onder zijn knieën vandaan. Hij raakte met zijn voet een metalen ding met schoepen, de buitenboordmotor die hij bij de woonboot had laten liggen. Om een of andere reden wilde hij nu weg van de anderen. Tijdens hun tocht van de kust waren ze van elkaar afhankelijk geweest, maar nu ze in Mount Royal aangekomen waren, precies op het punt vanwaar ze tien jaar geleden vertrokken waren, voelde hij dat al zijn verplichtingen tegenover hen waren opgeheven.

Toen hij de kade opklom keek hij op hen neer, zoals ze daar helemaal los van elkaar stonden in het onveranderlijke licht, alleen samengehouden door het zand dat onder hun voeten weggleed.

Hij klom over het muurtje en strompelde over de straat naar de middelste boog. Het wegdek was bedekt met de stukken metaal en de oude banden die hij zich nog herinnerde. Hij rustte uit op de leuning en keek over de onder de duinen bedolven ruïnes die rond de lege torens van de stad in de verte lagen. Naar het noordoosten golfde het witte oppervlak van het meer de horizon tegemoet.

Hij ging als een uitgeputte bedelaar zitten bij een gat in de balustrade, omringd door lege blikken en afval. Onder hem liep Philip Jordan over de rivierbedding, een speer in zijn hand en een van de twee watertanks op zijn rug. Catherine Austen liep in een schuine lijn van hen af de oever op en zocht naar iets tussen de stukken drijfhout. Alleen mevrouw Quilter zat op de kar onder het gescheurde zonnescherm. Tien minuten lang leunde Ransom over het muurtje op de verlaten brug en keek hoe de figuren onder hem wegliepen. Mevrouw Quilter kroop als een oude krab langzaam de overliggende oever op.

Terwijl hij vaag hoopte een glimp van zijn eigen huis op te vangen, werd zijn blik afgeleid door een lichtflits. Tussen de duinen vlak bij Lomax' huis lag een kleine vijver met blauw water, de gladde oppervlakte rimpelde zich in levendige patronen. Terwijl hij ernaar keek, kwam Ransom tot de conclusie dat de vijver een luchtspiegeling was van opmerkelijke helderheid. Het water, dat minstens dertig meter breed was, werd omringd door een smal strand van glad zand dat de vorm had van de walletjes om een miniatuur reservoir. Aan alle kanten werd het omsloten door de duinen en de kapotte muren.

Terwijl hij wachtte tot de luchtspiegeling op zou lossen, vloog er een klein wit vogeltje over de ruïnes en dook naar beneden over het water. Hij vouwde zijn vleugels dicht en landde op het water, voortglijdend langs een baan van brekend licht. Ransom sprong overeind en holde over de brug. Hij deed geen moeite om de anderen nog te vinden en klom bij het lage stuk over de leuning en liet zich van de kade af glijden. Hij rende door de straten langs de waterkant, iedere vijftig meter even stilstaand om op adem te komen, over de daken van de auto's die onder het zand begraven lagen.

'Dokter!' Toen hij opzij over een laag muurtje heenwipte, sprong hij bijna op het kleine lijfje van mevrouw Quilter die in een holte onder hem zat weggedoken. Op een of andere manier was ze erin geslaagd van de kar af te komen en de oever op te kruipen. 'Dokter,' verzuchtte ze klaaglijk, 'ik kan mezelf niet meer verroeren.'

Toen Ransom verder rende, viste ze de andere watertank onder haar zijden rokken vandaan. 'Ik zal het met u delen dokter.'

'Nou vooruit dan.' Ransom nam haar bij de arm en hielp haar overeind. Ze gingen samen langzaam op weg. Plotseling viel ze over een gedeeltelijk verborgen kabel en zat hijgend in het stof. Ransom ergerde zich dood aan dit oponthoud. Uiteindelijk bukte hij zich en nam haar op zijn rug, haar kleine droge handen klemden zich om zijn hals.

Verrassend genoeg was ze zo licht als een kind. Langs de open stukken kon hij zelfs af en toe een paar passen hard lopen. Nu en dan zette hij haar even neer en klom op een van de muren om zich te oriënteren. Ze zat in een zwembad vol zand bij een windscherm van verbrand hout, de as van een oud vuur om zich heen en keek Ransom aan als een vriendelijke heks.

Toen ze uiteindelijk van de rivier afbogen kneep mevrouw Quilter hem in zijn oor.

'Dokter, kijk eens even om!'

Driekwart kilometer verderop, onder de brug, stegen de rookwolken op uit de woonboot, de vlammen brandden helder in de schaduw onder de brug. Een paar seconden later begon de kar te branden alsof hij met een onzichtbare toorts was aangeraakt.

'Geeft niks!' Ransom greep haar benen steviger vast en strompelde weer over het puin, als een idiote Sinbad die de Oude Vrouw van de zee torste. Hij liep de hellende straten in en uit terwijl het stof achter hem opwolkte. Voor zich zag hij de hoge duinrand die om de waterplas heenlag. In een laatste krachtsinspanning holde hij de dichtstbijzijnde helling op.

Toen hij bovenop was stond hij stil en liet mevrouw Quilter van zijn schouder glijden. Hij liep langzaam naar het stille blauwe water. Een paar door de wind opgestuwde golfjes kabbelden over het strand, een stuk donker zand dat in puin overging. Het meer was een klein reservoir en de wallen van zand eromheen waren opgeworpen tegen de kapotte muren. Maar voor Ransom scheen het als uit de hemel gevallen, een concentratie van al de verdwaalde regen van de laatste tien jaar.

Drie meter van het water af begon hij te rennen en struikelde over de losse stenen naar het steviger zand. Het witte vogeltje zat hem midden in het water wantrouwig aan te kijken. Toen de druppels opspatten om zijn voeten was het schuim net zo schitterend als zijn veren. Hij liet zich op zijn knieën in het ondiepe water vallen, dompelde zijn hoofd en zijn handen erin en maakte zijn overhemd kleddernat, zodat het koele heldere vocht langs zijn armen liep. Het donkerblauwe water strekte zich naar de overzijde uit, de wildernis verborgen achter de duinen.

De vogel vloog met een korte schreeuw op van de waterspiegel. Ransom keek langs de oever. Toen zag hij plotseling over zijn schouder op het zand achter zich een enorme figuur staan.

De man, bijna twee meter lang, met een losse cape van cheetahhuiden over zijn schouders en een reusachtige veren hoed op zijn hoofd, torende boven hem uit als een primitief afgodsbeeld, dat behangen is met de onsamenhangende eigendommen van een hele stam. Om zijn middel was met een gouden koord een golvende kaftan gegord die eens een blauwe kasjmier ochtendjas was geweest. Tussen de twee voorpanden door was een grote leren riem zichtbaar die een broek ophield die blijkbaar van allerlei losse stukjes Perzische tapijten was gemaakt, en uitliep in een paar zware zeemanslaarzen. Daaraan waren met metalen banden twee stevige houten stelten bevestigd die weer op een paar houten kleppers waren vastgespijkerd. Zo stond hun eigenaar daarmee een halve meter hoger van de grond.

Ransom knielde in het water en keek naar het dreigende gezicht van de man. Het had een belachelijk woeste uitdrukking. Het lange roestkleurige haar viel tot op zijn schouders en omsloot het gezicht als een met gordijnen omhangen voorwerp op een kermisshow van gedrochten. Boven de uitstekende jukbeenderen strekte de veren muts zich naar beide zijden uit in twee zwarte vleugels, als bij de helm van een Noorman, en daar tussenin wees een lange zwaaiende sliert op Ransom neer.

'Quilter -!' begon hij, toen hij de opgezette zwarte zwaan herkende. 'Quilter, ik ben -'

Voor hij op zijn voeten stond kwam de man met een plotselinge schok in beweging en schoot schreeuwend door de lucht op Ransom af. Ransom werd omgegooid in het water en voelde de zware knieën onder in zijn rug en de sterke handen die zijn schouders onderduwden. Een vuist roffelde achter op zijn hoofd als op een trommel. Terwijl hij naar adem hapte ving Ransom tussen de zwaaiende huiden een laatste glimp op van mevrouw Quilter die de oever af kwam strompelen met een verbaasde glimlach op haar smalle gezicht, terwijl ze kwaakte: 'Het is mijn Quilty... kom hier jongen, hier is je oude moeder om je te redden...'

Een half uur later was Ransom wat bijgekomen; hij lag languit op het zand bij het koele water. Terwijl hij daar half verdoofd lag in de zon, merkte hij dat mevrouw Quilter een paar meter van hem af op een van de duinen zat te ratelen terwijl de zwijgende figuur van haar zoon als een reusachtige koekoek onder zijn huiden in het zand zat. De oude vrouw die buiten zichzelf was van vreugde dat ze eindelijk haar zoon had gevonden, gaf hem nu een onafgebroken relaas van alles dat haar de laatste tien jaar overkomen was. Gelukkig voor Ransom bevatte dat ook een loffelijk verslag over de geweldige tocht per auto naar de kust, die Ransom voor haar geregeld had. Toen Quilter Ransoms naam hoorde noemen liep hij het duin af om naar hem te kijken; hij draaide hem om met zijn steltlaars. Zijn brede gedeukte gezicht was in de loop der jaren weinig veranderd, hoewel hij twee keer zo lang leek als vroeger en meer zelfbewust uit zijn ogen keek. Terwijl hij naar zijn moeder luisterde keek hij haar aan met een scheef hoofd, alsof hij de culinaire mogelijkheden van dit kleine hoopje oude botten overwoog.

Ransom kwam onzeker overeind en liep langzaam over het duin naar hen toe. Quilter scheen hem nauwelijks te zien, bijna alsof Ransom de laatste tien jaar iedere morgen half verdronken uit zijn vijver was verrezen. Zijn enorme ogen waren gespikkeld als gemarmerd zandsteen. De dubbelzinnige waterige glimlach was verdwenen en zijn brede mond met de dunne lippen was vastberaden.

'Dokter -?' Mevrouw Quilter onderbrak haar alleenspraak, verrast Ransom te zien, maar verheugd dat hij weer in staat was bij hen te komen. 'Ik vertelde hem net van jou, dokter. Quilty, die dokter is fantastisch met auto's.'

Ransom mompelde vaag iets en veegde zwakjes het natte zand van zijn vochtige kleren af.

Met een barse stem zei Quilter: 'Hier kan je beter niet in auto's rondscharrelen, er zijn mensen in begraven.' Met een sprankje van zijn oude humor voegde hij eraan toe: 'Een gat naar de deur, schuif ze erin, raampje omhoog, voor elkaar, hè?'

'Klinkt goed,' bevestigde Ransom voorzichtig. Hij besloot hem niets over Philip Jordan en Catherine te vertellen. Tot nu toe had Quilter hen nog geen aanwijzingen gegeven waar of hoe hij woonde.

Quilter zat vijf minuten lang zwijgend op de top van het duin, af en toe over de huiden strelend, terwijl zijn moeder doorratelde en hem voorzichtig met haar kleine handen aanraakte. Op een gegeven ogenblik greep hij de zwanenhals die voor zijn rechteroog hing te bungelen en trok de muts af. Daaronder was zijn hoofd helemaal kaal en het dikke rode haar dat tot zijn schouders viel groeide rondom een naakte cirkel. Toen sprong hij zonder iets te zeggen overeind. Met een kort gebaar naar hen liep hij weg op zijn stelten over het zand; de cheetahhuiden en de ochtendjas wapperden achter hem aan als gerafelde vleugels.

13 De oase

Terwijl ze hem nauwelijks bijhielden, liepen ze achter Quilter aan die dwars door de duinen ging en met zijn stelten gemakkelijk over de puinhopen kwam. Als hij mevrouw Quilter zo nu en dan over een kapotte muur heen hielp, zag Ransom de oever van de rivier en de witte beendermeelheuvels van het meer, maar het net van vervallen straten was nog maar een vaag overblijfsel van Larchmont. Tussen de ruïnes bewoog niets. In de kuilen waar ze langs kwamen lagen de resten van kleine vuurtjes en de kaalgepikte skeletten van vogels en woestijnmuizen die daar jaren geleden achtergelaten waren.

Ze kwamen bij een handgesmeed ijzeren hek dat in het zand stond en Ransom herkende de half begraven vormen van de laan waar hij vroeger gewoond had. Het huis van dominee Johnstone aan de overkant was verdwenen onder het stof dat vanuit het meer opgewaaid was.

Quilter ging langs het hek en leidde hen door een gat in de muur en liep toen de oprijlaan in. Lomax' landhuis was tussen de duinen verborgen, de bovenverdieping was uitgebrand. Ze liepen langs de ingang. De gebarsten glazen deuren stonden open en de marmeren vloer in de hal was bezaaid met afval en oude blikken.

Ze gingen om het huis heen en kwamen bij het zwembad. Hier waren eindelijk tekenen van leven. Rondom de poel stond een rij schermen van dierehuiden en uit het diepe stuk stak de rand van een grote tent omhoog. Een dun sliertje rook van een houtvuur dreef boven het midden van het bassin. De rand zand eromheen was bedekt met oud kookgerei, vogelstrikken en stukken van ijskasten die uit de ruïnes vlakbij opgevist waren. Een klein eindje verderop stonden twee auto's zonder wielen naast elkaar in de duinen.

Een houten trap leidde naar de vloer van het zwembad. De bodem die door de schermen beschut werd, was glad en schoon; de gekleurde drietanden en zeepaardjes waren nog zichtbaar op de afgesleten tegels. Vanuit het ondiepe gedeelte kwamen ze over de schuine bodem bij de binnenste muur van dekens. Quilter schoof ze opzij en wenkte hen naar binnen in de middenhof.

Op een lage divan naast het vuur lag een vrouw, waarin Ransom met moeite Miranda Lomax herkende. Haar witte haar reikte nu tot op haar voeten en omhulde haar als een ragfijne sluier. Haar gezicht had nog dezelfde guitige ogen en mond. Maar wat Ransom zo verbaasde was haar omvang. Ze was nu zo vet als een varken, met dikke armen en heupen, enorme schouders en een reusachtig middel. Haar kleine, vet ingebakerde ogen, staarden van boven haar geweldige wangen naar Ransom. Met een opgezwollen hand streek ze het haar van haar voorhoofd. Ze droeg een bijna chique zwarte nachtjapon die ervoor gemaakt scheen om haar enorme omvang beter te doen uitkomen.

'Quilty...' begon ze. 'Wie is dat?' Ze keek naar Quilter die zijn stelten uitschopte en zijn moeder naar een stoel bij het vuur duwde. Quilter liet zich achterover vallen in een grote waaiervormige rieten stoel en liet voor Ransom alleen de vloer over om op te gaan zitten. De bamboe leuning rees in een boog van ingewikkelde krullen boven zijn hoofd uit. Hij trok zijn muts aan de zwanenhals af en liet hem op de vloer vallen.

Miranda bewoog zich moeizaam, niet in staat haar lijf meer dan vijf centimeter over de divan te rollen. 'Quilty, is dat niet onze zwervende dokter? Hoe heet hij ook weer...?' Ze knikte langzaam naar mevrouw Quilter en richtte toen haar aandacht weer op Ransom. Er kwam een glimlach op haar gezicht alsof Ransoms komst een lang verborgen, prettige herinnering had bovengehaald. 'Dokter, u bent dat hele eind van de kust afgekomen om ons op te zoeken. Quilty, je moeder is gekomen.'

Mevrouw Quilter keek Miranda wezenloos aan met haar vermoeide ogen, niet in staat of niet van zins haar te herkennen. Quilter zat op zijn rieten troon. Hij keek uit de verte naar zijn moeder en zei toen tegen Miranda met een grapje: 'Ze is gek op auto's.'

'Werkelijk?' Miranda moest er om giechelen. 'Nou ze ziet eruit alsof ze nog net op tijd is om zich door jou te laten afmaken.' Ze draaide haar glunderende gezicht naar Ransom. 'En u, dokter?'

Ransom streek over zijn baard. 'Ik heb me tevreden moeten stellen met andere middelen van transport. Ik ben blij te zien dat je hier nog bent, Miranda.'

'Ja... ik veronderstel dat dat wel zo is. Heb je water meegenomen?'

'Water?' herhaalde Ransom. 'Ik ben bang dat we alles opgebruikt hebben op de tocht hierheen.'

Miranda zuchtte en keek naar Quilter. 'Jammer, we hebben namelijk erg weinig water.'

'Maar het reservoir -' Ransom wees in de richting van de vijver. 'Het ziet eruit alsof jullie er in kunnen zwemmen.'

Miranda schudde haar hoofd. Het feit dat zij dit onderwerp zo snel aansneed, maakte Ransom er op attent dat het water uiteindelijk toch wel eens een luchtspiegeling zou kunnen zijn. Miranda keek hem bedachtzaam aan. 'Dat wat jij een reservoir noemt, is alles wat we nog hebben. Hè Quilter?'

Quilter knikte langzaam en staarde naar Ransom. Ransom vroeg zich af of Quilter hem of zijn eigen moeder eigenlijk wel herkende. De oude vrouw zat half te slapen op haar stoel, uitgeput nu de lange reis ten einde was.

Miranda glimlachte naar Ransom. 'Zie je, we hoopten eigenlijk dat je wat water meegenomen zou hebben. Maar ja, als je dat niet hebt, is dat niet anders. Zeg me eens, dokter, waarom ben je in godsnaam hier gekomen?'

Ransom wachtte even voor hij antwoord gaf, zich bewust van Quilters scherpe blik. Ze namen blijkbaar aan dat de kleine groep een vooruitgeschoven post was van een officiële expeditie van de kust af, misschien wel de voorbode van het einde van de droogte.

'Wel,' draalde hij. 'Ik weet dat het Don Quichotachtig klinkt, Miranda, maar ik wilde Lomax en jou eens zien - en Quilter natuurlijk. Misschien begrijp je het niet.'

Miranda ging rechtop zitten. 'Ja wel. Ik weet het natuurlijk niet van Richard; hij doet de laatste tijd nogal vreemd en wispelturig, en Quilter ziet eruit alsof hij zo langzamerhand al genoeg van je heeft, maar ik begrijp het.'

Ze klopte op haar enorme maag en keek met innige toegeeflijkheid naar de enorme omvang daarvan. 'Als je geen water mee hebt, dan is dat natuurlijk niet hetzelfde, later we eerlijk zijn. Maar je kan toch wel een paar dagen blijven, nietwaar Quilter?'

Voor Quilter antwoord had kunnen geven, begon mevrouw Quilter op haar stoel heen en weer te zwaaien. Ransom greep haar arm. 'Ze heeft rust nodig,' zei hij. 'Kan ze even ergens liggen?'

Quilter droeg haar naar een klein kamertje achter de kleden. Een paar minuter later kwam hij terug met een emmer lauw water, die hij aan Ransom gaf. Hoewel hij zijn buik nog vol had met het water dat hij in het meer gedronken had, deed Ransom net of hij gretig dronk. Hij nam aan dat Quilter hem nu geaccepteerd had.

Tegen Miranda zei hij langs zijn neus weg: 'Ik veronderstel dat jullie ons hebben laten volgen hierheen?'

'We wisten dat er iemand vooruit worstelde. Er komen niet veel mensen van de kust - de meesten schijnen moe te worden of ze verdwijnen gewoon.' Ze wierp Ransom een scherpe glimlach toe. 'Ik denk dat ze onderweg opgegeten worden - door de leeuwen bedoel ik.'

Ransom knikte. 'Nu je het over eten hebt, wat hebben jullie eigenlijk gegeten? Behalve dan een paar vermoeide reizigers zoals ik.'

Miranda gilde van het lachen. 'Maak je niet druk, dokter, je bent veel te taai. En trouwens, die tijd is voorbij, hè Quilty? Nu hebben we het zo voor elkaar dat er net genoeg te eten is - je staat er versteld van hoeveel blikken er onder die ruïnes te vinden zijn - maar in het begin was het moeilijk. Ik weet dat jij denkt dat iedereen naar de kust ging, maar er bleven er een heleboel achter. Na een tijdje werden het er steeds minder.'

Ze klopte peinzend op haar maag. 'Tien jaar is erg lang.'

Boven hen, op de duinen bij het zwembad, klonk een scherp gekraak en het geluid van een blaasbalg. Een vuur van in olie gedrenkte lappen en hout begon te branden en deed een enorme rookwolk opstijgen. Ransom keek op naar de grote zwarte kolom die bijna vlak voor zijn voeten opsteeg. Hij was identiek met al de andere rookwolken, die hen door de woestijn hadden achtervolgd en Ransom had plotseling het gevoel dat hij eindelijk op zijn plaats van bestemming was aangekomen, ondanks de twijfelachtige kwaliteit van zijn ontvangst - niemand had het over Catherine of Philip Jordan gehad, maar hij nam aan dat de mensen zonder vast plan door de woestijn dwaalden en Quilters toorn op de koop toe namen. Soms verdronk hij ze uit gewoonte in de vijver, maar ook nam hij er wel eens een mee naar zijn hol.

Miranda haalde haar neus op. 'Whitman is er,' zei ze tegen Quilter, die door een spleet in het kleed naar het gezicht van zijn slapende moeder zat te kijken.

Achter de gordijnen klonk het geklepper van klompen en drie kleine kinderen kwamen uit een ander hokje aanhollen. Verrast door het vuur, aan de rand van het zwembad, waggelden ze rond, zachtjes tegen hun moeder piepend.

Hun gezwollen hoofden en hun ondeugende gezichtjes waren volmaakte kopieën van Miranda en Quilter. Ze hadden alledrie dezelfde brede schedel, dezelfde schuine ogen en holle wangen. Hun kleine nekken en lijfjes schenen nauwelijks sterk genoeg om die enorme zwaaiende hoofden te dragen. Ransom vond ze op het eerste gezicht lijken op kinderen van een erfelijk belaste krankzinnige, maar toen zag hij hun ogen waarmee ze hem aanstaarden. Ze waren nog maar half wakker en hun enorme pupillen waren vervuld van vreemde dromen.

Quilter lette niet op ze terwijl ze om zijn voeten rondkropen om beter naar het vuur te kunnen kijken. Het silhouet van een gebochelde man stak tegen de schermen af. Ransom zag geen enkele reden waarom het vuur aangestoken was en concludeerde dat de betekenis ervan louter ritueel was, een onderdeel van een vaste woestijnrite. Het was nu, als zovele doelloze en vergeten rituelen, angstaanjagender door de geheimzinnigheid dan wanneer het een echt doel gehad zou hebben.

Miranda keek naar de kinderen die tussen de gordijnen rondscharrelden. 'Mijn kinderen, dokter, tenminste de paar die nog in leven zijn. Zeg me dat je ze mooi vindt.'

'Ze zijn mooi,' verzekerde Ransom haar haastig. Hij nam een van de kinderen bij de arm en bevoelde de enorme schedel. De ogen van het kind werden verlicht door een ononderbroken vloed van gedachten. 'Hij ziet eruit als een genie.'

Miranda knikte wijs. 'Dat is juist dokter, dat zijn ze allemaal. Wat bij Quilter nog opgesloten zit heb ik in hen naar voren gebracht.'

Er klonk een kreet van boven. Een eenogige man, die krom en scheef liep, met een arm die vlak boven de pols in een stomp eindigde en de andere arm zwart van het roet, keek op hen neer. Zijn gezicht en zijn gerafelde kleren waren bestoft, alsof hij een paar maanden lang in de wildernis had geleefd. Ransom herkende de chauffeur van de watertanker die hem had meegenomen naar de dierentuin. Het litteken op zijn wang was in de loop der jaren dieper geworden en vertrok zijn gezicht tot een karikatuur van een kwade grijns, zodat de man er eerder aandoenlijk dan vreeswekkend uitzag; een getekend wrak van zichzelf.

Tegen Quilter zei hij: 'Die jongen van Jonas en die vrouw liepen door de rivier. De leeuwen zullen ze vannacht wel te pakken krijgen.'

Quilter staarde naar de vloer van het zwembad. Af en toe stak hij zijn hand uit en krabde op zijn kale hoofd. Zijn bedachtzame manier van doen wees erop dat hij met een of ander onoplosbaar probleem worstelde.

'Hebben ze water?' vroeg Miranda.

'Geen druppel,' antwoordde Whitman met een valse lach. Het verwrongen gezicht staarde op Ransom neer met zijn ene woeste oog en hij herkende het gezicht dat hij over zijn schouder weerkaatst had gezien in het winkelraam. Whitman veegde met zijn stomp zijn voorhoofd af en Ransom moest weer denken aan de etalagepoppen die door de honden aan stukken waren gescheurd. Misschien nam de man op deze manier wraak en haatte hij zelfs dat restje menselijkheid in de vage trekken van de poppen; rustig stonden die op het plein als de leeggelopen beeltenissen van de verdwenen bevolking, verdwenen ver de toekomst in, ver weg uit de stad.

Alles om Ransom heen scheen nu even eenzaam; het geïdealiseerde overblijfsel van een landschap en van mensen wier primitieve voorvaderen reeds lang geleden verdwenen waren. Hij vroeg zich af wat Whitman zou doen als hij wist dat Ransom ook eens de ledematen van doden had geamputeerd. Noch het verleden, noch de toekomst kon veranderen, slechts de spiegel daartussen.

Whitman stond op het punt weg te gaan toen het geluid van een stem uit de verte over de duinen klonk. Het was retorische wartaal, evenzeer een alleenspraak als gericht tegen de wereld in het algemeen, toch bijeengehouden door een bedroefd klagend ritme.

Whitman draaide zich snel om.

'Jonas!' Hij scheen te aarzelen tussen weglopen of erheen rennen. 'Deze keer zal ik hem vangen!'

Quilter stond op. Hij zette de zwanenmuts op zijn hoofd.

'Quilter,' riep Miranda hem achterna. 'Neem de dokter mee. Dan kan hij met Lomax praten en er achter proberen te komen wat hij van plan is.'

Quilter deed zijn stelten weer aan. Ze klommen uit het zwembad en gingen op weg langs de resten van het vuur dat uit lag te branden, achter Whitman aan over de duinen. Aan een stomp van een uitkijktoren in een kuil waren de honden vastgebonden. De kleine horde, die nu aan de ketting liep, rukte aan Whitmans hand. Hij kroop langs de lage muren en keek uit over het ruwe terrein. Twintig meter achter hem kwam Quilter, die hoog optorende als een afgodsbeeld in vol ornaat, met Ransom op zijn hielen. Het eentonige relaas klonk van ergens voor hen vandaan.

Terwijl ze een van de duinen beklommen zagen ze plotseling, honderd meter verder, de lange eenzame gestalte van Jonas langzaam tussen de ruïnes aan de rand van het uitgedroogde meer heen en weer lopen. Zijn donkere gezicht was opgeheven naar de zon; hij liep in vervoering voort, steeds met dezelfde cadans, uitvarend tegen het witte beenderachtige stof dat zich over het meer uitstrekte tot aan de horizon. Zijn stem dreunde voort gedeeltelijk in een profetie, en gedeeltelijk een klaagzang, en tweemaal ving Ransom het woord 'zee' op. Bij iedere top hief hij zijn armen op en liet ze weer zakken terwijl hij uit het gezicht verdween.

Schuin achter hem kroop Whitman voort, hij hield de trekkende honden met moeite terug. Hij aarzelde achter de onderbouw van een kapotte toren en wachtte tot Jonas te voorschijn zou komen op het meer open stuk van de oude weg langs de waterkant. Hij hield de ketting in zijn mond en begon met zijn ene hand de band los te maken.

'Jonas -'

Vanachter de duinen klonk de roep zachtjes over het meer. Jonas stond stil, keek om zich heen wie hem geroepen had en zag plotseling de groteske gestalte van Quilter met zijn muts op, en de honden die zich losrukten van de mismaakte Whitman.

Toen de honden met zijn allen op hem af renden, kwam de lange man in beweging. Met zijn hoofd naar de grond holde hij weg; zijn lange benen droegen hem over het puin. De honden haalden hem in en hapten naar zijn benen. Hij trok een oud visnet van zijn middel en smeet het over hun kop. De honden raakten plotseling verward om een telegraafpaal en rolden over elkaar in het stof, wild blaffend.

Ransom zag de dunne prediker langs de oever van het meer verdwijnen. Whitman kwam vloekend en schoppend op de honden af. Quilter stond onderwijl onverstoorbaar over de puinhopen te staren.

'Zoekt Jonas nog steeds naar zijn verloren zee?' vroeg Ransom.

'Hij heeft hem al gevonden,' zei Quilter. 'Waar?'

Quilter wees naar het meer, naar de witte kalkachtige duinen, de ontelbare fijne botjes die, door de wind blootgewoeld, in het zonlicht lagen te glinsteren.

'Is dat zijn zee?' zei Ransom terwijl ze verder liepen. 'Waarom gaat hij er dan niet in?'

Quilter haalde zijn schouders op. 'Leeuwen,' zei hij en ging vooruit.

Honderd meter verder, aan de overkant van het stuk open land dat tussen Lomax' zwembad en de oostelijke rand van het landgoed lag, werd een klein paviljoen zichtbaar in een kuil tussen de duinen; de glazen en metalen panelen fonkelden en schitterden in het zonlicht. Het was opgebouwd van uitgezochte stukken chroom en gelakt metaal - radiatorgrilles van auto's, reflectoren van elektrische kachels, radiokasten enzovoort - met opmerkelijke vindingrijkheid in elkaar gepast, zodat het er van een afstand uitzag als een met juwelen bezet tempeltje. Het klatergouden gebouwtje stond in het zonlicht te stralen als een reusachtige Fabergé-edelsteen, midden tussen het zand en het stof.

Vijftig meter ervoor bleef Quilter staan. 'Lomax,' zei hij bij wijze van inleiding. 'Zeg hem dat hij, als hij niet gauw water vindt, zal verdrinken.'

Hij liet Ransom met deze paradox aan zijn lot over en liep terug naar het zwembad.

Ransom begon over het zand te lopen. Toen hij het paviljoen naderde, vergeleek hij het met de schamele keten die hij aan de kust van hetzelfde materiaal had gemaakt. Maar het gelijkmatige licht in de woestijn en het effen zand, werkten verzinsel en verbeelding in de hand, terwijl de natte zoutduinen die juist hadden uitgewist.

Hij kwam bij het versierde portaal en keek naar binnen. De muren van de kleine hal waren gedecoreerd met gebogen chromen strippen. Gekleurde glazen schijven uit autolampen waren in een hekwerk vastgezet en vormden een doorlopende wand, waar de zon in tientallen afbeeldingen van zichzelf doorheen straalde. Een andere wand was opgebouwd uit de voorpanelen van radiotoestellen en de rijen vergulde knoppen vormden astrologische figuren.

Binnen ging een deur open. Een gezette, geurende gedaante schoot uit de schaduw naar voren en greep hem bij zijn arm.

'Charles, mijn beste jongen! Ze zeiden dat je zou komen! Wat heerlijk je weer te zien!'

'Richard...' Ransom stond Lomax aan te gapen. Die draaide om hem heen en keek met ogen als van een ijlende goudvis naar Ransoms versleten kleren. Lomax was nu al zijn haar kwijt en leek op een kale maar knappe vrouw. Zijn huid was glad en zacht geworden, onberoerd door de zon en de woestijnwind. Hij droeg een grijs zijden pak van buitenissige snit, de geplooide broek zag eruit als een nauwsluitende rok of de gespleten staart van een reusachtige vis, het geborduurde jasje was afgewerkt met ruches en rijen paarlen knoopjes. Ransom vond hem op een belachelijk verklede vrouw lijken, enerzijds een vriendelijke schurk, anderzijds een travestist; midden in de woestijn ingestoven met zijn paviljoen vol heerlijkheden.

'Charles, wat is er?' Lomax deed een stap achteruit. Zijn ogen boven de korte kromme neus waren even scherp als altijd. 'Kun je je mij niet herinneren?' Hij grinnikte en gaf zelf meteen de repliek. 'Of is dat juist de moeilijkheid - dat je je mij wel herinnert?'

Giechelend ging hij Ransom voor door het paviljoen naar een hofje aan de achterkant, waar rond de resten van een fontein een siertuin was aangelegd met bloemen van chroom en glas.

'Nou Charles, hoe staat het ermee? Heb je water meegenomen?' Hij duwde Ransom in een stoel, zijn hand als een klauw om Ransoms arm. 'God weet dat ik al lang genoeg gewacht heb.'

Ransom trok zijn arm los. 'Ik ben bang dat je nog even langer zult moeten wachten, Richard. Het moet na al die jaren wel als een slechte mop klinken, maar een van de redenen dat we van de kust weggingen was om hier naar water te zoeken.'

'Wat?' Lomax draaide zich met een ruk om. 'Waar praat je in 's hemelsnaam over? Je moet krankzinnig zijn. Er is hier nog geen druppel water op de honderd kilometer!' In plotselinge drift sloeg hij zijn kleine vuisten tegen elkaar. 'Wat hebben jullie daar eigenlijk aan gedaan?'

'We hebben niets gedaan,' zei Ransom kalm. 'We konden amper genoeg water destilleren om in leven te blijven.'

Lomax knikte en hield zijn woede in. 'Dat zie ik. Werkelijk Charles, je ziet er vreselijk uit. Je had ook bij me moeten blijven. Maar die droogte - ze zeiden dat het tien jaar zou duren. Ik dacht dat je daarvoor gekomen was!'

Bij die laatste woorden schoot Lomax' stem weer kwaad uit en weerkaatste tegen de versierde wanden. 'Richard, alsjeblieft...' Ransom probeerde hem te kalmeren.

'Jullie zijn allemaal bezeten door dat water. Zodra ik hier aankwam liep ik regelrecht op een groot reservoir af.'

'Dat?' Lomax gebaarde ongedurig met zijn opgedofte hand; zijn witte vrouwengezicht leek net een masker. Hij wreef met een zachte hand over zijn voorhoofd, voelde zijn kale hoofd en haalde toen vlug een pruikje uit zijn zak dat hij opzette. 'Dat water, Charles, begrijp je wel - dat is alles wat nog over is! Tien jaar lang heb ik ze op de been gehouden en nu die verdomde droogte niet ophoudt, keren ze zich tegen mij!'

Lomax trok nog een stoel naar voren. 'Charles, ik verkeer in een onmogelijke positie. Quilter is krankzinnig; heb je hem op die stelten rond zien lopen?... Hij is erop uit mij te vernietigen, dat weet ik!'

Voorzichtig zei Ransom: 'Hij gaf me een boodschap mee - iets over verdrinken, als ik me goed herinner. Maar daar heb je hier niet veel kans op, wel?'

'O nee?' Lomax knipte met zijn vingers. 'Verdrinken - na alles wat ik voor hem gedaan heb! Als ik er niet geweest was, zouden ze binnen een week dood geweest zijn.'

Hij liet zich in de stoel vallen. Hij zag er omringd door al dat chroom en klatergoud, uit als een kermisvis op het droge, bedekt met parels en stukjes schelp.

'Waar heb je al dat water vandaan?' vroeg Ransom.

'O, overal Charles.' Lomax maakte een vaag gebaar. 'Ik wist toevallig dat er nog een paar oude reservoirs waren, al jaren vergeten onder parkeerterreinen en voetbalvelden. Kleintjes, waar nooit iemand aan dacht, maar evengoed een verdomde hoop water erin. Ik heb Quilter laten zien waar ze waren en hij heeft het met de anderen hierheen gepompt.'

'En dat meertje is nog over? Maar waarom zou Quilter jou daar de schuld van geven? Natuurlijk zijn ze dankbaar -'

'Ze zijn niet dankbaar! Jij begrijpt blijkbaar niet hoe hun hersens werken. Kijk maar wat Quilter mijn arme Miranda aangedaan heeft. En die ziekelijk idiote kinderen! Denk je eens in wat dat zal worden als ze ooit mochten opgroeien. Drie Quilters! Soms denk ik wel eens dat de Almachtige deze droogte alleen maar heeft gemaakt om er zeker van te zijn dat ze van dorst zullen omkomen.'

'Waarom pak je je boeltje niet bij elkaar om weg te gaan?'

'Dat kan niet! Besef je niet dat ik hier gevangen zit? Die vreselijke eenarmige kerel Whitman zit overal met zijn krankzinnige beesten. Ik waarschuw je, ga niet in je eentje rondlopen. En er zwerven hier ook ergens een stel leeuwen.'

Ransom stond op. 'Wat moet ik dan tegen Quilter zeggen?'

Lomax trok zijn pruik van zijn hoofd en stopte hem in een van zijn zakken. 'Zeg dat ze opdonderen! Ik ben het zat voor Vadertje Neptunus te spelen. Dit is mijn water, ik heb het gevonden en ik zal het opdrinken!' Met een gemaakt lachje voegde hij er aan toe: 'Maar ik deel natuurlijk met jou, Charles.'

'Dank je, Richard, maar ik denk dat het voor mij momenteel zaak is alleen te zijn.'

'Uitstekend, beste jongen.' Lomax staarde hem koeltjes aan; de grijns op zijn gezicht deed zijn gepoederde wangen bol staan. 'Verwacht alleen niet dat je water krijgt. Vroeg of laat raakt het op, misschien eerder vroeg dan laat.'

'Ongetwijfeld.' Ransom keek op Lomax neer, zich ervan bewust hoezeer die in de afgelopen tien jaar afgetakeld was. De slang in dit stoffige paradijs probeerde nu zijn appel terug te pikken en, al was het maar voor een paar weken, de wereld van voor de droogte gaaf te bewonen. In tegenstelling daarmee was voor Ransom de lange tocht over de rivier een reis in zijn eigen toekomst geweest, in een wereld met een willekeurige tijd, waarin de beelden uit het verleden weerspiegeld werden; bevrijd van de noden van herinnering en heimwee, bevrijd zelfs van de druk van honger en dorst.

'Charles, wacht!' Toen Ransom bij de ingang naar het paviljoen was kwam Lomax haastig achter hem aan. 'Ga nog niet weg, jij bent de enige die ik kan vertrouwen!'

Lomax trok aan zijn mouw. Zijn stem zakte weg in een klaaglijk gefluister. 'Ze zullen me doden, Charles, of een beest van me maken. Kijk maar wat hij met Miranda gedaan heeft.'

Ransom schudde zijn hoofd. 'Dat ben ik niet met je eens, Richard,' zei hij. 'Ik vind haar erg mooi.'

Lomax staarde hem ontzet na. Ransom liep het zand over. Op een duin in de verte boven het zwembad, met de laatste rook van het signaalvuur naast hem, stond Quilter op zijn stelten naar hem te kijken; de zwanenkop zwaaide heen en weer tegen de avondlucht.

14 De witte leeuwen

De daaropvolgende week bleef Ransom bij Quilter en Miranda en aanschouwde de aftakeling van Richard Lomax. Ransom besloot dat hij zo spoedig mogelijk zijn tocht zou voortzetten over het leeggelopen meer, maar 's nachts kon hij de leeuwen horen brullen in de witte duinen. De lange gestalte van Jonas liep dan in de duisternis over de weg langs het meer en riep met zijn diepe stem naar de leeuwen die teruggromden.

De obsessie van de visserskapitein met zijn verloren rivier of meer, werd versterkt door het feit dat de dieren nog in leven waren, en Ransom was ervan overtuigd dat hij zodra hij was hersteld moest voort zoeken.

Overdag zat hij in de schaduw van de kapotte loggia naast het zwembad, 's Morgens ging hij met Whitman en Quilter naar de stad op zoek naar voedsel. Hier en daar waren er diepe schachten gegraven naar de kelders. Ze lieten zich naar beneden zakken en kropen rond in de oude vrieskelders op zoek naar blikken die ze uit het vastgekoekte zand opgroeven. De meeste waren bedorven en de ranzige inhoud werd naar de honden toegegooid of tussen het puin achtergelaten, waar de weinige vogels ervan pikten. Ransom was niet verbaasd te merken dat Quilters voedselvoorraad nauwelijks voldoende was voor een dag, noch dat Quilter het steeds minder belangrijk vond hem weer aan te vullen. Hij scheen te aanvaarden dat het opraken van het water in het reservoir hem uiteindelijk aan de woestijn zou prijsgeven, en dat hij nu aan de lege rivier zou zijn overgeleverd.

Quilter maakte voor zijn moeder een klein kamertje in de hal van het huis. Daar trok ze zich 's avonds in terug, nadat ze de dag had doorgebracht bij Miranda en de kinderen. Ransom sliep in een van de oude auto's bij het bassin. Whitman woonde in het wrak ernaast, maar na Ransoms komst verhuisde hij met zijn honden en vestigde zich in een lege fontein vijftig meter bij Lomax' paviljoen vandaan. Hij bleef in zichzelf teruggetrokken en moest niets hebben van Ransoms toenaderingspogingen.

Quilter daarentegen bracht vaak zijn tijd door aan de rand van het zwembad, kennelijk in een poging een soort band met Ransom te vormen, maar niet in staat een aanknopingspunt te vinden. Soms zat hij een pas van Ransom af in het stof, en liet de kinderen die aan zijn huiden en zijn muts trokken over zijn schouders klimmen.

Af en toe werd dit rustige huiselijke tafereel verstoord doordat Richard Lomax te voorschijn kwam. Zijn voorstellingen, zoals Ransom ze noemde, hadden gewoonlijk dezelfde vorm. Vlak voor de middag was er plotseling een grote opschudding om het paviljoen en er klonken gongslagen vanachter de vergulde spiralen. Quilter luisterde er onbewogen naar, en tekende onderwijl met zijn vinger vreemde figuren in het zand voor zijn kinderen die zich erover verwonderden en erom lachten. Plotseling klonk er geschreeuw en geknetter toen Lomax een vuurpijl afschoot. Hij siste weg door de duinen en de schitterende staart doofde sputterend uit in de warme lucht. Eindelijk kwam Lomax zelf te voorschijn, volledig opgetuigd in zijn idiote grijze pak. Kwaad stond hij met zijn vuisten te zwaaien en beledigingen naar Quilter te roepen, herhaaldelijk naar het reservoir wijzend. Terwijl Quilter op een elleboog lag te leunen, kroop Whitman met zijn honden naar Lomax toe.

Dan ontaardde Lomax' redevoering in een dol gebrabbel en zijn gezicht vertrok zich tot een belachelijk masker. Terwijl hij naar de wankelende hermafrodiet keek, voelde Ransom dat Lomax teruggevallen was op een of ander primitief niveau waar het verschil tussen man en vrouw niet langer bestond. Lomax was nu onzijdig, lichamelijk even steriel geworden als geestelijk.

Tenslotte, als de kinderen bang werden, gaf Quilter Whitman een teken en werd er een hond op Lomax losgelaten. Met een flits van wit haar wierp het beest zich op de architect die zich omdraaide en vluchtte; de met juwelen bezette deur sloeg dicht voor de neus van de hond die tegen de versierde grilles opsprong.

De rest van de dag was het rustig tot de voorstelling van de volgende morgen. Hoewel dat vertoon van vuurpijlen en enge gezichten vermoedelijk de voorgaande jaren effectief was geweest bij het verjagen van andere woestijnzwervers die bij toeval bij de oase terecht waren gekomen, scheen Quilter er ongevoelig voor. Hij zat meestal in de duinen bij het zwembad rustig te peinzen, zich bewust van de komende crisis in hun leven en speelde met de kinderen en de vogels die het waagden stukjes ranzig vlees uit zijn handen op te pikken. Hij liefkoosde ze allemaal met een vreemd medelijden, alsof hij wist dat deze tijdelijke periode van rust spoedig voorbij zou zijn en ze probeerde te verlossen van de noodzaak om te drinken en te eten. Terwijl Quilter met de vogels speelde, hoorde Ransom een paar keer een scherpe benauwde kreet en zag een verdrukt hoopje veren langzaam ronddraaien in Quilters handen. Ransom keek naar de kinderen die rondwaggelden onder hun gezwollen hoofden en met de dode vogels speelden, half in de verwachting dat Quilter in een plotselinge aanval van razernij hun nek zou breken.

Quilter behandelde Whitman en Ransom steeds meer op dezelfde manier, en joeg ze met een lange, aan de top met bont afgezette staf van zijn pad af. Ransom aanvaardde zolang die klappen, als een band tussen zichzelf en de verdere mogelijkheden van het leven waar Quilter hem heen dreef. Alleen bij Miranda bewaarde Quilter zijn gelijkmatige humeur. Ze zaten met zijn tweeën in het betonnen bassin, terwijl het water uit het reservoir verdampte en de duinen buiten, steeds dichterbij kwamen, als een laatste Adam en Eva die op het einde der tijden zaten te wachten.

Ransom zag niets van Philip Jordan en Catherine. Op een morgen, toen ze de duinen bij het reservoir beklommen, zat een bekende gedaante met een donker gezicht een tank te vullen bij het water. Quilter zag hem nauwelijks terwijl hij op zijn stelten over het natte zand liep, en tegen de tijd dat Whitman de honden los had gemaakt was de jongeman verdwenen.

Catherine Austen kwam nooit te voorschijn, maar 's nachts hoorden ze de leeuwen dichterbij brullen, in de duinen aan de rand van het meer.

'Quilter, verdorven beest! Kom hier, mismaakte slaaf, laat je aan je meester zien!'

Ransom die tussen de stukken oud metaal naast het zwembad zat, lette niet op het geschreeuw uit Lomax' paviljoen en bleef rustig doorspelen met Quilters oudste kind. De vijfjarige jongen was zijn meest geliefde gezelschap. Een grote geboortevlek ontsierde zijn rechterwang en lichtte op in zijn gezicht als een ster; zijn waterige ogen zweefden onder zijn gezwollen voorhoofd als schuchtere libellen. Iedere keer als Ransom zijn handen voor zich uit hield, keek hij Ransom helder aan en raakte met onfeilbaar inzicht de hand aan waar de steen in zat. Soms veranderde hij zijn keuze en nam de lege hand, alsof hij medelijden met hem had.

'Caliban! Voor de laatste keer...!'

Ransom keek naar de gestalte van Lomax, die zich twintig meter van zijn paviljoen had gewaagd; de zon schitterde op zijn zijden pak. Hij bleef tussen de lage duinen staan, zijn kleine gepoederde gezicht rimpelig als een obscene verschrompelde vijg. In zijn hand hield hij een korte wandelstok met zilveren knop die hij als een toverstaf heen en weer zwaaide.

'Quilter!' Lomax' stem schoot uit in een gekrijs. Quilter was ergens heen en hij kon alleen Ransom zien die tussen de omgevallen pilaren van de loggia zat, als een bedelaar aan de rand van een dorpsplein.

Ransom knikte het kind bemoedigend toe en zei: 'Toe maar. Welke?' Het kind keek hem aan met zijn ogen groot en stralend alsof hij op het punt stond een heerlijk geheim te vertellen. Hij schudde zijn hoofd en hield zijn armen stijf achter zijn rug.

Met tegenzin liet Ransom zijn lege handen zien en het kind keek hem aan met een verheugde knik.

'Goed zo,' zei Ransom. Hij wees naar de schreeuwende Lomax. 'Het ziet ernaar uit dat je vader dezelfde techniek gebruikt. Ik ben bang dat meneer Lomax niet zo knap is als jij.' Hij haalde een blikje uit zijn zak en trok het deksel eraf. Er zaten twee stukken gedroogd vlees in. Hij veegde zijn vingers af en gaf er een aan het kind, dat het stevig vastgreep en tussen de ruïnes wegschommelde.

Ransom leunde tegen een pilaar. Hij overwoog of hij de oase zou verlaten en de leeuwen op de koop toe zou nemen, toen een scherpe slag op zijn linkerarm neerkwam, vlak boven zijn elleboog.

Hij keek op en staarde recht in het grijnzende gepoederde masker van Richard Lomax die daar met zijn wandelstok in zijn hand stond. 'Ransom...!' siste hij. 'Donder op...!' Zijn pak was gekreukt, en de kraag stond omhoog als de kieuwen van een kwade vis. 'Mijn water stelen, hè! Donder op!'

'Richard, in godsnaam -' Ransom stond op. Er klonk een zacht geklepper op de stenen en het kind kwam weer naar voren. In zijn handen droeg hij een kleine witte meeuw die blijkbaar dood was, zijn vleugels waren netjes opgevouwen.

Lomax staarde naar het kind, een waanzinnige Prospero die het kroost van zijn geschonden dochter aanschouwt. Hij keek rond over de stoffige, met afval bezaaide oase, alsof hij door de afzichtelijkheid van dit door nachtmerries geteisterde eiland verdoofd was. Hij hief zijn stok op om het kind een klap te geven. Het deed een stap achteruit, zijn ogen plotseling kalm en deed zijn handen van elkaar. Met een kreet vloog de vogel omhoog en schoot vlak langs Lomax' gezicht.

Er klonk geschreeuw uit de duinen. Quilter kwam op zijn stelten over het puin aanhollen en zijn huiden vlogen achter hem aan in het hete zonlicht. Naast hem, met de honden, liep Whitman die de gebroken figuur van Jonas voortduwde; de honden trokken aan zijn gerafelde broek.

Lomax lette niet meer op Ransom, maar draaide zich snel om op zijn witte schoenen en rende weg over het zand. De honden trokken zich los en vlogen achter hem aan, met Quilter op hun hielen; de stelten droegen hem voort als zevenmijlslaarzen. Whitman peuterde aan de ketting en de gebogen gestalte van Jonas schoot overeind en gaf hem een vuistslag in zijn nek zodat hij tegen de grond sloeg. Whitman krabbelde overeind maar Jonas trok een net van zijn middel en deed Whitman met een zwaai van zijn hand weer in het stof belanden. Hij pakte het net gauw op en sprong weg op zijn lange benen.

Halverwege naar het paviljoen draaide Lomax zich om en wachtte de honden af. Hij trok handen vol knalerwten uit zijn zakken en smeet ze voor hun poten. De knalerwten ontploften met een flits en de honden schoten weg toen Quilter tussen hen door rende.

Hij stak zijn ene hand uit naar Lomax. Zilver flitste in de lucht en er kwam een lange degen uit Lomax' wandelstok. Hij schoot op één voet naar voren en stak Quilter in zijn schouder. Voor Quilter zich had kunnen herstellen, danste hij weg achter de veilige deuren.

Quilter staarde naar het bloed op zijn hemd terwijl hij langzaam terugliep naar het zwembad; achter hem klonken gongslagen uit het paviljoen. Hij keek naar Ransom die zijn kind op de arm hield, en schreeuwde naar Whitman. De twee mannen riepen de honden bij elkaar en gingen achter Jonas aan de rivier op.

Toen ze een uur later nog niet terug waren, droeg Ransom het kind naar beneden naar het zwembad.

'Dokter, kom erin,' begroette Miranda hem, toen hij de flappen van de binnentent opzij duwde. 'Heb ik weer een van Richards vuurwerkvertoningen gemist?'

'Misschien wel de laatste,' zei Ransom. 'Het was niet als vermaak bedoeld.'

Miranda wees hem een stoel. In een hokje achter het gordijn zong de oude vrouw zichzelf en de kinderen in slaap. Miranda steunde op een elleboog. Haar gladde gezicht en haar reusachtige lichaam dat door het zwarte nachthemd werd bedekt, deden haar op een grote zeehond lijken die op de vloer van zijn vijver lag. Het leek wel of haar gelaatstrekken iedere dag kleiner werden; het minuscule mondje met de cupidolippen zonk weg in het uitpuilende vlees, op dezelfde manier als de dingen in de lege rivier wegzonken en gladgestreken werden door het inkapselende zand.

'Je broer is bezeten door het water in het reservoir,' zei Ransom. 'Heb je enige invloed op Quilter? Als Richard zo doorgaat met provoceren kan er wel een bloedbad van komen.'

'Maak je niet druk.' Miranda wuifde zich koelte toe met een dikke hand. 'Quilter is nog een kind. Hij zou nog geen vlieg kwaad doen.'

'Miranda, ik heb hem met één hand een meeuw zien doodknijpen.'

Miranda gebaarde ongeduldig. 'Dat is alleen maar om te laten zien dat hij het begrijpt. Op een bepaalde manier is het een teken dat hij van vogels houdt.'

'Dat is dan een heftige liefde,' antwoordde Ransom.

'Welke liefde is dat niet?'

Ransom keek op en bemerkte de nauwelijks verholen vraag in haar stem. Miranda lag hem vanaf de divan aan te kijken met haar vriendelijke ogen in haar kalme gezicht. Ze scheen zich niet bewust van de duinen en het stof om haar heen. Ransom stond op en ging naar haar toe. Hij nam haar hand en ging op de divan zitten. 'Miranda...' begon hij. Hij keek naar haar enorme buik en dacht aan de dode vissers, van wie de lijken haar hadden doen opzwellen; verdronken in de warme zeeën daarbinnen, onbekende Jonah's, herboren in de vreemd-idiote kinderen. Hij herinnerde zich Quilter en de lange messen die hij in de gekruiste schouderbanden onder zijn huiden droeg, maar alle gevaar scheen geweken. Het vervagen van alles tijdens zijn reis van de kust, bracht het in evenwicht komen van alle emoties en verhoudingen met zich mee. Hij zou tegelijkertijd vader van de kinderen en Quilters broer worden, mevrouw Quilters zoon en Miranda's man. Alleen Lomax, de hermafrodiet, bleef eenzaam over.

Terwijl hij op Miranda's gezicht een glimlach zag verschijnen, kwam hem het beeld van een rivier voor de geest, een heldere stroom die het zonlicht brak en terugkaatste. 'Dokter!' Hij keek op en zag het bange gezicht van mevrouw Quilter door de gordijnen. 'Er loopt water binnen!' Ransom trok het kleed opzij. Over de vloer van het bassin liep een gestaag straaltje water dat van de betonnen rand er boven afstroomde. Het water verspreidde zich over de vloer, doorweekte het beddengoed en liep toen naar de stookplaats in het midden waar de tegels uit de vloer waren verwijderd.

'Mevrouw Quilter, neem de kinderen!' Ransom draaide zich naar Miranda die rechtop op de divan zat. 'Er loopt water langs het huis, het moet uit het reservoir komen! Ik zal kijken of ik Lomax tegen kan houden.'

Toen hij de trap opliep uit het bassin, renden Quilter en Whitman voorbij met de honden achter zich aan.

Over de uitgebleekte grond tussen de duinen kronkelden tientallen stroompjes zilver water, uit de richting van het reservoir. Ransom rende spattend door de kanaaltjes heen en voelde de druk van het losgebroken water dat wegspoot. Achter de volgende duinenrij was een dieper kanaal. Het water gleed tussen de kapotte muren, bijna een meter diep, vloeide weg in spleten en gaten, en werd opgezogen door de poreuze grond.

Quilter vloog vooruit op zijn stelten. Whitman werd door de honden meegesleept; een groot jachtmes was tussen zijn tanden geklemd. Ze liepen door het opspattende water, gunden zich geen tijd om te kijken waar het heen liep, en kwamen bij de dijk. Quilter schreeuwde toen de langbenige Jonas die bij het water geknield lag met zijn net, als een opgeschrikte haas om de rand van het reservoir begon te rennen. De honden sprongen achter hem aan en wierpen het natte zand in een vochtig waas omhoog.

Ransom leunde tegen de stomp van een schoorsteen. Het reservoir was bijna leeg en de ondiepe plas in het midden stroomde weg in een laatste rustige golf. Op vier of vijf plaatsen waren grote gaten in de dijk gegraven en daar was het water door gestroomd. De randen van het natte bassin waren al aan het opdrogen in de zon.

Quilter stond stil bij de dijk en staarde verbijsterd naar de verdwijnende blauwe lichtspiegel. Zijn zwanenmuts hing op één oor. Afwezig trok hij hem van zijn hoofd en liet hem op het natte zand vallen.

Ransom keek naar de achtervolging aan de overkant. Jonas was half om het reservoir heen; zijn armen hield hij opzij uitgestrekt terwijl hij de duinen op en af rende.

De honden haalden hem in en begonnen tegen zijn rug te springen. Eén keer struikelde hij en een hond scheurde zijn zwarte overhemd van zijn schouders. Hij sloeg het dier opzij en rende verder, de honden om hem heen. Toen kwamen er nog twee gedaanten uit de duinen hollen en doorkruisten het pad van de honden. Ransom hoorde de witte leeuwen brullen.

'Catherine!' Terwijl hij riep, rende ze naast de leeuwen en joeg ze op met haar zweep. Achter haar liep Philip Jordan, een watertank op zijn rug en een speer in zijn hand. Hij zwaaide ermee naar Whitman; de honden aarzelden en maakten dat ze uit de buurt van de leeuwen kwamen. Ze renden als gekken door het lege bassin van het reservoir. Catherine liep verder met de leeuwen en verdween even plotseling als ze gekomen was tussen de duinen. Philip Jordan greep, nog steeds in volle draf, Jonas bij zijn arm. Maar de oude man trok zich los en schoot naar links en rechts zigzag de duinen in.

Met zijn staart tussen zijn poten rende er een hond over het lege meer en vloog langs Ransom. Toen hij en Quilter zich omdraaiden om hem achterna te gaan, zagen ze de zwaaiende gestalte van Richard Lomax vijftig meter verder op de dijk staan. De geluiden van de vlucht en de achtervolging werden zachter en in de rustige ruimte klonk het hulpeloze gelach van Lomax.

'Quilter, stomme idioot...!' bracht hij er met moeite uit, terwijl hij bijna stikte in zijn heftige vreugde uitbarsting. De geplooide pijpen van zijn grijze zijden pak waren nat tot aan de knieën en de ruches van zijn jasje waren bespetterd met nat zand. Op de oever achter hem lag een schop met een lange steel.

Ransom keek om naar het huis. Achter de dijk waar, nog maar een paar minuten geleden, diepe waterstromen voortraasden, lagen de natte kanalen leeg en zonder een druppel vocht. Het water was, zonder een spoor achter te laten, in de spleten en gaten verdwenen en de lucht was helder en droog.

'Ik heb je gewaarschuwd hè, Quilter?' riep Lomax. Quilter liep langzaam langs de dijk en staarde naar Lomax. 'Hé Quilter, nou moet je je geen rare dingen in je hoofd halen.' Lomax glimlachte waarschuwend naar Quilter en liep toen achteruit de helling op. Links van hem kwam Whitman langs de overkant van de dijk om hem de pas af te snijden.

'Quilter!' Lomax stond stil en zette zich in een waardige houding. 'Dit is mijn water en ik doe ermee wat ik verkies.'

Ze dreven hem tussen de ruïnes in een hoek, dertig meter bij het reservoir vandaan. Achter hen was Miranda met mevrouw Quilter en de kinderen op een van de hellingen gaan zitten om te kijken.

Lomax begon zijn mouwen recht te trekken en streek de kreuken eruit. Quilter bleef tien meter van hem af staan wachten, terwijl Whitman langzaam dichterbij kwam met de bajonet, zijn stomp in de lucht. Lomax deed een onhandige stap opzij en plotseling flitste de degenstok voor Whitmans gezicht.

'Richard!'

Bij het geluid van zijn zusters stem, draaide Lomax zich om. Voor hij zich had kunnen herstellen deed Whitman een uitval, gaf een houw met het mes en stak hem toen in zijn middenrif, als een drijver die een zwijn doorsteekt. Met een kreet van pijn wankelde Lomax achteruit tegen een lage muur. Whitman liet de bajonet vallen en boog voorover. Schreeuwend trok hij Lomax aan zijn voeten omhoog en gooide hem achterover in een oude mijnschacht vol stof. Een grote witte stofwolk schoot de lucht in, opgeworpen door de spartelende Lomax die ondersteboven vast zat in de smalle pijp. Ransom luisterde naar de kreten die steeds gedempter werden. Vijf minuten lang bleef het stof in kleine wolkjes opstuiven, net als het vriendelijke geborrel van de lava in de krater van een bijna dode vulkaan. Toen hield het haast helemaal op. Er kwam zo nu en dan alleen nog een dun sliertje omhoog.

Ransom begon naar het huis te lopen en merkte toen dat noch Miranda, noch de kinderen zich hadden verroerd op hun heuveltop. Hij keek over de rivier in de hoop iets van Philip Jordan of Catherine te zien, maar die waren langs de oever verdwenen. De lange rijen ruïnes lagen rustig in het zonlicht. Ver weg tegen de doodstille horizon kon hij de rollende golvingen van de duinen in het meer zien.

Hij stond stil toen Whitman met zijn hoofd omlaag op hem afkwam terwijl hij hijgend tussen zijn tanden door ademde met de bajonet als een beitel in zijn hand. Quilter stond naar het leeggelopen bassin van het reservoir te kijken dat al wit opgedroogde in de zon en naar de banen van donkerder zand die wegliepen tussen de duinen.

Whitman zwaaide met de bajonet, een beetje teleurgesteld toen Ransom geen tegenstand bood. 'Quilt -?' riep hij.

Quilter draaide zich om en liep terug naar het huis. Hij keek even naar Whitman en zwaaide kort; zijn zwanenmuts droeg hij bij de hals in zijn hand. 'Laat hem gaan,' zei hij. Voor de eerste keer sinds Ransom hem kende, was zijn gezicht volkomen kalm.

15 'Jours de lenteur'

De vogels waren weg. Overal rukten licht en schaduw langzaam op. De duinen om de oase weerkaatsten, nu ze niet langer gekoeld werden door het verdampende water, de hitte als wallen van gloeiende as. Ransom zat rustig in de kapotte loggia naast het zwembad. Zijn volledige overgave aan Quilter gaf hem bijna een uitgelaten gevoel. De tijdloze wereld waar Quilter in leefde, was nu zijn eigen heelal, en alleen de schaduw van het dak boven zijn hoofd die van lengte en omvang veranderde, herinnerde hem aan het voortschrijden van de zon.

Toen mevrouw Quilter de volgende dag stierf, hielp Ransom haar begraven. Miranda was te moe om met hen mee te gaan, maar Whitman en Ransom droegen de oude vrouw op een plank boven hun hoofd. Ze liepen achter Quilter aan naar de begraafplaats bij de stad en wachtten daar terwijl hij tussen het puin zocht, met zijn staf door het zand naar de daken van auto's tastend. Zoals hij Ransom al verteld had waren de meeste voertuigen al bezet, maar eindelijk vonden ze een lege en begroeven mevrouw Quilter in een grote oude limousine. Nadat ze het zand weer over het dak hadden gegooid, strooiden de kinderen er stukjes papier met tekeningen overheen.

Vlak daarna ging Philip Jordan op zoek naar zijn vader. Hij kwam naar de oase om afscheid van Ransom te nemen. Hij knielde naast hem neer en drukte de watertank tegen zijn lippen.

'Het is het laatste dat ik heb, maar er moet hier ergens een rivier zijn. Quilter zei dat mijn vader hem gezien had. Als ik hem gevonden heb gaan we er samen naar zoeken. Misschien zien we je daar op een goede dag wel, dokter.'

Toen hij opstond zag Ransom Catherine Austen op een duin in de verte naar hem staan wuiven met haar hand op haar heupen en haar leren laarzen wit van het kalkachtige zand van de woestijn. Toen Philip bij haar kwam hief ze haar zweep op en de witte leeuwen sprongen naast haar weg.

Toen er die nacht een zandstorm woei, ging Ransom naar het meer en keek naar de stofwolken die tussen de duinen ronddwarrelden. Ver weg naar het midden van het meer kon hij de romp van de oude stoomboot zien, waar eens kapitein Tulloch het bevel over had gevoerd. De lange gestalte van Jonas stond aan het roer, terwijl de golven van wit zand tegen de boeg stuksloegen; het fijne stof steeg boven de pijp uit.

De volgende morgen was de storm gaan liggen en Ransom nam afscheid van Quilter en Miranda. Hij verliet het huis, wuifde naar de kinderen die met hem meegelopen waren tot het hek en liep toen de laan in, op weg naar zijn oude huis. Er was niet anders van over dan een stomp van de schoorsteen, maar hij rustte daar een paar uur, voor hij verderging. Hij stak het puin over en ging naar beneden naar de rivier en begon toen langs de bredere monding naar het meer te lopen. De witte duinen die door de wind gladgestreken waren, bedekten de bedding als stilstaande golven. Hij liep er tussen door en volgde de dalen die hem uit het gezicht van de kust brachten. Het zand was glad en zonder sporen en glansde van de botjes van ontelbare aantallen vissen. De duinen werden langzamerhand hoger en een uur later staken de toppen bijna zes meter boven hem uit.

Hoewel het nog geen middag was, scheen de zon toch al langs de hemel weg te zakken en de lucht werd steeds kouder. Tot zijn verbazing zag hij dat hij geen schaduw meer op het zand wierp, alsof hij eindelijk de tocht langs de velden van het landschap dat hij al zo vele jaren in zijn geest meedroeg, had volbracht. Het licht verdween en de hemel werd duister. Het stof was dof en mat; de kristallen aan de oppervlakte dood en melkwit. Over de duinen lag een ontzaglijke wade van duisternis, alsof de hele buitenwereld zijn bestaan verloor.

Een tijdje later merkte hij niet eens dat het was beginnen te regenen.

Robert Heinlein

Verdwaald tussen sterren

DEEL I

HEELAL

De Proxima Centauri Expeditie, uitgezonden vanwege de Jordan Foundation in 2119, was de eerste poging die wij kennen om de meer nabije sterren van onze melkweg te bereiken. Wij kunnen slechts gissingen maken over het ongelukkig lot...

- Uit: 'Het Avontuur van de Moderne Astrografie', door Franklin Buck, uitgegeven door Lux Transcripties N.V., 3.50 kr.

'EEN MUTTIE! Kijk uit!'

Bij de waarschuwende brul dook Hugh Hoyland omlaag, en maar net op tijd. Een ijzeren projectiel ter grootte van een ei, dreunde tegen het schot vlak boven zijn hoofd, met een kracht die de belofte van een gebroken schedel inhield. De snelheid waarmee hij zich bukte had zijn voeten van de bodemplaten getild. Voordat zijn lichaam langzaam terug op het dek kon belanden, zette hij zijn voeten stevig op het schot achter hem en duwde zich af. Hij schoot de gang door, in een lange, platte duik; zijn mes getrokken en gereed. Hij draaide in de lucht, hield zichzelf tegen met zijn voeten tegen het tegenoverliggende schot bij de hoek in de gang van waaruit de muttie hem had aangevallen, en liet zijn voeten luchtig op de vloer zakken. De andere tak van de gang was leeg. Zijn twee metgezellen kwamen bij hem, op een merkwaardige manier over de vloerplaten glijdend.

'Is-ie weg?' vroeg Alan Mahoney.

'Ja,' antwoordde Hoyland.'Ik zag hem heel even toen hij door dat luik wegdook. Een vrouwtje, denk ik. Zag eruit of-ie vier benen had.'

'Twee of vier benen, nou zullen we hem nooit te pakken krijgen,' merkte de derde man op.

'Wie wil hem verdompe te pakken krijgen?' protesteerde Mahoney.

'Ikke niet.'

'Nou ik wel, in ieder geval,' zei Hoyland. 'Bij Jordan, als hij twee centimeter beter had gemikt was ik nu klaar voor de sloper.'

'Kan geen van jullie tweeën drie woorden zeggen zonder te vloeken?' zei de derde man afkeurend. 'Als de kapitein jullie zou horen?'

Eerbiedig raakte hij zijn voorhoofd aan terwijl hij over de kapitein sprak. 'Oh, in Jordans naam,' snibde Hoyland,' doe niet zo moeilijk, Mort Tyler. Je bent nog geen geleerde. Ik geloof zeker dat ik even vroom ben als jij - het is geen zonde om af en toe je gevoelens te luchten. Zelfs de geleerden doen het. Ik heb het gehoord!'

Tyler deed zijn mond open alsof hij wilde protesteren, maar bleek zich toen te bedenken.

Mahoney trok Hoyland aan zijn arm. 'Kijk, Hugh,' pleitte hij, 'laten we hier vandaan gaan. Wij zijn nog nooit zo hoog geweest. Ik ben zweverig - ik wil terug naar beneden waar ik een beetje gewicht op m'n voeten kan voelen!'

Hoyland wierp een verlangende blik op het luik waardoor zijn aanvaller was verdwenen, terwijl zijn hand rustte op de greep van zijn mes, toen keerde hij zich naar Mahoney.

'Goed, jongen,' stemde hij in, 'het is trouwens toch al een heel eind naar beneden!'

Hij draaide zich om en glibberde terug naar het luik waarlangs zij de verdieping waarop zij zich nu bevonden, hadden bereikt. De twee anderen volgden. Geen acht slaand op de ladder waarlangs zij omhoog waren geklommen, stapte hij het gat in en dreef zachtjes neer naar het drie meter lager liggende dek, met Tyler en Mahoney vlak achter hem. Een ander luik, op een halve meter na recht onder het eerste, gaf toegang tot een dek daar weer onder. Omlaag, omlaag, en steeds verder omlaag vielen zij, tientallen dekken, en ieder van deze was stil, vaag verlicht, geheimzinnig. Iedere keer vielen zij een beetje sneller en landden zij een beetje harder. Tenslotte protesteerde Mahoney.

'Laten we de rest gaan lopen, Hugh. Die laatste sprong deed zeer aan mijn voeten.'

'Goed, maar dan duurt het langer. Hoe ver moeten we nog? Heeft iemand het bijgehouden?'

'We moeten nog ongeveer zeventig dekken verder om boerenland te bereiken,' antwoordde Tyler.

'Hoe weet je dat?' vroeg Mahoney argwanend.

'Ik heb ze geteld, stommerd. En toen we teruggingen heb ik één afgetrokken voor ieder dek.'

'Niet waar. Alleen een geleerde kan zo met getallen werken. Alleen omdat je lezen en schrijven leert denk jij dat je alles kunt.'

Hoyland kwam tussenbeide voordat het een ruzie kon worden. 'Mond dicht, Alan. Misschien kan-ie het. Hij is knap in die dingen. In ieder geval, het voelt als ongeveer zeventig dekken ik ben zwaar genoeg.'

'Misschien wil-ie graag de scherpe kantjes van mijn mes tellen.'

'Hou op, zeg ik. Duelleren is verboden buiten het dorp. Dat is de Regel!' Zwijgend gingen ze verder, renden luchtig langs de trap, totdat het toegenomen gewicht op elke opeenvolgende verdieping hen dwong over te gaan op een normale gang. Al gauw doken ze op in een verdieping die vrij helder verlicht was en meer dan twee keer zo hoog als de dekken erboven. De lucht was vochtig en warm; plantengroei belemmerde het uitzicht.

'Mooi, eindelijk beneden,' zei Hugh. 'Ik herken deze boerderij niet; we moeten langs een andere route omlaag gegaan zijn dan omhoog.'

'Daar is een boer,' zei Tyler. Hij stak zijn kleine vingers in zijn mond en floot, en riep toen: 'Hé, maat! Waar zijn we?'

De boer bekeek hen langzaam, en wees ze toen kortaf en met tegenzin de weg naar de hoofdgang, die hen terug naar hun eigen dorp zou leiden. Een stevige wandeling van twee kilometer door een brede tunnel met niet al te veel verkeer reizigers, dragers, af en toe een handkar, een eerbiedwaardige geleerde, schommelend in een draagstoel die door vier potige ordonnansen werd gedragen en voorafgegaan door zijn provoost-geweldige om het gewone volk uit de weg te duwen.  Twee kilometer van dit alles bracht hen naar het land van hun eigen dorp, een weids compartiment, drie dekken hoog en misschien wel tien keer zo uitgestrekt. Ze gingen uiteen, ieder zijn eigen weg; Hugh naar zijn kamer in de barakken van de cadetten jonge vrijgezellen die niet bij hun ouders woonden.

Hij waste zich, en ging toen naar het huis van zijn oom, bij wie hij werkte om zijn eten te verdienen. Zijn tante keek snel op toen hij binnenkwam, maar zei niets, zoals een vrouw betaamde. Zijn oom zei: 'Dag Hugh. Weer op onderzoek geweest?'

'Veel eten, Oom. Ja.'

Zijn oom, een flegmatiek en verstandig man, keek gemoedelijk en licht geamuseerd. 'Waar zijn jullie heen geweest en wat heb je gevonden?'

Hughs tante was stilletjes uit de kamer weggeglipt, en kwam terug met zijn eten dat zij voor hem neerzette. Hij viel aan - het kwam niet in hem op haar te bedanken. Hij kauwde op een hap voordat hij antwoordde.

'Omhoog. We zijn bijna tot geen-gewicht geklommen. Een muttie probeerde m'n schedel te kraken.'

Zijn oom grinnikte. 'Je zult nog es omkomen in die gangen, jongen. Zou beter zijn als je wat meer aandacht schonk aan mijn zaken, tegen de tijd dat ik doodga en plaats maak voor jou.'

Hugh keek koppig. 'Bent u dan helemaal niet nieuwsgierig, oom?'

'Ik? O, toen ik een jongen was heb ik genoeg rondgekeken. Ik ben de hoofdgang gevolgd, heen en terug naar het dorp. Pal door de Donkere Sector ben ik gegaan, met de mutties op m'n hielen. Zie je dat litteken?'

Hugh wierp er gewillig een blik op. Hij had het al vele malen gezien en hij had het verhaal tot vervelens toe gehoord. Eén keer rond het schip poe! Hij wilde overal heen, alles zien, het waarom van alles uitvinden. Die bovenste dekken bijvoorbeeld - als het niet de bedoeling was dat de mens zo hoog klom, waarom had Jordan ze dan geschapen? Maar hij bewaarde zijn geheimpje en at verder.

Zijn oom veranderde van onderwerp. 'Ik mag de Getuige een bezoek brengen. John Black houdt vol dat ik hem drie varkens schuldig ben. Wil je mee?'

'Nou, nee, ik geloof het niet Wacht ja, toch wel.'

'Maak dan voort.'

Zij stopten even bij de cadettenbarakken, omdat Hugh daar nog iets te doen had. De Getuige woonde in een klein onfris kamertje precies tegenover de Hoofdzaal van de barakken, waar hij gemakkelijk te bereiken was voor ieder die hem nodig had. Zij troffen hem aan gezeten op de drempel, terwijl hij zijn tanden uitpeuterde met een nagel. Zijn leerling, een jongeling met een puistig gezicht en een gespannen, bijziende blik, hurkte achter zijn rug.

'Veel eten,' zei Hughs oom.

'Veel eten voor jou, Edard Hoyland. Kom je voor zaken, of om een oude man gezelschap te houden?'

'Allebei,' antwoordde Hughs oom diplomatiek, en legde het doel van zijn komst uit.

'O, ja?' zei de Getuige. 'Nou het contract is duidelijk genoeg:

'Black John die zou leveren tien schepels haver,

Bedongen als prijs was een zwijntje of twee;

Ed had een zeug om de biggen te fokken;
maar pas als ze groot zijn krijgt Johnnie ze mee.'

'Hoe groot zijn de biggen nou, Edard Hoyland?'

'Groot genoeg,' gaf Hughs oom toe, 'maar Black zegt dat hij er drie krijgt in plaats van twee.'

'Laat-ie zich nat laten hozen, zeg dat maar. De Getuige heeft gezegd...'

Hij lachte met een schel, hoog gekakel.

De twee wisselden een paar minuten roddelpraat uit. Edard Hoyland had het heel uitgebreid over zijn laatste ervaringen om de onverzadigbare honger voor details van de oude man te stillen. Hugh hield zijn mond terwijl de mannen praatten, zoals het hoorde. Maar toen zijn oom aanstalten maakte om weg te gaan deed hij zijn mond open. 'Ik blijf nog een tijdje, oom.'

'Wat? Moet je zelf weten. Veel eten, Getuige.'

'Veel eten, Edard Hoyland.'

'Ik heb een cadeautje voor u, Getuige,' zei Hugh, toen zijn oom buiten gehoorsafstand was.

Hugh haalde een pakje tabak voor de dag dat hij uit zijn kast in de barak had gehaald. De Getuige nam het zonder te bedanken aan, gooide het toen naar zijn leerling, die zich er verder over ontfermde.

'Kom binnen,' noodde de Getuige, en richtte zich toen tot zijn leerling. 'Hé jij - breng een stoel voor de cadet.'

'Wel jongen,' vervolgde hij, terwijl ze gingen zitten, 'vertel me eens wat je allemaal hebt uitgevoerd.'

Hugh vertelde het, en werd verzocht om in details alle gebeurtenissen tijdens zijn laatste onderzoekingen te verhalen, terwijl de Getuige hem intussen verweet dat hij niet in staat was om zich alles wat hij had gezien precies te herinneren.

'Jullie jongens kunnen niks,' zei hij. 'Niks. Zelfs deze pummel'  - hij draaide zijn hoofd naar de leerling - 'kan niks, hoewel hij tien keer beter is dan jij. Je zou het niet geloven, maar hij kan geen duizend regels per dag opnemen, en toch verwacht hij op mijn plaatsje te mogen zitten als ik er niet meer ben. Nou, toen ik leerling was, zong ik mezelf alleen al in slaap met duizend regels. Zo lek als mandjes - dat zijn jullie.'

Hugh deed geen poging om de beschuldiging te weerleggen, maar wachtte tot de oude man verder ging, waarvoor deze de tijd nam.

'Je had me wat te vragen, jongen?'

'In zekere zin, Getuige.'

'Nou, voor de draad ermee. Bijt je tong niet af.'

'Heeft u ooit helemaal tot gewichtloosheid geklommen?'

'Ik? Natuurlijk niet. Ik was een Getuige, die zijn beroep moest leren, ik had geen tijd voor kwajongensstreken.'

'Ik hoopte dat u me zou kunnen vertellen wat ik daar zou vinden.'

'Tja, nou, dat is wat anders. Ik heb zelf nooit geklommen, maar ik ken de verslagen van meer klimmers dan jij ooit zult zien. Ik ben een oud man. Ik heb je vaders vader gekend, en zijn grootvader. Wat wil je precies weten?'

'Nou' - Wat wilde hij precies weten? Hoe kon hij een vraag stellen die niet meer was dan een knagende pijn in zijn borst? Toch - 'Waar dient het allemaal voor, Getuige? Waarom zijn al die verdiepingen boven ons?'

'Hè? Wat zeg je? In Jordansnaam, jongen - Ik ben een Getuige, geen geleerde.'

'Nou - Ik dacht dat u het zou weten. Neem me niet kwalijk.'

'Maar ik weet het. Wat jij wilt zijn de verzen van het Begin.'

'Die ken ik al.'

'Luister dan nog maar een keer. Daar vind je al je antwoorden, als je de wijsheid hebt om ze te ontdekken. Let maar op. Nee - dit is een kans voor mijn leerling om zijn kennis te luchten. Hédaar! De Verzen van het Begin - en let op de maat.'

De leerling maakte zijn lippen nat en begon:

'In den Beginne was Jordan, alleen met Zijn eenzame gedachten.

In den Beginne was er duister, vormeloos, zielloos, en de Mens onbekend.

Uit de eenzaamheid werd een verlangen, en daaruit werd een droom,

Uit de droom werd een plan en uit het plan werd een beslissing -

Jordan stak zijn vinger uit en het schip was geschapen!'

'Meter na meter knusse kamer en tank na tank voor het koren goud,

Ladder en gang, en deur en slot, klaar voor gebruik voor de nog niet levenden.

Hij keek naar Zijn Werk en schiep er behagen in, 't was goed voor een volk dat moest komen.

Hij dacht aan de Mens - de Mens was geschapen - dacht nog eens na en zocht naar een oplossing.

De Mens ongetemd zou zijn Maker beschamen, de Mens zonder regels zou het Plan bederven;

Daarom maakte Jordan de Regels, bevelen voor iedere, iedere man,

Een taak voor ieder, een post voor ieder, hebbend tot doel iets boven hun begrip.

Sommigen bevelen, anderen gehoorzamen - en orde kwam in de rijen van de Mens.

Bemanning maakte hij om de posten te bedienen, geleerden om over het Plan te waken.

Boven hen de Kapitein, en maakte hem de richter van het Mensenvolk.

Zo was het in de Gouden Tijden!

Jordan is volmaakt, allen onder hem missen volmaaktheid van daden.

Afgunst, Begeerte, en Hoogmoed zochten voedsel voor hun kwade zaad.

Een was er die hun voedsel gaf - verdoemde Dompe, de eerste zondaar!

Zijn slechte plannen riepen op tot verzet, zaaiden twijfel waar die niet had bestaan;

Bloed van martelaren bevlekte de vloerplaten, Jordans Kaptein maakte de Reis.

Duister verzwolg het -'

De oude man liet de jongen de rug van zijn hand voelen, hard tegen zijn mond. 'Opnieuw proberen!'

'Van het begin?'

'Nee! Vanwaar je ophield.'

De jongen aarzelde, en kwam weer in de maat:

'Duister verzwolg het deugdzame leven, Zonde was baas over het hele Schip...'

De stem van de jongen drensde door en vertelde regel na regel, uitgebreid, maar niet erg accuraat, het oeroude verhaal van zonde en verzet en de donkere tijd.

Hoe de wijsheid het tenslotte won en hoe de lichamen van de rebellen ten prooi vielen aan de Sloper. Hoe sommige rebellen aan het maken van de Reis wisten te ontkomen en bleven leven en het geslacht van de mutties deden ontstaan. Hoe een nieuwe Kapitein was gekozen, na gebeden en offers.

Hugh bewoog zich ongemakkelijk heen en weer, schuifelend met zijn voeten. Ongetwijfeld waren de antwoorden op zijn vragen hier, aangezien dit de Heilige Verzen waren, maar hij had de wijsheid niet om ze te begrijpen. Waarom? Waar ging het allemaal over? Bestond het leven dan alleen maar uit eten en slapen en tenslotte de lange Reis? Was het niet Jordans bedoeling dat hij het begreep? Waarom die pijn in zijn borst? Die honger die bleef ondanks het vele eten?

Terwijl hij de honger stilde na de nacht kwam er een ordonnans naar zijn ooms afdeling. 'De Geleerde ontbiedt Hugh Hoyland,' vertelde hij gladjes. Hugh wist dat de bedoelde Geleerde luitenant Nelson was, belast met het geestelijke en lichamelijke welzijn van de Scheepssector waaronder ook Hughs geboortedorp viel. Hij schrokte het restant van zijn ontbijt naar binnen en haastte zich achter de boodschapper aan.

'Cadet Hoyland!' werd hij aangekondigd. De Geleerde keek op van zijn eigen maaltijd en zei: 'Oh, ja. Kom binnen, jongen. Ga zitten. Heb je al gegeten?'

Hugh zei van ja, maar zijn ogen bleven belangstellend gericht op het luxe fruit dat voor zijn superieur lag. Nelson volgde zijn blik.

'Probeer eens een paar van deze vijgen. Het is een nieuwe mutatie - ik heb ze hierheen laten komen helemaal van de andere kant. Ga je gang - een man van jouw leeftijd heeft altijd nog wel ruimte voor nog een paar hapjes.'

Hugh nam het aan met veel verlegenheid. Nog nooit had hij gegeten in aanwezigheid van een Geleerde. De oudere man leunde achterover in zijn stoel, veegde z'n vingers af aan zijn overhemd, streek zijn baard in de vorm en begon.

'Ik heb je een tijd niet gezien, jongen. Vertel me wat je zoal hebt uitgevoerd.' Maar voordat Hugh kon antwoorden vervolgde hij:

'Nee, vertel me maar niets. Ik zal het je vertellen. Om te beginnen ben je aan het verkennen, aan het klimmen geweest zonder al te veel ontzag voor de verboden gebieden. Nietwaar?' Hij keek de jongeman strak aan. Hugh zocht zenuwachtig naar antwoord.

Maar hij kwam er weer genadig af. 'Laat maar zitten. Ik weet het, en jij weet dat ik het weet. Ik ben niet al te zeer ontstemd. Maar het heeft mij met geweld onder de aandacht gebracht dat het tijd wordt dat je beslist wat je met je leven gaat doen. Heb je plannen?'

'Nou - geen definitieve, meneer.'

'Hoe staat het met dat meisje, Edris Baxter? Ben je van plan om met haar te trouwen?'

'Nou - eh - ik weet het niet, meneer. Ik geloof van wel, en haar vader vindt het goed geloof ik. Alleen '

'Alleen wat?'

'Nou hij wil dat ik op zijn boerderij in de leer kom. Ik denk dat het wel een goed idee is. Zijn boerderij samen met die van mijn oom zou een aardig bedrijf zijn.'

'Maar weet je het niet zeker?'

'Nou Ik weet het niet.'

'Juist. Daar ben jij niet voor. Ik heb andere plannen. Vertel me eens, heb je je ooit afgevraagd waarom ik jou lezen en schrijven geleerd heb? Natuurlijk wel. Maar je hebt het voor je gehouden. Dat is goed.'

'Luister nu goed. Ik heb je gadegeslagen vanaf de tijd dat je klein was. Jij hebt meer fantasie dan het gewone slag, meer nieuwsgierigheid, meer durf. En je bent een geboren leider. Als baby al was je anders. Je hoofd was te groot, om te beginnen, en er waren een paar die bij je geboorte-inspectie stemden voor onmiddellijke afvoer in de Sloper. Maar ik heb ze tegengehouden. Ik wou zien wat er uit jou zou groeien.'

'Het boerenleven is niets voor jouw soort. Jij moet Geleerde worden.'

De oude man hield op en bekeek zijn gezicht aandachtig. Hugh was helemaal in de war, en kon niets zeggen. Nelson ging verder: 'Oh, ja. Ja, zeker. Met een man van jouw temperament kun je maar twee dingen doen: Maak hem een van de wakers, of stuur hem naar de Sloper.'

'Bedoelt u dat ik er niets over te zeggen heb, meneer?'

'Als je het zo grof wilt zeggen - ja. De knappen laten zitten onder de bemanning betekent het zaaien van het zaad van ketterij. Dat kunnen we niet hebben. Dat is eens gebeurd en dat heeft het mensenras bijna vernietigd. Je hebt je onderscheiden door je buitengewone bekwaamheid; nu moet je geïnstrueerd worden in de goede manier van denken, en ingewijd in de geheimen, opdat je een bewarende kracht zult zijn en niet een haard van infectie en een bron van onrust.'

De ordonnans kwam terug, beladen met zakken, die hij op de vloer liet vallen. Hugh bekeek ze even en barstte toen uit: 'Hé, dat zijn mijn spullen!'

'Zeker,' antwoordde Nelson. 'Ik heb ze laten halen. Je slaapt voortaan hier. Ik zie je straks weer, om een begin te maken met je studies - of heb je nog iets te vragen?'

'Nou meneer, nee, ik geloof het niet. Ik moet wel zeggen dat het me een beetje overdondert. Ik neem aan ik neem aan dat dit betekent dat u niet wilt dat ik trouw?'

'O, dat,' antwoordde Nelson onverschillig. 'Neem haar maar als je dat wilt - haar vader kan nu niet protesteren. Maar laat ik je waarschuwen dat je genoeg van haar krijgt.'

Hugh Hoyland verslond de oude boeken die zijn leermeester hem liet lezen, en voelde vele, vele dagen geen behoefte om uit klimmen of zelfs maar Nelsons hut uit te gaan. Meer dan eens voelde hij dat hij het geheim op het spoor was - een geheim tot dusver niet omschreven, zelfs niet als een vraag - maar dan voelde hij zich weer verder van de oplossing dan ooit. Het was heel duidelijk moeilijker om de wijsheid van de geleerdheid te bereiken dan hij gedacht had.

Op een keer, toen hij zich door de eigenaardig verdraaide letters der ouden heenworstelde en probeerde uit hun vreemde beeldspraak en onbekende terminologie te komen, kwam Nelson in het kleine kamertje dat voor hem was ingericht, en vroeg, terwijl hij zijn hand vaderlijk op z'n schouder legde: 'Hoe gaat het, jongen?'

'Nou, goed genoeg, meneer, geloof ik,' antwoordde hij, terwijl hij het boek opzij legde. 'Sommige gedeelten zijn me niet helemaal duidelijk - helemaal niet duidelijk, om de waarheid te zeggen.'

'Dat was te verwachten,' zei de oude man onverstoorbaar. 'Ik heb je in je eentje je gang laten gaan in het begin, opdat je de vallen zoudt zien waarin de van nature aangeboren rede alleen zal vallen. Vele van die dingen zijn niet te begrijpen zonder erin te zijn onderricht. Wat heb je daar?'

Hij pakte het boek op en keek ernaar. Er stond op geschreven Elementaire Moderne Fysica. 'Zo? Dit is een van de meest waardevolle geschriften, maar de niet ingewijde zou er onmogelijk enig gebruik van kunnen maken zonder hulp. Het eerste dat je moet begrijpen, jongen, is dat onze voorvaderen, ondanks al hun geestelijke volmaaktheid, de dingen niet zo zagen zoals wij dat doen. Zij waren ongeneeslijke romantici, in plaats van de rationalisten die wij zijn, en de waarheden die ze ons hebben overgeleverd, hoewel zuiver waar, waren dikwijls gekleed in allegorische taal. Bijvoorbeeld ben je al gekomen bij de Wet van de Zwaartekracht?'

'Ik heb erover gelezen.'

'Heb je het begrepen? Nee, ik kan zien dat dat niet zo is.'

'Nou,' zei Hugh ter verdediging, 'het leek eigenlijk niets te betekenen. Het klonk alleen maar gek, als u 't mij niet kwalijk neemt, meneer.'

'Dat bewijst al wat ik zeg. Je dacht erover in letterlijke termen, zoals de wetten die elektrische apparaten beheersen, ergens anders in dit boek. 'Twee lichamen trekken elkaar direct aan als het product van hun massa en omgekeerd als de oppervlakte van hun afstand.' Het klinkt als een regel voor eenvoudige natuurkundige feiten, nietwaar? Toch is het niets van dit alles: het was de poëtische manier die de ouden gebruikten om de regel uit te drukken van de nabijheid die de emotie van de liefde beheerst. De lichamen die bedoeld worden zijn menselijke lichamen, massa is hun aanleg voor liefde. Jonge mensen hebben een grotere aanleg voor liefde dan anderen: als zij bij elkaar gebracht worden, worden zij verliefd, maar als zij gescheiden worden komen ze er gauw overheen. 'Uit het oog, uit het hart.' Zo eenvoudig ligt dat. Maar jij zocht er een of andere diepe betekenis voor.'

Hugh grijnsde. 'Ik had nooit gedacht het op die manier te bekijken. Ik kan wel zien dat ik een heleboel hulp nodig heb.'

'Is er iets anders waar je op dit moment mee zit?'

'Nou ja, een heleboel, hoewel ik het niet zo uit mijn hoofd kan opnoemen. Maar een ding weet ik: Vertel mij eens Vader, kunnen de mutties beschouwd worden als mensen?'

'Ik kan merken dat je naar onzinnige praatjes hebt geluisterd. Het antwoord daarop is zowel ja als nee. Het is waar dat de mutties oorspronkelijk afstammen van de mensen, maar zij maken niet langer deel uit van de Bemanning zij kunnen nu niet worden beschouwd als leden van het menselijk ras, want zij hebben Jordans Wet bespot.'

'Dit is een uitgebreid onderwerp,' ging hij verder, echt op zijn stokpaardje.

'Er is zelfs enige vraag over de betekenis van het woord 'muttie'. Het is waar dat er onder hun voorvaderen muiters zijn geweest die aan de dood zijn ontsnapt ten tijde van de opstand. Maar ook hebben zij in hun bloed het bloed van vele mutaties die tijdens de donkere tijd zijn geboren. Je begrijpt natuurlijk, dat gedurende die periode onze huidige wijze regel om ieder kind te onderzoeken op het merkteken van de Zonde, en allen die mutaties blijken te zijn terug te sturen naar de Sloper, niet van kracht was. Er kruipen vreemde dingen door de donkere gangen, er schuilen afzichtelijke dingen op de verlaten verdiepingen.'

Hugh dacht hier een tijdje over na, en vroeg toen: 'Hoe komt het dat er nog steeds mutaties te voorschijn komen onder ons volk?'

'Heel eenvoudig. Het zaad van de zonde is nog in ons. Van tijd tot tijd treedt het naar buiten, wordt het vlees. Door die monsters te vernietigen helpen wij de soort zuiver te houden en daardoor de voleinding van Jordans Plan dichterbij te brengen, het einde van de reis naar ons hemels tehuis, Centaurus in de Verte.'

Hoylands voorhoofd was weer in rimpels. 'Dat is nog iets dat ik niet begrijp. Een heleboel van deze oude geschriften spreken van de Reis alsof het een werkelijk bewegen was, een ergens naar toegaan - alsof het schip zelf niet meer dan een kruiwagen was. Hoe kan dat?'

Nelson grinnikte. 'Ja, hoe kan dat? Hoe kan datgene bewegen dat de achtergrond is waartegen al het andere beweegt? Het antwoord ligt natuurlijk voor de hand. Je hebt opnieuw allegorische taal gehouden voor het gewone gebruik van de taal van alledag. Natuurlijk is het schip vast, onbeweeglijk in fysische zin. Hoe kan het hele universum bewegen? Toch beweegt het, in een geestelijke zin. Met iedere juiste handeling komen we dichterbij de hoogste bestemming van Jordans Plan.'

Hugh knikte. 'Ik geloof dat ik het begrijp.'

'Natuurlijk is het denkbaar dat Jordan de wereld geschapen kon hebben in enig andere vorm dan het Schip, als dat met Zijn doel was overeengekomen. Toen de mens jonger was en meer poëtisch, bedachten de heilige mensen om strijd fantastische werelden die Jordan geschapen had kunnen hebben. De ene school bedacht een hele mythologie van een omgekeerde wereld van eindeloze spansels ruimte, leeg op hele kleine lichtpuntjes en onlichamelijke mythologische monsters na. Ze noemden het hemelse wereld, of de hemel, als om het te stellen tegenover de tastbare werkelijkheid van het Schip. Nooit schenen zij er genoeg van te krijgen om erover te speculeren, er details voor te bedenken, en om plaatjes te maken van hoe zij dachten dat het eruit zou zien. Ik neem aan dat zij het deden tot meerdere glorie van Jordan, en wie zal zeggen dat Hij hun dromen niet aanvaardbaar vond? Maar in deze moderne tijd hebben we serieuzer werk te doen.'

Hugh had geen belangstelling voor sterrenkunde. Zelfs zijn ongetrainde geest was in staat geweest om in de fantastische buitensporigheid ervan een niet letterlijke bedoeling te zien. Hij wierp zich op meer nabije vraagstukken.

'Aangezien de mutties het zaad van de zonde zijn, waarom doen we dan geen poging om ze uit te roeien? Zou dat niet een daad zijn die het Plan zou versnellen?'

De oude man dacht enige tijd na alvorens te antwoorden.

'Dat is een goeie vraag en die verdient eerlijk antwoord. Omdat jij een geleerde gaat worden zul je het antwoord moeten weten. Bekijk het op deze manier: Er is een bepaalde grens aan het aantal bemanningsleden dat het Schip kan onderhouden. Als onze aantallen groeien zonder beperkingen, komt er een tijd dat er niet voor ieder van ons veel te eten zal zijn. Is het dan niet beter dat sommigen omkomen in schermutselingen met de mutties dan dat we zo zouden groeien in aantal tot we elkaar zouden afslachten?'

'De wegen van Jordan zijn ondoorgrondelijk. Zelfs de mutties hebben deel aan zijn Plan.'

Het leek redelijk, maar Hugh was niet overtuigd. Maar toen Hugh werd overgeplaatst in actieve dienst als leerling-geleerde bij het bedienen van de werking van het Schip, merkte hij dat er andere meningen bestonden. Zoals gebruikelijk, moest hij eerst een tijdlang helpen bij de Sloper. Het werk was niet zwaar; voornamelijk moest hij de afvalmaterialen controleren die werden aangevoerd door de kruiers uit elk van de dorpen, hun bijdragen te boek stellen, en erop toezien dat er geen terug te winnen metalen werden gevoed aan de eerstetraps schudpot. Maar het bracht hem in kennis met Bill Ertz, de Assistent Hoofdingenieur, een man niet veel ouder dan hijzelf. Hij discussieerde met hem over de dingen die hij van Nelson had geleerd, en was geschokt door de houding van Ertz.

'Laat dit goed tot je doordringen, jongen,' zei Ertz. 'Dit is een praktisch baantje voor praktische kerels. Zet al die romantische rommel uit je hoofd. Jordans Plan! Die onzin is goed om de boeren rustig te houden en op hun plaats, maar geloof er alsjeblieft zelf niet in. Er is geen Plan - behalve onze eigen plannen om voor onszelf te zorgen. Het Schip moet licht hebben en warmte en stroom om te koken en te bevloeien. Zonder die dingen kan de bemanning niet voort en daarom zijn wij de baas over de Bemanning. En wat betreft die halfzachte verdraagzaamheid jegens de mutties, je zult het een en ander zien veranderen! Hou je mondje dicht en sluit je bij ons aan.'

Het maakte veel indruk op hem dat er van hem werd verwacht dat hij zijn voornaamste loyaliteit bewaarde jegens de kring jonge mannen onder de Geleerden. Zij vormden een hecht verbonden organisatie binnen een organisatie en bestonden uit praktische, keiharde kerels die bezig waren te werken aan verbeteringen in de condities van het Schip, waar ze die zagen. Zij waren hecht verbonden omdat een leerling die de dingen niet kon zien zoals zij dat deden, het niet lang maakte. Ofwel hij voldeed niet aan de maatstaven en maakte spoedig dat hij terug was in de rijen van boeren, ofwel, wat waarschijnlijker was, er overkwam hem een ongeluk en hij eindigde in de Sloper.

En Hoyland begon in te zien dat zij gelijk hadden. Zij waren realisten. Het Schip was het Schip. Dat was een feit, dat behoefde geen nadere uitleg. En wat Jordan betrof wie had hem ooit gezien, of ooit gesproken? Wat was dat nevelachtige Plan van Hem? Het doel van het leven was te leven. Een mens werd geboren, leefde zijn leven en ging dan naar de Sloper. Dat was alles, geen geheimen, geen hoogste Reis en geen Centaurus. Die romantische verhalen waren slechts de kater van de jeugd van het ras, voordat de mens het begrip en de moed vatte om feiten onder ogen te zien.

Hij hield op zijn hoofd te breken over sterrenkunde en mystieke fysica en al de andere omvangrijke mythologieën die hij geleerd had te vereren. Hij had nog steeds, in zekere zin, plezier in de Verzen van het Begin en in al de oude verhalen over de Aarde - wat betekende trouwens verdompe 'aarde'? - maar hij zag nu in dat zulke zaken alleen door kinderen en stomkoppen serieus genomen konden worden.

Bovendien, hij had werk te doen. De jonge mannen, terwijl ze het gezag van hun ouderen nog steeds in naam in stand hielden, hadden eigen plannen, en het eerste daarvan was een systematisch uitroeien van de mutties. Verder waren de bedoelingen nog vaag, maar zij peinsden erover om alle bronnen van het Schip volledig te benutten, daarbij inbegrepen de bovenste verdiepingen. De jonge mannen konden voortgaan met hun plannenmakerij zonder dat het tot een openlijke breuk kwam met hun ouderen, omdat de oudere geleerden zich eenvoudigweg niet al te veel gelegen lieten liggen aan de Scheepssleur. De huidige Kapitein was zo dik geworden dat hij zelden zijn hut nog verliet. Zijn adjudant, één uit de kring jonge mannen, behartigde zijn zaken.

Hoyland kreeg de Hoofdingenieur nooit te zien, behalve een keer toen hij op kwam dagen voor de zuiver religieuze ceremonie van het bemannen van de landingsposten.

Het plan voor het opruimen van de mutties vereiste verkenning van de bovenste verdiepingen, wat systematisch diende te gebeuren. Bij het uitvoeren van een van die tochten werd Hugh Hoyland wederom verrast door een muttie. Deze muttie was nauwkeuriger met zijn slinger. Hoylands metgezellen, gedwongen om te wijken door een overmacht, lieten hem voor dood liggen.

Joe-Jim Gregory speelde een spelletje schaak. Er was een tijd dat ze samen gekaart hadden, maar Joe, het rechterhoofd had Jim, het linkerdeel van het team, van valsspelen verdacht. Zij hadden er ruzie over gemaakt, en het toen opgegeven, want zij hadden beiden vroeg in hun gezamenlijke loopbaan geleerd dat twee hoofden op één paar schouders noodzakelijkerwijs een manier moeten vinden om met elkaar op te schieten. Schaken was beter. Zij konden het bord allebei zien en onenigheid was onmogelijk.

Een luid metalen kloppen op de deur van de afdeling onderbrak het spel. Joe-Jim trok zijn mes uit de schede en woog het op zijn hand, klaar voor een snel gebruik.

'Binnen!' brulde Jim.

De deur ging open, degeen die geklopt had kwam achterstevoren de kamer in de - enige veilige manier om Joe-Jim te naderen, zoals iedereen wist. De nieuweling was kort en zwaar gespierd en ongeveer een meter twintig lang. Het slappe lichaam van een man hing over een schouder en werd omhoog gehouden door een hand. Joe-Jim stak het mes terug in de schede. 'Leg maar neer, Bobo,' beval Jim. 'En doe de deur dicht,' voegde Joe eraan toe. 'En wat hebben we daar?'

Het was een jonge man, dood zo te zien, hoewel er geen wonden zichtbaar waren. Bobo sloeg op zijn dij. 'Opeten?' zei hij, vol hoop. Speeksel droop uit zijn nog steeds geopende mond.

'Misschien,' stelde Jim uit. 'Heb jij hem gevangen?' Bobo knikte met zijn ondermaatse hoofd. 'Goed zo, Bobo,' zei Joe goedkeurend. 'Waar heb je hem geraakt?'

'Bobo raakte hem daar.' De kleinschedelige duwde een brede duim tegen de ondersteboven hangende gestalte, ongeveer tussen de navel en het borstbeen.

'Goeie slinger,' zei Joe goedkeurend. 'Met een mes zouden we het niet beter gedaan hebben.'

'Bobo is een goeie slinger,' beaamde de dwerg liefjes.

'Zien?' Hij zwaaide uitnodigend met zijn slinger. 'Bek dicht,' antwoordde Joe, niet onvriendelijk. 'Nee, we hoeven het niet te zien; we willen hem aan het praten brengen.'

'Doet Bobo,' zei de korte knikkend, en begon zijn doel met eenvoudige ruwheid uit te voeren. Joe-Jim sloeg hem uit de buurt, en paste andere methoden toe, pijnlijk maar aanzienlijk minder drastisch dan die van de dwerg. De jonge man schudde zijn hoofd en deed z'n ogen open.

'Opeten?' herhaalde Bobo.

'Nee,' zei Joe.

'Wanneer heb je voor het laatst gegeten?' informeerde Jim.

Bobo schudde z'n hoofd en wreef over zijn maag, om met een treffende pantomime te kennen te geven dat het een tijd geleden was - te lang geleden. Joe-Jim liep naar een kast, opende, hem, en haalde er een brok vlees uit. Hij hield het omhoog. Jim rook het en Joe keerde zijn hoofd af in een neusophalende walging. Joe-Jim gooide het naar Bobo, die het blij uit de lucht greep. 'Smeer 'm nou,' beval Joe-Jim.

Bobo huppelde weg en sloot de deur achter zich. Joe-Jim draaide zich naar de gevangene en stootte hem aan met zijn voet. 'Zeg op,' zei Jim. 'Wie in Jordansnaam ben jij?'

De jonge man huiverde, bracht een hand naar zijn hoofd en scheen toen plotseling zijn gezichtsvermogen terug te krijgen, want hij kwam op de been; hij bewoog nogal vreemd door de kleingewicht-condities van deze verdieping en greep naar zijn mes.

Het hing niet aan zijn riem.

Joe-Jim had zijn eigen mes in de hand en zwaaide ermee. 'Braaf zijn en er zal je niks gebeuren. Hoe noemen ze jou?'

De jonge man maakte zijn lippen nat, en zijn ogen gleden haastig de hele kamer rond. 'Zeg op,' zei Joe.

'Waar maken we ons druk om?' vroeg Jim. 'Volgens mij is hij alleen maar goed om op te eten. Roep Bobo maar terug.'

'Daar is geen haast mee,' antwoordde Joe. 'Ik wil met hem praten. Hoe heet je?'

De gevangene keek opnieuw naar het mes en mompelde: 'Hugh Hoyland.'

'Dat zegt ons niet veel,' merkte Jim op. 'Wat doe je? Uit welk dorp kom je? En wat deed je in muttiegebied?'

Maar ditmaal was Hoyland koppig. Zelfs een prik met het mes in zijn ribben had alleen maar tot gevolg dat hij op z'n lippen beet. 'Gossie,' zei Joe, 'het is maar een stomme boer. Laten we ermee kappen.'

'Zullen we er maar een eind aan maken?'

'Nee. Nu niet. Sluit hem maar op.'

Joe-Jim deed de deur van een kleine zijkamer open, en werkte Hugh naar binnen met het mes. Toen sloot hij de deur, deed hem op slot en ging terug naar het schaakbord. 'Jij bent aan zet, Jim.'

Het kamertje waarin Hugh zat opgesloten was donker. Al gauw moest hij vaststellen dat de gladde stalen wanden geen enkele bijzonderheid hadden behalve de solide, stevig gesloten deur. Spoedig ging hij op de vloer liggen en gaf zich over aan een vruchteloos gepieker.

Hij had tijd te over om na te denken, tijd om in slaap te vallen en meer dan eens wakker te worden. En tijd om erg hongerig te worden en erg, erg dorstig.

Toen Joe-Jim weer genoeg belangstelling kreeg voor zijn gevangene om de deur van de cel te openen, was hij er niet meteen bij. Vele keren had hij plannen gemaakt voor wat hij zou doen als de deur openging en zijn kans kwam, maar toen het gebeurde was hij te zwak, half in coma. Joe-Jim sleepte hem eruit.

De verstoring wekte hem tot gedeeltelijk begrijpen. Hij ging zitten en keek om zich heen.

'Klaar om te praten?' vroeg Jim.

Hoyland deed zijn mond open, maar er kwamen geen woorden.

'Zie je niet dat hij veel te droog is om te praten?' zei Joe tegen zijn broer. En tegen Hugh: 'Wil je praten als we je een beetje water geven?'

Hoyland keek niet begrijpend, knikte toen heftig. Joe-Jim kwam even daarna terug met een beker water. Hugh dronk gulzig, hield op, en leek op het punt flauw te vallen. Joe-Jim nam de beker van hem af. 'Dat is voorlopig genoeg,' zei Joe. 'Vertel ons over jezelf.'

Dat deed Hugh. Tot in bijzonderheden, en van tijd tot tijd wat aangemoedigd.

Hugh accepteerde een de facto toestand van slavernij zonder al te veel verzet en in alle gemoedsrust. Het woord 'slaaf' kwam niet in zijn woordenschat voor, maar de toestand was even gewoon als alles wat hij kende. Er waren altijd lieden geweest die bevelen gaven en zij die ze uitvoerden - hij kon zich geen andere toestand denken, geen ander type van sociale organisatie. Het was een natuurlijke zaak. Hoewel hij natuurlijk dacht aan ontsnappen.

Erover denken, verder kwam hij niet. Joe-Jim raadde zijn gedachten en bracht de zaak ter sprake. Joe zei tegen hem: 'Haal je niks in je hoofd, jongetje. Zonder mes zou je in dit schip geen drie verdiepingen ver komen. Als het je lukte een mes van mij te stelen, zou je het toch niet halen, omlaag naar groot-gewicht. Trouwens Bobo is er ook nog.'

Hugh wachtte even, zoals betaamde, en zei toen: 'Bobo?'

Jim grijnsde en antwoordde: 'We hebben Bobo gezegd dat hij je mocht slachten als hij dat wou, zodra je je hoofd buiten onze afdelingen stak zonder dat we erbij waren. En nu slaapt hij buiten voor de deur en brengt daar een heleboel rijd door.'

'We moesten eigenlijk wel,' merkte Joe op. 'Hij was erg teleurgesteld toen we besloten je te houden.'

'Hé,' stelde Jim voor en draaide zijn hoofd naar zijn broer, 'wat vind jij van een beetje lol?' Hij keek weer naar Hugh. 'Kun jij een mes gooien?'

'Natuurlijk,' antwoordde Hugh.

'Laat eens zien. Hier.' Joe-Jim gaf hem zijn eigen mes.

Hugh pakte het aan, woog het op z'n hand om het evenwicht uit te proberen. 'In mijn doel.' Joe-Jim zette een plastic schijf aan de verste kant van de kamer en van zijn lievelingsstoel, waarop hij gewend was zijn vaardigheid te oefenen. Hugh keek ernaar en, met een armbeweging te snel om gevolgd te worden, liet los. Hij gebruikte de handige onderhandse worp, duim op het lemmet, vingers bij elkaar.

Het lemmet trilde in de schijf, mooi in het midden van het zwaar gehavende gebied dat Joe-Jims beste pogingen aangaf.

'Goed zo!' zei Joe goedkeurend. "Wat ben je van plan, Jim?'

'Laten we hem het mes geven en kijken hoe ver hij komt.'

'Nee,' zei Joe, 'dat doe ik niet.'

'Waarom niet?'

'Als Bobo 't wint, zijn we een bediende kwijt. Als Hugh wint, zijn we zowel Bobo als hem kwijt. Dat is verspillen.'

'Nou, goed als je erop staat.'

'Dat doe ik. Hugh, haal het mes.'

Dat deed Hugh. Het was niet bij hem opgekomen om het mes tegen Joe-Jim te gebruiken. De meester was de meester. Het was niet alleen in strijd met de moraal dat een bediende zich tegen zijn meester keerde, het was een zo fantastische gedachte dat het in het geheel niet bij hem was opgekomen.

Hugh had verwacht dat Joe-Jim onder de indruk zou zijn van zijn kennis als Geleerde. Het pakte anders uit. Joe-Jim, en vooral Jim, was gek op discussies. Zij maakten korte metten met Hugh en schoven hem om zo te zeggen de weg af. Hoyland voelde zich vernederd. Immers, was hij niet een Geleerde? Kon hij niet lezen en schrijven?

'Bek dicht,' zei Jim, 'lezen is kinderwerk. Dat kon ik al voor jouw vader was geboren. Denk je dat je de eerste Geleerde bent die m'n bediende is? Geleerden - bah! Een zootje weetniksen!'

In een poging om zijn intellectuele eigenwaarde te herstellen, begon Hugh breedvoerig over theorieën van jonge geleerden; het zuiver zakelijke, keiharde realisme dat iedere godsdienstige interpretatie afwees en het Schip nam voor wat het was. Heimelijk verwachtte hij dat Joe-Jim zo'n standpunt zouden toejuichen; het leek geheel bij hun karakters te passen. Ze lachten hem in zijn gezicht uit.

'Echt waar,' zei Jim, toen hij klaar was met snuiven, 'zijn jullie broekies zo stom? Nou, jullie zijn nog erger dan jullie ouders.'

'Maar jullie zeiden het nog,' protesteerde Hugh verongelijkt, 'dat al onze gevestigde godsdienstige waarden waardeloos zijn. Dat is precies wat mijn vrienden vinden. Ze willen al die onzin opruimen.'

Joe deed zijn mond open; Jim was nog eerder. 'Waarom bemoeien we ons nog met hem, Joe? Hij is hopeloos.'

'Nee, dat is-ie niet. Ik heb hier lol in. Hij is de eerste met wie ik in ik weet niet hoe lang gepraat heb, die ook maar een schijntje kans heeft om de waarheid te ontdekken. Laat ons - ik wil eens zien of dat een hoofd is wat hij daar op zijn schouders draagt, of alleen maar iets waar z'n oren aan vast zitten.'

'O.K.,' knikte Jim, 'maar praat zachtjes. Ik ga een dutje doen.' Het linkerhoofd deed zijn ogen dicht, en al gauw snurkte het. Joe en Hugh zetten hun discussie fluisterend voort.

'Het moeilijke met jullie jongens,' zei Joe, 'is dat als je iets niet meteen begrijpt, dat je dan denkt dat het niet waar kan zijn. De moeilijkheid met de ouderen is, dat ze alles wat ze niet begrepen een andere betekenis gaven, waarvan ze dachten dat ze het wel begrepen. Geen van jullie heeft geprobeerd glasheldere woorden letterlijk op te vatten en ze dan op die basis te begrijpen. O nee, daar zijn jullie allemaal veel te verduiveld goed voor - als je 't niet meteen ziet, is 't niet zo - dan moet het wat anders betekenen.'

'Wat bedoel je?' vroeg Hugh achterdochtig.

'Nou, neem bijvoorbeeld eens de Reis. Wat betekent dat voor jou?'

'Nou - voor mij betekent het niets. Het is gewoon een beetje onzin om de boeren eronder te houden.'

'En wat is de gevestigde betekenis?'

'Nou, dat is waar je heen gaat als je dood bent - of liever wat je doet. Je maakt de Reis naar Centaurus.'

'En wat is Centaurus?'

'Dat is - denk erom, ik geef je alleen de gewone antwoorden, ik geloof zelf die onzin niet - dat is waar je aankomt als je de Reis gemaakt hebt, een plaats waar iedereen gelukkig is en waar altijd veel eten is.'

Joe grinnikte. Jim onderbrak het ritme van zijn gesnurk, deed een oog open, en ging met een grom weer verder.

'Dat is precies wat ik bedoel," ging Joe verder op een fluistertoon. 'Jij gebruikt gewoon je hersens niet. Is het ooit bij je opgekomen dat de Reis precies was wat de oude boeken zeiden - dat het Schip en de hele Bemanning inderdaad ergens naar toe gaan, bewegen?'

Hoyland dacht erover na. 'Je bedoelt toch niet dat ik het serieus moet opvatten? Dat is natuurkundig onmogelijk. Het Schip kan niet ergens naar toe gaan. Het is al overal. We kunnen er doorheen reizen, maar de Reis - dat moest een figuurlijke betekenis hebben, als het al wat betekent.'

Joe riep Jordan aan om bijstand. 'Luister nou eens,' zei hij, 'krijg dit nu eens in je dikke schedel. Stel je voor een plaats die veel groter is dan het Schip, veel groter, met het Schip er binnen in bewegend. Snap je?'

Hugh deed zijn best. Hij deed erg zijn best. Hij schudde zijn hoofd. 'Het is onzin,' zei hij. 'Er kan niets groter zijn dan het Schip. Er zou geen plaats zijn waar het kon zijn.'

'O, in Jordansnaam! Luister - buiten het Schip, snap je? Vlak buiten de grens, in alle richtingen. Leegte daarbuiten. Begrijp je?'

'Maar er is niks onder de onderste verdieping. Daarom is het de onderste.'

'Kijk. Als je een mes nam en je begon een gat te hakken in de vloer van de onderste verdieping, waar zou je dan uitkomen?'

'Maar dat kan niet. Het is te hard.'

'Zeg nou dat je het deed en een gat maakte. Waar zou je dan terechtkomen? Stel je dat eens voor.'

Hugh deed zijn ogen dicht en probeerde zich voor te stellen dat hij een gat hakte in de onderste verdieping. Hakte - alsof het zacht was - zo zacht als kaas. Hij kreeg een glimpje van een mogelijkheid, een mogelijkheid die verontrustend was, verbijsterend. Hij viel, hij viel in een gat dat hij gegraven had en waar geen verdiepingen onder waren. Vlug deed hij zijn ogen open. 'Dat is verschrikkelijk,' bracht hij uit. 'Ik kan het niet geloven.'

Joe-Jim ging staan. 'Ik zal het je laten geloven,' zei hij grimmig, 'al moest het je je kop kosten.' Hij liep naar de deur en opende hem. 'Bobo,' riep hij. 'Bobo.'

Jims hoofd kwam met een schok overeind. 'Wattisser? Wat is er aan de hand?'

'We gaan Hugh meenemen naar gewichtloos.'

'Waarom?'

'Om hem een beetje verstand in zijn duffe kop te gieten.'

'Een andere keer.'

'Nee, ik wil het nu doen.'

'Goed, goed. Wind je niet op. Ik ben nu toch wakker.'

Joe-Jim Gregory was bijna net zo uniek in zijn, of hun, verstandelijke vermogens als in zijn lichaamsbouw. Onder alle omstandigheden zou hij een dominerende persoonlijkheid geweest zijn; onder de mutties was hij vanzelfsprekend de grote baas, die de bevelen gaf, en die zich door hen liet bedienen. Als zijn wil even krachtig was geweest als zijn macht, zou hij gemakkelijk de mutties georganiseerd kunnen hebben en de Bemanning zelf overmeesterd. Maar hij wilde niet. Zijn karakter was dat van een intellectueel, een toeschouwer aan de kant. Hij was geïnteresseerd in het 'hoe' en het 'waarom', maar zijn drift tot handelen was al bevredigd met rust en gemak.

Als hij als een gewone tweeling was geboren, en onder de Bemanning, zou hij waarschijnlijk geleerde zijn geworden, het makkelijkste en meest bevredigende antwoord op het probleem van te leven, en als zodanig zou hij zichzelf kalmpjes hebben verpoosd met gesprekken en besturen. Maar zoals het nu was, miste hij intellectueel gezelschap en had hij zich drie generaties lang verveeld met het lezen en het herlezen van boeken die voor hem gestolen werden door z'n knechtjes. De twee helften van zijn tweeëenheid hadden gepraat en geredetwist over wat ze lazen, en hadden bijna onvermijdelijk een theorie opgebouwd over de geschiedenis en de natuurkundige wereld behalve één ding, het idee van verzinsel was hun volkomen vreemd; de romans die aan de Jordan-expeditie waren meegegeven behandelden zij op precies dezelfde manier als tekst- en naslagboeken.

Dit leidde tot hun enige grote meningsverschil. Jim beschouwde Allan Quatermain als de grootste man aller tijden; Joe hield het op John Henry.

Zij waren beiden buitengewoon gek op poëzie, pagina na pagina van Kipling konden ze declameren, en bijna even gek waren ze op Rhysling, 'de blinde zanger van de ruimtepaden'.

Bobo kwam achteruit naar binnen. Joe-Jim gebaarde naar Hugh. 'Kijk,' zei Joe, 'hij gaat naar buiten.'

'Nou?' zei Bobo blij, en grijnsde kwijlerig.

'Jij met je grote maag!' antwoordde Joe, met zijn knokkels op Bobo's kop tikkend. 'Nee, je eet 'm niet op. Jij en hij - bloedbroeders. Gesnapt?'

'Niet opeten?'

'Nee. Vechten voor hem. Hij vecht voor jou.'

'O.K.' De spinnenkop haalde zijn schouders op bij het onvermijdelijke. 'Bloedbroeders. Bobo weet nou.'

'Goed. Nu gaan we naar omhoog, naar de plaats-waar-iedereen-vliegt. Jij gaat voorop en doet uitkijk.'

Zij klommen achter elkaar, de dwerg draafde voor hen uit om de route vrij te maken, Hoyland achter hem. Joe-Jim sloot de rij, Joe met de ogen naar voren, Jim naar achteren, 't hoofd over zijn schouder. Hoger en hoger gingen ze, en hun gewicht viel onmerkbaar van hen af bij iedere verdieping. Tenslotte kwamen ze uit op een dek waarboven geen volgend dek meer was, geen opening boven hen. Het dek liep enigszins gebogen, de indruk wekkend dat de werkelijke vorm van de ruimte een reusachtige cilinder was, maar een metaalachtig uitspansel boven hun hoofd dat op soortgelijke wijze gebogen was, belemmerde het uitzicht en verhinderde dat ze konden zien of het dek nu wel of niet naar zichzelf terugboog. Er waren geen eigenlijke tussenschotten; grote stijlen, zo enorm en zo solide dat ze de indruk wekten van overmatige, onnodige sterkte, groeiden in een woud rondom hen. Ze verdeelden de ruimte tussen het dek en het plafond op gelijke afstanden.

Gewicht was niet merkbaar aanwezig. Als je heel kalm op een plaats bleef, bracht het onnaspeurbare overblijfsel van gewicht je lichaam in een zacht glijden neer op de bodem, maar 'omlaag' en 'omhoog' waren termen met weinig betekenis. Hugh vond het niet prettig; het deed hem naar adem snakken, maar Bobo scheen het prachtig te vinden en eraan gewend te zijn. Hij bewoog door de lucht als een onbekende vis, zich afzettend tegen de stijlen, dekplaat en plafond naar het hem uitkwam. Joe-Jim zette koers, evenwijdig aan de gemeenschappelijke as van de binnen- en buitencilinders, een gang langs die werd gevormd door het keurige rijtje stijlen. Er was een leuning langs de zijkanten, waarvan hij er een volgde als een spin zijn draad. Hij haalde een opmerkelijke snelheid, die Hugh slechts met grote moeite kon bijhouden. Mettertijd kreeg hij de slag te pakken en de makkelijke, moeiteloze handje-over-trek, de lange glijvlucht tegen niets anders dan luchtweerstand, en af en toe een duwtje met de tenen of met de hand. Maar hij had het er veel te druk mee om te kunnen zeggen hoever ze gegaan waren toen ze ophielden. Kilometers, dacht hij, maar zeker wist hij het niet.

Toen ze stopten, was dat omdat de gang ophield. Een solide tussenschot, dat zich naar beide zijden uitstrekte, versperde de weg. Joe-Jim bewoog erlangs naar de rechterkant, zoekend.

Hij vond wat hij zocht, een deur, manshoog, gesloten, de aanwezigheid voor allen kenbaar door een dunne spleet die de omtrek aangaf en een vloeiend geometrisch teken erop. Joe-Jim bekeek dit enige tijd en krabde zich op het rechterhoofd. De twee koppen fluisterden met elkaar. Joe-Jim stak zijn hand op in een vreemd gebaar.

'Nee, nee!' zei Jim. Joe-Jim hield zichzelf in. 'Wat zeg je me nou?' antwoordde Joe. Opnieuw fluisterden ze met elkaar, Joe knikte en Joe-Jim stak opnieuw zijn hand op. Hij volgde het teken op de deur zonder het aan te raken, z'n wijsvinger door de lucht bewegend op misschien tien centimeter van het deuroppervlak. De volgorde waarin zijn vinger over de lijnen bewoog leek eenvoudig maar zeker niet duidelijk. Tenslotte schoof hij met zijn handpalm tegen het aangrenzende tussenschot, gleed terug van de deur, en wachtte. Een ogenblik later kwam er een zacht, bijna onhoorbaar blazen; de deur bewoog naar buiten, misschien een centimeter of vijftien, en hield op. Joe-Jim trok een moeilijk gezicht. Voorzichtig stak hij zijn handen in de kier en trok. Er gebeurde niets. Hij riep Bobo: 'Open maken'.

Bobo bekeek de situatie, met een frons op zijn voorhoofd die bijna reikte tot zijn haar. Toen zette hij zijn voeten tegen het tussenschot, en hield zich vast door de deur met een hand vast te houden. Toen greep hij de rand van de deur met twee handen beet, zette zijn voet stevig neer, kromde z'n rug en trok.

Hij hield zijn adem in, borst stijf, rug gekromd, het zweet parelde overal op zijn lichaam. De machtige spieren in z'n nek bolden op, en maakten van zijn hoofd een mislukte piramide. Hugh kon de gewrichten van de Dwerg horen kraken. Je zou gemakkelijk geloven dat hij in z'n poging zou blijven, te dom om het op te geven. Maar opeens gaf de deur mee, met een klagend geknars van metaal. Terwijl de deur naar buiten schoot en uit Bobo's handen gleed, duwde de onverwachts vrijgekomen spanning in z'n benen hem met kracht weg; hij dook ruggelings door de gang, wild rondtastend naar houvast. Maar een ogenblik later was hij terug. Hij zweefde op een malle manier door de lucht, terwijl hij zijn bezeerde scheen masseerde.

Joe-Jim ging voorop, Hugh vlak achter hem aan. 'Wat is dit?' vroeg Hugh, omdat zijn nieuwsgierigheid sterker was dan z'n manieren als bediende.

'De Hoofdcontrolekamer,' zei Joe.

Hoofdcontrolekamer! De meest heilige taboeplaats in het Schip, de ligging zelf een vergeten mysterie. In het credo der jonge mannen was het iets nietbestaands. De oudere geleerden verschilden in hun opvattingen tussen een fundamentalistisch aannemen en een mystiek geloven. Hoewel Hugh zichzelf tamelijk verlicht vond, maakten de woorden hem al bang.

De controlekamer! De geest van Jordan zelf moest zich hier ophouden. Hij bleef staan.

Joe-Jim hield in en Joe keek om. 'Vooruit,' zei hij. 'Wat is hier aan de hand?'

'Nou eh-eh-eh-'

'Zeg op.'

'Maarre - deze plaats is hier is - Jordans eh -'

'Oh, in Jordansnaam!' wierp Joe tegen, op een trage ontstemde toon. 'Ik dacht dat jullie jonkies geen part hadden aan Jordan.'

'Ja, maarre - maar dit is -'

'Laat maar zitten. Kom mee, of ik laat je door Bobo meesleuren.' Hij draaide zich om. Hugh kwam achter hem aan, met tegenzin, zoals iemand die het schavot beklimt. Zij trokken zich door een gang die juist breed genoeg was om er met z'n tweeën tegelijk vooruit langs de leuning door te kunnen. De gang draaide in een wijde boog van negentig graden en kwam toen uit in de eigenlijke regelpost. Hugh gluurde langs Joe-Jims rug, bang, maar nieuwsgierig. Hij keek in de goed verlichte ruimte, enorm, zeker wel vijfenzeventig meter overlangs. De ruimte was bolvormig, het binnenste van een grote koepel. De oppervlakte van de koepel was glad, dof zilverachtig. In het meetkundig midden van de bolvorm zag Hugh een groepje apparaten ongeveer anderhalve meter breed.

Voor zijn ongeoefend oog was het volkomen onbegrijpelijk; hij zou het niet hebben kunnen beschrijven, maar hij zag dat het steeds zwevende bleef, zonder dat ergens een ondersteuning te zien was.

Van het einde van de gang naar de massa in het midden van de bol liep een buis van metalen latten, even wijd als de gang zelf. Het was de enige uitgang uit de gang.

Joe-Jim keerde zich naar Bobo, en beval hem in de gang te blijven, toen ging hij de buis in...

Hij trok zichzelf voort, hand over hand, alsof de spijlen van het traliewerk een ladder vormden. Hugh kwam achter hem aan; zij kwamen uit in de massa apparaten in het midden van de koepel. Van dichtbij gezien splitste de uitrusting van de controlekamer zich op in zijn afzonderlijke delen, maar hij kon er nog steeds geen touw aan vastknopen. Hij keek de andere kant op naar de binnenzijde van de koepel die hen omgaf.

Dat was fout. Het oppervlak van de koepel, glad zilverachtig wit, had niets om er perspectief aan te verlenen. Het zou vijfentwintig meter ver geweest kunnen zijn, of tweehonderd, of kilometers. Nog nooit had hij een ononderbroken hoogte groter dan die tussen twee dekken meegemaakt, of een grotere ruimte dan de dorpsweide. Hij raakte in paniek, buiten zichzelf van angst, en des te erger omdat hij niet wist waar hij zo bang voor was. Maar de geest van lang vergeten oerwoudvoorvaders kwam over hem en maakte zijn maag koud met de fundamentele primitieve angst om te vallen.

Hij greep naar de bedieningsorganen, hij greep naar Joe-Jim.

Joe-Jim gaf hem er één, hard op zijn mond, met de platte hand.

'Wat is er met jou?' gromde Jim.

'Ik weet het niet,' kreeg Hugh er na enige tijd uit. 'Ik weet niet wat, maar ik vind het hier niet prettig. Laten we weggaan!'

Jim fronste zijn wenkbrauwen tegen Joe, keek hem met afkeer aan, en zei: 'Dat konden we maar beter doen. Die stumperige baby begrijpt nooit iets van wat je vertelt.'

'O, laat hem maar,' antwoordde Joe, de zaak wegwuivend. 'Hugh, klim in een van de stoelen daar, die daar.'

Intussen was Hughs oog gevallen op de buis waardoor ze het regelcentrum bereikt hadden en had hij hem terug gevolgd tot de deur in de gang. De koepel schrompelde plotseling ineen tot zijn ware afmetingen en de ergste paniek was over. Hij voldeed aan het bevel, nog steeds bevend, maar in staat te gehoorzamen. Het controlecentrum bestond uit een stijf geraamte van stoelen of kuipen, die plaats boden aan de lichamen van het bedieningspersoneel, en droeg instrumenten en verklikpanelen, op zo'n manier vastgemaakt dat ze bijna op de knieën van de bedieningsman kwamen, waar ze gemakkelijk zichtbaar waren, maar niet het uitzicht belemmerden. De stoelen hadden hoge steunarmen, en daarin waren de regelaars gemonteerd voor iedere officier die wacht had - maar Hugh was zich daar nog niet van bewust.

Hij kroop onder het bedieningspaneel in zijn stoel en ging achterover zitten, blij om de stabiliteit rondom.

Het paste in een halfliggende positie om hem heen, van voetensteun tot hoofdsteun.

Maar er gebeurde iets op het paneel voor Joe-Jim; hij ving het op vanuit een ooghoek en draaide zich erheen. Helderrode letters straalden bovenaan het paneel: 2e STERRENLOODS KLAAR. Wat was een tweede sterrenloods? Hij wist het niet. Toen merkte hij op dat helemaal bovenaan zijn eigen paneel stond 2e STERRENLOODS en hij besloot dat hij het zelf moest zijn, of liever de man die hier zou moeten zitten. Een kort ogenblik voelde hij zich niet op zijn gemak; de echte tweede sterrenloods zou binnen kunnen komen en hem op zijn plaats vinden, maar hij zette het uit zijn gedachten het leek onwaarschijnlijk.

Maar wat was trouwens een tweede sterrenloods? De letters verdwenen van Joe-Jims paneel, een rode stip gloeide aan op de linkerkant en bleef gloeien. Joe-Jim deed iets met zijn rechterhand; zijn paneel zei: VERSNELLING-NUL, daarna HOOFDSTUWER. De twee laatste woorden gloeiden verschillende malen aan, werden toen vervangen door GEEN ANTWOORD. Die woorden verdwenen, en een heldere groene stip verscheen vlakbij de linkerkant.

'Maak je klaar,' zei Joe, naar Hugh kijkend, 'het licht gaat uit.'

'Je gaat het toch niet uitdoen?' protesteerde Hugh.

'Nee - jij. Kijk eens bij je linkerhand. Zie je die kleine witte lichtjes?'

Hugh keek en vond, glanzend tussen het oppervlak van de leuning van de stoel, acht heldere witte kraaltjes licht, gelegd in twee vierkanten boven elkaar.

'Elk controleert het licht van een kwadrant,' legde Joe uit. 'Bedek ze met je hand om het licht uit te doen. Toe maar.'

Met tegenzin, maar in grote opwinding, deed Hugh zoals hem werd gezegd. Hij legde zijn palm over de kleine lichtjes en wachtte. De zilverachtige koepel veranderde in dof loodkleurig, werd nog donkerder, liet hen in absolute duisternis op slechts het zachte glanzen van de bedieningspanelen na. Hugh voelde zich zenuwachtig maar uitgelaten. Hij trok zijn hand terug; de koepel bleef donker, de acht kleine lichtjes waren blauw geworden.

'En nu,' zei Joe, 'ga ik je de sterren laten zien.' In de duisternis gleed Joe-Jims hand over een ander patroon van acht lichtjes.

De schepping.

Getrouw weergegeven keken de weerspiegelde sterren op hen neer, even kalm en vredig glanzend van de muren van het stellarium als hun originelen van het diepe zwart van de ruimte. Het ene lichtverschijnsel na het andere, verspreid in een zorgeloze, overvloedige pracht tegen de nagebootste hemel, lagen de talloze zonnen voor hem - voor hem, boven hem, onder hem, achter hem, aan alle kanten. Hij hing alleen, midden in het sterrenruim.

'Ooooh!' Het was een onwillekeurig geluid, veroorzaakt door het inhalen van zijn adem. Hij greep de leuningen hard genoeg vast om zijn nagels te breken, maar hij merkte het niet. Ook was hij op dat ogenblik niet bang, in zijn wezen was maar plaats voor één emotie.

Het leven in het Schip, om beurten hard en alledaags, had niets gevergd van zijn aangeboren vermogen om schoonheid te ervaren; voor het eerst in zijn leven kende hij de ondraaglijke vervoering van zuivere schoonheid. Het schokte hem en deed hem pijn, als de trillende spanning van de eerste geslachtsdaad.

Het duurde enige tijd voordat Hugh voldoende bekomen was van de schok en het daaropvolgende diepe gepeins om in staat te zijn Jims hatelijke gelach en Joe's droge grinniken te horen. 'Genoeg gehad?' informeerde Joe. Zonder op antwoord te wachten zette Joe-Jim de lichten weer aan, door de reservebediening te gebruiken die in zijn linkerarmleuning gemonteerd zat.

Hugh zuchtte. Zijn borst deed zeer en zijn hart bonsde. Hij realiseerde zich opeens dat hij zijn adem had ingehouden, de hele tijd dat de lichten uit waren geweest. 'Nou, wijsneus,' zei Jim, 'ben je overtuigd?'

Hugh zuchtte opnieuw, waarom wist hij niet. Met het licht weer aan voelde hij zich weer veilig en behaaglijk, maar was hij bezeten door een gevoel van persoonlijk verlies. Onderbewust wist hij dat hij nooit meer gelukkig zou zijn, nu hij de sterren had gezien.

De doffe pijn in zijn borst, het vage, ontluikende verlangen naar zijn verloren erfdeel van open lucht en sterren, zou nooit tot rust gebracht worden, zelfs al was hij nog te onwetend om zich er volledig bewust van te zijn. 'Wat was het?' vroeg hij met een ademloze stem.

'Dat is het' antwoordde Joe. 'De wereld. Dat is het heelal. Wat ik je al heb proberen te vertellen.'

Uit alle macht probeerde Hugh zijn onervaren geest te dwingen om hette begrijpen. 'Dat is wat je bedoelt met Buiten?' vroeg hij. 'Al die prachtige lichtjes?'

'Ja,' zei Joe, 'alleen zijn het geen kleintjes. Ze zijn een heel eind weg, snap je misschien wel duizenden kilometers.'

'Wat?'

'Ja, ja,' hield Joe vol. 'Plaats genoeg daar. Ruimte. Is groot. Nou, sommige van die sterren zijn misschien even groot als het schip misschien nog wel groter.'

Het gezicht van Hugh was een meelijwekkende studie in overbelast voorstellingsvermogen. 'Groter dan het Schip?' herhaalde hij. 'Maar - maar -'

Jim schudde zijn hoofd ongeduldig en zei tegen Joe: 'Wa hek je gezegd? Je verspilt je tijd aan deze pummel. Hij heeft niet de capaciteit -'

'Kalm aan, Jim,' antwoordde Joe gemoedelijk; 'je moet niet van hem verwachten dat hij kan hardlopen voor hij kan kruipen. Het heeft ons een hele tijd gekost. Ik meen mij te herinneren dat jij een beetje moeite had om je eigen ogen te geloven.'

'Dat is gelogen,' zei Jim kwaad, 'Jij was degene die overtuigd moest worden.'

'Goed, goed,' gaf Joe toe, 'laat maar zitten. Maar het duurde een hele tijd voordat we het allebei begrepen.'

Hoyland schonk niet veel aandacht aan de woordenwisseling tussen de broers. Dat was iets normaals; zijn aandacht was geconcentreerd op dingen die absoluut niet normaal waren. 'Joe,' vroeg hij, 'wat gebeurde er met het Schip toen wij naar de sterren keken? Keken we er recht doorheen?'

'Niet precies,' zei Joe. 'Je keek helemaal niet direct naar de sterren, maar naar een soort afbeelding ervan. Het is als - Nou ja, ze doen het met spiegels, zoiets. Ik heb een boek dat erover gaat.'

'Maar je kunt ze direct zien,' merkte Jim zomaar op, zijn (tijdelijke) kwaadheid vergetend. 'Er is een ruimte voor deze -'

'O, ja,' viel Joe in, 'dat was ik vergeten. De Kapiteinsveranda. Heeft er een helemaal van glas, je kunt er recht doorheen kijken.'

'De Kapiteinsveranda? Maar -'

'Niet deze Kapitein. Die is er nog nooit in de buurt geweest. Die plaats heet zo, staat boven de deur.'

'Wat is een 'veranda'?'

'Jordan mag het weten. Zo heet het daar gewoon.'

'Wil je me erheen brengen?'

Joe leek het bijna goed te vinden, maar Jim viel in: 'Een andere keer. Ik wil nu terug - ik heb honger.'

Ze gingen terug door de buis, wekten Bobo en maakten de lange tocht terug naar beneden.

Het duurde lang voordat Hugh Joe-Jim kon overhalen om hem weer op onderzoek mee te nemen, maar de tussentijd was goed besteed. Joe-Jim zette hem aan de grootste verzameling boeken die hij ooit had gezien. Sommige ervan waren boeken die Hugh eerder had gezien, maar zelfs die las hij met nieuwe betekenis. Hij las zonder ophouden, zijn geest zoog als een spons nieuwe gedachten op, struikelde erover, vocht en worstelde om ze te bevatten. Hij gunde zich geen slaap, hij vergat te eten tot zijn adem zuur werd en een dwingende pijn in zijn middenrif hem dwong aandacht te hebben voor het lichaam. Als dan de honger was gestild, ging hij terug naar zijn boeken tot z'n hoofd barstte en het wazig werd voor zijn ogen.

Joe-Jims verlangens waren weinig. Hoewel Hugh nooit 'vrijaf' had, vond Joe-Jim het goed dat hij las, zolang hij maar binnen gehoorsafstand bleef en klaar stond bij het eerste bevel. Schaken met een van de twee als de ander er geen zin in had was het werk dat de meeste tijd vergde, en zelfs dit was geen absoluut verlies, want als Joe de speler was, kon hij bijna altijd overgehaald worden tot een discussie over het Schip, zijn geschiedenis, zijn machines en uitrusting, de soort mensen die het gebouwd hadden en de eerste keer bemand - en hun geschiedenis, daar op de Aarde, die ongeloofwaardige Aarde, die vreemde plaats waar de mensen buiten hadden gewoond in plaats van binnen.

Hugh vroeg zich verwonderd af waarom ze er niet vanaf vielen. Hij had het erover met Joe en kreeg tenslotte enig idee van zwaartekracht. Emotioneel begreep hij het nooit geheel het was te fantastisch onwaarschijnlijk maar als een intellectueel idee kon hij het aanvaarden en hanteren, veel later, bij zijn eerste vage kennis van de wetenschap der ballistiek en de kunst van sterren peilen en scheepsbesturing. En het leidde mettertijd tot zijn verwondering over het gewicht van het Schip, een zaak waarover hij zich tevoren niet bekommerd had. Hoe lager de verdieping hoe groter het gewicht, het was voor hem de gewoonste zaak van de wereld geweest, en niets om je over te verwonderen.

Hij was bekend met centrifugale kracht zoals dat van toepassing was op werpslingers. Het ook toe te passen op het Schip, om je het Schip voor te stellen rondtollend als een werpslinger en daardoor gewicht makend, dat was een te grote stap hij geloofde het nooit helemaal.

Joe-Jim nam hem nog een keer mee naar de controlekamer en liet hem het weinige zien dat Joe-Jim wist van het bedienen van de controleapparatuur en het aflezen van de sterrenpeilinstrumenten.

De lang vergeten ingenieurs van de Jordan Foundation hadden opdracht gekregen een Schip te ontwerpen dat niet zou - niet kon - slijten, zelfs als de Reis langer zou duren dan de verwachte zestig jaar. Ze maakten het beter dan ze bewust waren. Bij het ontwerpen van de hoofdstuwmachines en de hulpmachinerie, grotendeels automatisch, die het Schip bewoonbaar zou maken, en bij het ontwerpen van de controleapparatuur die nodig was om alle niet volautomatische machinerie te bedienen, was het idee van bewegende delen volkomen verworpen. De motoren en de secundaire uitrusting werkten op een niveau beneden mechanische beweging, op een niveau van pure kracht, zoals elektrische transformatoren. In plaats van knoppen, hefbomen, tandwielen en nokkenassen, waren de controleapparaten en de machines die zij bedienden ontworpen in de vorm van een systeem van evenwicht tussen statische velden, voorspanning in de elektronische kringen, circuits gebroken of gesloten door een hand die over een lampje werd gelegd.

Op dit niveau van werking was er natuurlijk geen sprake van wrijving; slijtage en corrosie kwamen niet voor. Als de hele Bemanning tijdens de muiterij was uitgemoord, dan zou het Schip toch nog doorgedaverd zijn door de ruimte, nog steeds verlicht, zijn atmosfeer nog steeds fris en vochtig; zijn motoren klaar en wachtend op gebruik. Ook nu zette de essentiële machinerie van het Schip, hoewel liften en transportbanden niet meer gerepareerd, niet meer gebruikt, en tenslotte volledig vergeten waren, toch zijn automatische dienst aan de menselijke lading voort, of wachtte stil en rustig op iemand die knap genoeg was om zijn sleutel te ontcijferen.

Geniaal, zoals het Schip in elkaar zat. Veel te groot om op de Aarde in elkaar gezet te worden, was het stukje voor stukje in zijn eigen baan om de Maan gemonteerd. Daar had het vijftien jaar stilletjes rondgezweefd, en daar was het probleem, ontstaan door het besluit om de machinerie bedrijfszeker en bestendig te maken, geformuleerd en opgelost. Een heel nieuw gebied van ondermoleculaire werking werd tijdens het proces gevormd, bevochten, en tenslotte beheerst.

Daarom - toen Hugh een oningewijde, onderzoekende hand over de eerste van een rij lampjes gemerkt VERSNELLING, VOORUIT legde, werd dit onmiddellijk beantwoord, zij het niet in termen van versnelling. Een rode lamp boven het paneel van de eerste piloot knipte aan en het aankondigingspaneel gaf het brandende bericht: HOOFDMACHINES - NIET BEMAND.

'Wat betekent dat?' vroeg hij aan Joe-Jim.

'Niet te zeggen,' zei Jim. 'We hebben hetzelfde gedaan in de hoofdmachinekamer,' voegde Joe eraan toe. 'Als je het daar probeert, krijg je 'Controlekamer niet bemand'.'

Hugh dacht even na. 'Wat zou er gebeuren,' hield hij vol, 'als er in alle controlestations tegelijk iemand was en ik deed het dan?'

'Zou ik niet kunnen zeggen,' zei Joe. 'Hebben we nooit kunnen proberen.'

Hugh zei niets. Een vastbeslotenheid die, nog zonder vorm, in zijn geest gegroeid was, kristalliseerde nu tot een besluit. Hij had het er druk mee.

Hij wachtte tot hij Joe-Jim in een vriendelijk humeur trof, allebei, voor hij zijn idee te berde bracht. Ze waren in de Kapiteinsveranda toen Hugh besloot dat de tijd rijp was. Joe-Jim rustte zachtjes uit in de makkelijke Kapiteinsstoel, z'n buik vol eten, en tuurde uit door het zware glas van de kijkpoort naar de serene sterren. Hugh gleed naast hem. Het ronddraaien van het Schip deed het voorkomen alsof de sterren rondbewogen in statige cirkels.

Na een tijdje zei hij: 'Joe-Jim -'

'Hè? Wat is er, jongen?' Joe had geantwoord.

'Mooi hè?'

'Wat?'

'Dat daar. De sterren.' Hugh wees naar het uitzicht door het raampje met een armzwaai, greep toen de stoel vast om zijn eigen draaien te stoppen.

'Ja, nou en of. Geeft je een fijn gevoel.' Verbazend genoeg was het Jim die dit bijdroeg.

Hugh wist dat de tijd juist gekozen was. Hij wachtte even en zei toen: 'Waarom maken we het werk niet af?'

Twee hoofden keerden zich gelijktijdig om, dat van Joe een beetje opzij om langs Jim te kunnen kijken. 'Welk werk?'

'De Reis. Waarom brengen we de Hoofd Stuwer niet op gang en gaan we door? Daar ergens,' zei hij haastig, om zijn zin af te maken voor hij werd onderbroken, 'daar zijn planeten als de Aarde - dat dacht de Eerste Bemanning tenminste. Laten we ze gaan zoeken.'

Jim keek hem aan, en lachte toen. Joe schudde zijn hoofd. 'Jochie,' zei hij, 'je weet niet waar je over praat. Je bent niet goed bij je hoofd, net als Bobo. Nee,' ging hij verder, 'dat is allemaal voorbij, afgelopen. Denk er maar niet meer aan.'

'Waarom is dat allemaal voorbij en afgelopen, Joe?'

'Nou, omdat Het is een veel te groot werk. Er is een Bemanning voor nodig die begrijpt waar het allemaal om gaat en die getraind is om het Schip te besturen.'

'Zijn er zoveel voor nodig? Je hebt me alles bij elkaar maar een stuk of tien plaatsen laten zien die echt bemand moeten zijn. Zouden tien man het Schip niet kunnen laten lopen als ze wisten wat jij weet?' voegde hij er slim aan toe.

Jim grinnikte. 'Hij heeft je te pakken, Joe. Hij heeft gelijk.'

Joe maakte zich ervan af. 'Je overschat onze kennis. Misschien zouden we het Schip kunnen laten lopen, maar we zouden nergens terechtkomen. We weten niet eens waar we zijn. Het Schip drijft al ik weet niet hoeveel generaties rond. We weten niet waar we naar op weg zijn, of hoe snel we gaan.'

'Maar luister,' pleitte Hugh, 'er zijn instrumenten. Je hebt ze me zelf laten zien. Zouden we die niet kunnen leren gebruiken? Zou jij ze niet uit kunnen knobbelen, Joe, als je het werkelijk wilde?'

'O, ik denk van wel,' vond Jim.

'Niet opscheppen, Jim,' zei Joe.

'Ik schep niet op,' snauwde Jim. 'Als een ding kan werken, kan ik het uitknobbelen.'

'Pfff' zei Joe.

De zaak bleef rusten in een labiel evenwicht. Hugh had ze nu zover dat ze het onderling oneens waren - wat precies was wat hij wilde - en nog wel met de minst volgzame aan zijn kant. Nu, om zijn winst te bestendigen.

'Ik had een idee,' zei hij vlug, 'om je mannen te bezorgen om mee te werken, Jim, als je ze zou kunnen trainen.'

'Wat is dat idee van je?' verlangde Jim argwanend.

'Nou, je weet nog dat ik je vertelde over een stelletje jongere geleerden -'

'Die stomkoppen.'

'Ja, ja, die - maar zij weten niet wat jij weet. Op hun manier probeerden ze redelijk te zijn. Als ik nou naar beneden ging en ze vertelde wat jij me geleerd hebt, kon ik je genoeg mannen bezorgen om mee te werken.'

Joe onderbrak hem. 'Kijk eens goed naar ons, Hugh. Wat zie je?'

'Nou, ik ik zie jou  Joe-Jim.'

'Je ziet een muttie,' verbeterde Joe, met een stem scherp van sarcasme. 'Wij zijn een mutant. Snap je? Jouw geleerden zullen niet met ons willen werken.'

'Nee, nee,' protesteerde Hugh, 'dat is niet waar. Ik heb het niet over boeren. Boeren zouden het niet begrijpen, maar dit zijn geleerden, en de knapste koppen van allemaal. Zij zullen het begrijpen. Je hoeft ze alleen maar vrijgeleide te geven door muttieland. Dat kun je toch verzorgen?' voegde hij eraan toe, als bij instinct het punt waar het om ging naar steviger grond geleidend.

'Nou, natuurlijk,' zei Jim.

'Laat maar,' zei Joe.

'Nou, goed,' stemde Hugh in, die voelde dat Joe zich echt ergerde over zijn volhouden, 'maar het zou toch grap -' Hij trok zich op enige afstand van de broers terug.

Hij kon Joe-Jim de discussie horen voortzetten op zachte toon. Hij deed net of hij het niet hoorde. Joe-Jim had een wezenlijk gebrek in zijn verbonden natuur: omdat hij meer van een comité had dan van een enkel individu, was hij nauwelijks geschikt om een man van de daad te zijn, aangezien alle beslissingen noodzakelijkerwijs het resultaat waren van discussie en compromis.

Geruime tijd later hoorde Hugh Joe z'n stem verheffen. 'Goed, goed - jij je zin.' Toen riep hij: 'Hugh. Kom hier.'

Hugh duwde zich af tegen een naburig schot en schoot in de onmiddellijke nabijheid van Joe-Jim, waar hij zijn vlucht eindigde door zich met beide handen aan het lijstwerk van de Kapiteinsstoel vast te grijpen.

'We hebben besloten,' zei Joe zonder inleiding, 'dat je terug naar veel-gewicht mag en proberen je waar aan de man te brengen. Maar je bent gek,' voegde hij er nors aan toe.

Bobo escorteerde Hugh naar beneden door de gevaren van de verdiepingen die door mutties bevolkt werden en liet hem alleen in de onbewoonde zone boven veel-gewicht.

'Bedankt Bobo,' zei Hugh toen zij scheidden: 'Veel eten.'

De dwerg grijnsde, trok zijn hoofd in en spoedde zich weg, langs de ladder waar ze net van afgekomen waren.

Hugh draaide zich om en begon af te dalen, en raakte zijn mes even aan. Het was een fijn gevoel om het weer tegen je aan te hebben. Niet dat het zijn eigen mes was. Dat was Bobo's prijs geweest toen hij gevangen werd, en Bobo was niet in staat geweest om het terug te geven, omdat hij het onoplettend had laten zitten in een grote die weg wist te komen. Maar de vervanger die Joe-Jim hem had gegeven lag goed in balans en was volkomen bevredigend.

Bobo had hem, op Hughs verzoek en Joe-Jims bevel, begeleid naar het gebied direct boven de Hulp-Sloper die de geleerden gebruikten. Hij wilde Bill Ertz vinden, de Assistent Hoofdingenieur en de leider van de groep jonge geleerden, en hij wilde niet al te veel vragen beantwoorden voor hij hem gevonden had.

Hugh sprong de resterende verdiepingen vlug af en merkte dat hij in een hoofdingang stond die hij kende. Goed zo. Een bocht naar links, een paar honderd meter lopen, en hij stond voor de deur van de kamer waarin de Sloper gehuisvest was. Een wacht slenterde ervoor op en neer. Hugh wilde er langs schuiven, maar werd tegengehouden.

'Waar denk jij wel dat je heengaat?'

'Ik wil naar Bill Ertz.'

'Je bedoelt de Hoofdingenieur? Die is er niet.'

'Hoofd? Wat is er dan met het ouwe gebeurd?' Hoyland had meteen spijt van de opmerking maar het was er al uit.

'Hè? Het ouwe Hoofd? Nou, die heeft allang de Reis gemaakt.' De wacht bekeek hem argwanend. 'Wat mankeert jou?'

'Niks,' zei Hugh. 'Een vergissinkje.'

'Vreemd soort vergissinkje. Nou, je kunt Hoofd Ertz waarschijnlijk wel op z'n bureau vinden.'

'Bedankt. Veel eten.'

'Veel eten.'

Na een korte wachttijd werd Hugh bij Ertz binnengelaten. Ertz keek van zijn bureau op toen Hugh binnenkwam.

'Zo,' zei hij, 'je bent dus terug, en toch niet dood. Dat is een verrassing. We hadden je afgeschreven, weet je, we dachten dat je de Reis had gemaakt.'

'Ja, dat zal wel.'

'Goed, ga zitten en vertel eens - ik heb op het ogenblik een beetje tijd over. Weet je dat ik je bijna niet herkende? Je bent erg veranderd al dat grijze haar. Ik geloof dat je het aardig zwaar hebt gehad.'

Grijs haar? Was z'n haar grijs? En Ertz was ook erg veranderd, merkte Hugh nu. Hij had een buikje en groeven in zijn gezicht. Goeie Jordan. Hoe lang was hij weggeweest?

Ertz trommelde op zijn bureaublad, en kneep zijn lippen samen. 'Het is een beetje moeilijk - dat je zo opeens terugkomt. Ik ben bang dat ik je niet zomaar je oude baan kan teruggeven, die heeft Mort Tyler. Maar we vinden wel een plaatsje voor je, passend bij je rang.'

Hugh herinnerde zich Mort Tyler, en niet al te gunstig. Een hele mooie kerel, die zich altijd druk maakte om wat juist was en wat volgens de regels was. Dus Tyler was erin geslaagd om geleerde te worden, en had Hughs oude baantje bij de Sloper. Het gaf niet. 'Dat is wel goed,' begon hij. 'Ik wou eigenlijk met je praten over -'

'Natuurlijk is er de kwestie van de anciënniteit,' ging Ertz verder. 'Misschien zou de Raad deze zaak maar eens moeten bekijken. Er is geen precedent bij mijn weten. We zijn in het verleden een aantal geleerden aan de mutties kwijtgeraakt, maar jij bent de eerste die er bij mijn weten levend vandaan komt.'

'Dat geeft allemaal niet,' onderbrak Hugh. 'Ik moet over iets veel belangrijkers praten. Terwijl ik weg was, heb ik een paar verbazingwekkende dingen ontdekt, Bill, en het is van het allergrootste belang dat jij daar van afweet. Daarom ben ik meteen naar jou toegekomen. Luister, ik -'

Ertz was plotseling op zijn hoede. 'Natuurlijk heb je dat. Het lijkt wel of ik ingeslapen ben. Jij moet een pracht gelegenheid gehad hebben om de mutties te bestuderen en hun gebied te verkennen. Vooruit man, voor de draad ermee. Geef me je rapport.'

Hugh maakte zijn lippen nat. 'Het is niet wat je denkt,' zei hij. 'Het is veel belangrijker dan een rapport over de mutties, hoewel zij er ook mee te maken hebben. In feite moeten we misschien onze hele politiek aangaande de mutties wel wijzi- '

'Nou, ga door, ga door. Ik luister.'

'Goed.' Hugh vertelde hem van zijn geweldige ontdekking met betrekking tot de ware aard van het Schip, hij koos zijn woorden met zorg en deed erg zijn best om te overtuigen. Hij roerde de moeilijkheden die zich zouden voordoen als het Schip overeenkomstig de nieuwe ideeën werd gereorganiseerd maar even aan, en weidde zeer uit over het prestige en de eer die de man die de poging zou leiden ten deel zouden vallen.

Hij keek scherp naar het gezicht van Ertz terwijl hij praatte. Na de eerste schrik van volledige verrassing toen Hugh zijn voornaamste idee lanceerde, het feit dat het Schip in werkelijkheid een bewegend lichaam was in een grote buitenruimte, werd zijn gezicht ongevoelig en Hugh kon er niets van lezen, behalve dat hij een scherpe belangstelling leek waar te nemen toen Hugh zei dat Ertz precies de geschikte man was voor het werk, wegens zijn leiderschap over de jonge, progressieve geleerden.

Toen Hugh uitgesproken was, wachtte hij op Ertz z'n antwoord. Eerst zei Ertz niets, en ging alleen maar door met zijn vervelende gewoonte om op het bureaublad te trommelen. Tenslotte zei hij: 'Dit zijn belangrijke dingen, Hoyland, veel te belangrijk om ons er even vanaf te maken. Ik moet tijd hebben om erover na te denken.'

'Ja, natuurlijk,' stemde Hugh in. 'Ik wou nog zeggen dat ik een vrijgeleide naar geen-gewicht heb geregeld. Ik kan je mee naar boven nemen en het je met je eigen ogen laten zien.'

'Dat is ongetwijfeld het beste,' antwoordde Ertz. 'Goed heb je honger?'

'Nee.'

'Dan zullen we er allebei een nachtje over slapen. Je kunt de kamer achter mijn kantoor nemen. Ik wil niet dat je dit met iemand anders bepraat voor ik de tijd heb om erover te denken, het zou onrust kunnen veroorzaken als het zonder de juiste voorbereiding naar buiten bekend werd.'

'Ja, je hebt gelijk.'

'Goed dan -' Ertz ging hem voor naar een kamer achter zijn kantoor die hij klaarblijkelijk gebruikte als zitkamer - 'rust maar eens goed uit,' zei hij, 'en we praten er nog wel over.'

'Bedankt,' zei Hugh. 'Veel eten.'

'Veel eten.'

Toen hij eenmaal alleen was, viel Hughs opgewondenheid geleidelijk van hem af, en hij besefte dat hij doodmoe en slaperig was. Hij strekte zich uit op een ingebouwde bank en viel in slaap.

Toen hij wakker werd, ontdekte hij dat de enige deur naar de kamer aan de andere kant was afgesloten. Wat erger was, zijn mes was weg. Hij had een onbepaalde tijd gewacht toen hij iets hoorde bij de deur. Hij ging open; twee potige, grimmig kijkende mannen kwamen binnen. 'Kom maar mee,' zei de ene. Hij nam ze op, en zag dat ze geen van beiden een mes droegen. Geen kans om er een uit hun riem te grissen, dus. Daartegenover zou hij er misschien doorheen kunnen breken.

Maar achter hen, op een veilige afstand in de andere kamer, stonden twee al even formidabele kerels, allebei gewapend met een mes. De ene balanceerde zijn mes om het te gooien, de ander hield het bij het heft, klaar om van dichtbij toe te steken.

Hij zat vast, en hij wist het. Zij hadden zijn mogelijke bewegingen voorzien.

Al veel eerder had hij geleerd zich neer te leggen bij het onvermijdelijke. Hij streek zijn gezicht in de plooi en wandelde kalm naar buiten. Toen hij de deur door was zag hij Ertz, wachtend, en heel duidelijk de leider van het groepje. Hij sprak tegen hem en lette erop dat zijn stem rustig was. 'Hallo Bill. Tamelijk uitgebreide voorbereidingen heb je getroffen. Moeilijkheden soms?'

Ertz leek even niet te weten wat hij moest antwoorden, maar zei toen: 'Je komt voor de Kapitein.'

'Mooi,' antwoordde Hugh. 'Bedankt Bill. Maar geloof je dat het verstandig is om te proberen het hem te verkopen zonder eerst een beetje inleidende basis bij de anderen gelegd te hebben?'

Ertz was geïrriteerd door deze klaarblijkelijke domheid en liet het merken ook. 'Je snapt het niet,' gromde hij. 'Je komt voor de Kapitein om terecht te staan - wegens ketterij.'

Hugh dacht hierover na alsof het nog niet bij hem was opgekomen. Hij antwoordde zacht: 'Je loopt in de verkeerde gang, Bill. Misschien is een aanklacht en een proces de beste manier om de zaak te behandelen, maar ik ben geen boer, die maar voor de Kapitein gegooid kan worden. Ik moet terechtstaan voor de Raad. Ik ben een geleerde.'

'Ben je dat?' zei Ertz zacht. 'Daar heb ik me over laten inlichten. Je bent van de lijsten afgevoerd. Wat je precies bent is een zaak die de Kapitein moet uitmaken.'

Hugh bleef kalm. Alles was tegen hem, merkte hij, en het was beter om Ertz niet tegen zich in het harnas te jagen. Ertz gaf een teken; de twee ongewapende mannen grepen ieder Hugh bij een arm. Hij ging rustig mee.

Hugh keek met nieuwe belangstelling naar de Kapitein. De oude man was niet veel veranderd - misschien een beetje dikker.

De Kapitein zette zich langzaam in zijn stoel, en pakte het memorandum op dat voor hem lag.

'Wat is dit allemaal?' begon hij geprikkeld. 'Ik begrijp het niet.'

Mort Tyler was er om de zaak tegen Hugh voor te dragen, een omstandigheid die Hugh niet had kunnen voorzien en die bijdroeg aan zijn angstige voorgevoelens. Hij zocht in zijn jeugdherinneringen naar een sleutel om de man zijn sympathie te winnen, maar vond er geen. Tyler schraapte zijn keel en begon:

'Dit is de zaak van zekere Hugh Hoyland, Kapitein, vroeger een van uw jonge geleerden -'

'Geleerde, hè? Waarom staat-ie dan niet voor de Raad?'

'Omdat hij niet langer een geleerde is, Kapitein. Hij is overgelopen naar de mutties. Nu komt hij bij ons terug, om ketterij te prediken en uw gezag te ondermijnen.'

De Kapitein keek naar Hugh met de gerede oorlogszucht van een man die staat op zijn voorrechten.

'Is dat zo?' bulderde hij. 'Wat heb je ter verdediging aan te voeren?'

'Het is niet waar, Kapitein,' antwoordde Hugh. 'Alles wat ik tegen wie dan ook gezegd heb heeft slechts de absolute waarheid van onze aloude kennis bevestigd. Ik heb de waarheden waarbij wij leven niet weersproken; ik heb ze alleen krachtiger bevestigd dan gewoonlijk pleegt te geschieden. Ik -'

'Ik begrijp dit nog steeds niet,' onderbrak de Kapitein, z'n hoofd schuddend. 'Je wordt beschuldigd van ketterij, en toch zeg je dat je in de Onderwijzingen gelooft. Als je niet schuldig bent, waarom sta je hier dan?'

'Misschien kan ik de zaak wat duidelijker maken,' droeg Ertz bij. 'Hoyland -'

'Nou, ik hoop dat je dat kan,' vervolgde de Kapitein. 'Vooruit - we luisteren.'

Ertz ging verder en gaf een redelijk juiste, zij het verdraaide, versie van Hoylands terugkeer en zijn vreemde verhaal. De Kapitein luisterde, met een uitdrukking die varieerde tussen verbijstering en verveling. Toen Ertz geëindigd was, keerde de Kapitein zich naar Hugh. 'Pfff,' zei hij.

Hugh begon meteen te praten. 'De kern van mijn twistpunt, Kapitein, is dat er een plaats is op geen-gewicht waar men de waarheid van ons geloof dat het Schip beweegt echt kan zien, waar men echt kan zien dat het Plan van Jordan werkt. Dat is geen loochenen van geloof, het bevestigt het. Men behoeft mij niet op mijn woord te geloven. Jordan zelf zal het bewijzen.'

Omdat hij zag dat de Kapitein in een staat van besluiteloosheid verkeerde, sprong Tyler in: 'Kapitein, er bestaat een mogelijke verklaring voor deze ongelooflijke situatie welke ik het als mijn plicht beschouw u te laten weten. Voor de vuist weg zijn er twee duidelijke interpretaties te noemen voor Hoylands belachelijk verhaal: Hij kan eenvoudigweg schuldig zijn aan een buitengewone ketterij, of hij kan in z'n hart een muttie zijn en deel uitmaken van een boos plan om u in hun handen te spelen. Maar er is nog een derde, mildere verklaring, een waarvan ik eigenlijk geloof dat ze de juiste is. Er staat te boek dat Hoyland bij zijn geboorte-inspectie ernstig voor de Sloper in aanmerking kwam, maar dat zijn afwijking licht was, alleen een te groot hoofd, en dat hij goedgekeurd werd. Het lijkt mij dat de verschrikkelijke ervaringen die hij heeft gehad onder de handen van de mutties tenslotte een toch al labiele geest hebben ontwricht. De arme kerel is gewoon niet verantwoordelijk voor zijn eigen daden.'

Hugh keek met nieuw respect naar Tyler. Hem vrijpleiten en tegelijkertijd volkomen zeker stellen dat Hugh in de Sloper terecht zou komen - netjes.

De Kapitein stak zijn hand op. 'Dit heeft lang genoeg geduurd.' Toen, tegen Ertz: 'Is er een aanbeveling?'

'Ja, Kapitein. De Sloper.'

'Goed dan. Ik begrijp werkelijk niet, Ertz,' vervolgde hij onderzoekend, 'waarom ik met deze details moet worden lastig gevallen. Het lijkt mij toe dat jij in staat zou moeten zijn om de discipline in jouw afdeling zonder mijn hulp te handhaven.'

'Ja, Kapitein.'

De Kapitein schoof terug van zijn bureau en begon overeind te komen.

'Aanbeveling bevestigd. Ingerukt.'

Hugh werd overstroomd door woede om de onredelijke onrechtvaardigheid ervan. Ze hadden niet eens in overweging genomen om het enige echte bewijsmateriaal dat hij ter verdediging had aangevoerd te bekijken. Hij hoorde een schreeuw: 'Wacht' - en merkte dat hij het zelf was.

De Kapitein hield in, en keek naar hem.

'Wacht even,' ging Hugh verder. 'Dit zal helemaal geen verschil maken, want jullie weten allemaal zo verdomd zeker dat je alles weet, dat je een eerlijk aanbod om het met je eigen ogen te gaan zien niet eens in overweging neemt. En toch - en toch - en toch beweegt het.'

Hugh had tijd te over om na te denken, in de kamer waarin hij opgesloten lag om de energiebehoefte van de Sloper af te wachten; tijd om na te denken en om zijn fouten na te gaan. Dat hij zijn verhaal onmiddellijk aan Ertz verteld had, was fout nummer één geweest. Hij had moeten wachten, eerst de man weer hebben moeten leren kennen en aftasten, in plaats van te rekenen op een vriendschap die nooit erg dik was geweest.

Tweede fout, Mort Tyler. Toen hij zijn naam gehoord had, had hij na moeten gaan hoeveel invloed hij precies had bij Ertz. Hij kende hem al heel lang, hij had beter moeten weten.

Nou, daar zat-ie dan, veroordeeld als een muttie of misschien als een ketter. Het kwam op hetzelfde neer. Hij overwoog of hij wel of niet had moeten proberen uit te leggen waarom mutties optraden. Hij had er zelf over geleerd in sommige van de oude verslagen in het bezit van Joe-Jim. Nee, het was niet gelukt. Hoe kon je uitleggen dat stralingen van Daarbuiten de geboorte van mutties veroorzaakten, als de luisteraars niet geloofden dat er een Erbuiten bestond? Nee, hij had het al verknoeid voordat hij voor de Kapitein was gebracht.

Zijn zelfbeschuldigingen werden tenslotte verstoord door het geluid van de deur die ontsloten werd. Het was te gauw voor een van de onregelmatige maaltijden; hij dacht dat ze tenslotte gekomen waren om hem weg te halen, en hernieuwde zijn vastbeslotenheid om iemand met zich mee te nemen.

Maar hij had het verkeerd. Hij hoorde een stem vol edele waardigheid: 'Jongen, jongen, hoe is dit gebeurd?' Het was Luitenant Nelson, zijn eerste leraar, ouder dan ooit en tenger.

Het gesprek was pijnlijk voor beiden. De oude man, zelf kinderloos, had hoge verwachtingen gekoesterd van zijn beschermeling, zelfs de ambitie dat hij ooit nog eens naar het Kapiteinsschap zou werven, hoewel hij zijn domineesambitie voor zich had gehouden, omdat hij geloofde dat het niet goed was voor de jeugd om ze al te zeer te prijzen. Hij was diep getroffen toen de jongen verloren was geraakt. Nu was hij teruggekomen, een man, maar onder onterende omstandigheden en ter dood veroordeeld.

De ontmoeting was niet minder triest voor Hugh. Hij had van de oude man gehouden, op zijn manier, wilde hem plezieren en had zijn goedkeurende woorden nodig. Maar toen hij zijn verhaal deed merkte hij, dat Nelson niet bij machte was om het verhaal als iets anders te zien dan als een dwaling van Hughs geest, en hij vermoedde dat Nelson hem liever een vlugge dood zag sterven in de Sloper, waar zijn atomen tot waterstof werden gekraakt en schone en nuttige energie in ruil gaven, dan in leven blijven om de aloude onderwijzingen door het slijk te halen.

Daar deed hij de oude man onrecht mee; hij onderschatte Nelsons barmhartigheid, maar niet zijn toewijding aan de 'wetenschap'. Maar het moet voor Hugh gezegd worden dat als er niet meer op het spel gestaan had dan zijn eigen persoonlijke behoud, hij misschien de dood de voorkeur gegeven zou hebben boven het breken van het hart van zijn weldoener - omdat hij een romanticus was en niet weinig dwaas.

Al gauw stond de oude man op om te vertrekken, daar het bezoek voor hen beiden ondraaglijk was geworden. 'Is er iets dat ik voor je kan doen, mijn zoon? Voeden ze je goed genoeg?'

'Uitstekend, dank u,' loog Hugh.

'Is er iets anders?'

'Nee ja, misschien zoudt u me wat tabak willen sturen. Ik heb in geen eeuwen een pruim gehad.'

'Daar zal ik voor zorgen. Is er iemand die je zou willen zien?'

'Hé, ik dacht dat ik geen bezoekers mocht hebben gewone bezoekers.'

'Dat is zo, maar ik denk dat ik de regel misschien wat kan laten verzachten. Maar je zult me moeten beloven dat je niet spreekt over je ketterij,' voegde hij er bezorgd aan toe.

Hugh dacht snel na. Dit was een nieuw gezichtspunt, een nieuwe mogelijkheid. Zijn oom? Nee, hoewel ze het altijd goed hadden kunnen vinden, was er geen ontmoeting van hun geest geweest ze zouden elkaar als vreemden begroeten. Hij had nooit makkelijk vrienden gemaakt; Ertz was zijn opvallend naaste vriend geweest en keek nu eens naar het varken. Toen herinnerde hij zich zijn dorpsvriendje, Alan Mahoney, met wie hij als jongen gespeeld had. Toegegeven, hij had hem bijna nooit meer gezien sinds hij bij Nelson in de leer was gekomen. Maar toch -

'Woont Alan Mahoney nog in ons dorp?'

'Die, ja.'

'Ik zou hem graag willen zien, als hij wil.'

Alan kwam, zenuwachtig, niet op z'n gemak, maar overduidelijk blij om Hugh te zien en erg overstuur om hem als veroordeeld om de Reis te maken aan te treffen. Hugh stompte hem op zijn rug. 'Beste kerel,' zei hij, 'ik wist wel dat je zou komen.'

'Natuurlijk zou ik komen,' protesteerde Alan, 'toen ik het eenmaal wist. Maar niemand in het dorp wist het. Ik geloof zelfs dat de Getuige het niet wist.'

'Nou, je bent er, dus wat geeft het. Vertel me es wat. Ben je getrouwd?'

'Eh, eh, nee. Laten we geen tijd verspillen door over mij te praten. Er gebeurt met mij trouwens toch nooit iets. Hoe in Jordansnaam ben je in deze knoeiboel terechtgekomen, Hugh?'

'Daar mag ik niet over praten, Alan. Ik heb het Luitenant Nelson beloofd.'

'Nou, wat is een belofte - dat soort belofte? Je zit in de knoei, man.'

'Of ik het weet.'

'Iemand het op je gemunt?'

'Nou - onze ouwe vriend Mort Tyler heeft niet veel geholpen; dat mag ik wel zeggen.'

Alan floot en schudde langzaam zijn hoofd. 'Dat verklaart een boel.'

'Hoe komt het? Weet je iets?'

'Misschien, misschien niet. Toen jij wegging is hij getrouwd met Edris Baxter.'

'O ja? Hm-m-m - ja, dat maakt het wel wat duidelijker.'

Het bleef enige tijd stil.

Na een tijdje begon Alan: 'Kijk, Hugh. Je blijft hier toch niet zo zitten wachten als een schaap op de slager? Vooral niet nu Tyler erbij zit. We moeten je hier uithalen.'

'Hoe?'

'Weet ik niet. Een overval doen, misschien. Ik denk dat ik wel een paar mensen kan optrommelen om ons te helpen allemaal goeie jongens, gek op een vechtpartij.'

'En dan, als het voorbij is, gingen we met z'n allen naar de Sloper. Jij, ik, en je vriendjes. Nee, dat doet 't niet.'

'Maar we moeten wat doen. We kunnen hier niet rustig blijven zitten en wachten tot ze je verbranden.'

'Dat weet ik.' Hugh bestudeerde Alans gezicht. Was het wel eerlijk om het te vragen? Hij ging door, gerustgesteld door wat hij had gezien.

'Luister. Je zou alles doen om me hier uit te halen, hè?'

'Dat weet je.' Alans toon klonk gewond.

'Nou, goed dan. Er is een dwerg met de naam Bobo. Ik zal je vertellen hoe je hem kunt vinden -'

Alan was aan het klimmen, omhoog, omhoog, hoger dan hij ooit geweest was sinds Hugh hem als jongen meegenomen had, het roekeloos gevaar in. Hij was nu ouder, meer behoudend; hij had er geen trek meer in. Bij het zeer reële gevaar van het verlaten van de welbekende lagere verdiepingen werd nog gevoegd zijn bijgelovige onwetendheid. Maar toch klom hij. Hier zou het ongeveer moeten zijn - tenzij hij de tel kwijt was. Maar hij zag helemaal geen dwerg.

Bobo zag hem het eerst. Een steen uit een slinger raakte Alan in de kuil van zijn maag, terwijl hij nog schreeuwde: 'Bobo.'

Bobo kwam achterwaarts Joe-Jims kamer in en gooide zijn lading voor de voeten van de tweeling. 'Vers vlees,' zei hij trots.

'Zo is het,' stemde Jim onverschillig in. 'Nou, je mag het hebben, breng het maar weg.'

De dwerg stak een duim in een verwrongen oor. 'Gek,' zei hij, 'hij weet Bobo's naam.'

Joe keek op van het boek dat hij las - Brownings Verzamelde Gedichten, L-Press, New York, London, Luna City, kr. 3/5. 'Dat is interessant. Wacht even.'

Hugh had Alan voorbereid op de schok van Joe-Jims uiterlijk. Op redelijk korte termijn had hij zijn zinnen weer voldoende bij elkaar om zijn verhaal te kunnen doen. Joe-Jim luisterde ernaar zonder veel commentaar, Bobo belangstellend maar zonder te begrijpen.

Toen Alan uitgesproken was, merkte Jim op: 'Nou, jij hebt gewonnen, Joe. Hij heeft het niet gered.' Toen, naar Alan gekeerd, voegde hij eraan toe: 'Jij komt voor Hoyland in de plaats. Kun je schaken?'

Alan keek van het ene hoofd naar het ander. 'Maar je begrijpt het niet," zei hij. 'Gaan jullie er dan niets aan doen?'

Joe keek verward. 'Wij? Waarom zouden we?'

'Maar je moet. Snap je het dan niet? Hij rekent op jullie. Er is niemand anders waar hij naar toe kan. Daarom ben ik hier gekomen. Snap je het niet?'

'Wacht even,' zei Jim lijzig, 'wacht es even. Hou je vast. Stel dat we hem inderdaad wilden helpen - wat we niet doen - hoe in Jordans Schip zouden we dat dan kunnen? Geef me daar eens antwoord op.'

'Nou - nou -' Alan struikelde bij zoveel onnozelheid. 'Nou, een reddingsgroep optrommelen natuurlijk, en naar beneden gaan en hem eruit halen.'

'Waarom zouden wij moeten omkomen in een gevecht om jouw vriend te redden?'

Bobo prikte in zijn oren. 'Gevecht?' informeerde hij gretig.

'Nee, Bobo,' ontkende Joe. 'Geen gevecht. Alleen maar praten.'

'O,' zei Bobo en was weer passief.

Alan keek naar de dwerg. 'Al liet je alleen Bobo en mij -'

'Nee,' zei Joe kortaf. 'Geen denken aan. Geen woord meer.'

Alan zat in een hoek en hield wanhopig zijn armen om zijn knieën geslagen. Als hij er maar uit kon. Hij kon altijd nog proberen om beneden hulp te krijgen. De dwerg leek te slapen, hoewel je dat bij hem niet zeker wist. Als Joe-Jim ook maar sliep.

Joe-Jim gaf geen aanwijzingen van slaperigheid. Joe probeerde verder te lezen, maar Jim onderbrak hem van tijd tot tijd. Alan kon niet verstaan wat ze zeiden.

Na een tijdje verhief Joe zijn stem. 'Noem je dat leuk?' vroeg hij.

'Nou,' zei Jim, 'leuker dan schaken.'

'Leuker, hè? Stel dat je een mes in je oog krijgt wat gebeurde er dan met mij?'

'Je wordt oud, Joe. Zit geen spirit meer in je.'

'Jij bent net zo oud als ik.'

'Jaaah, maar ik heb jonge ideeën.'

'O, ik walg van je. Je hebt je zin - maar geef mij de schuld niet. Bobo!'

De dwerg sprong onmiddellijk klaarwakker overeind. 'Ja, baas.'

'Ga naar buiten en vis Kortje en Langarm en Zwijntje op.'

Joe-Jim ging staan, liep naar een kast en begon messen uit een rek te halen.

Hugh hoorde de opschudding in de gang buiten zijn gevangenis. Het konden de wachten zijn die kwamen om hem naar de Sloper te brengen, hoewel die waarschijnlijk niet zoveel lawaai zouden maken. Of het kon gewoon wat leven zijn dat niet met hem in verband stond. Daarentegen kon het -

Dat was het. De deur barstte open, en Alan was binnen. Hij schreeuwde naar hem en duwde hem een gordel messen in zijn hand. Haastig werd hij de deur uitgewerkt, terwijl hij de messen nog in zijn riem stak. Buiten zag hij Joe-Jim, die hem niet meteen zag, omdat hij methodisch aan het werpen was, zo rustig alsof hij in zijn eigen kamer oefende. En Bobo, zijn hoofd ingetrokken en met een grijns die nog breder was door een bloedende snee, zette de gemakkelijk vloeiende beweging voort waarin hij laadde en slingerde. Er waren drie anderen, waarvan Hugh er twee herkende als behorend tot Joe-Jims persoonlijke knokploeg - mutties per definitie en door plaats van geboorte; zij waren niet misvormd.

Hierbij waren niet inbegrepen de bewegingloze figuren op de vloerplaten.

'Vooruit!' gilde Alan. 'Er komen er zo nog meer.' Hij rende de gang uit naar rechts.

Joe-Jim hield ermee op en volgde hem. Hugh gooide een mes in de richting van een wegrennende gestalte naar links. Het doel was ver en hij had geen tijd om te zien of hij hem geraakt had. Zij drongen door de gang, terwijl Bobo de aftocht dekte, alsof hij geen zin had om weg te gaan, en kwamen op een punt waar een zijgang de hoofdgang doorkruiste.

Alan leidde hen weer naar rechts. 'Ladder voor ons uit,' schreeuwde hij.

Zij haalden het niet. Een luchtsluis die bijna nooit werd gebruikt, smakte voor hun gezicht dicht, nog maar tien meter van de trap. Joe-Jims knokkers hielden in en keken twijfelachtig naar hun baas. Bobo brak zijn dikke nagels toen hij probeerde de deur te wrikken met zijn greep.

De achtervolgingsgeluiden waren vlak achter hen.

'Ingesloten,' zei Joe zacht. 'Ik hoop dat je het leuk vindt, Jim.'

Hugh zag een hoofd verschijnen om de hoek van de gang waar ze uitkwamen. Hij gooide bovenhands maar de afstand was te groot; het mes klapte zonder iets te raken tegen staal. Het hoofd verdween. Langarm bleef naar de plek kijken, zijn slinger geladen en klaar.

Hugh greep Bobo's schouder vast. 'Luister! Zie je dat licht?'

De dwerg knipperde dom. Hugh wees naar de kruising van de gloeibuizen waar die in het plafond samenkwamen, direct boven de kruising van de gangen. 'Dat licht, kun je het raken waar ze samenkomen?'

Bobo schatte de afstand. Bij die afstand zou het onder alle omstandigheden een moeilijk schot zijn. Hier, beperkt als hij was door de lage gang, moest het een snelle, vlakliggende baan hebben, en hij moest op een grotere zwaarte rekenen dan hij gewend was.

Hij gaf geen antwoord. Hugh voelde de tochtstroom van de zwaai, maar zag het schot niet. Er kwam een luid gerinkel; de gang werd donker.

'Nu!' brulde Hugh, en rende voor hen uit. Toen ze het kruispunt naderden, schreeuwde hij: 'Houd je adem in! Denk om het gas!' De radioactieve damp kringelde lui uit de gebroken buis boven hun hoofd en vulde het kruispunt met een groenachtig waas.

Hugh rende naar rechts, dankbaar dat hij als ingenieur de lichtcircuits kende. Hij had de juiste richting gekozen; de gang voor hen was zwart, aangezien hij zijn energie van voorbij de breuk haalde. Hij kon voetstappen horen om hem heen; vriend of vijand, hij wist het niet.

Ze schoten in het licht te voorschijn. Er was niemand te zien behalve een bange en ongevaarlijke boer die onwaarschijnlijk snel wegholde. Vlug telden zij koppen. Iedereen was aanwezig, maar Bobo had het wat moeilijk.

Joe keek naar hem. 'Ik denk dat hij gas heeft opgesnoven. Sla hem op z'n rug.'

Zwijntje sloeg uit alle macht. Bobo liet een luide boer, moest plotseling overgeven, en grijnsde toen.

'Hij redt het wel,' vond Joe.

Het korte oponthoud had er tenminste één in staat gesteld om hen in te halen. Hij kwam uit het donker opdoemen, onbewust van, of onverschillig voor de sterkte van de tegenstand. Alan sloeg Zwijntjes arm neer, toen hij die ophief om te gooien.

'Laat mij 'm hebben!' beval hij. 'Hij is voor mij!'

Het was Tyler.

'Man tegen man?' daagde Alan hem uit, met de duim op zijn mes.

Tylers ogen gleden van tegenstander naar tegenstander en namen toen de uitnodiging aan. Hij dook op Alan af. De ruimte was te nauw om te kunnen gooien; zij kwamen op elkaar af, grepen elkaar aan, vuist om pols. Alan was steviger en waarschijnlijk sterker; Tyler leniger. Hij probeerde Alan een knietje in zijn kruis te geven. Alan ontweek het en stampte op Tylers neergeplante voet. Ze gingen tegen de grond. Er klonk een knapperend gekraak.

Een ogenblik later veegde Alan zijn mes af langs zijn dij. 'Laten we 'm smeren,' klaagde hij. 'Ik ben bang.'

Zij kwamen bij een trap en renden erop, Langarm en Zwijntje vooruit om op iedere verdieping uit te waaieren en hun flanken te dekken, en de derde van de drie slagers Hugh hoorde hem Kortje noemen dekte de aftocht. De anderen troepten tussen hen in.

Hugh dacht al dat ze in veiligheid waren, toen hij kreten hoorde en het kletteren van een mes vlak boven zijn hoofd. Hij was tijdig genoeg op de volgende verdieping om niet diep, maar scheurend door een teruggekaatst mes geraakt te worden.

Drie man waren beneden. Langarm had een mes in het vlezige deel van zijn bovenarm, maar het scheen hem niet te deren. Zijn slinger slingerde nog steeds. Zwijntje kroop voorzichtig achter een mes aan, zijn eigen voorraad was uitgeput. Maar er waren tekenen van zijn werk; een man zat op een knie, ongeveer tien meter weg. Hij bloedde uit een meswond in zijn dij.

Terwijl de gestalte zich met een hand vasthield aan het schot en met de andere naar een lege gordel voelde, herkende Hugh hem.

Bill Ertz.

Hij had een groepje langs een andere weg geleid en hen van opzij aangevallen, tot zijn eigen schade. Bobo perste zich achter Hugh en maakte zijn machtige arm vrij voor de worp. Hugh hield hem tegen. 'Zachtjes, Bobo,' gaf hij aan. 'In de maag, en zachtjes.'

De dwerg keek verward, maar deed wat hem gezegd werd. Ertz vouwde dubbel en gleed tegen het dek.

'Goed gemikt,' zei Jim.

'Haal hem hier, Bobo,' beval Hugh, 'en blijf in het midden.' Hij wierp een vlugge blik op hun groepje, dat nu samendrong bovenaan die trap. 'Okee, jongens - we gaan weer verder! Kijk uit.'

Langarm en Zwijntje stormden de volgende verdieping op, en de anderen hielden zich als gewoonlijk. Joe keek geërgerd. Op de een of andere manier - een manier die op dit moment hoegenaamd niet duidelijk was - was hij opzij geschoven als de leider van dit groepje - zijn groepje - en gaf Hugh de bevelen. Hij bedacht dat er geen tijd was om er wat van te zeggen. Het zou de dood van hen allemaal kunnen zijn.

Jim leek het niet erg te vinden. In feite, hij leek zich wel te amuseren.

Ze lieten tien verdiepingen achter zich zonder georganiseerde tegenstand. Hugh droeg hen op geen boeren te doden als het niet nodig was. De drie knokkers gehoorzaamden; Bobo had het te druk met Ertz om disciplinemoeilijkheden te veroorzaken. Hugh zorgde ervoor dat ze nog zo'n dertig verdiepingen onder zich hadden en ruimschoots in niemandsland waren, voor hij de waakzaamheid verslapte. Toen liet hij stilhouden en namen ze de verwondingen op.

De enige diepe wonden waren die in Langarms arm en Bobo's gezicht. Joe-Jim onderzocht ze en legde er compressen op waarvan hij zich voor het vertrek had voorzien. Hugh weigerde zijn vleeswond te laten behandelen. 'Het bloedt niet meer,' hield hij vol, 'en ik moet nog een heleboel doen.'

'Doen moet je niks, alleen maar thuiskomen,' zei Joe, 'en daar is deze malligheid dan mee afgelopen.'

'Niet helemaal,' ontkende Hugh. 'Jij gaat misschien naar huis, maar Alan en ik en Bobo gaan omhoog naar geen-gewicht naar de Kapiteinsveranda.'

'Onzin,' zei Joe. 'Waarom?'

'Ga maar mee als je het wilt weten. Vooruit jongens, we gaan.'

Joe wilde wat zeggen, maar hield op toen Jim z'n mond hield. Joe-Jim kwam achter hen aan.

Zij gleden zachtjes door de deur van de veranda, Hugh, Alan, Bobo met zijn nog steeds roerloze last en Joe-Jim.

'Daar heb je het,' zei Hugh tegen Alan, en maakte een beweging naar de schitterende sterren, 'daar heb je nou wat ik je verteld heb.'

Alan keek en greep Hugh bij de arm. 'Jordan!' kreunde hij. 'We vallen er nog uit!' Hij kneep zijn ogen stevig dicht.

Hugh schudde hem door elkaar. 'In orde,' zei hij. 'Het is grandioos. Doe je ogen open.'

Joe-Jim raakte Hughs arm aan. 'Wat betekent dit allemaal?' vroeg hij. 'Waarom heb je hem hier naar toe gehaald?' Hij wees naar Ertz.

'O - hem. Nou, als hij wakker wordt ga ik hem de sterren laten zien, hem bewijzen dat het Schip beweegt.'

'Ja? Waarom?'

'En dan stuur ik hem terug om een paar anderen te overtuigen.'

'Hm-m-m - stel dat hij het er even goed afbrengt als jij?'

'Nou, dan' - Hugh haalde z'n schouders op 'nou, dan moeten we alles overnieuw doen, denk ik, tot we ze wel overtuigen. We moeten het doen, weet je.'

DEEL II

GEZOND VERSTAND

Joe, het rechterhoofd van Joe-Jim, richtte zich tot Hugh Hoyland.

'Okee, knappe jongen, je hebt de Hoofdingenieur overtuigd ' Hij maakte een gebaar naar Bill Ertz met het lemmet van zijn mes, en ging toen verder er Jims tanden mee uit te peuteren. 'En? Waar ben je nou?'

'Dat heb ik uitgelegd,' antwoordde Hugh Hoyland geërgerd. 'We gaan door, tot iedere geleerde in het Schip, van de Kapitein tot de kleinste leerjongen, weet dat het Schip beweegt en gelooft dat we het kunnen laten bewegen. En dan maken we de Reis af, zoals Jordan het wil. Over hoeveel messen kun je beschikken?' voegde hij eraan toe.

'Wel voor de Dompe! Luister - heb jij het idiote idee dat wij je zullen helpen met dit krankjoreme plan?'

'Natuurlijk. Jullie moeten meedoen.'

'Dan moet je maar heel gauw wat anders bedenken. Dat gaat niet door. Bobo! Haal het schaakbord.'

'Goed, Baas.' De kleinschedelige dwerg kromde zich overeind van de vloerplaten en trippelde Joe-Jims kamer door.

'Wacht even, Bobo.' Jim, het linkerhoofd, had gesproken.

De dwerg bleef staan, zijn smalle voorhoofd in rimpels. Het feit dat zijn tweekoppige baas het er af en toe niet over eens was wat Bobo moest doen, was het enige beetje onzekerheid in zijn overigens zo kalm bloeddorstig bestaan.

'Laten we eens horen wat hij te zeggen heeft,' ging Jim verder. 'Misschien is het wel lollig.'

'Lollig! De lol om een mes in je ribben te krijgen. Mag ik je erop wijzen dat het ook mijn ribben zijn. Ik ben het er niet mee eens.'

'Ik vroeg niet of je het ermee eens was; ik vroeg of je wou luisteren. Als we de lol buiten beschouwing laten, het is misschien wel de enige manier waarop we geen mes in onze ribben krijgen.'

'Wat bedoel je?' vroeg Joe argwanend.

'Je hebt gehoord wat Ertz zei.' Jim wees met een nagel naar de gevangene. 'De Scheepsofficieren hebben het plan om de bovenste verdiepingen op te ruimen. Hoe zou je het vinden om naar de Sloper te gaan, Joe? Je kunt niet meer schaken als we tot waterstof zijn afgebroken.'

'Gezwam! De Bemanning kan de mutties niet uitroeien - ze hebben het al eerder gewild.'

Jim keerde zich naar Ertz. 'Nou?'

Ertz gaf wat bedeesd antwoord, hij was zich terdege bewust van zijn eigen veranderde status, van Hoofdscheepsofficier tot krijgsgevangene. Hij voelde zich toch al beneveld; er was te veel gebeurd, en te snel. Hij was ontvoerd, naar de Kapiteinsveranda omhoog gesleept, en had daar naar de sterren uitgekeken - de sterren.

Zijn keiharde rationalisme liet geen plaats voor zulk een idee. Als er aan een astronoom op Aarde werd gedemonstreerd dat de aardbol om zijn as wentelde omdat iemand aan een slinger draaide, zou de ommekeer in waardebepalingen niet groter geweest zijn.

Behalve dat, was hij zich er scherp van bewust dat zijn eigen voortbestaan aan een zeer dunne zijden draad hing. Joe-Jim was de eerste muttie van boven die hij niet in een gevecht, van mes tegen mes, had ontmoet. Een woord van hem tegen die grote lelijke dwerg die daar lag uitgestrekt op het dek en -

Hij koos zijn woorden. 'Ik denk dat het de Bemanning zou lukken, ditmaal. Wij... zij hebben het goed georganiseerd. Als er niet meer van jullie zijn dan we denken, en beter georganiseerd, dan denk ik dat het ze zal lukken. Zie je... nou, eh, ik heb het georganiseerd.'

'Jij?'

'Ja. Een heleboel in de Raad zijn het niet eens met de politiek om de mutties met rust te laten. Misschien is het een gezonde godsdienstige doctrine en misschien niet, maar we raken een kind hier en een paar varkens daar kwijt. Het is vervelend.'

'Wat verwacht je dan dat mutties eten?' vroeg Jim strijdlustig. 'Of moeten ze op een houtje bijten?'

'Nee, niet precies. In ieder geval, de nieuwe politiek was niet geheel en al destructief. De mutties die zich overgaven en beschaafd gemaakt konden worden wilden we een baas geven en ze laten samenwerken met de Bemanning. Dat wil zeggen, diegenen die niet, eh... die -' In verlegenheid hield hij op, en keek weg van het tweekoppige monstrum voor hem.

'Je wilt zeggen, diegenen die geen fysieke mutaties waren zoals ik,' vulde Joe nijdig aan. 'Nietwaar?' hield hij aan. 'Voor mij en m'n soort de Sloper, nietwaar?' Zenuwachtig sloeg hij het lemmet van zijn mes in zijn handpalm.

Ertz bewoog achteruit, zijn eigen hand gleed naar zijn riem. Maar er hing geen mes aan, hij voelde zich naakt en hulpeloos zonder het mes.

'Wacht even,' verdedigde hij zich, 'jij hebt het me gevraagd; zo is de situatie. Ik kan er niets meer aan doen. Ik vertel het je alleen maar.'

'Laat hem met rust, Joe. Hij vertelt het je gewoon zonder omwegen. Het is precies zoals ik je al zei hmeedoen aan Hughs plan, of hier wachten tot we te pakken genomen worden. En denk nou niet dat je hem kunt doden - we hebben hem nodig.' Terwijl Jim sprak, probeerde hij het mes terug te krijgen in de schede. Er volgde een korte, stille strijd tussen de tweeling om de controle over de motorische zenuwen van de rechterhand, een botsen van de wil onder het niveau van fysiek handelen. Joe gaf zich gewonnen.

'Goed,' stemde hij knorrig in, 'maar als ik naar de Sloper ga, wil ik dat hij me gezelschap houdt.'

'La maar zitten,' zei Jim. 'Ik zal je gezelschap houden.'

'Waarom geloof je hem?'

'Hij heeft niets te winnen door te liegen. Vraag maar aan Alan.'

Alan Mahoney, Hughs vriend en jeugdkameraad, had met grote ogen naar de twist geluisterd, zonder eraan deel te nemen. Ook hij had de zenuwschokkende ervaring gehad de sterren buiten te zien, maar zijn onwetende boerengeest had niet de scherp geformuleerde opinies van Ertz, de Hoofdingenieur. Ertz had bijna onmiddellijk kunnen zien dat alleen al het bestaan van een wereld buiten het Schip zijn plannen en alles waar hij in had geloofd, veranderde; Alan kon zich alleen maar vergapen.

'Wat weet jij van dit plan om tegen de mutties te vechten, Alan?'

'Hè? Ik weet er niks van. Jeetje, ik ben geen geleerde. Hé, wacht es - er is een jonge officier in ons dorp geweest om onze dorpsgeleerde te helpen, Luitenant Nelson ' Hij hield op en keek verlegen.

'Nou, wat was daarmee? Ga door.'

'Nou, hij heeft de cadetten in ons dorp georganiseerd, en de getrouwde mannen ook, maar niet zoveel. Heeft ze laten oefenen met hun messen en slingers. Maar nooit gezegd waarvoor.'

Ertz spreidde zijn handen uit. 'Zie je wel?'

Joe knikte. 'Ik zie het,' gaf hij grimmig toe.

Hugh Hoyland keek hem gretig aan. 'Dus je doet mee?'

'Ik denk het wel,' gaf Joe toe. 'Zo is het!' voegde Jim eraan toe.

Hoyland keek terug naar Ertz. 'En wat doe jij, Bill Ertz?'

'Ik heb toch geen andere keus?'

'Keus genoeg. Ik wil dat je met hart en ziel meedoet. De zaken staan zo: De Bemanning telt niet mee; we moeten de Officieren overtuigen. Al diegenen die niet te warhoofdig en stijfkoppig zijn om het te begrijpen nadat ze de sterren en de controlekamer gezien hebben, houden we. De anderen' - hij ging met zijn duim langs zijn keel en maakte een sisklank in zijn strot 'de Sloper.'

Bobo grijnsde blij en deed het gebaar en het geluid na. Ertz knikte. 'En dan?'

'Met de mutties en de Bemanning verenigd, onder een nieuwe Kapitein, brengen we het Schip naar Centaurus in de Verte! Jordans wil wordt ten uitvoer gebracht!'

Ertz ging staan en keek Hoyland in zijn gezicht. Het was een onstuimig idee, te groot om meteen te bevatten, maar bij Jordan, hij vond het prachtig. Hij spreidde zijn handen uit op de tafel en leunde erop.

'Ik doe mee, Hugh Hoyland!'

Een mes kletterde op de tafel voor hem, eentje uit de beugel aan Joe-Jims riem. Joe schrok, leek er wat van te willen zeggen tegen zijn broer, maar bleek zich toen te bedenken. Ertz keek dankbaar en stak het mes in zijn riem.

De tweeling fluisterde even tegen elkaar, en toen begon Joe: 'Zouden het net zo goed kunnen bevestigen,' zei hij. Hij trok zijn overblijvende mes en terwijl hij het lemmet tussen duim en wijsvinger nam, zodat de punt alleen bloot kwam, stak hij zich in het vlezige bovendeel van zijn linker arm. 'Mes voor mes!'

Ertz' wenkbrauwen trokken omhoog. Hij trok zijn zojuist verkregen mes en sneed zich op dezelfde plaats. Het bloed spoot eruit en stroomde langs zijn arm. 'Rug aan rug!' Hij schoof de tafel opzij en drukte zijn bloederige bovenarm tegen de wond van Joe-Jim.

Alan Mahoney, Hugh Hoyland, Bobo - allen trokken hun mes, en allen kerfden in hun arm tot die rood zag van het bloed. Zij kwamen bij elkaar staan met de bloedende schouders tegen elkaar aan, zodat het bloed in een stroom op het dek druppelde.

'Mes voor mes!'

'Rug aan rug!'

'Bloed voor bloed!'

'Bloedbroeders - tot het eind van de Reis!'

Een afvallige geleerde, een ontvoerde geleerde, een domme boer, een tweekoppig monster, een zwakzinnige met een eierhoofd - vijf messen, Joe-Jim als één geteld; vijf koppen, Joe-Jim als twee geteld en Bobo als geen - vijf koppen en vijf messen om een hele beschaving omver te werpen.

'Maar ik wil niet terug, Hugh.' Alan schoof met zijn voeten en keek koppig. 'Waarom kan ik niet hier bij jou blijven? Ik ben een goed mes.'

'Dat ben je, ouwe jongen. Maar op het ogenblik ben je veel nuttiger als spion.'

'Maar daar heb je Bill Ertz voor.'

'Dat is ook zo, maar we hebben jou ook nodig. Bill is een publieke figuur; hij kan er niet tussenuit en naar de bovenste verdiepingen klimmen zonder dat dat gemerkt wordt en praatjes veroorzaakt. Dan kom jij aan de beurt - jij bent zijn tussenpersoon.'

'Ik zal het verdompe niet makkelijk hebben als ik moet uitleggen waar ik gebleven ben.'

'Niks meer uitleggen dan nodig is. Maar blijf uit de buurt van de Getuige.' Hugh zag plotseling voor zich hoe Alan probeerde de oude dorpshistoricus te bedriegen, de oude met zijn stekende tong en zucht naar details. 'Blijf uit de buurt van de Getuige. De ouwe zou je beentje lichten.'

'Hij? Je bedoelt de oude - die is dood. Heeft de Reis allang gemaakt. De nieuwe is niks waard.'

'Goed. Als je voorzichtig bent, zit je veilig.' Hugh verhief zijn stem. 'Bill! Ben je klaar om naar beneden te gaan?'

'Ik geloof het wel.' Ertz kwam overeind en legde met tegenzin het boek weg dat hij aan het lezen was - De Drie Musketiers, geïllustreerd, eentje uit Joe-Jims zorgvuldig bijeengestolen bibliotheek.

'Dat is een geweldig boek, zeg. Hugh, is het echt zo op de Aarde?'

'Vanzelfsprekend. Het staat toch in het boek?'

Ertz kauwde op een lip en dacht erover na. 'Wat is een haard?'

'Een haard? Een haard is een soort... een soort oven.'

'Dat dacht ik ook eerst, maar hoe kun je nou rijden op een haard?'

'Hè? Wat bedoel je?'

'Nou, het hele boek door klimmen ze op hun haarden en rijden weg.'

'Laat mij dat boek eens zien,' beval Joe. Ertz gaf het aan hem. Joe-Jim bladerde het snel door. 'Ik begrijp al wat je bedoelt. Stomkop! Ze rijden op paarden, niet op haarden.'

'Nou, wat is een paard?'

'Een paard is een dier, zoals een grote ram, of misschien wel een koe. Je gaat bovenop z'n rug zitten en laat je zo door hem wegdragen.'

Ertz dacht hier over na. 'Het lijkt niet erg praktisch. Moet je horen - als je in een draagstoel rijdt, zeg je tegen de hoofddrager waar je heen wilt. Hoe kun je een koe vertellen waar je heen wilt?'

'Heel makkelijk. Je laat hem door een drager trekken.'

Ertz knikte instemmend. 'Maar toch, je zou eraf kunnen vallen. Het is niet praktisch. Ik zou liever lopen.'

'Het is tamelijk moeilijk,' legde Joe uit. 'Vereist oefening.'

'Kun jij het?'

Jim gnuifde, Joe keek geërgerd. 'Er zijn geen paarden in het Schip.'

'Goed, goed. Maar luister - Die kerels, Athos, Porthos en Aramis, die hadden -'

'Daar hebben we het nog wel eens over,' onderbrak Hugh. 'Bobo is terug. Ben jij klaar, Bill?'

'Niet zo'n haast, Hugh. Dit is belangrijk. Die snuiters hadden messen -'

'Tuurlijk. Waarom niet?'

'Maar die waren beter dan onze messen. Ze hadden messen zo lang als je arm - misschien nog wel langer. Als we tegen de hele Bemanning gaan vechten zou dat een groot voordeel zijn, stel je maar eens voor.'

'Hm-m-m-' Hugh trok zijn mes en bekeek het terwijl hij het in zijn hand wiegde. 'Misschien wel. Je zou het niet zo goed kunnen gooien.'

'We zouden evengoed werpmessen kunnen hebben.'

'Ja, dat zouden we.'

De tweeling had zonder commentaar geluisterd. 'Hij heeft gelijk,' zei Joe. 'Hugh, jij zorgt voor het op hun plaats zetten van de messen. Jim en ik moeten wat lezen.' Beide hoofden van Joe-Jim waren druk aan het denken over andere boeken die ze bezaten, boeken die tot in alle bloeddorstige details de verschillende methoden bespraken die de mens had om de levens van zijn vijanden te verkorten. Hij stond op het punt een Militaire Academie, Afdeling Historisch Onderzoek, in het leven te roepen, maar zo'n fraaie naam gaf hij zijn project niet.

'Goed,' stemde Hugh in, 'maar jij moet het ze vertellen.'

'Meteen.' Joe-Jim stapte zijn kamer uit en de gang op, waar Bobo een stuk of dertig van Joe-Jims trawanten onder de mutties had bijeengebracht. Behalve Langarm, Zwijntje en Kortje, die deel hadden genomen aan Hughs bevrijding, waren ze allemaal onbekenden voor Hugh, Alan en Bill - en ze waren allemaal een plotselinge dood voor onbekenden.

Joe-Jim gebaarde tegen de drie van de lage verdiepingen dat ze bij hem moesten komen. Hij wees hen aan de mutties aan, en beval hun goed te kijken en goed te onthouden - deze drie mannen moesten vrije doorgang hebben en beschermd worden waar ze ook gingen. Bovendien moesten zijn mannen, bij afwezigheid van hemzelf, bevelen van hen aannemen.

Ze kwamen in beweging en keken elkaar aan. Aan bevelen waren ze gewend, maar alleen aan die van Joe-Jim.

Een individu met een grote neus rees van zijn achterste en richtte het woord tot hen. Hij keek naar Joe-Jim, maar zijn woorden waren bedoeld voor allen. 'Ik ben Jack-met-de-Neus. Mijn mes is scherp en mijn oog ook. Joe-Jim met de twee wijze hoofden is mijn Baas en mijn mes vecht voor hem. Maar Joe-Jim is mijn baas, geen vreemdelingen van de zware dekken. Wat zeggen jullie, messen? Is dat niet de Regel?'

Hij pauzeerde. De anderen hadden zenuwachtig naar hem geluisterd en blikken op Joe-Jim geworpen. Joe mompelde wat door een mondhoek tegen Bobo. Jack Metteneus opende zijn mond om verder te gaan. Er kwam een kraken van brekende tanden, het knakken van een nek die brak; zijn mond was met een projectiel gesloten.

Bobo laadde zijn slinger weer. Het lichaam, nog niet dood, gleed langzaam tegen het dek. Joe-Jim wuifde er even naar. 'Veel eten!' zei Joe. 'Je mag hem hebben.' De mutties drongen om het lichaam heen alsof ze plotseling waren losgelaten. Ze verborgen het helemaal in een wriemelende knorrende warhoop. Messen in de hand, drongen ze elkaar weg om een stukje te bemachtigen.

Joe-Jim wachtte geduldig tot het uitbenen gebeurd was en, toen de plek waar Jack Metteneus gestaan had alleen nog een vlek op het dek was en de diverse onderlinge twisten over het verdelen bedaard waren, zei Joe: 'Langarm, jij en Eenenveertig en de Bijl gaan naar beneden met Bobo, Alan en Bill. De rest wacht hier.'

Bobo draafde weg met de lange, sprongachtige passen die de lage pseudo-zwaartekracht nabij de draaiingsas van het Schip toestonden. Drie van de mutties maakten zich los van de horde en kwamen achter hem aan. Ertz en Alan Mahoney haastten zich om bij te komen.

Toen hij de dichtstbijzijnde trap bereikt had, liet Bobo zich zonder zijn tempo te onderbreken in de ruimte vallen en zich door de centrifugale kracht naar het volgende dek dragen. Alan en de mutties volgden, maar Ertz bleef op de rand staan en keek om. 'Jordan behoede je, broeders!' zong hij.

Joe-Jim wuifde naar hem. 'En jou,' beantwoordde Joe.

'Veel eten!' voegde Jim eraan toe.

'Veel eten!'

Bobo voerde hen veertig verdiepingen naar beneden, diep in niemandsland waar niemand woonde, geen muttie en geen Bemanning, en stopte toen. Hij wees achtereenvolgens naar Langarm, Eenenveertig en de Bijl. 'De Twee Wijze Hoofden zeggen dat je hier moet uitkijken. Jij eerst,' voegde hij eraan toe, weer naar Eenenveertig wijzend.

'Het gaat zo,' verklaarde Ertz wat nader. 'Alan en ik gaan naar beneden naar veelgewicht. Jullie drieën moeten hier op wacht staan, om de beurt, zodat ik berichten naar Joe-Jim kan sturen. Snap je?'

'Tuurlijk. Waarom niet?' antwoordde Langarm.

'Joe-Jim zegt het,' merkte Eenenveertig op, met een klank van afdoendheid in zijn stem. De Bijl gromde instemmend.

'Okee,' zei Bobo. Eenenveertig ging op het trappenhuis zitten, met z'n benen over de rand, en richtte zijn aandacht op voedsel dat hij onder zijn linkerarm geklemd had meegebracht.

Bobo sloeg Ertz en Alan op de rug. 'Veel eten,' wenste hij ze toe met een brede grijns. Toen hij weer op adem was, beantwoordde Ertz de hoffelijke wens, en liet zich toen meteen naar het volgende dek vallen. Alan kwam vlak achter hem aan. Het waren nog heel wat verdiepingen naar de 'beschaafde wereld'.

Eerste Luitenant Phineas Narby, Assistent-chef van Jordans Kapitein, merkte met enig plezier toen hij het bureau van de Hoofdingenieur doorsnuffelde, dat Bill Ertz daarin een paar Onnodige boeken had weggesloten. Natuurlijk waren er de gebruikelijke Heilige boeken, waaronder het onschatbare 'Behandeling en Onderhoud van de Hulp Sloper Vierdetraps' en het 'Handboek van Kracht, Licht en Luchtregeling - Sterrenschip Vanguard.' Dat waren Heilige boeken van de eerste orde, met het zegel van Jordan zelf, en die mochten wettelijk alleen in het bezit zijn van de Hoofdingenieur.

Narby beschouwde zichzelf als een scepticus en een rationalist. Geloof in Jordan was mooi - voor de Bemanning. Niettemin bracht het zien van een titelpagina met de woorden 'Jordan Foundation' erop in hem een gevoel van religieus ontzag voort zoals hij nog nooit had gevoeld sinds hij tot de geleerdheid was toegelaten.

Hij wist dat het gevoel onredelijk was - waarschijnlijk waren er ooit in het verleden personen of een persoon geweest die Jordan heetten. Jordan was misschien een vroege ingenieur geweest of een kapitein die het gezond verstand had gecodificeerd, en alle bijna instinctieve regels om het Schip te bedienen. Of, wat waarschijnlijker was, de Jordan-mythe ging nog veel verder terug dan dit boek in zijn hand, en de schrijver ervan had alleen maar de domme bijgelovigheden van de Bemanning benut om zijn boek gezag te geven. Narby wist hoe dat gebeurde - hij was van plan de nieuwe politiek tegenover de mutties dezelfde zegen van Jordan te geven, als de tijd rijp was om het plan ten uitvoer te brengen. Ja, orde en discipline en geloof in gezag was mooi - voor de Bemanning. Het was even duidelijk dat een rationeel, koudbloedig gezond verstand een juist attribuut was voor de geleerden die de zorg voor het welzijn van het Schip hadden - gezond verstand en een geloof in feiten alleen.

Hij bewonderde het precieze schrift van de bladzijden van het boek dat hij in zijn handen had. Ze hadden buitengewoon goede klerken gehad in die oude tijden - niet de slordige tekenaars waarmee hij het moest doen, die geen twee letters hetzelfde konden schrijven.

Hij nam zich voor deze twee onontbeerlijke handboeken van de technische afdeling door te werken voordat hij ze aan Ertz' opvolger gaf. Het zou goed zijn, vond hij, om niet al te afhankelijk van de woorden van de Hoofdingenieur te zijn als hijzelf Kapitein werd. Narby had niet veel respect voor ingenieurs, grotendeels omdat hij niet veel aanleg voor machines had. Toen hij voor het eerst tot de geleerdheid was geroepen en belast was met het geestelijk en stoffelijk welzijn van de Bemanning, en gezworen had de Onderwijzingen van Jordan te verdedigen, had hij al gauw uitgevonden dat bestuur en personeelszaken meer voor hem was dan de Sloper bedienen of de energievoorziening te laten draaien. Hij was klerk geweest, dorpsadministrateur, griffier van de Raad, personeelschef, en was nu hoofdbedrijfsleider van Jordans Kapitein zelve - vanaf de tijd dat een ongelukkig en tamelijk raadselachtig ongeluk een eind had gemaakt aan het leven van Narby's voorganger op die post.

Zijn besluit om wat meer van de machines te weten te komen voordat er een nieuwe Hoofdingenieur was gekozen, herinnerde hem eraan dat er een nieuw Hoofd gekozen moest worden. Normaal zou de oudste Officier van de Wacht voor de Sloper Hoofdingenieur worden als een Hoofd de Reis maakte, maar in dit geval had de oudste Wacht, Mort Tyler, tegelijkertijd de Reis gemaakt - zijn lijk was stijf en koud teruggevonden, na de overval van de mutties die de ketter Hugh Hoyland hadden bevrijd. Dat liet de keus wagenwijd open en Narby wist nog niet helemaal zeker wie hij moest voordragen aan de Kapitein.

Eén ding was zeker - het nieuwe Hoofd moest niet evenveel ondernemingslust hebben als Ertz. Narby gaf toe dat Ertz het organiseren van de Bemanning voor de komende vernietiging van de mutties uitstekend had gedaan, maar juist daardoor had hij zichzelf een veel te sterke kandidaat voor het Kapiteinschap gemaakt - als en wanneer. Als hij er heel open over had gedacht zou Narby misschien hebben toegegeven dat de huidige Kapitein zijn levensnorm wat overschreden had omdat Narby er niet volkomen zeker van was dat Ertz niet gekozen zou worden.

Wat hij wel dacht was dat dit misschien de juiste tijd was dat de oude Kapitein zijn geest aan Jordan overgaf. De dikke oude gek was allang niet nuttig meer; Narby was het beu om hem stroop om de mond te smeren opdat hij maar de juiste bevelen zou geven. Als de Raad op dit moment voor de beslissing stond een nieuwe Kapitein te kiezen, was er maar één kandidaat beschikbaar -

Narby legde het boek neer, zijn besluit was genomen.

Het eenvoudige besluit om de oude Kapitein uit de weg te ruimen veroorzaakte in Narby geen gevoel van schaamte, zonde, of trouweloosheid. Hij voelde verachting, geen afkeer voor de Kapitein, en zijn besluit om hem te vermoorden werd niet gekleurd door gemeenheid. Narby's plannen kwamen tot stand op het eerbiedwaardige niveau van de grote politiek. Hij geloofde eerlijk dat hij het beste voor had met de Bemanning - gezond verstand in het bestuur, orde en discipline, veel eten voor allen. Hij koos zichzelf uit omdat het duidelijk was dat hij het meest geschikt was om die achtenswaardige doeleinden na te streven. Dat enkelen de Reis moesten maken opdat deze grotere belangen werden gediend, vond hij zelfs niet enigszins betreurenswaard, hij was hun echter niet kwaad gezind.

'Wat doe jij verdompe in mijn bureau?'

Narby keek op en zag dat Bill Ertz zich over hem heen boog met een onvriendelijke blik. Hij keek nog eens, en deed toen bij nader inzien zijn mond dicht. Toen Ertz na de overval niet op kwam dagen was hij er zo zeker van geweest dat hij de Reis had gemaakt, en naar alle waarschijnlijkheid afgeslacht en opgegeten was - zo zeker, dat het nu een zware slag voor hem was om Bill Ertz daar voor zich te zien, op een uitdagende manier in leven. Maar hij kreeg zichzelf in bedwang.

'Bill! Jordan zegen je, man -we dachten dat je de Reis gemaakt had! Ga zitten, ga zitten, en vertel me wat je overkomen is.'

'Dat zal ik, als je mijn stoel uitgaat,' antwoordde Ertz scherp.

'O -neem me niet kwalijk!' Narby ontruimde haastig de stoel achter Ertz' bureau en vond een andere.

'En nu,' vervolgde Ertz, terwijl hij op zijn stoel plaatsnam, 'zou je me misschien willen uitleggen wat je in mijn papieren deed?'

Narby slaagde erin om gewond te kijken. 'Dat is toch duidelijk! We namen aan dat je dood was. Iemand moest je opvolgen en je afdeling leiden totdat er een nieuw Hoofd was benoemd. Ik handelde namens de Kapitein.' Ertz keek hem recht aan. 'Maak me nou niks wijs, Narby. We weten allebei wie de Kapitein z'n woorden voorkauwt -dat hebben we vaak genoeg geregeld. Zelfs al dacht je inderdaad dat ik dood was, dan nog zou je langer dan twee dagen gewacht kunnen hebben met het doorsnuffelen van m'n bureau.'

'Werkelijk, beste kerel - als iemand vermist wordt na een overval van de mutties, kan er gevoeglijk worden aangenomen dat hij de Reis gemaakt heeft.'

'Goed, goed, laat maar. Waarom heeft Mort Tyler het intussen niet overgenomen?'

'Die zit in de Sloper.'

'Dood, hè? Maar wie heeft bevel gegeven om hem in de Sloper te stoppen? Zoveel massa zal een enorme piek veroorzaken in de belasting.'

'Dat heb ik gedaan, in plaats van Hugh Hoyland. Hun massa's waren bijna hetzelfde, en jouw vordering van de massa van Hugh Hoyland had niet plaats gehad.'

'Bijna hetzelfde is niet goed genoeg bij het hanteren van de Sloper. Ik zal het moeten controleren.' Hij wilde opstaan.

'Wind je niet op,' zei Narby. 'Ik weet niet helemaal niks van je machines, hoor. Ik heb het bevel gegeven om zijn massa te verdelen volgens hetzelfde schema dat je voor Hoyland had opgesteld.'

'Nou - goed dan. Dat is voor het ogenblik voldoende. Maar ik zal het moeten controleren. We kunnen het ons niet veroorloven massa te verspillen.'

'Over verspilde massa gesproken,' zei Narby honingzoet, 'ik heb een paar Onnodige boeken in je bureau gevonden.'

'Zo?'

'Ze zijn geklasseerd als massa die voor energie gebruikt moet worden, weet je.'

'En? Wie heeft de zorg voor de massa die voor energie gebruikt moet worden?'

'Dat ben jij. Maar wat doen ze in je bureau?'

'Mijn beste Kapiteins Lieveling, mag ik er je op wijzen dat het uitsluitend binnen mijn beleid valt waar ik mijn massa die voor energie gebruikt moet worden verkies op te slaan.'

'Hm-m-m-, geloof dat je gelijk hebt. Tussen haakjes, als je ze niet meteen voor energie nodig hebt, zou ik ze dan mogen lezen?'

'Helemaal niet, als je het redelijk beschouwt. Ik zal je een bewijsje geven - dat moet ik wel; ze zijn al gecentrifugeerd. Hou er alleen je mond over.'

'Bedankt. Sommige van die ouden hadden levendige verbeelding. Volkomen krankzinnig natuurlijk, maar het is goeie ontspanningslectuur.'

Ertz haalde de twee boeken te voorschijn en maakte een ontvangstbewijsje klaar voor Narby. Dit deed hij afwezig, want hij was druk bezig met het probleem hoe en wanneer hij Narby moest pakken. Hij wist dat Phineas Narby een sleutelfiguur was in de taak die hij en zijn bloedbroeders op zich hadden genomen - misschien wel de sleutelfiguur. Als hij gewonnen kon worden -

'Mooi,' zei hij, toen Narby getekend had. 'Ik vraag me af of we de verstandigste weg bewandeld hebben in het geval van Hoyland.'

Narby keek verbaasd, maar zei niets.

'O, ik bedoel niet dat ik een woord van z'n verhaal geloof,' voegde Ertz er haastig aan toe, 'maar ik heb het gevoel dat we een gelegenheid voorbij hebben laten gaan. We hadden moeten doen of we hem geloofden. Hij was een contact met de mutties. De grootste handicap waarmee we werken bij het onder controle brengen van muttieland is het feit dat we zo weinig van ze weten. We weten niet hoeveel er zijn, of hoe sterk ze zijn, of hoe goed georganiseerd. Bovendien zullen we naar hen toe moeten gaan om ze te bevechten en dat is een groot nadeel. We weten de weg niet op de bovenverdiepingen. Als we met hem meegespeeld hadden en gedaan of we zijn verhaal geloofden, hadden we een heleboel dingen te weten kunnen komen.'

'Maar we konden er niet van opaan,' merkte Narby op.

'Dat hoefde ook niet. Hij bood ons de gelegenheid om helemaal naar geen-gewicht te gaan en rond te kijken.'

Narby keek ontsteld. 'Je bent toch niet serieus? Een lid van de Bemanning die de belofte van de mutties dat hem niets zou gebeuren zou geloven, zou niet aanlanden bij geen-gewicht; hij zou heel gauw de Reis maken!'

'Daar ben ik niet zo zeker van,' wierp Ertz tegen. 'Hoyland geloofde in zijn eigen verhaal - daar ben ik wel zeker van. En -'

'Wat! Al die enorme onzin van dat het Schip kan bewegen. Het Schip dat zo stevig staat.' Hij sloeg op het schot. 'Dat zou niemand kunnen geloven.'

'Maar ik zeg je dat hij het geloofde. Hij is een godsdienstig fanaticus -toegegeven. Maar hij heeft daarboven iets gezien, en dat was zijn manier om het te interpreteren. We hadden omhoog kunnen gaan om te zien waar hij zo over in de wolken was en de gelegenheid kunnen benutten om muttieland te verkennen.'

'De grootste waaghalzerij!'

'Ik geloof het niet. Hij moet veel invloed hebben bij de mutties; kijk maar eens naar de moeite die ze deden om hem alleen maar te redden. Als hij beweert dat hij ons vrijgeleide kan geven naar geen-gewicht, geloof ik dat hij het kan ook.'

'Waarom deze plotselinge verandering van opinie?'

'Het was die overval die me van gedachten deed veranderen. Als iemand me verteld had dat een groep mutties helemaal naar veel-gewicht zou afdalen en hun leven op het spel zou zetten om een man te redden, zou ik hem niet geloofd hebben. Maar het gebeurde. Ik ben gedwongen om mijn meningen te herzien. Afgezien van zijn verhaal, is het duidelijk dat de mutties bereid zijn voor hem te vechten en waarschijnlijk bevelen van hem aannemen. Als dat zo is, zou het de moeite waard zijn om toe te geven aan zijn religieuze overtuigingen als dat ons in staat zou stellen om de mutties onder controle te krijgen zonder ervoor te hoeven vechten.'

Narby wees het schouderophalend af. 'In theorie heb je misschien wel gelijk. Maar waarom zouden we nog woorden verspillen aan hadden-we-dan-zouden-we? Als er zo'n gelegenheid geweest is, dan hebben we hem voorbij laten gaan.'

'Misschien niet. Hoyland leeft nog steeds en is terug bij de mutties. Als ik een manier kon bedenken om hem een bericht te sturen, zouden we het misschien toch nog in orde kunnen brengen.'

'Maar hoe zou je dat doen?'

'Ik weet het niet precies. Misschien neem ik een paar jongens mee en gaan we omhoog. Als we een muttie te pakken konden krijgen zonder hem te doden, zou het misschien gaan.'

'Een klein kansje.'

'Ik heb het ervoor over.'

Narby ging het hele geval eens na. Het hele plan was naar zijn idee vol van uiterst kleine kansen en dwaze veronderstellingen. Niettemin, als Ertz bereid was het risico te nemen en het lukte, dan zou Narby's liefste wens veel dichter bij zijn vervulling zijn. De mutties met geweld onderwerpen was een langdurig en bloedig werk, misschien wel een onmogelijk werk. Hij was zich heel goed bewust van de moeilijkheid.

Als het niet lukte, was er nog niets verloren - alleen Ertz maar. Nu hij erover nadacht, Ertz zou niet zo'n geweldig zwaar verlies zijn. Hm-m.

'Vooruit,' zei hij. 'Je bent een dapper man, maar het is een waagstuk dat de moeite waard is.'

'Goed,' vond Ertz. 'Veel eten.'

Narby begreep de wenk. 'Veel eten,' antwoordde hij, pakte de boeken op en ging weg. Het kwam pas veel later in hem op dat Ertz niet verteld had waar hij al die tijd gebleven was.

En Ertz wist dat Narby niet helemaal eerlijk tegen hem was geweest, maar omdat hij Narby kende was hij daar niet verbaasd over. Hij vond het al mooi genoeg dat zijn geïmproviseerde voorbereiding voor de komende actie zo in goede aarde was gevallen. Het drong helemaal niet tot hem door dat het misschien veel eenvoudiger en effectiever geweest zou zijn om de waarheid te vertellen.

Ertz hield zich enige tijd bezig met een routine-inspectie van de Sloper, en benoemde een waarnemend Oudste Officier van de Wacht. Tevreden dat zijn afdeling nu bij een volgende afwezigheid voor zichzelf kon zorgen, liet hij zijn hoofddrager bij zich komen en droeg hem op Alan Mahoney uit zijn dorp te halen. Hij had overwogen zijn draagstoel te laten komen en Mahoney halverwege te ontmoeten, maar hij besloot dat dat te veel in het oog zou lopen.

Alan begroette hem enthousiast. Voor hem, die nog steeds een ongetrouwde cadet was en die werkte voor zorgzamer mannen, terwijl zijn leeftijdgenoten allemaal familiehoofden waren en een stevig bezit hadden, voor hem was de wetenschap dat hij een bloedbroeder was van een hoofdgeleerde het allerbelangrijkste dat hem ooit was overkomen, groter zelfs dan zijn recente avonturen, waarvan hij trouwens de betekenis maar nauwelijks kon begrijpen.

Ertz snoerde hem de mond en sloot haastig de deur naar het achterkantoor. 'Muren hebben oren,' zei hij kalm, 'en in ieder geval hebben klerken oren, en tongen ook. Wil je dat we allebei de Reis maken?'

'O, jeetje Bill... ik wou niet '

'Laat maar. Ik zie je weer bij hetzelfde trappenhuis waar we van naar beneden zijn gekomen, tien verdiepingen boven dit dek. Kun je tellen?'

'Ja hoor, zo ver kan ik best tellen. Ik kan nog wel twee keer zo ver tellen. Eén en één is twee, en één erbij is drie, en één erbij is vier, en één is vijf, en -'

'Dat is genoeg, ik merk dat je het kunt. Maar ik vertrouw meer op je trouw en op je mes dan op je rekenkundigheid. Ontmoet me daar zo spoedig mogelijk. En ga ergens naar boven waar niemand je ziet.'

Eenenveertig stond nog steeds op wacht toen ze het rendez-vous bereikten. Ertz riep hem bij zijn naam terwijl hij buiten bereik van een slinger of een mes stond, een redelijke voorzorgsmaatregel in de omgang met een wezen dat groot was geworden door snel met zijn wapens te zijn. Toen de identificatie eenmaal had plaatsgevonden, droeg hij de wacht op om Hugh Hoyland te halen. Hij en Alan gingen zitten wachten.

Eenenveertig slaagde er niet in Hugh in Joe-Jims kamer te vinden. En Joe-Jim was er ook niet. Wel vond hij Bobo, maar het eierhoofd was geen grote hulp. Bobo vertelde hem dat Hugh omhoog was gegaan naar waar-iedereen-vliegt. Dat betekende erg weinig voor Eenenveertig; hij was in zijn leven maar een keer op geen-gewicht geweest. Aangezien het peil van gewichtloosheid zich over de gehele lengte van het Schip uitstrekte, omdat het in feite de laatste concentrische ring was om de as van het Schip - niet dat Eenenveertig het zich in die termen voorstelde - was de informatie dat Hugh naar geen-gewicht was gegaan geen grote hulp.

Eenenveertig wist het niet meer zo goed. Een bevel van Joe-Jim moest opgevolgd worden en het was tot zijn niet al te heldere hoofd doorgedrongen dat dit ook zo was met een bevel van Ertz. Hij maakte Bobo weer wakker. 'Waar is de Twee Wijze Hoofden?'

'Naar de messenmaker.' Bobo deed z'n ogen weer dicht. Dat was beter. Eenenveertig wist waar de messenmaker woonde. Iedere muttie had met haar te maken; zij was de onontbeerlijke ambachts- en handelsvrouw van muttieland. Haar persoon was natuurlijk taboe; haar werkplaats en de onmiddellijke omgeving waren neutraal gebied voor iedereen. Hij holde twee verdiepingen omhoog en rende vandaar verder.

Een deur waar opstond THERMODYNAMISCH LABORATORIUM - GEEN TOEGANG stond open. Eenenveertig kon niet lezen; noch de naam, noch het verbod deed hem wat. Maar hij kon wel stemmen horen, waarvan hij er één als die van de tweeling herkende, en de ander als die van de messenmaker. Hij liep naar binnen. 'Baas - ' begon hij. 'Bek dicht,' zei Joe. Jim keek niet op maar vervolgde zijn twist met de Moeder der Messen. 'Je maakt messen,' zei hij, 'en geen praatjes.'

Zij keek hem recht aan, haar vier eeltige handen stevig op haar brede heupen. Haar ogen zagen rood van het staren in de oven waar zij haar metaal in verhitte; zweet rolde over haar gerimpeld gezicht naar de dunne grijze snor die haar bovenlip sierde, en druppelde op haar blote borst. 'Ja, ik maak messen,' snauwde zij. 'Eerlijke messen. Geen varkensstokken waar jij om vraagt. Messen zo lang als je arm - pcht!' Zij spoog op de kersrode rand van haar oven.

'Luister, ouwe heks,' antwoordde Jim kalm, 'jij maakt de messen die ik wil, of ik braad je voeten in je eigen oven. Hoor je dat?'

Eenenveertig was sprakeloos. Niemand was ooit brutaal tegen de Moeder der Messen; de Baas was vast en zeker een machtig man!

De messenmaker kraakte plotseling. 'Maar dat is niet de goeie manier om messen te maken,' klaagde ze schril. 'Ze zouden niet goed in balans liggen. Ik zal het laten zien -'

Ze graaide twee gordels messen van haar werkbank en gooide naar een kruisvormig doel door de kamer - de vier armen zwaaiden niet na elkaar, maar alle tegelijk, alle messen vlogen tegelijk door de lucht. Ze gingen als koek in het doel, een mes aan het uiterste randje van iedere arm van het kruis. 'Zie je? Dat zou je niet kunnen met een lang mes. Het zou met zichzelf vechten en niet recht gaan.'

'Baas -' Eenenveertig probeerde het nog eens. Joe-Jim gaf hem zonder om te kijken een mondvol vuist.

'Ik begrijp wat je bedoelt,' zei Jim tegen de messenmaker, 'maar we willen die messen niet gebruiken om te gooien. We willen ermee snijden en hakken van dichtbij. Aan het werk - ik wil de eerste klaar zien voordat je weer eet.'

De oude vrouw beet op haar lip. 'Krijg ik 't gewone?' vroeg ze op scherpe toon.

'Natuurlijk krijg je 't gewone,' verzekerde hij haar. 'Een tiende van iedere dode tot de messen betaald zijn en veel eten terwijl je eraan werkt.'

Zij trok haar misvormde schouders op. 'Okee.' Ze draaide zich om, greep met haar twee linkerhanden een lang, plat eind staal, en smakte het in de oven. Joe-Jim draaide zich om naar Eenenveertig. 'Wat is er?' vroeg Joe.

'Baas, Ertz stuurt me om Hugh te halen.'

'Nou, waarom doe je dat dan niet?'

'Ik vind hem niet. Bobo zegt dat hij naar geen-gewicht is gegaan.'

'Nou, ga hem dan halen. Nee, dat gaat niet - je weet niet waar je hem kunt vinden. Ik zal het zelf moeten doen. Ga naar Ertz terug en zeg hem dat hij moet wachten.'

Eenenveertig holde weg. De Baas was geschikt, maar je moest niet treuzelen als hij erbij was.

'Nu spelen we voor boodschappenjongen,' merkte Jim zuur op. 'Hoe vind je het om een bloedbroeder te zijn, Joe?'

'Jij hebt ons hierin gehaald.'

'O ja? Het zweren was een idee van jou.'

'Verdomme, je weet waarom ik dat deed. Zij vatten het serieus op. En we zullen alle hulp die we kunnen krijgen nodig hebben als we hier nog levend uit vandaan willen komen.'

'Zo? Dus jij hebt het niet serieus opgevat?'

'Jij dan wel?'

Jim glimlachte cynisch. 'Ongeveer even serieus als jij, mijn beste bedrieger van een broer. Zoals de zaken nu staan is het veel, veel gezonder voor jou en mij om ons er volkomen aan te houden. 'Allen voor een en een voor allen'.'

'Je hebt weer in Dumas gelezen.'

'En waarom niet?'

'Dat mag. Maar doe er dan niet zo gek over.'

'Ik zal het niet doen. Ik weet aan welke kant het mes snijdt.'

Joe-Jim vond Kortje en Zwijntje in slaap buiten de deur die toegang gaf tot de controlekamer. Hij wist toen dat Hugh binnen moest zijn, want hij had de twee benoemd tot lijfwacht van Hugh. Het was trouwens van te voren al wel te zeggen: als Hugh naar geen-gewicht ging, ging hij ofwel naar de Hoofdstuwer, ofwel naar de Controlekamer - en het meest waarschijnlijk naar de Controlekamer. De plaats had een enorme aantrekkingskracht voor Hugh. Sinds de tijd dat Joe-Jim hem bijna letterlijk de Controlekamer had ingesleept om hem met z'n eigen ogen te laten zien dat het Schip niet de hele wereld was maar gewoon een vaartuig dat in een veel grotere wereld dreef - een vaartuig dat aangedreven en bewogen kon worden - sinds die tijd en gedurende de hele periode die daarop volgde waarin hij nog steeds een buitgemaakte slaaf van Joe-Jim was, was hij bezeten geweest van het idee om het Schip te laten bewegen, om aan de controles te zitten en het te laten bewegen!

Het betekende voor hem meer dan het zou kunnen betekenen voor een ruimtevaarder van de Aarde. Sinds de eerste raket het kleine sprongetje van de Aarde naar de Maan had gemaakt, was de ruimtevaartpiloot de romantische standaardheld geweest van iedere jongen die wat wilde. Maar Hughs ambitie was niet van zulk een onbeduidend kaliber - hij wilde zijn wereld in beweging brengen. Naar Aardse maatstaven en ideeën zou het minder ambitieus geweest zijn om ervan te dromen de Zon van motoren te voorzien en de Melkweg in te schieten.

De jonge Archimedes had zijn hefboom; hij zocht een draaipost.

Joe-Jim bleef staan voor de deur van de grote zilveren sterrenkoepel die de Controlekamer was en gluurde naar binnen. Hij kon Hugh niet zien, maar hij wist dat hij aan de bedieningsknoppen moest zitten in de stoel van de hoofdsterrenloods, want er werd met de lampen gewerkt. De beelden van de sterren waren over het binnenoppervlak van de koepel verspreid, en gaven een getrouwe nabootsing van de hemel buiten het Schip. De illusie was niet geheel overtuigend van de plaats waar Joe-Jim stond; in het centrum van de koepel zou het dat wel zijn. Sector voor sector werden de sterren uitgeblazen terwijl Hugh de knoppen bediende vanuit het centrum van de koepel. Een sector bleef helder verlicht, vooraan de buitenkant. Het werd gemarkeerd door een grote schitterende schijf, vele keren zo groot als die eromheen. Joe-Jim wachtte niet langer en trok zich handje-over naar de controle-stoelen.

'Hugh!' riep Jim.

'Wie is daar?' vroeg Hugh en tilde zijn hoofd uit de diepe stoel. 'O, jij bent het. Dag.'

'Ertz moet je spreken. Kom eruit.'

'Goed. Maar kom eerst eens hier. Ik wil je wat laten zien.'

'Gek is die,' zei Joe tegen zijn broer. Maar Jim zei: 'Och, vooruit, laten we even kijken. Duurt niet lang.'

De tweeling klom in de controlepost en ging in de stoel naast Hugh zitten. 'Wat is er aan de hand?'

'Die ster daar,' zei Hugh, en wees naar de schitterende. 'Die is groter geworden sinds de laatste keer dat ik hier geweest ben.'

'Hè? Ja, dat is zo. Die wordt al zo lang helderder. De eerste keer dat ik hier was kon ik hem helemaal niet zien.'

'Dan zijn we er dus dichter bij.'

'Natuurlijk,' zei Joe. 'Dat wist ik ook wel. Het bewijst alleen maar dat het Schip beweegt.'

'Maar waarom heb je me dat dan niet verteld?'

'Wat verteld?'

'Van die ster. Dat hij groter wordt.'

'Wat maakt het voor verschil?'

'Wat maakt het voor verschil! Goeie Jordan, man - dat is het! Daar gaan we heen. Dat is het Einde van de Reis!'

Joe-Jim - hij allebei - was even verschrikt. Omdat hij zichzelf niet ophield met enig ander doel dan zijn eigen veiligheid en gerieflijkheid, was het moeilijk om te beseffen dat Hugh, en misschien Bill Ertz ook, het als hun voornaamste doel beschouwden de verloren gegane vaardigheden van hun voorvaders te heroveren, ten einde de lang vergeten half mythische Reis naar Centaurus in de Verte te volbrengen.

Jim herstelde zich. 'Hm-m-m - misschien. Waarom denk je dat die ster Centaurus in de Verte is?'

'Misschien is het niet zo, dat kan me niet schelen. Maar het is de ster waar we het dichtst bij zijn en we gaan erop af. Als we de sterren niet uit elkaar kennen, geeft het niet welke het is. Joe-Jim, de ouden moeten een of andere manier gehad hebben om de sterren uit elkaar te houden.'

'Dat hadden ze ook,' bevestigde Joe, 'maar wat zou dat? Je hebt er al eentje uitgekozen waar je naar toe wilt. Vooruit. Ik wil naar beneden.'

'Goed,' stemde Hugh onwillig toe. Ze begonnen aan de lange reis naar beneden.

Ertz deed Joe-Jim en Hugh het verhaal van zijn gesprek met Narby. 'En wat ik toen ik naar boven kwam bedacht heb,' vervolgde hij, 'is dit: Ik stuur Alan terug naar veel-gewicht met een boodschap voor Narby, waarin ik zeg dat ik met jou in contact ben gekomen, Hugh, en hem vraag ons ergens boven Bemanningsland te ontmoeten om te horen wat ik heb uitgevonden.'

'Waarom ga je niet gewoon naar beneden en haal je hem zelf?' wierp Hugh tegen.

Ertz keek wat schaapachtig. 'Omdat jij dat met mij hebt geprobeerd -en het je niet lukte. Jij kwam terug uit muttieland en vertelde me van de wonderen die je had gezien. Ik geloofde je niet en liet je terechtstaan voor ketterij. Als Joe-Jim je niet gered had, was je naar de Sloper gegaan. Als je me niet mee naar boven had gesleept en me gedwongen had het met m'n eigen ogen te zien, zou ik je nooit geloofd hebben. Ik verzeker je dat Narby niet makkelijker dan ik zal zijn open te breken. Ik wil hem hier hebben, hem dan de sterren laten zien en het hem duidelijk maken - zo mogelijk vreedzaam, zo mogelijk met geweld.'

'Ik snap het niet,' zei Jim. 'Zou het niet eenvoudiger zijn om z'n strot af te snijden?'

'Met genoegen. Maar het zou niet verstandig zijn. Narby zou een enorme hulp voor ons kunnen betekenen, Jim; als je de organisatie van het Schip kende zoals ik, zou je begrijpen waarom. Narby heeft meer invloed in de Raad dan welke andere officier ook, en hij spreekt namens de Kapitein. Als we hem winnen, hoeven we misschien helemaal niet te vechten. Als het niet lukt - nou, ik weet niet hoe het dan zal lopen, als we moeten vechten.'

'Ik geloof niet dat hij naar boven zal komen. Hij zal een val vermoeden.'

'Wat nog een reden is om Alan te sturen in plaats van mijzelf. Hij zou mij een heleboel pijnlijke vragen stellen en de antwoorden in twijfel trekken. Van Alan zal hij niet zoveel verwachten.' Ertz keerde zich naar Alan en ging verder: 'Alan, je weet helemaal niks als hij je wat vraagt, alleen wat ik je nou ga vertellen. Gesnopen?'

'Tuurlijk. Ik weet niks, heb niks gezien, heb niks gehoord.' Met eerlijke eenvoud voegde hij eraan toe: 'Ik heb nooit zoveel geweten.'

'Goed. Je hebt Joe-Jim nooit gezien, je hebt nog nooit van de sterren gehoord. Je bent gewoon mijn boodschapper, een mes dat ik met me mee heb genomen. Dit is wat je hem moet zeggen -' Hij gaf Alan de boodschap voor Narby, in eenvoudige maar prikkelende woorden, en controleerde toen of Alan het goed begrepen had. 'In orde - op weg jij! Veel eten.'

Alan sloeg aan de greep van zijn mes, antwoordde: 'Veel eten!' en haastte zich weg.

Een boer kan niet zomaar hals over kop bij de Adjudant van de Kapitein komen binnenvallen - merkte Alan. Hij werd staande gehouden door de wachthebbende provoost-geweldige buiten Narby's kantoor, kreeg wat klappen omdat hij zo aanhield en werd toen verwezen naar een verveelde, onsympathieke klerk die zijn naam opschreef en hem zei dat hij naar zijn dorp terug moest gaan en daar wachten tot hij ontboden werd. Maar hij bleef voet bij stuk houden en hield vol dat hij een dringende, belangrijke boodschap van de Hoofdingenieur voor Eerste Luitenant Narby had. De klerk keek nogmaals op. 'Geef mij de boodschap.'

'Het is geen geschreven boodschap.'

'Wat? Belachelijk. Die is altijd geschreven. Voorschrift.'

'Hij had geen tijd om het te schrijven. Hij gaf me een mondelinge boodschap.'

'En wat is het?'

Alan schudde z'n hoofd. 'Het is persoonlijk, alleen voor Eerste Luitenant Narby. Ik heb opdracht.'

De klerk keek zeer geërgerd.

Maar omdat hij nog maar in zijn proeftijd was, zag hij af van de voldoening om de weerspannige boerenkinkel onmiddellijk disciplinair te straffen ten gunste van de veiliger weg om het hogerop te zoeken. De hoofdklerk was kortaf: 'Geef mij de boodschap.'

Alan zette zich schrap en sprak tegen een geleerde op een manier als hij nog nooit van zijn leven had gedaan, zelfs niet tegen eentje zo laag als de vorige klerk. 'Meneer, alles wat ik vraag is dat u Eerste Luitenant Narby zegt dat ik een boodschap voor hem heb van Hoofdingenieur Ertz. Als de boodschap niet wordt overgegeven, ben ik niet degene die naar de Sloper gaat! Maar ik durf de boodschap aan niemand anders te geven.'

De lagere beambte trok aan zijn lip en besloot om het risico maar te nemen en zijn chef te storen.

Alan gaf zijn boodschap aan Narby op een zachte toon, opdat de ordonnans die om de hoek van de deur stond het niet zou kunnen horen. Narby staarde hem aan. 'Ertz wil dat ik met jou meega naar muttieland?'

'Niet helemaal naar muttieland, meneer. Naar een plaats halverwege, waar Hugh Hoyland u kan ontmoeten.'

Narby blies luidruchtig. 'Dat is belachelijk. Ik zal een ploeg messen naar boven sturen om hem hier te halen.'

Alan gaf hem het andere deel van zijn boodschap. Ditmaal zorgde hij ervoor dat de ordonnans, en zo mogelijk anderen, zijn woorden konden horen. 'Ertz zei dat als u bang was om te gaan, dat u de zaak dan maar moest vergeten. Dan zal hij het zelf voor de Raad brengen.'

Alan had zijn verdere voortbestaan te danken aan het feit dat Narby een man was die het hield op slimheid in plaats van rechtstreeks geweld. Narby's mes hing aan zijn riem; Alan was er zich pijnlijk van bewust dat hij zijn eigen mes had moeten afgeven aan de provoost-geweldige. Narby kreeg zijn gelaatsspieren weer onder controle. Hij was te intelligent om de belediging aan de pummel hier voor hem toe te schrijven, hoewel hij zich voornam om bedoelde pummel bij gelegenheid eens wat speciale aandacht te geven. Gekwetste trots, nieuwsgierigheid, en een mogelijk gezichtsverlies droegen alle bij tot de beslissing.

'Ik ga met je mee,' zei hij woest. 'Ik wil hem vragen of je zijn boodschap wel begrepen hebt.'

Narby overwoog een sergeant van de wacht met zich mee te nemen, maar hij verwierp het idee. Niet alleen zou het de zaak in het openbaar brengen voor hij de gelegenheid had het op de politieke aspecten te beoordelen, maar ook zou hem dat evenveel gezichtsverlies kosten als om gewoon te weigeren mee te gaan. Maar hij informeerde zenuwachtig bij Alan toen deze zijn mes terugkreeg van de provoost-geweldige: 'Ben jij een goed mes?'

'Is geen betere,' vond Alan vrolijk.

Narby hoopte dat de man niet alleen maar pochte. Mutties - Narby wou wel dat hij de laatste tijd wat meer geoefend had in de manlijke kunsten.

Geleidelijk kreeg Narby zichzelf weer in de plooi toen hij Alan volgde naar weinig-gewicht. Ten eerste gebeurde er niets, geen alarm; ten tweede was Alan duidelijk een voorzichtige en kundige verkenner, een die op zijn hoede en geluidloos liep en nooit een dek opging zonder stil te houden en voorzichtig rond te gluren, voor hij zijn lichaam zijn oog liet volgen. Narby was misschien zenuwachtiger geweest als hij gehoord had wat Alan wel hoorde - zachte geluiden ver weg in de gangen, geritsel dat hem zei dat ze aan beide zijden gevolgd werden. Onbewust maakte Alan zich hier zorgen over, hoewel hij iets dergelijks wel verwacht had - hij wist dat zowel Hugh als Joe-Jim voorzichtige aanvoerders waren, die niet na zouden laten een aantocht te dekken. Hij zou zich meer zorgen gemaakt hebben als hij niet in staat was geweest om een verkenningspatrouille te ontdekken die er geweest had moeten zijn.

Toen hij de rendez-vousplaats naderde, ongeveer twintig verdiepingen boven de hoogste beschaafde verdieping, stopte hij en floot. Het fluiten werd beantwoord. 'Ik ben 't, Alan!' riep hij.

'Kom omhoog en laat jezelf zien.' Dat deed Alan, zonder zijn normale voorzichtigheid uit het oog te verliezen.

Toen hij alleen zijn vrienden zag - Ertz, Hugh, Joe-Jim, en Bobo -wenkte hij Narby hem te volgen.

Het zien van Joe-Jim en Bobo verscheurde Narby's kalmte met het plotselinge gevoel dat hij in de val zat. Hij greep zijn mes en liep onhandig achteruit de trap af - keerde zich om. Bobo's mes was nog sneller uit de schede. Gedurende een fractie van een seconde hing de afloop in evenwicht, kon beide zijden uitvallen. Maar Joe-Jim sloeg Bobo in het gezicht, pakte hem zijn mes af en liet het op het dek neerkletteren, ontnam hem toen zijn slinger.

Narby was op de vlucht, terwijl Hugh en Ertz hem tevergeefs nariepen.

'Pak hem, Bobo!' beval Jim, 'en bezeer hem niet.' Bobo hobbelde weg. Op tamelijk korte termijn was hij terug.

'Liep hard,' merkte hij op. Hij liet Narby op het dek vallen, waar de officier bijna roerloos bleef liggen terwijl hij vocht om weer op adem te komen. Bobo haalde Narby's mes uit z'n eigen riem en probeerde het door wat grove zwarte haren van zijn linker onderarm te scheren. 'Goed mes,' zei hij goedkeurend.

'Geef het hem terug,' beval Jim. Bobo keek buitengewoon verschrikt, maar gehoorzaamde treurig. Joe-Jim gaf Bobo zijn eigen wapens terug.

Narby's verbazing toen hij zijn wapen terugkreeg was even groot als die van Bobo, maar hij wist het beter te verbergen. Hij slaagde er zelfs in om het met enige waardigheid in ontvangst te nemen.

'Kijk,' begon Ertz bezorgd. 'Het spijt me dat je buiten adem bent, Fin. Bobo is geen slechte jongen. Het was de enige manier om je terug te halen.'

Narby vocht met zichzelf om de koele zelfdiscipline waarmee hij de wereld normaal tegemoet trad terug te winnen.

'Verdomme!' zei hij tegen zichzelf, 'deze situatie is belachelijk. Nou -In orde,' zei hij kort. 'Ik verwachtte jou te ontmoeten; geen troepje gewapende mutties. Je kiest jezelf een vreemd soort vriendjes, Ertz.'

'Spijt me,' antwoordde Bill Ertz, 'ik geloof dat ik je had moeten waarschuwen' - een stukje leugenachtige diplomatie. 'Maar ze zijn niet kwaad. Bobo ken je al. Dit is Joe-Jim. Hij is een... een soort Scheepsofficier bij de mutties.'

'Veel eten,' zei Joe beleefd.

'Veel eten,' antwoordde Narby mechanisch.

'Hugh ken je al, denk ik.' Narby knikte instemmend. Er volgde een pijnlijke stilte. Narby verbrak die.

'Kom,' zei hij, 'jullie moet een reden gehad hebben om mij hier te laten komen. Of was het een spelletje?'

'Er was een reden,' knikte Ertz. 'Ik - mensen, ik weet bijna niet waar ik moet beginnen. Kijk eens, Narby, je zult het niet geloven, maar ik heb het gezien. Alles wat Hugh verteld heeft was waar. Ik ben in de Controlekamer geweest. Ik heb de sterren gezien. Ik weet het.'

Narby staarde hem aan. 'Ertz,' zei hij langzaam, 'je bent gek geworden.'

Hugh Hoyland sprak opgewonden. 'Dat komt omdat je het niet hebt gezien. Het beweegt, zeg ik je. Het Schip beweegt als een -'

'Laat mij dit doen,' onderbrak Ertz. 'Luister naar me, Narby. Wat het allemaal betekent mag je binnenkort zelf beslissen, maar ik kan je alvast vertellen wat ik gezien heb. Ze hebben me omhoog gebracht naar geen-gewicht en in de Kapiteinsveranda. Dat is een kamer met een muur van glas. Je kunt er pal doorheen kijken in de grote zwarte lege ruimte - groot - groter dan wat er ook maar bestaat. Groter dan het Schip. En er waren daarbuiten lichten, sterren, precies zoals de oude mythen zeggen.'

Narby keek zowel verbaasd als walgend. 'Waar is je logica gebleven, man? Ik dacht dat jij een geleerde was. Wat bedoel je met 'groter dan het Schip'? Dat is een absurditeit, een contradictio in terminis. Per definitie is het Schip het Schip. Al het andere is er een deel van.'

Ertz haalde hulpeloos zijn schouders op. 'Ik weet dat het zo lijkt. Ik kan het niet uitleggen; het is tegen alle logica in. Het is - O, verdompe! Je zult wel begrijpen wat ik bedoel als je het ziet.'

'Beheers jezelf,' raadde Narby hem aan. 'Praat geen onzin. Iets is logisch of het is het niet. Als een ding is moet het ruimte innemen. Je hebt iets opmerkelijks gezien, of gedacht te zien, maar wat het ook was, het kan niet groter geweest zijn dan de kamer waar het in was. Je kunt me niet iets laten zien dat een duidelijk natuurkundig feit tegenspreekt.'

'Ik zei al dat ik het niet kon uitleggen.'

'Natuurlijk niet.'

De tweeling had vol afkeer staan fluisteren, de koppen bij elkaar.

'Ophouden,' zei Joe luid. 'We gaan. Vooruit.'

'Goed,' stemde Ertz gretig in, 'we laten het even rusten, Narby, tot je het gezien hebt. Kom mee - het is een eind klimmen.'

'Wat?' vroeg Narby. 'Zeg, wat betekent dit? Waar naar toe?'

'Omhoog, naar de Kapiteinsveranda en de Controlekamer.'

'Ik? Doe niet zo dwaas. Ik ga nu meteen naar beneden.'

'Nee, Narby,' zei Ertz. 'Daarvoor heb ik je laten komen. Je moet het zien.'

'Doe niet zo gek - ik hoef het niet te zien; m'n gezond verstand geeft alle antwoorden. Hoewel,' vervolgde hij, 'ik wil je wel feliciteren met het feit dat je een vriendelijk contact met de mutties hebt gelegd. We moeten in staat zijn om een of andere manier van samenwerking uit te werken. Ik denk -'

Joe-Jim deed een stap naar voren. 'Je verspilt tijd,' zei hij effen. 'We gaan omhoog - jij ook. Ik moet werkelijk aandringen.'

Narby schudde zijn hoofd. 'Geen sprake van. Een andere keer misschien, als we een vorm van samenwerking hebben uitgewerkt.'

Hugh kwam dichter naar hem toe aan de andere kant. 'Je lijkt het niet te begrijpen. Je gaat nu mee.'

Narby keek vlug de andere kant op, naar Ertz. Ertz knikte. 'Zo is het, Narby.'

Narby vervloekte zichzelf in stilte. Grote Jordan! Hoe haalde hij het in zijn hoofd om zich in zulk een positie te krijgen? Hij had het vage gevoel dat de tweekoppige man liever zag dat hij vocht. Onmogelijke, belachelijke situatie! Hij vloekte weer in zichzelf, maar gaf zich zo elegant mogelijk gewonnen. 'Nou, goed dan! Ik ga liever nu mee dan dat ik een twist veroorzaak. Vooruit dan maar. Welke kant op!'

'Blijf maar bij mij in de buurt,' adviseerde Ertz. Joe-Jim floot luid in een afgesproken patroon. Mutties leken uit de vloerplaten, de schotten, de zoldering op te schieten, tot er zich nog zes of acht bij het groepje gevoegd hadden. Narby werd opeens misselijk toen hij zich ten volle realiseerde hoe ver hij van de weg der voorzichtigheid was afgeweken. De groep kwam in beweging, naar boven.

Het duurde een lange tijd voor ze op geen-gewicht gekomen waren, daar Narby niet gewend was om te klimmen. De voortdurende gewichtsvermindering naarmate ze hoger kwamen hielp wel een beetje, maar het effect ging ruimschoots verloren door de golven van misselijkheid in zijn maag die hij voelde naarmate zijn gewicht van hem afviel. Hij had geen echte aanval van ruimteziekte - zoals iedereen in het Schip, mutties en Bemanning, was hij min of meer gewend aan verminderd gewicht, maar sinds de roekeloze jongensjaren had hij bijna niet meer geklommen.

Tegen de tijd dat ze het binnenste dek van het Schip bereikt hadden was hij hevig ziek en nauwelijks in staat om verder te gaan.

Joe-Jim stuurde de later toegevoegde leden van de groep terug naar beneden en beval Bobo Narby te dragen. Narby wuifde hem weg. 'Ik red het wel,' protesteerde hij, en dwong zijn lichaam door louter koppige wil te gehoorzamen. Joe-Jim bekeek hem even en trok het bevel weer in.

Tegen de tijd dat een lange serie van glijduiken hen zover gebracht had dat de Controlekamer voor hen lag, voelde hij zich weer redelijk op z'n gemak.

Zij stopten niet eerst bij de Controlekamer, maar, overeenkomstig een plan van Hugh, gingen door naar de Kapiteinsveranda. Narby had zich schrap gezet voor wat hij daar zou zien, niet alleen door de verwarde uitleg van Ertz, maar omdat Hugh overvloedig met hem gepraat had gedurende het laatste deel van de tocht. Hugh voelde een warme vriendschap voor Narby toen ze aankwamen - heerlijk om iemand te hebben die luisterde!

Hugh gleed naar binnen voor de anderen uit, voerde een keurige draai midden in de lucht uit en greep zich met een hand vast aan de rug van de stoel van de Kapitein. Met de andere wuifde hij naar de grote kijkpoort en het sterrenfirmament er achter. 'Daar is het!' jubelde hij. 'Daar is het. Kijk eens - is het niet geweldig?'

Narby's gezicht vertoonde geen enkele uitdrukking, maar hij keek lang en aandachtig naar de schitterende vertoning.

'Opmerkelijk,' gaf hij tenslotte toe, 'opmerkelijk. Ik heb nooit iets dergelijks gezien.'

'Opmerkelijk is nog niet de helft,' protesteerde Hugh. 'Prachtig is het woord.'

'Goed dan - prachtig,' stemde Narby in. 'Die heldere kleine lichtjes -zeg je dat dat de sterren zijn waar de ouden het over hadden?'

'Ja, jazeker,' zei Hugh, die zich enigszins in de war voelde, zonder te weten waarom, 'alleen zijn ze niet klein. Het zijn grote, enorme dingen, net als het Schip. Ze zijn zo klein omdat ze zo ver weg zijn. Zie je die heel heldere, die grote daar, links onderaan? Die lijkt groot omdat hij dichterbij is. Ik denk dat het Centaurus in de Verte is - maar ik weet het niet zeker,' gaf hij toe, in een opwelling van eerlijkheid.

Narby keek hem even aan, en keek toen weer naar de grote ster. 'Hoe ver is hij weg?'

'Ik weet het niet. Maar ik kom het wel te weten. Er zijn in de Controlekamer instrumenten om dat te meten, maar ik heb ze nog niet helemaal door. Maar dat geeft niet. We zullen er toch wel komen!'

'Hè?'

'Ja. De Reis afmaken.'

Narby keek neutraal, maar zei niets. Hij had een zorgvuldige en ordelijke geest, in hoge mate logisch. Hij was een bekwaam chef en kon zo nodig snel beslissingen nemen, maar hij was van nature geneigd zo mogelijk zijn meningen voor zich te houden totdat hij de tijd had gehad om over de gegevens na te denken en op hun juiste waarde te schatten.

In de Controlekamer was hij zelfs nog zwijgzamer. Hij luisterde en keek, maar vroeg bijna niets. Hugh vond het niet erg. Dit was zijn speeltje, zijn stokpaardje, zijn zaakje. Al wat hij vroeg was het aan iemand die het nog nooit had gezien en die zou luisteren te laten zien.

Op voorstel van Ertz stopte de groep op de terugweg bij Joe-Jims kamer. Narby moest worden gebonden aan hetzelfde actieplan als de bloedbroederschap en die actie moest ten uitvoer worden gebracht, als de list die Narby bij hen had gebracht wilde werken. Narby wilde zonder tegen te stribbelen stoppen, hij was overtuigd geraakt van de realiteit van de wapenstilstand waaronder hij zijn nooit eerder voorgekomen uitstapje naar muttieland had gemaakt. Hij luisterde rustig toen Ertz schetste wat ze van plan waren. Hij was nog steeds rustig toen Ertz klaar was.

'Nou?' zei Ertz tenslotte, toen de stilte lang genoeg geduurd had om op zijn zenuwen te gaan werken.

'Verwacht je commentaar van me?'

'Ja, natuurlijk. Jij hoort erbij.' Dat wist Narby en hij wist ook dat er een antwoord van hem verwacht werd; hij wilde tijd winnen.

'Nou -' Narby kneep z'n lippen op elkaar en zette zijn vingertoppen tegen elkaar. 'Het lijkt me toe dat dit probleem in twee delen te scheiden valt. Hugh Hoyland, zoals ik begrijp, kan jouw plan om het oude Plan van Jordan uit te voeren pas gerealiseerd worden als het Schip als geheel is gepacificeerd en onder één bestuur gebracht - voor je plan heb je orde en discipline nodig van Bemanningsland tot en met Controlekamer. Is dat zo?'

'Zeker. We moeten de Hoofdstuwer bemannen en dat wil zeggen -'

'Alsjeblieft. Om je de waarheid te zeggen: ik ben niet bevoegd om dingen te begrijpen die ik zo kort geleden gezien heb en nog niet heb kunnen bestuderen. Wat je kansen op succes bij dat project betreft, ik geef er de voorkeur aan om mij te verlaten op de mening van de Hoofdingenieur. Jouw probleem is de tweede fase; het komt mij voor dat je noodzakelijkerwijs geïnteresseerd bent bij de eerste fase.'

'Natuurlijk.'

'Laten we het dan nu alleen over de eerste fase hebben. Daar zijn zaken van algemene politiek en bestuur bij betrokken - daarin voel ik mij meer thuis; misschien kan mijn advies nuttig zijn. Joe-Jim, ik begrijp dat jij naar een gelegenheid zoekt om een vrede tussen de mutties en de leden van de Bemanning te bewerkstelligen - vrede en veel eten? Ja?'

'Juist.'

'Goed. Dat is al heel lang mijn doel geweest, en dat van vele Scheepsofficieren. Om je de waarheid te zeggen, het is nooit bij me opgekomen dat we dat zouden kunnen bereiken anders dan door geweld. We hadden ons al verzoend met het vooruitzicht van een lange, moeilijke en bloedige oorlog. De verhalen van de oudste Getuige, die hem zijn overgeleverd door zijn voorgangers helemaal tot aan de tijd van de mythische Muiterij, maken slechts melding van oorlog tussen de mutties en de Bemanning. Maar dit is een betere manier - ik ben verheugd.'

'Dus je doet met ons mee!'

'Rustig - er moeten nog een paar dingen beschouwd worden. Ertz, jij en ik weten, en Hoyland ook, denk ik zo, dat niet alle Scheepsofficieren het met ons eens zullen zijn. Wat doen we daaraan?'

'Heel eenvoudig,' vond Hugh Hoyland. "Haal ze een voor een omhoog naar geen-gewicht, laat ze de sterren zien en de waarheid leren kennen.'

Narby schudde zijn hoofd. 'Je laat de draagstoel de dragers dragen. Ik zei je al dat dit probleem in twee fasen uiteenvalt. Het is zinloos te proberen een man van iets te overtuigen dat hij niet zal geloven, als nodig is dat hij instemt met iets dat hij wel kan begrijpen. Nadat het Schip geconsolideerd is zal het eenvoudig genoeg zijn om de officieren de Controlekamer en de sterren te laten zien.'

'Maar -'

'Hij heeft gelijk,' stopte Ertz hem. 'Heeft geen zin om verward te raken in een hoop religieuze vraagstukken als het onmiddellijke probleem een praktisch probleem is. Er zijn heel wat officieren die we aan onze kant kunnen krijgen om het Schip te pacificeren, die allerlei soorten moeilijkheden zouden maken als we ze eerst aan boord kwamen met het idee dat het Schip beweegt.'

'Maar -'

'Geen maren. Narby heeft gelijk. Gezond verstand. Nou, Narby - over die zaak van die officieren die misschien niet overtuigd worden - wij zien het zo: In de eerste plaats is het jouw en mijn werk om er zoveel mogelijk aan onze kant te krijgen. En wie tegen ons blijft - nou, de Sloper heeft altijd honger.'

Narby knikte, het idee van politieke moord zou hem geen slapeloze nachten bezorgen. 'Dat lijkt de veiligste manier. Zou het niet wat moeilijk kunnen zijn?'

'Daar komt Joe-Jim in het spel. We zullen de beste messen in het Schip hebben om ons te steunen.'

'Ik begrijp het. Joe-Jim is, neem ik aan, de Baas van alle mutties?'

'Wie heeft dat gezegd?' gromde Joe, geprikkeld zonder te weten waarom.

'Nou, ik dacht... mij werd te verstaan gegeven -' Narby hield op. Niemand had gezegd dat Joe-Jim de koning van de bovenverdiepingen was; hij was op de schijn afgegaan. Plotseling voelde hij zich niet erg op zijn gemak. Had hij nutteloze onderhandelingen gevoerd? Wat had een verdrag met dit tweekoppige monster voor zin als hij niet sprak namens de mutties?

'Dat had ik duidelijk moeten maken,' zei Ertz haastig. 'Joe-Jim helpt ons een nieuw bestuur te vestigen, en dan zullen wij hem kunnen helpen met messen om de rest van de mutties te pacificeren. Joe-Jim is niet de Baas van alle mutties, maar wel heeft hij de grootste en sterkste groep. Met onze hulp zal hij gauw de Baas van hun allemaal zijn.'

Narby paste zijn geest snel aan de nieuwe gegevens aan. Mutties tegen mutties, met maar een klein beetje assistentie van de cadetten van de Bemanning, dat leek een mooie manier om te vechten. Bij nader inzien, het was beter dan een volledige wapenstilstand meteen - want er zouden minder mutties te besturen zijn als het allemaal over was, en minder kans op een nieuwe muiterij. 'Ik begrijp het,' zei hij. 'Dus - Hebben jullie al gedacht over de situatie daarna?'

'Wat bedoel je?' vroeg Hoyland.

'Kun je je de huidige Kapitein voorstellen als degene die deze plannen uitvoert?'

Ertz zag waar hij naar toe wilde, en Hoyland ook - vaag.

'Ga door,' zei Ertz.

'Wie is de nieuwe Kapitein?' Narby keek Ertz recht aan. Ertz had er nog niet lang bij stilgestaan; hij begreep nu dat de vraag zeer ter zake was wilde de staatsgreep niet gevolgd worden door een bloedige machtsstrijd. Hij had er zelfs wel eens van gedroomd om tot Kapitein gekozen te worden - eens. Maar hij wist dat Narby dergelijke dromen koesterde.

Ertz was al even eerlijk gegrepen door het romantische idee om het Schip te laten bewegen als Hoyland. Hij besefte dat zijn oude ambitie in de weg stond van de nieuwe; en hij verloochende de oude met maar een vleugje spijt.

'Jij moet Kapitein zijn, Fin. Wil je dat?'

Phineas Narby nam het genadig aan. 'Ik denk het wel, als je het zo wilt. Je zou zelf ook een prima Kapitein zijn, Ertz.'

Ertz schudde zijn hoofd, hij begreep heel goed dat Narby's volledige medewerking van dit punt afhing. 'Ik blijf Hoofdingenieur - ik wil de Hoofdstuwer voor de Reis bedienen.'

'Niet zo hard!' onderbrak Joe. 'Ik ben het hier niet mee eens. Waarom moet hij Kapitein zijn?'

Narby keek hem aan. 'Wil jij Kapitein zijn?' Hij hield zijn stem zorgvuldig vrij van sarcasme. Een muttie als Kapitein!

'Jordan - nee! Maar waarom jij? Waarom Ertz niet of Hugh?'

'Ik niet,' wees Hugh af. 'Ik heb geen tijd voor bestuur. Ik ben de sterrenloods.'

'Serieus, Joe-Jim,' legde Ertz uit, 'Narby is de enige van de groep die de noodzakelijke medewerking van de Scheepsofficieren kan krijgen.'

'Verdompe - als ze niet meewerken kunnen we hun de strot afsnijden.'

'Met Narby als Kapitein zullen we geen strotten hoeven af te snijden.'

'Ik ben het er niet mee eens,' kankerde Joe. Zijn broer suste hem.

'Waar wind je je over op, Joe? Bij Jordan, wij willen de verantwoordelijkheid toch niet?'

'Ik begrijp jullie twijfel ten volle,' merkte Narby glad op, 'maar ik geloof dat je je geen zorgen hoeft te maken. Ik zou gedwongen zijn om op jou te rekenen bij het onder bestuur brengen van de mutties, dat spreekt vanzelf. Ik zou zelf de lagere verdiepingen doen, dat is werk dat ik gewend ben, en jij zou Vice-kapitein zijn voor de mutties, als dat je instemming heeft. Het zou dwaasheid zijn als ik probeerde zelf een deel van het Schip onder bestuur te brengen dat ik niet ken en mensen wier gewoonten ik niet ken. Ik kan echt geen Kapitein worden als jij niet bereid bent om mij op die wijze van dienst te zijn. Doe je het?'

'Ik wil er niks mee te maken hebben,' protesteerde Joe.

'Het spijt me. Dan weiger ik Kapitein te worden - ik kan het werkelijk niet doen als jij me niet in zoverre tegemoet komt.'

'Toe nou maar, Joe,' hield Jim aan. 'Laten we het doen - voorlopig tenminste. Het werk moet gebeuren.'

'Goed dan,' gaf Joe zich gewonnen, 'maar ik ben het er niet mee eens.'

Narby negeerde het feit dat Joe-Jim niet met zoveel woorden ingestemd had met Narby's verheffing tot Kapitein; er werd niet meer over gepraat.

De discussie over hoe en wat was vervelend en hoeft hier niet weergegeven te worden. Overeen gekomen werd dat Ertz, Alan en Narby allen terug zouden keren naar hun gewone verblijfplaats en bezigheid, terwijl de voorbereidingen werden getroffen om toe te slaan.

Hugh gaf hun een wacht mee om hen veilig naar veel-gewicht te loodsen.

'Je stuurt Alan naar boven als je klaar bent?' zei hij tegen Narby, toen ze op het punt stonden te vertrekken.

'Ja,' zei Narby, 'maar verwacht hem niet te gauw. Ertz en ik moeten de tijd hebben om vrienden af te tasten - en dan is er de kwestie van de oude Kapitein. Ik zal hem moeten overhalen om een vergadering van alle Scheepsofficieren bijeen te roepen - hij is nooit zo makkelijk te hanteren.'

"Nou, dat is jouw werk. Veel eten!'

'Veel eten.'

Bij de weinige gelegenheden dat de geleerde priesters die het Schip onder Jordans Kapitein bestuurden voltallig bijeenkwamen, vergaderden zij in een grote hal vlak boven de kantoren op het laatste beschaafde dek. Vergeten generaties geleden, voor de tijd van de muiterij, geleid door de Scheepssmid Roy Dompe, was de hal een gymnastiekzaal geweest, een plaats voor vrolijkheid en gezonde oefening, zoals de bedoeling was geweest van de ontwerpers van het grote sterrenschip - maar de huidige gebruikers wisten daar niets van.

Narby keek hoe de klerk van het spreekgestoelte de Scheepsofficieren aankruiste terwijl ze binnenkwamen, onder een neutraal gelaat maakte hij zich zorgen. Er moesten er nog maar een paar komen; hij zou gauw geen excuus hebben om de Kapitein niet ervan in kennis te stellen dat de vergadering gereed was - maar hij had nog niets gehoord van Joe-Jim en Hoyland. Had die stomme Alan het voor elkaar gekregen om om te komen terwijl hij het bericht naar boven bracht? Was hij gevallen en had hij zijn waardeloze nek gebroken? Was hij dood, met een muttiemes in z'n buik?

Ertz kwam binnen, en voor hij zijn plaats opzocht bij de afdelingshoofden, ging hij naar Narby die voor de Kapiteinsstoel zat. 'Hoe staat het ermee?' vroeg hij zacht.

'Goed,' zei Narby, 'maar nog geen bericht terug.'

'Hm-m-m-' Ertz draaide zich om en mat zijn aanhang onder de menigte. Narby deed hetzelfde. Geen meerderheid, geen zekere meerderheid, voor zo iets drastisch als dit. Toch, het zou niet afhangen van een stemming.

De klerk raakte zijn arm aan. 'Iedereen aanwezig, meneer, behalve die zich laten verontschuldigen wegens ziekte, en een op wacht bij de Sloper.'

Narby droeg hem op de Kapitein in kennis te stellen, met een akelig gevoel dat er iets verkeerds was gegaan. Zoals gebruikelijk nam de Kapitein er, volkomen voorbijgaand aan het gerief van anderen, de tijd voor om te verschijnen.

Narby was blij met het uitstel, maar voelde zich er akelig bij. Toen de oude man eindelijk binnen kwam waggelen, geflankeerd door zijn ordonnansen, en zich zwaar in zijn stoel liet zakken, was hij, ook alweer zoals gebruikelijk, ongeduldig om de vergadering te beëindigen. Hij wuifde de anderen in hun stoel en begon tegen Narby.

'Mooi zo. Eerste Luitenant Narby, de agenda - je hebt toch een agenda, hoop ik?'

'Ja Kapitein, er is een agenda.'

'Laat hem dan oplezen man, laat hem oplezen. Waar wacht je op?'

'Ja meneer.' Narby keerde zich naar de leesklerk en gaf hem een bundel papieren. De klerk keek hem even aan, keek verward, maar omdat hij geen aansporing van Narby kreeg, begon hij te lezen: 'Petitie, aan de Raad en de Kapitein: Luitenant Braune, administrateur van het dorp van Sector 9, verzoekt daar hij zwak van gezondheid en van vergevorderde leeftijd is, van al zijn diensten ontheven te worden en te worden gepensioneerd -' De klerk ging verder, en zette de aanbevelingen van de betrokken officieren en afdelingen uiteen.

De Kapitein draaide ongeduldig in zijn stoel, en onderbrak tenslotte het voorlezen. 'Wat betekent dit, Narby? Kun je routinezaken niet zonder al die poespas afhandelen?'

'Ik begreep dat de Kapitein ontstemd was over de wijze waarop een soortgelijke zaak kortgeleden werd behandeld. Ik wil geen inbreuk maken op de voorrechten van de Kapitein.'

'Onzin, man! Leer mij de Regels niet. Laat de Raad besluiten, en breng mij dan het besluit ter herziening.'

'Ja meneer.' Narby haalde de papieren bij de klerk vandaan en gaf hem andere. De klerk las.

Een even onbetekenende zaak. Dorp Sector 3 verzocht, wegens een onverklaarbare ziekte die hun hydroponische boerderijen had geïnfecteerd, om een verlaging en om uitstel van betaling der belastingen. De Kapitein kon hier al veel minder van verdragen voor hij onderbrak. Narby had met geen mogelijkheid een excuus kunnen bedenken om de vergadering te laten voortduren als het bericht waar hij op wachtte niet op dat ogenblik was gekomen. Het was maar een vodje perkament, door één van zijn mannen in de hal gebracht. Er stond maar één woord op: 'Klaar.' Narby keek ernaar, knikte tegen Ertz, en sprak tot de Kapitein:

'Meneer, aangezien u niet van zins bent te luisteren naar de petities van uw Bemanning, zal ik nu onverwijld verder gaan met de hoofdaangelegenheid van deze vergadering.'

De verborgen onbeschaamdheid van de opmerking deed de Kapitein argwanend naar hem kijken, maar Narby ging verder. 'Gedurende vele generaties, en de levens van een lange rij van opeenvolgende Getuigen, heeft de Bemanning geleden onder de berovingen van de mutties. Ons vee, onze kinderen, zelfs wijzelf, zijn in voortdurend gevaar geweest. De Regels van Jordan worden boven de verdiepingen waar wij wonen niet in acht genomen. Jordans Kapitein zelf kan niet gaan waar hij wil in de bovenste verdiepingen van het Schip.

Het is een artikel van geloof geweest dat Jordan het zo wilde, dat de kinderen met hun bloed betalen voor de zonden van hun voorvaderen. Het was de wil van Jordan - werd ons gezegd. Ik persoonlijk, heb mij nooit kunnen verzoenen met dit voortdurende aftappen van de massa van het Schip.' Hij hield op.

De oude Kapitein had enige moeite gehad om zijn oren te geloven. Maar hij kreeg zijn stem terug. Terwijl hij met zijn vinger wees, piepte hij: 'Trek jij de Onderwijzingen in twijfel?'

'Neen. Ik houd vol dat de Onderwijzingen ons niet bevelen de mutties buiten de Regels te laten vallen, en dat ook nooit deden. Ik eis dat zij onder de Regels gebracht worden!'

'Jij... jij - u bent ontheven uit uw functie, meneer!'

'Niet,' antwoordde Narby, nu openlijk onbeschaamd, 'voordat ik uitgesproken ben.'

'Arresteer die man!' Maar de ordonnansen van de Kapitein bleven staan, hoewel ze schuifelden en ongelukkig keken - Narby had ze zelf uitgekozen.

Narby draaide zich om naar de stomverbaasde Raad en ving de blik van Ertz. 'In orde,' zei hij. 'Nu!' Ertz kwam overeind en draafde naar de deur. Narby vervolgde: 'Velen van u denken zoals ik, maar we veronderstelden altijd dat we ervoor zouden moeten vechten. Met Jordans hulp ben ik erin geslaagd een contact met de mutties te leggen en een wapenstilstand tot stand te brengen. Hun leiders komen hier om met ons te onderhandelen. Daar!' Met een dramatisch gebaar wees hij naar de deur.

Ertz kwam terug; achter hem volgden Hugh Hoyland, Joe-Jim en Bobo. Hoyland ging rechts langs de muur en omringde het gezelschap. Hij werd gevolgd door een lange rij mutties - Joe-Jims beste slachters. Een soortgelijke rij volgde Joe-Jim en Bobo naar links.

Joe-Jim, Hugh en een stuk of zes anderen in iedere vleugel waren bedekt met een ruwe wapenrusting die zich tot beneden hun middel uitstrekte. De rusting werd voltooid door een soort helm, traliewerk van staal, dat hun hoofd beschermde zonder het zien al te zeer te belemmeren. Elk van degenen die een rusting droegen, en ook een paar van de anderen, hadden ongehoorde messen - zo lang als een arm!

De geschrokken officieren hadden de invasie misschien bij de nauwe ingang waardoor zij binnenkwamen kunnen stoppen, als ze gewaarschuwd waren en leiding hadden. Maar zij waren ongeorganiseerd en hulpeloos, en hun sterkste leiders hadden de overvallers binnengehaald. Zij schoven heen en weer op hun stoel, voelden naar hun mes, en keken elkaar angstig aan. Maar niemand maakte de eerste beweging die een algemeen bloedbad zou beginnen.

Narby keerde zich naar de Kapitein. 'Wat doet u? Ontvangt u deze delegatie in vrede?'

Het leek waarschijnlijk dat de ouderdom en de dikte de Kapitein zouden verhinderen om te antwoorden, om ooit nog te antwoorden. Maar hij slaagde erin om piepend uit te brengen: 'Gooi ze eruit! D'ruit! Jij - jij maakt hier de Reis voor!'

Narby draaide zich terug naar Joe-Jim en stak zijn duim omhoog. Jim zei iets tegen Bobo - en een mes verdween tot het gevest in de vette buik van de Kapitein. Hij krijste meer dan hij gilde, en een trek van ontsteltenis gleed over zijn gezicht. Hij maakte vreemde, plukkende gebaren aan het heft alsof hij zich ervan wilde overtuigen dat het daar echt zat. 'Muiterij -' verklaarde hij. 'Muiterij -' Het woord ebde weg toen hij in elkaar zakte en zwaar voorover viel, met zijn gezicht op het dek.

Narby schoof hem met zijn voet opzij en sprak tegen twee ordonnansen.

'Breng hem buiten,' beval hij. Zij gehoorzaamden, blijkbaar opgelucht dat ze iets te doen hadden en iemand die hen zei dat ze het moesten doen. Narby keerde zich weer naar de stil wachtende menigte. 'Heeft iemand bezwaar tegen een vrede met de mutties?'

Een bejaarde officier, een die zijn leven had weggedroomd als rechter en geestelijk adviseur van een verafgelegen dorp, stond op en wees met een knokige vinger naar Narby, terwijl zijn witte baard verontwaardigd uitstak. 'Jordan zal je hiervoor straffen! Muiterij en zonde - de geest van Dompe!'

Narby knikte tegen Joe-Jim; de woorden van de oude man gorgelden in zijn keel, de punt van een mes stak vanonder een oor uit. Bobo keek zeer tevreden.

'Er is nu genoeg gepraat,' kondigde Narby aan. 'Het is beter om nu een beetje bloed te laten vloeien dan later een heleboel. Laten zij die het met mij eens zijn opstaan en naar voren komen.'

Ertz gaf het voorbeeld door naar voren te schrijden en zijn beste persoonlijke aanhangers te verzoeken mee te gaan. Toen hij voorin de zaal was gekomen, trok hij zijn mes en stak het omhoog. 'Ik groet Phineas Narby, Jordans Kapitein!'

Zijn eigen aanhangers hadden geen andere keus. 'Phineas Narby, Jordans Kapitein!'

De keiharde jongemannen in Narby's kliek - de ruggengraat van de andersdenkende kring van rationalisten onder de priester-geleerden -voegden zich en masse bij de sprong vooruit, messen omhoog en schreeuwend voor de nieuwe Kapitein. De twijfelaars en de opportunisten haastten zich om erbij te komen toen ze zagen aan welke kant het mes sneed. Toen de scheiding compleet was, restte er nog een handjevol Scheepsofficieren die niet meededen, van wie bijna allen ofwel bejaard ofwel hypergodsdienstig waren. Ertz sloeg Kapitein Narby gade terwijl die hen opnam, en toen Joe-Jim zocht met zijn ogen. Ertz legde een hand op zijn arm. 'Het zijn er maar weinig en ze zijn praktisch hulpeloos,' zei hij. 'Waarom ontwapen je ze niet en laat je ze met pensioen gaan?'

Narby keek hem onvriendelijk aan. 'Laat ze leven en kweek muiterij. Ik ben heel goed in staat om mijn eigen beslissingen te nemen, Ertz.'

Ertz beet op zijn lip. 'Jazeker, Kapitein.'

'Dat is beter.' Hij gaf een teken aan Joe-Jim.

De lange messen maakten korte metten.

Hugh bleef uit de buurt van de slachtpartij. Zijn oude leraar, Luitenant Nelson, de dorpsgeleerde die zijn bekwaamheid had onderkend en hem had uitgekozen voor de geleerdheid, was een van de groep. Het was een factor die hij niet voorzien had.

Wereldverovering en consolidatie. Geloof, of het Zwaard. Joe-Jims slagers, vermeerderd door heetgebakerde jonge cadetten die Kapitein Narby had gestuurd, kamden de middenverdiepingen en de bovenverdiepingen uit. De mutties, individualisten alleen al door de aard van hun bestaan en slechts trouw aan de leiders van hun groep, konden niet op tegen het overwogen generaalschap van Joe-Jim, en ook hun wapens waren geen partij voor de vreemde, lange messen die toestaken voor een man gereed was. Het gerucht ging door muttieland dat het beter was om je maar rustig over te geven aan de groep van de Twee Wijze Hoofden - veel eten voor wie zich overgaf, onafwendbare dood voor wie dat niet deed.

Maar niettemin was het een langdurig en langzaam proces - er waren zoveel, zoveel verdiepingen, zoveel mijlen schemerige gangen, zoveel ontelbare kamers waar zich weerbarstige mutties konden ophouden. Bovendien ging het proces langzamer naarmate het vorderde, daar Joe-Jim een politiepatrouille, een binnenlandse wacht probeerde te vestigen over iedere sector, iedere verdieping en ieder trappenhuis, zodra zijn stoottroepen die schoongeveegd hadden.

Tot Narby's teleurstelling kwam de tweekoppige man niet om bij zijn campagne. Joe-Jim had uit zijn eigen boeken geleerd dat het niet nodig was dat een generaal zich in het strijdgewoel begaf.

Hugh begroef zich in de Controlekamer. Niet alleen was hij meer geïnteresseerd in de subtiele problemen van het hoe en wat van de ingewikkelde bedieningsorganen en de daaraan verbonden ingewikkeldheid van ruimteschipballistiek, maar ook was de hele zaak van het bloedoffer voor hem een onsmakelijk gebeuren - om Luitenant Nelson. Aan geweld en dood was hij gewend; die waren zelfs op de lagere dekken aan de orde van de dag - maar het gebeurde maakte hem vagelijk ongelukkig, ook al was zijn eigen waardering voor hem niet voldoende scherp omlijnd om zich persoonlijk verantwoordelijk voor de dood van de oude man te voelen.

Hij wilde alleen maar dat het niet gebeurd was.

Maar de bediening - ah! Dat was iets waar een man zich in kon uitleven. Hij had zich een taak gesteld die een Aardmens als onmogelijk zou hebben verworpen - een Aardmens zou geweten hebben dat het besturen en laten werken van een sterrenschip een zo moeilijk werk was dat de allerbeste technische training, gecombineerd met een uitgebreide ervaring in het omgaan met kleinere ruimtevaartuigen nog maar een nauwelijks toereikende voorbereiding waren voor een verdere, intensieve, hoog gespecialiseerde training voor het werk.

Hugh Hoyland wist dat niet. Dus ging hij door en deed het toch. Bij deze poging werd hij bijgestaan door het genie van de ontwerpers. De bediening van de meeste machinerie kan worden gerangschikt onder het hoofd eenvoudige tweetallen, vooruit-achteruit, duwen-trekken, op-neer, in-uit, aan-uit, links-rechts, hun omzettingen en combinaties. De echte moeilijkheden ontstaan bij onderhoud en reparatie, aanpassing en vervanging.

Maar de controles en de machinerie van de hoofdstuwer van het sterrenschip Vanguard hadden geen onderhoud en reparatie nodig; hun ingewikkeldheid lag beneden het peil van de molecuulstructuur, zij bevatten geen bewegende delen, er was geen frictie die haar tol eiste, en zij behoefden niet opnieuw te worden ingesteld. Als hij de machines waar hij mee omging had moeten begrijpen en repareren, hij zou het niet gekund hebben. Een veertien jaar oud kind kan veilig een luchtwagen van de familie worden toevertrouwd en er zonder meer een uitstapje van duizend mijl mee maken in zijn eentje; het is veel waarschijnlijker dat hij zich tijdens de tocht zal bezeren door te veel te eten dan door een manier te vinden om het vaartuig verkeerd te besturen of te beschadigen. Maar als de luchtwagen werkelijk opnieuw moet worden ingesteld, naar de grond komt en om een reparatieploeg seint, dan is de reparatieploeg onmisbaar; het kind kan het niet zelf maken.

De Vanguard had geen reparatieploeg nodig - alleen voor niet-onmisbare hulpmachinerie zoals transportbanden, liften, automasseurs, eetserviezen enzovoort. Zulke machinerieën die noodzakelijkerwijs bewegende delen hadden waren al versleten voor de tijd van de eerste Getuige; de nutteloze massa erbij betrokken was de hulpsloper ingegaan, of was aangepast aan eenvoudiger doeleinden. Hugh was zich niet eens bewust dat er ooit zulke machinerie was geweest; de kale staat waarin de meeste kamers verkeerden was voor hem een eenvoudig ervaringsfeit, niet iets om je over te verwonderen.

Bij zijn zoeken naar inzicht en begrip werd Hugh nog bijgestaan door twee andere feiten:

Ten eerste is ruimteschipballistiek een heel eenvoudig onderwerp, weinig meer dan de toepassing van de tweede wet van beweging op een omgekeerd kwadraatveld. Die verklaring is volkomen in strijd met onze gewone credo's; maar is toevallig waar. Voor het bakken van een cake is veel meer, hoewel onbewuste, kennis van techniek en machines nodig; voor het breien van een trui is een beheersing van veel complexere mathematische betrekkingen vereist. De topologie van een gebreide trui - probeer het zelf maar eens!

Denk voor een ingewikkeld onderwerp eens aan neurologie, of katalytica - maar heb het niet over ballistiek.

Ten tweede wisten de ontwerpers heel goed dat de Vanguard haar bestemming niet eerder zou bereiken dan twee generaties na haar vertrek; zij wilden de dingen eenvoudig houden voor de nog ongeboren piloten die haar zouden moeten laten landen. Alhoewel zij niet zo'n hiaat in technische cultuur hadden verwacht als had plaatsgevonden, zij deden hun best om de bediening eenvoudig, zonder meer duidelijk en bedrijfszeker te maken. De waanwijze veertienjarige waarover we het hierboven hadden, gewend als hij zou zijn aan het idee van ruimtereizen, zou ze ongetwijfeld in een paar uur uitgeknobbeld hebben. Bij Hugh, die als achtergrond een cultuur had die geloofde dat het Schip de hele wereld was, ging dat niet zo vlug. Hij werd gehinderd door twee onbekende begrippen, de wijde ruimte en metrische tijd. Hij had de afstandsvinder leren bedienen, een vertraagde-werking, lange-basis, parallax type, speciaal ontworpen voor de Vanguard, en had er de afstand tot een twintigtal sterrenlichamen mee gemeten voordat het bij hem opkwam dat de resultaten die hij kreeg misschien ook wat konden betekenen. De standen waren in parsecs en betekenden niets voor zijn gevoel. De poging om de standen met behulp van de Heilige boeken te vertalen in lineaire eenheden die hij kon begrijpen resulteerde in getallen die volgens hem verkeerd moesten zijn, heel duidelijk belachelijk. Controle en hercontrole, gevolgd door lange perioden van piekeren, brachten hem onwillig enig begrip bij van astronomische grootten.

De begrippen beangstigden en verbijsterden hem. Gedurende een periode van verschillende dagen bleef hij weg uit de Controlekamer, en gaf hij toe aan een gevoel van nietigheid en verslagenheid. Hij bracht de tijd door met het uitzoeken van de beschikbare vrouwen; aangezien het de eerste keer was sinds zijn gevangennname door Joe-Jim, lang geleden, dat hij zowel de gelegenheid als de zin had om het onderwerp in beschouwing te nemen. De kandidaten waren talrijk, want, gevoegd bij de normale oogst van dorpsmaagden, hadden Joe-Jims militaire operaties een aantal prima weduwen voortgebracht. Hugh maakte gebruik van zijn leidende positie in de structuur van het Schip door twee vrouwen uit te kiezen. De eerste was een weduwe, een sterke, bekwame vrouw, bedreven om een man zijn huiselijke genoegens te verschaffen. Hij installeerde haar in zijn nieuwe kamer, hoog in veel-gewicht, liet haar de vrije hand, en stond haar toe haar vroegere naam Chloe te behouden.

De andere was een maagd, ongetemd en wild als een muttie. Hugh wist zelf niet waarom hij haar gekozen had. Deugden had ze in ieder geval niet, maar - ze gaf hem een grappig gevoel. Ze had hem gebeten toen hij haar inspecteerde; hij had haar natuurlijk geslagen, en daar had het bij moeten blijven. Maar later had hij haar vader bericht dat hij haar maar moest sturen.

Hij was er nog niet toe gekomen om haar een naam te geven.

Metrische tijd bracht hem in een even grote geestelijke verwarring als astronomische afstanden, maar bracht hem niet emotioneel van streek. De moeilijkheid was wederom het ontbreken van het begrip in het Schip. De Bemanning had een idee van topologische tijd; zij begrepen 'nu,' 'voor,' 'na,' 'geweest,' 'zal zijn,' zelfs zulke begrippen als lange tijd en korte tijd, maar het begrip van een gemeten tijd was uit de cultuur verdwenen. De laagste beschaving op aarde heeft wel enig idee van gemeten tijd, ook al is het beperkt tot dagen en seizoenen, maar ieder aards begrip van gemeten tijd vindt zijn oorsprong in astronomische verschijnselen - de Bemanning was gedurende ongetelde generaties afgesloten geweest van alle astronomische verschijnselen.

Hugh had daar op de controlepanelen de enige werkende klokken voor zich in het hele Schip - maar het duurde heel, heel lang voordat hij ging begrijpen waar ze voor dienden, en welke invloed ze hadden op de andere instrumenten. Maar tot hij dat deed, kon hij het Schip niet bedienen. Snelheid, en zijn afleidingen, versnelling en afbuiging, zijn gebaseerd op gemeten tijd.

Maar toen deze twee nieuwe begrippen eindelijk duidelijk waren, herkauwd, en oude boeken waren herlezen in het licht van die begrippen, was hij, in een zeer beperkte en theoretische zin, een sterrenloods.

Hugh zocht Joe-Jim om hem een vraag te stellen. Joe-Jims geesten waren briljant scherpzinnig als hij zin had om zich in te spannen; hij bleef een oppervlakkige beginneling omdat hij zelden zin had.

Hugh trof Narby net op het punt om te vertrekken. Om de pacificatiecampagne van de mutties uit te voeren was het noodzakelijk geweest dat Narby en Joe-Jim dikwijls confereerden; tot hun wederzijdse verrassing konden ze goed met elkaar overweg. Narby was een kundig bestuurder, in staat om gezag te delegeren en niet geneigd tot nutteloos ellebogenwerk; Joe-Jim verraste en behaagde Narby doordat hij kundiger was dan enige ondergeschikte waar hij ooit mee gewerkt had. Er werd geen liefde verspild tussen hen tweeën, maar ieder herkende in de ander zowel het verstand als het keiharde eigenbelang van zichzelf. Er was respect en een knorrig, verachtelijk aardigvinden.

'Veel eten, Kapitein,' begroette Hugh Narby formeel.

'O - dag, Hugh,' antwoordde Narby, en keerde zich toen weer naar Joe-Jim. 'Ik krijg dus een rapport.'

'Dat krijg je,' stemde Joe in. 'Het kunnen er niet meer zijn dan een paar tientallen achterblijvers. We jagen ze eruit, of hongeren ze uit.'

'Kom ik ongelegen?' vroeg Hugh.

'Nee - ik zou net weggaan. Hoe gaat het grote werk, beste kerel?' Hij glimlachte irritant.

'Goed genoeg, maar wel langzaam. Wil je een rapport?'

'Haast je niet. O, tussen haakjes, ik heb de Controlekamer en de Hoofdstuwer, eigenlijk het hele gebied van geen-gewicht, verboden gebied verklaard voor iedereen, zowel mutties als Bemanning.'

'Zo? Ik denk dat ik begrijp wat je bedoelt. Er hoeven toch alleen maar officieren naar boven te komen.'

'Je begrijpt het niet. Het is een algemeen verbod, ook van toepassing op officieren. Niet op onszelf, natuurlijk.'

'Maar... maar... Dat gaat niet. De enige effectieve manier om de officieren van de waarheid te overtuigen is hen mee naar boven nemen en hun de sterren te laten zien!'

'Precies wat ik bedoel. Ik kan niet dulden dat mijn officieren van streek worden gebracht door verontrustende ideeën terwijl ik mijn bestuur aan het bestendigen ben. Het zal godsdienstige geschillen en verzwakte discipline veroorzaken.'

Hugh was te veel van streek en te stomverbaasd om direct te antwoorden.

'Maar,' zei hij tenslotte, 'maar daar gaat het juist om. Daarom ben jij Kapitein gemaakt.'

'En als Kapitein zal het laatste oordeel over wat gebeurt aan mij zijn. De zaak is gesloten. Je moogt niemand naar de Controlekamer brengen, of naar enig ander deel van geen-gewicht, totdat ik het raadzaam oordeel. Je zult moeten wachten.'

Het is een goed idee, Hugh,' merkte Jim op. 'We moeten de boel niet in beweging brengen zolang we onze aandacht moeten wijden aan een oorlog.'

'Laten we elkaar duidelijk begrijpen,' hield Hugh vol. 'Je bedoelt dat dit een tijdelijke gedragslijn is?'

'Zo zou je het kunnen noemen.'

'Nou - goed dan,' stemde Hugh toe. 'Maar wacht eens - Ertz en ik moeten nu meteen assistenten gaan opleiden.'

'Uitstekend. Noem ze mij en ik zal ze sturen. Wie heb je in gedachten?'

Hugh dacht na. Hij had zelf eigenlijk geen assistentie nodig; hoewel de Controlekamer versnellingsstoelen voor zes man bevatte, kon een man, gezeten in de stoel van de hoofdsterrenloods het Schip besturen. Hetzelfde gold voor Ertz in de Hoofdstuwerkamer, behalve in een opzicht. 'En Ertz dan? Hij heeft dragers nodig om massa naar de Hoofdstuwer te brengen.'

'Hij krijgt ze. Ik zal het geschrift ondertekenen. Zorg ervoor dat hij dragers gebruikt uit de vroegere mutties - maar niemand gaat naar de Controlekamer behalve diegenen die er al geweest zijn.' Narby draaide zich om en vertrok met een air van inrukken!

Hugh keek hem na, en zei toen: 'Dit staat me niet aan, Joe-Jim.'

'Waarom niet?' vroeg Jim. 'Het is redelijk.'

'Misschien wel. Maar o, verdomme! Ik vind ergens dat de waarheid voor iedereen, en altijd, bereikbaar moet zijn!' Hij gooide zijn handen omhoog in een verbitterd gebaar.

Joe-Jim keek hem op een vreemde manier aan. 'Wat een merkwaardig idee,' zei Joe.

'Ja, dat weet ik. Het lijkt geen gezond verstand, maar het schijnt me toe dat het dat zou moeten zijn. Ach, laat ook maar. Daarvoor ben ik niet naar jullie toe gekomen.'

'Wat is er aan de hand, kerel?'

'Hoe - Kijk, we maken de Reis af, begrijp je? Het Schip raakt een planeet, zo ' Hij bracht zijn twee vuisten tegen elkaar.

'Ja. Ga door.'

'Nou, als dat gebeurt is, hoe komen we dan uit het Schip?'

De tweeling keek verward en begon onderling te redetwisten. Tenslotte onderbrak Joe zijn broer. 'Wacht es even, Jim. We moeten logisch zijn. Het was de bedoeling dat we eruit gingen - dat houdt in dat er een deur moet zijn, nietwaar?'

'Ja. Waar?'

'Er is geen deur hier. Die moet beneden in veel-gewicht zijn.'

'Maar daar is hij niet,' wierp Hugh tegen. 'Dat hele gebied is bekend. Daar is nergens een deur. Hij moet hier in muttieland zijn.'

'In dat geval,' vervolgde Joe, 'moet hij ofwel helemaal vooraan zijn, of helemaal achteraan - anders zou het nergens heengaan. Hij is niet achteraan. Achter Hoofdstuwer is niets, alleen maar dikke schotten. Dus moet het vooraan zijn.'

'Gek is dat,' merkte Jim op. 'Daar zijn de Controlekamer en de Kapiteinsveranda, verder niks.'

'O ja? En de gesloten kamers dan?'

'Dat zijn geen deuren - niet naar Daarbuiten in ieder geval. Dat schot is achter de Controlekamer.'

'Nee, stomkop, maar ze zouden naar deuren kunnen leiden.'

'Stomkop, hè? Niettemin, hoe krijg je die open - zeg me dat eens, knappe jongen?'

'Wat,' vroeg Hugh, 'zijn de 'gesloten kamers'?'

'Weet je dat niet? Er zijn zeven deuren rond de hoofdschacht in hetzelfde schot als de deur naar de Controlekamer. We hebben ze nooit open kunnen krijgen.'

'Nou, misschien is dat wel wat we zoeken. Laten we gaan kijken!'

'Zonde van de tijd,' hield Jim vol.

Maar ze gingen.

Bobo werd meegenomen om zijn monsterlijke krachten op de deuren te beproeven. Maar zelfs zijn samengebalde en gezwollen spieren konden geen beweging krijgen in de hefbomen die bedoeld leken om de deuren te bewegen.

'Nou?' zei Jim hatelijk tegen zijn broer. 'Zie je wel?'

Joe haalde zijn schouders op. 'Goed - je hebt het gewonnen. Laten we naar beneden gaan.'

'Wacht nog even,' pleitte Hugh. 'De tweede deur achter ons - de handel leek een beetje te bewegen. Laten we het nog een keer proberen.'

'Ik ben bang dat het zinloos is,' merkte Jim op. Maar Joe zei: 'Ach, laten we het doen, we zijn hier nou toch.'

Bobo probeerde het nogmaals, met zijn schouder als een wig onder de hefboom en vanuit de knieën drukkend. De hefboom gaf plotseling mee, maar de deur ging niet open.

'Hij heeft hem gebroken,' dacht Joe.

'Ja,' gaf Hugh toe. 'Ik denk het ook. Dat is dan dat.' Hij legde zijn hand op de deur.

Hij zwaaide heel makkelijk open.

De deur leidde niet naar de open ruimte, wat een geluk was voor de drie, want niets in hun ervaring waarschuwde hen voor de gevaren van het vacuüm buiten. In plaats daarvan bracht een heel korte, nauwe vestibule hen naar een andere deur die op een smalle kier stond. De deur zat vast op zijn scharnieren, maar het feit dat hij op een kiertje stond verhinderde dat hij ergens anders ook vastzat. Misschien had de laatste man die erdoor was gekomen hem zo laten staan, opdat de metalen oppervlakken niet in elkaar vast zouden integreren - niemand zou het ooit weten.

Bobo's woeste kracht opende hem gemakkelijk. Twee meter verder een andere deur. 'Ik begrijp dit niet,' klaagde Jim, terwijl Bobo zijn krachten mat met de derde deur. 'Wat heeft een eindeloze serie deuren voor zin?'

'Wacht maar, dat komen we wel te weten,' zei zijn broer. Achter de derde deur lag niet een andere deur, maar een kamer, een groep van kamertjes, vreemde kamertjes, klein, dicht op elkaar en van ongewone vormen. Bobo schoot vooruit en verkende de plaats, mes tussen z'n tanden, z'n lelijke lichaam bijna elegant terwijl het door de lucht zweefde. Hugh en Joe-Jim gingen langzamer verder, hun ogen gevangen door het vreemde van de plaats.

Bobo kwam terug, remde zijn vaart handig af tegen een schot, haalde zijn mes uit zijn mond, en rapporteerde: 'Geen deur meer nergens. Bobo kijken.'

'Er moet er een zijn,' hield Hugh vol, geërgerd dat de dwerg zijn hoop verwoestte.

De zwakzinnige haalde z'n schouders op. 'Bobo kijken.'

'We zullen zien.' Hugh en de tweeling gingen ieder een verschillende kant op, het patrouilleren eerlijk verdelend. Hugh vond geen deur, maar wat hij wel vond boezemde hem nog meer belang in - een onmogelijkheid. Hij stond op het punt Joe-Jim te roepen, toen hij zijn eigen naam hoorde roepen. 'Hugh! Kom eens hier!'

Met tegenzin verliet hij zijn ontdekking, en zocht de tweeling op.

'Kom eens kijken wat ik heb gevonden,' begon hij.

'Laat maar,' onderbrak Joe hem, 'Kijk daar eens.'

Hugh keek. 'Daar' was een Sloper. Tamelijk klein, maar onweerlegbaar een Sloper. 'Het is zinloos,' protesteerde Jim. 'Een afdeling van deze afmetingen heeft geen Sloper nodig. Dat ding zou het halve Schip van energie en licht voorzien. Wat denk jij ervan, Hugh?'

Hugh onderzocht het. 'Ik weet het niet,' erkende hij, 'maar als jullie dit vreemd vinden, kom dan es kijken wat ik heb gevonden.'

'Wat heb je gevonden?'

'Kom maar kijken.'

De tweeling volgde hem, en zag een kleine kamer, waarvan een muur van glas bleek te zijn - zwart, alsof de buitenkant verduisterd werd. Tegenover de muur stonden twee versnellingsstoelen, naast elkaar. De leuning en schootpanelen van de stoelen waren bedekt met patronen van kleine glimmende lichtjes, van dezelfde soort als de controlelampjes op de stoelen in de Hoofdcontrolekamer.

Joe-Jim gaf eerst geen commentaar, op een gefluit van Jim na. Hij ging in een van de stoelen zitten en begon voorzichtig te experimenteren met de bediening. Hugh ging naast hem zitten. Joe-Jim bedekte een groep witte lampjes op de rechter leuning van zijn stoel; de lichten in de kamer gingen uit. Toen hij zijn hand optilde waren de kleine controlelampjes blauw in plaats van wit. Joe-Jim noch Hugh schrokken toen de lichten uitgingen; zij hadden het verwacht, want de betrokken regelaar correspondeerde met soortgelijke regelaars in de Controlekamer.

Joe-Jim probeerde van alles om de bediening te vinden die een nabootsing van de hemel op het zwarte glas voor hem zou produceren. Zulke regelaars waren er niet en hij kon ook niet weten dat het glas een echte uitkijkpoort was, verduisterd door de romp van het Schip, in plaats van een scherm. Maar hij slaagde er wel in om de regellampen die dezelfde positie innamen in te schakelen. Deze regelaars heetten LANCERING; Joe-Jim had geen acht geslagen op het woord omdat hij het niet begreep. Het in werking stellen bracht geen al te opmerkelijke resultaten voort, alleen begon er een rood lichtje te flikkeren en kwam er een doorschijnend woord onder het eerste te staan. Er stond: LUCHTSLUIS OPEN. Wat heel gelukkig was voor Joe-Jim, Hugh en Bobo. Als zij de deuren achter zich dicht hadden gedaan, en als de kleine Sloper ook maar een paar gram massa voor energie had bevat, dan waren ze plotseling de ruimte in geschoten, in een boot van het Schip die niet was toegerust voor een reis en waarvan ze de controles alleen begrepen door analogie met die in de Controlekamer. Misschien hadden ze de boot weer terug op zijn plaats kunnen krijgen; waarschijnlijker zouden ze bij de poging omgekomen zijn.

Maar Hugh en Joe-Jim waren zich nog niet bewust dat de 'kamer' die ze waren binnengegaan een ruimtevaartuig was, het idee van een Scheepsboot was hun nog onbekend.

'Doe het licht weer aan,' verzocht Hugh. Joe-Jim deed het.

'Nou?' ging Hugh verder. 'Wat vind je ervan?'

'Het lijkt tamelijk duidelijk,' antwoordde Jim. 'Dit is nog een Controlekamer. We konden niet weten dat het hier was, omdat we de deur niet open konden krijgen.'

'Maar dat is onzin,' wierp Joe tegen. 'Waarom zouden er twee Controlekamers zijn voor een Schip?'

'Waarom zou een man twee hoofden hebben?' redeneerde zijn broer. 'Vanuit mijn gezichtspunt ben jij duidelijk overbodig.'

'Het is niet hetzelfde; wij zijn zo geboren. Maar dit gebeurde niet zomaar - het Schip is gebouwd.'

'Nou en?' zei Jim. 'Wij hebben twee messen, nietwaar? En we zijn er niet mee geboren. Het is een goed idee om er een in reserve te hebben.'

'Maar je kunt het Schip hier vandaan niet regelen,' protesteerde Joe. 'Je kunt hier vandaan niets zien. Als je een tweede set controles nodig had, zou je ze in de Kapiteinsveranda moeten hebben, waar je de sterren kunt zien.'

'En dat dan?' vroeg Jim, en wees naar de glazen wand.

'Gebruik je hersens,' adviseerde zijn broer. 'Het kijkt de verkeerde kant op. Het kijkt in het Schip, niet eruit. En de opstelling is niet hetzelfde als in de Controlekamer; je kunt er de sterren op geen enkele manier in laten weerspiegelen.'

'Misschien hebben we de bediening ervoor nog niet gevonden.'

'Ook al was dat zo, dan heb je nog wat vergeten. Wat denk je van die kleine Sloper?'

'Wat is daarmee?'

'Het moet wat betekenen. Het is daar niet toevallig. Ik wed dat deze controles wat te maken hebben met die Sloper.'

'Waarom?'

'Waarom niet? Waarom zitten ze hier dan bij elkaar als er geen samenhang is?'

Hugh verbrak het peinzende stilzwijgen dat hij bewaard had. Alles wat de tweeling gezegd had leek waar te zijn, zelfs de tegenstrijdigheden. Het was allemaal erg verwarrend. Maar de Sloper, de kleine Sloper - 'Hé, kijk eens,' barstte hij uit.

'Kijk naar wat?'

'Geloof je - Denk je dat dit deel van het Schip misschien kan bewegen?'

'Natuurlijk. Het hele Schip beweegt.'

'Nee,' zei Hugh, 'nee, nee. Dat bedoel ik helemaal niet. Stel dat het zelf kan bewegen. Deze controles en de kleine Sloper - stel dat het los van het Schip kon bewegen.'

'Dat is nogal fantastisch.'

'Misschien - maar als het zo is, is dit de weg naar buiten.'

'Hè?' zei Joe. 'Onzin. Er is hier ook geen deur naar Erbuiten.'

'Maar die zou er wel zijn als deze kamer van het Schip gehaald werd - de deur waardoor we binnenkwamen!'

De twee hoofden keerden zich tegelijk met een ruk naar hem alsof er aan een touwtje werd getrokken. Toen keken ze naar elkaar en begonnen te bekvechten. Joe-Jim herhaalde zijn experiment met de regelaars.

'Zie je wel?' zei Joe. 'Lancering'. Het betekent iets beginnen, iets wegduwen.'

'Waarom gebeurt dat dan niet?'

'Luchtsluis open'. De deuren waar we door zijn gekomen - dat moet het wel zijn. De rest is allemaal gesloten.'

'Laten we het proberen.'

'Eerst zouden we de Sloper op gang moeten brengen.'

'Goed.'

'Niet zo vlug. Ga eruit, en je komt misschien niet meer terug. We zouden omkomen van honger.'

'Hm-m-m -dan wachten we nog even.'

Hugh luisterde naar de discussie terwijl hij rondneusde op de regelpanelen en ze probeerde uit te knobbelen. Er was een bergplaats onder het schootpaneel van zijn stoel; hij viste erin, voelde wat en haalde het naar buiten. 'Kijk eens wat ik heb gevonden!'

'Wat is het?' vroeg Joe. 'O - een boek. Zijn er een heleboel in de kamer naast de Sloper.'

'Laat es zien,' zei Jim.

Maar Hugh had het zelf al opengeslagen. 'Logboek, Sterrenschip Vanguard,' spelde hij, '2 juni, 2172. Kruisen als tevoren -'

'Wat!' brulde Joe. "Laat mij dat eens zien!'

' '3 juni. Kruisen als tevoren. 4 juni. Kruisen als tevoren. Kapiteinsmast voor onderscheidingen en straffen gehouden te 1300. Zie Bestuur Logboek. 5 juni. Kruisen als tevoren ' '

'Geef hier!'

'Wacht!' zei Hugh. ' '6 juni. Muiterij uitgebroken te 0431. De wacht heeft het gemerkt op het visiescherm. Dompe, Gewoon Metaalsmid, sloot de regelpost af en riep de wacht op zich over te geven, zichzelf tot 'Kapitein' uitroepend. De officier van de wacht beval hem zich onder arrest te beschouwen en seinde de Kapiteins hut. Geen antwoord.

' '0435. Verbindingen uitgevallen. De officier van de wacht stuurde een groep van drie man om de Kapitein in kennis te stellen, de hoofdproctor naar buiten te sturen en te assisteren bij de arrestatie van Dompe.

' '0441. Sloper energie uitgeschakeld. Vrije val.

' '0502. Lacy, Gewoon Bemanningslid, boodschapper-van-de-wacht, een van de drie die naar beneden zijn gestuurd, kwam alleen naar de regelpost terug. Hij rapporteerde mondeling dat de andere twee, Malcolm Young en Arthur Sears, dood waren en dat hij terug had mogen gaan om de wacht te berichten dat zij zich moesten overgeven. De muiters gaven 0515 als uiterste tijd.' '

Het volgende was in een ander handschrift: ' '0545. Ik heb alles geprobeerd om verbinding te krijgen met andere posten en officieren in het Schip, zonder succes. Ik beschouw het als mijn plicht, onder deze omstandigheden, om de regelpost te verlaten zonder behoorlijk te zijn afgelost, en te proberen de orde beneden te herstellen. Mijn beslissing mag onjuist zijn, want wij zijn ongewapend, maar ik zie geen andere weg.

' 'Jean Baldwin, Piloot Officier Derde Klasse, Officier van de Wacht.' '

'Is dat alles?' vroeg Joe.

'Nee,' zei Hugh. ' '1 oktober (daaromtrent), 2172. Ik, Theodor Mawson, vroeger Gewoon Magazijnmeester, ben heden gekozen tot Kapitein van de Vanguard. Sinds het laatste hierin geschrevene hebben er enorme veranderingen plaatsgevonden. De muiterij is onderdrukt, of juister, is uitgestorven, maar ten koste van tragische verliezen. Iedere piloot-officier, iedere ingenieur-officier, is dood, of als dood opgegeven. Ik zou niet tot Kapitein zijn gekozen als er een geschikte man was overgebleven.

' 'Ongeveer negentig procent van het personeel is dood. Niet allen zijn omgekomen bij de eigenlijke muiterij, maar sindsdien is er niet meer geplant; onze voedselvoorraden zijn klein. Er lijkt duidelijk bewezen te zijn dat er kannibalisme bestaat onder de muiters die zich niet hebben overgegeven.

' 'Mijn eerste taak zal zijn het herstellen van een schijn van orde en discipline onder de Bemanning. Er moet worden geplant. Er zal een wacht moeten worden gezet bij de Hulpsloper waarvan wij afhankelijk zijn voor verwarming en licht en energie.' '

Wat nu volgde was niet gedateerd. ' 'Ik heb het veel te druk gehad om dit logboek behoorlijk bij te houden. Eerlijk gezegd, weet ik zelfs niet bij benadering welke datum het is. De klokken van het Schip lopen niet langer. Misschien is dat toe te schrijven aan het foute bedienen van de Hulpsloper, mogelijk is het ook een effect van stralingen uit de ruimte. We hebben niet langer een anti-stralings-schild om het Schip, daar de Hoofdsloper niet meer werkt. Mijn Hoofdingenieur verzekert me dat de Hoofdsloper op gang gebracht zou kunnen worden, maar we hebben niemand die kan sterrenloodsen. Ik heb geprobeerd mijzelf sterrenloodsen te leren uit de beschikbare boeken, maar de betrokken mathematica is zeer ingewikkeld.

' 'Ongeveer een van de twintig nieuw geboren kinderen is misvormd. Ik heb een Spartaanse code ingesteld - zulke kinderen mogen niet leven. Het is hard, maar noodzakelijk.

' 'Ik ben erg oud en zwak geworden en moet het kiezen van mijn opvolger in overweging nemen. Ik ben het laatste Bemanningslid dat op Aarde is geboren, en zelfs ik heb er maar weinig herinneringen aan - ik was vijf toen mijn ouders aan boord gingen. Ik weet niet hoe oud ik ben, maar bepaalde, onmiskenbare tekenen wijzen erop dat het niet lang meer zal duren dat ook ik de Reis naar de Sloper zal moeten maken.

' 'Er heeft een merkwaardige verandering in oriëntatie onder mijn volk plaatsgevonden. Omdat ze nooit op een planeet gewoond hebben, wordt het voor hen, naar de tijd verstrijkt, steeds moeilijker om iets te begrijpen dat niet in verbinding staat met het Schip. Ik ben opgehouden om te proberen er met hen over te praten - wat trouwens nauwelijks een vriendelijke daad genoemd mag worden, want ik heb geen hoop hen nog ooit uit de duisternis te leiden. Hun leven is op z'n gunstigst hard; zij werken voor een oogst die dan weer verwoest wordt door de vogelvrijen die nog steeds op de bovenste verdiepingen voortleven. Waarom zou ik hen van betere zaken vertellen?

' 'Liever dan dit aan mijn opvolger over te dragen, heb ik besloten te proberen het te verbergen als dat kan, in de enige sloep van het Schip die de ontsnapte muiters hebben achtergelaten. Daar zal het lang veilig zijn - anders zou een of andere hersenloze dwaas misschien besluiten het als brandstof voor de Sloper te gebruiken. De man op wacht snapte ik toen hij bezig was onze laatste delen van de Encyclopaedia Terrestriana erin te gooien - onschatbare boeken. De idioot had nooit leren lezen! Er moet een regel worden ingesteld wat boeken aangaat.

' 'Dit is het laatste wat ik schrijf. Ik heb mijn poging om dit logboek op een veilige plaats te verbergen uitgesteld, omdat het zeer gevaarlijk is om naar de hogere verdiepingen te gaan. Maar mijn leven heeft geen waarde meer; ik wil sterven in de wetenschap dat er een ware beschrijving achterblijft.

' 'Theodor Mawson, Kapitein.' '

Zelfs de tweeling was lang stil, nadat Hugh had opgehouden met lezen. Tenslotte loosde Joe een lange zucht en zei: 'Dus zo is het gebeurd.'

'De arme kerel,' zei Hugh zachtjes.

'Wie? Kapitein Mawson? Waarom?'

'Nee, niet Kapitein Mawson. Die andere vent, Piloot Officier Baldwin. Stel je eens voor dat hij daar door die deur ging, met Dompe aan de andere kant.' Hugh huiverde. Zo verlicht als hij was, onbewust stelde hij zich Dompe voor, 'Dompe de Vervloekte, de eerste zondaar,' als ongeveer twee keer zo lang als Joe-Jim, twee keer zo sterk als Bobo, en met slagtanden in plaats van tanden.

Hugh leende een paar dragers van Ertz - dragers waarmee Ertz de ingemaakte lichamen van de oorlogsslachtoffers naar de Hoofdsloper vervoerde als brandstof - en gebruikte ze om de sloep te bevoorraden; water, broodstoffen, geconserveerd vlees, massa voor de Sloper. Hij rapporteerde de zaak niet aan Narby, ook de ontdekking van de sloep zelf niet. Hij had er geen bewuste reden voor - Narby irriteerde hem.

De ster van hun bestemming werd groter en groter, groeide totdat er een schijf zichtbaar was en hij te helder was om er lang naar te kunnen kijken. Zijn positie veranderde snel voor een ster; hij trok langs de achterkant van de stellariumkoepel. Als het Schip niet gestuurd werd, zou het er in een wijde hyperbool langs gezwaaid zijn en weer teruggevallen in de diepten der duisternis. Het kostte Hugh de tegenwaarde van vele weken om de elementen van de vliegbaan te berekenen; het duurde nog langer voordat Ertz en Joe-Jim de cijfers hadden gecontroleerd en zich ervan hadden overtuigd dat de belachelijke antwoorden juist waren. Het duurde nog langer om Ertz ervan te overtuigen dat het voor een ontmoeting in de ruimte nodig was om een kracht aan te wenden die je weg duwde van de plaats waar je heen wilde - dat wil zeggen, hakken aan de grond, remmen aan, de traagheid opvangen.

Er was in feite een serie experimenten in vrije vlucht op het niveau van gewichtloosheid voor nodig om het hem te doen geloven - anders zou hij ervoor zijn geweest de Reis te beëindigen door het eenvoudige redmiddel van op topsnelheid recht op de ster in te vliegen. Daarna berekenden Hugh en Joe-Jim hoe zij versnelling moesten aanwenden om de snelheid van de Vanguard te verminderen en haar in een excentrische ellips rond de ster te sturen. Daarna zouden ze naar planeten zoeken.

Het kostte Ertz enige moeite om het verschil tussen een planeet en een ster te begrijpen. Alan begreep het nooit.

'Als mijn tellen correct is,' zei Hugh tegen Ertz, 'kunnen we nu ieder ogenblik beginnen te versnellen.'

'Goed,' zei Ertz. 'Hoofdstuwer is gereed - meer dan tweehonderd lichamen en een heleboel afvalmassa. Waar wachten we op?'

'Laten we Narby opzoeken en toestemming vragen om te beginnen.'

'Waarom zouden we het hem vragen?'

Hugh haalde zijn schouders op. 'Hij is de Kapitein. Hij zal het wel willen weten.'

'Goed. Laten we Joe-Jim ophalen en naar hem toegaan.'

Ze gingen Hugh's kamer uit en op weg naar Joe-Jim. Joe-Jim was er niet, maar ze vonden Alan, die hem ook zocht.

'Kortje zegt dat hij naar beneden naar het kantoor van de Kapitein is gegaan,' vertelde Alan.

'O ja? Dat maakt ook niks uit - dan zien we hem daar wel. Alan, ouwe jongen, weet je wat?'

'Wat?'

'De tijd is daar. We gaan het doen! Het Schip in beweging zetten!'

Alan keek ongelovig. 'Jeetje! Nu meteen?'

'Zodra we de Kapitein op de hoogte hebben gesteld. Ga maar mee als je dat wilt.'

'Reken maar! Wacht even tot ik het mijn vrouw verteld heb.'

Hij schoot als een pijl uit de boog weg naar zijn eigen nabijgelegen kamers.

'Hij verwent die teef,' merkte Ertz op.

'Soms kan het niet anders,' zei Hugh met een peinzend gezicht.

Alan kwam snel terug, hoewel het duidelijk was dat hij de tijd genomen had om zich in een schone rijbroek te steken. 'Goed,' mompelde hij. 'Laten we gaan!'

Alan ging trots stappend op het kantoor van de Kapitein af. Hij was een belangrijk man nu, jubelde hij in zichzelf - hij zou rechtdoor lopen met zijn vrienden terwijl de wachten groetten - niks meer van dat gestuurd en gesteld worden.

Maar de portier ging niet opzij, hoewel hij wel groette - terwijl hij zo ging staan dat hij de hele deuropening vulde. 'Opzij man!' zei Ertz bars.

'Ja meneer,' antwoordde de wacht zonder zich te bewegen. 'Uw wapenen, alstublieft.'

'Wat! Ken je me niet, idioot? Ik ben de Hoofdingenieur.'

'Ja, meneer. Wilt u uw wapens bij mij achterlaten, alstublieft. Voorschriften.'

Ertz legde zijn hand op de schouder van de man en probeerde hem weg te schuiven. Maar de wacht bleef stevig staan. 'Het spijt me wel, meneer. Niemand mag gewapend bij de Kapitein komen. Niemand.'

'Wel verdomme!'

'Hij herinnert zich wat er met de oude Kapitein is gebeurd,' merkte Hugh zachtjes op. 'Hij is slim.' Hij trok zijn eigen mes en gooide het naar de wacht, die het netjes bij het heft opving. Ertz keek, haalde zijn schouders op, en gaf zijn eigen mes af. Alan, zeer terneergeslagen, gaf zijn eigen messen af met een blik die het leven van de wacht aanzienlijk had moeten verkorten.

Narby was aan het woord; Joe-Jim keek met beide gezichten vol dreiging; Bobo keek in de war, en naakt en zonder zijn onafscheidelijke messen en slinger. 'De zaak is afgedaan, Joe-Jim. Dat is mijn besluit. Ik ben zo goedgunstig geweest om je mijn redenen uit te leggen, maar het doet niet ter zake of je het ermee eens bent of niet.'

'Wat is er aan de hand?' informeerde Hugh.

Narby keek op. 'O - ik ben blij dat je er bent. Je muttievriend lijkt niet goed te weten wie de Kapitein is.'

'Wat is er dan?'

'Hij,' gromde Jim, met een duim naar Narby wijzend, 'schijnt te denken dat hij alle mutties gaat ontwapenen.'

'Nou, de oorlog is voorbij, nietwaar?'

'Zo was het niet afgesproken. De mutties zouden deel gaan uitmaken van de Bemanning. Haal de messen bij de mutties vandaan en de Bemanning zal hen binnen de kortste keren vermoorden. Het is niet eerlijk. De Bemanning heeft ook messen.'

'De tijd komt dat ze die niet hebben,' voorspelde Narby. 'Maar ik doe het in mijn eigen tempo en op mijn eigen manier. Dit is de eerste stap. Waarover wilde je me spreken, Ertz?'

'Vraag maar aan Hugh.' Narby keerde zich naar Hugh. 'Ik ben gekomen om u ervan in kennis te stellen, Kapitein Narby,' verklaarde Hugh formeel, 'dat wij op het punt staan de Hoofdsloper te starten en het Schip te bewegen.'

Narby keek verrast, maar niet verontrust. 'Ik ben bang dat je dat zult moeten uitstellen. Ik ben nog niet zover dat ik officieren kan toestaan om naar geen-gewicht te gaan.'

'Dat zal niet nodig zijn,' legde Hugh uit. 'Ertz en ik kunnen de eerste manoeuvres alleen af. Maar we kunnen niet wachten. Als het schip niet meteen wordt bewogen, zal de Reis noch bij uw leven, noch bij het mijne worden afgemaakt.'

'Dan moet het,' antwoordde Narby effen, 'wachten.'

'Wat?' schreeuwde Hugh. 'Narby, wil je de Reis niet afmaken?'

'Ik heb geen haast.'

'Wat is dit voor verdomde dwaasheid?' vroeg Ertz. 'Wat is er met jou, Fin? Natuurlijk gaan we het schip bewegen.

Narby trommelde op zijn bureaublad voordat hij antwoordde. Toen zei hij: 'Aangezien er enig misverstand schijnt te bestaan ten aanzien van de vraag wie hier de bevelen geeft, zal ik dat even duidelijk maken. Hoyland, zolang jouw hobby het bestuur van het Schip niet belemmerde, vond ik het goed dat jij je amuseerde. Ik stond dat toe, omdat je op jouw manier erg nuttig bent geweest. Maar toen jouw dwaze geloven een mogelijke bron van bederf van een goed moreel en een gevaar voor de vrede en de veiligheid van het Schip werden, moest ik de bijl erin zetten.'

Tijdens deze toespraak had Hugh zijn mond verschillende keren open en dicht gedaan. Tenslotte wist hij uit te brengen: 'Dwaas? Zei je dwaas?'

'Ja, dat zei ik. Als een man gelooft dat het vaste Schip kan bewegen, betekent dat dat hij of een dwaas is, of een domme religieuze fanaticus. Aangezien jullie allebei de scholing van een geleerde hebt genoten, neem ik aan dat jullie allebei gek zijn geworden.'

'Goeie Jordan!' zei Hugh. 'De man heeft het met zijn eigen ogen gezien, hij heeft de onsterfelijke sterren gezien - en toch zit hij ons daar dwazen te noemen!'

'Wat heeft dit te betekenen, Narby?' vroeg Ertz koud. 'Waarom al die drukte? Je houdt niemand voor de gek - je bent in de Controlekamer geweest, je bent in de Kapiteinsveranda geweest, je weet dat het Schip beweegt.'

'Jij interesseert me, Ertz, merkte Narby op, terwijl hij hem opnam. 'Ik heb me afgevraagd of je meespeelde met Hoylands waandenkbeelden, of dat je ze zelf had. Nu merk ik dat jij ook gek bent.'

Ertz bleef kalm. 'Verklaar je nader. Je hebt de Controlekamer gezien; hoe kun je dan volhouden dat het Schip niet beweegt?'

Narby glimlachte. 'Ik dacht dat je een betere ingenieur was dan je blijkt te zijn, Ertz. De Controlekamer is één grote bluf. Je weet zelf dat die lampjes met schakelaars worden aan- en uitgedraaid - een heel knap stukje werk. Mijn theorie is dat hij gebruikt werd om de geesten van de bijgelovigen eerbied in te boezemen, en hen te doen geloven in de oude mythen. Maar we hebben het niet meer nodig, de Bemanning gelooft het ook zonder dat. Het is nu een bron van verwarring - ik laat het verwoesten en de deur verzegelen.'

Hugh was er kapot van, mompelde onsamenhangend, en zou Narby hebben aangegrepen als Ertz hem niet had tegengehouden. 'Kalm aan, Hugh,' vermaande hij. Joe-Jim pakte Hugh bij de arm, zijn eigen gezichten waren stenen maskers.

Ertz vervolgde kalm: 'Stel dat wat je zegt waar is. Stel dat de Hoofdstuwer en de Hoofdsloper alleen maar dummy's zijn en dat we ze nooit op gang kunnen brengen, wat zeg je dan van de Kapiteinsveranda? Je hebt de sterren daar gezien, en niet gewoon maar een in elkaar gezette schaduwvoorstelling.'

Narby lachte. 'Ertz, je bent stommer dan ik ooit had gedacht. Ik geef toe dat de vertoning in de veranda mij aanvankelijk bedot heeft - niet dat ik er ooit in geloofd heb! Maar de Controlekamer gaf de aanwijzing - het is een illusie, een handig stukje vakwerk. Achter het glas bevindt zich een andere kamer, van ongeveer dezelfde grootte en niet verlicht. Die kleine bewegende lampjes geven tegen die duisternis het effect van een bodemloos gat. In wezen is het dezelfde truc als die welke is gebruikt in de Controlekamer. Het is heel duidelijk,' vervolgde hij. 'Het verbaast mij dat jullie het niet hebt gezien. Als een blijkbaar feit in strijd is met de logica en het gezond verstand, is het duidelijk dat je het feit niet juist hebt geïnterpreteerd. Het meest duidelijke natuurfeit is de realiteit van het Schip zelf, vast, onveranderlijk, compleet. Ieder zogenaamd feit dat dat wil weerleggen moet wel een illusie zijn. In die wetenschap zocht ik naar de truc achter de illusie en vond hem ook.'

'Wacht eens,' zei Ertz. 'Bedoel je dat je aan de achterkant van het glas in de Kapiteinsveranda bent geweest en die truclampen waar je het over hebt hebt gezien?'

'Nee,' gaf Narby toe, 'dat was niet nodig. Ongetwijfeld zou het makkelijk genoeg zijn om dat te doen, maar het is niet nodig. Ik hoef mezelf niet te snijden om te weten dat een mes scherp is.'

'Dus -' Ertz hield op en dacht een ogenblik na. 'Ik spreek wat met je af. Als Hugh en ik gek zijn om dat te geloven, kan het geen kwaad zolang we onze mond dichthouden. We proberen het Schip te bewegen. Als het niet lukt hebben wij ongelijk en jij gelijk.'

'De Kapitein marchandeert niet,' wees Narby terecht. 'Niettemin - ik zal erover denken. Dat is alles. Jullie kunt gaan.'

Ertz draaide zich om naar de deur, onvoldaan maar voor het ogenblik schaak gezet. Hij ving Joe-Jims gezichten op, en draaide terug. 'Nog één ding,' zei hij. 'Wat is dat met die mutties? Waarom stuur je Joe-Jim van het kastje naar de muur? Hij en zijn jongens hebben je Kapitein gemaakt - je moet eerlijk zijn in deze zaak.'

Narby's glimlachende superioriteit wankelde even.

'Bemoei je er niet mee, Ertz! Ik kan geen groepen bewapende wilden toestaan. Dat is definitief.'

'Met de gevangenen kun je doen wat je wilt,' verklaarde Jim, 'maar mijn eigen jongens houden hun messen. Er is hun voor altijd veel eten beloofd als ze voor jou vochten. Ze houden hun messen. En dat is definitief!'

Narby bekeek hem van onder tot boven. 'Joe-Jim,' merkte hij op, 'ik heb heel lang geloofd dat de enige goeie muttie een dooie muttie is. Jij draagt er veel toe bij om mijn mening te bevestigen. Het zal je interesseren te weten dat op dit moment jouw jongens ontwapend zijn en dood op de koop toe. Daarom heb ik je hier laten komen!'

De wachts stroomden naar binnen, of het op een teken of bij afspraak gebeurde was onmogelijk te zeggen. Stumperig, kaal en zonder wapenen gevangen, stonden de vijf mannen elk met een gewapende man achter hun rug voordat ze iets konden ondernemen.

'Breng ze weg,' beval Narby.

Bobo jankte en keek Joe-Jim aan om raad. Joe merkte het. 'Omhoog, Bobo!'

De dwerg sprong recht op Joe-Jims bewaker af zonder zich te storen aan het mes in zijn rug. De man, gedwongen om zijn aandacht te verdelen, verloor een vitale halve seconde. Joe-Jim sloeg hem in zijn maag en ontnam hem zijn mes.

Hugh lag op het dek, verstrengeld met zijn bewaker en met zijn vuist om de pols met het mes geklemd. Joe-Jim stak toe en het gevecht hield op. De tweekoppige man keek rond, en zag een opeenstapeling van vier lichamen, Ertz, Alan en twee anderen. Joe-Jim maakte een oordeelkundig gebruik van zijn mes, en zorgde ervoor dat hij de lichamen die bij de gezichten hoorden deed verstarren. Na enige tijd kwamen zijn vrienden eronder te voorschijn.

'Pak hun messen,' beval hij, geheel overbodig.

Zijn woorden gingen verloren in het geluid van een hoge gil van pijn. Bobo, nog steeds zonder mes, had zijn toevlucht genomen tot zijn oorspronkelijke wapens. Het gezicht van wijlen zijn bewaker was één bloederige massa, half uitgevreten.

'Pak zijn mes,' zei Joe-Jim.

'Kan er niet bij,' gaf Bobo toe met een schuldig gezicht. De reden lag voor de hand - het heft stak nog net uit Bobo's ribben, precies onder het rechter schouderblad.

Joe-Jim keek ernaar en raakte het zachtjes aan. Het zat vast. 'Kun je nog lopen?'

'Tuurlijk,' gromde Bobo, en grijnsde.

'Laat het zitten. Alan! Met mij mee. Hugh en Bill - dek de aftocht. Bobo in het midden.'

'Waar is Narby?' vroeg Ertz, terwijl hij een wond aan zijn jukbeen depte.

Maar Narby was verdwenen - door de achterdeur achter zijn bureau weggeglipt. En de deur was gesloten.

In het kantoor buiten vlogen de klerken alle kanten uit; Joe-Jim stak de wacht bij de buitendeur neer terwijl hij zijn fluitje nog naar zijn mond bracht. Haastig pakten zij hun wapens terug en voegden die bij degene die ze veroverd hadden. Ze vluchtten naar boven.

Twee verdiepingen boven de bewoonde wereld struikelde Bobo en viel voorover. Joe-Jim pakte hem op. 'Gaat het nog?'

De dwerg knikte stom, met bloed op zijn lippen. Ze klommen verder. Een verdieping of twintig hoger werd het duidelijk dat Bobo niet langer kon klimmen, hoewel ze hem om beurten van achteren hadden opgeduwd. Maar op die hoogte was het gewicht aanmerkelijk minder; Alan haalde diep adem en tilde de gedrongen gestalte op alsof het een kind was. Ze klommen verder.

Joe-Jim loste Alan af. Ze klommen verder.

Ertz loste Joe-Jim af. Hugh loste Ertz af. Ze kwamen op de verdieping waar zij woonden, voor hun groepje kamers. Hugh ging die kant uit.

'Leg hem neer,' beval Joe. 'Waar denk je dat je heen gaat?'

Hugh legde de gewonde man op het dek. 'Naar huis. Waar anders heen?'

'Idioot! Daar gaan ze ons het eerst zoeken.'

'Waar gaan we dan heen?'

'Nergens -in het Schip. We gaan het Schip uit!'

'Hè?'

'De Scheepsboot!'

'Hij heeft gelijk,' zei Ertz. 'Het hele Schip is nu tegen ons.'

'Maar... maar ' Hugh gaf zich gewonnen. 'Het is een kleine kans - maar we zullen het proberen.' Hij rende opnieuw weg in de richting van hun huizen.

'Hé!' schreeuwde Jim. 'De andere kant op.'

'We moeten onze vrouwen halen.'

'Niks te vrouwen, verdompe! Je wordt gepakt. Er is geen tijd.'

Maar Ertz en Alan renden toch weg. 'Nou, goed!' snoof Jim. 'Maar vlug! Ik blijf bij Bobo.'

Joe-Jim ging zitten, nam het hoofd van de dwerg in zijn schoot, en onderzocht hem zorgvuldig. De huid was grauw en vochtig; een lange rode stroom ging van zijn rechter schouder omlaag. Bobo zuchtte borrelend en wreef zijn hoofd langs Joe-Jims dij. 'Bobo moe, Baas.'

Joe-Jim streek over zijn hoofd. 'Kalm nou,' zei Jim, 'dit gaat zeer doen.' Terwijl hij de gewonde man iets optilde, werkte hij het mes voorzichtig los en trok het uit de wond. Het bloed stroomde eruit.

Joe-Jim bekeek het mes, zag de dodelijke lengte staal en mat het af bij de wond. 'Hij haalt het nooit,' fluisterde Joe.

Joe-Jim keek hem aan. 'Wat doen we?'

Joe knikte langzaam. Joe-Jim probeerde het mes dat hij zojuist uit de wond had getrokken op zijn eigen dij, en legde het toen weg ten gunste van een van zijn eigen vlijmscherpe werktuigen. Hij nam de kin van de dwerg in zijn linkerhand en Joe beval: 'Kijk me aan, Bobo!'

Bobo keek omhoog en gaf onhoorbaar antwoord. Joe bleef hem aankijken. 'Brave Bobo! Sterke Bobo!' De dwerg grijnsde alsof hij het gehoord en begrepen had, maar deed geen poging om antwoord te geven. Zijn meester trok zijn hoofd een beetje opzij; het mes gleed er diep in, en sneed de halsslagader door zonder de luchtpijp te raken. 'Brave Bobo!' herhaalde Joe. Bobo grijnsde opnieuw.

Toen de ogen glazig waren en de ademhaling onweerlegbaar was opgehouden, stond Joe-Jim op, terwijl hij het hoofd en de schouders van zich af liet rollen. Hij schoof het lichaam met zijn voet naar de kant van de gang, en staarde in de richting waarin de anderen gegaan waren. Ze zouden nu terug moeten zijn.

Hij stak het verkregen mes in zijn riem en overtuigde zich ervan dat al zijn wapens los zaten en klaar waren voor gebruik.

Ze kwamen aanrennen. 'Moeilijkheden,' legde Hugh buiten adem uit. 'Kortje is dood. Niemand van jouw mannen meer in de buurt. Dood misschien - Narby meende het waarschijnlijk. Hier -' Hij overhandigde hem een lang mes en de wapenrusting die voor Joe-Jim gemaakt was, met zijn grote, brede stalen kooi, waarmee twee hoofden bedekt konden worden.

Ertz en Alan droegen hun pantser, evenals Hugh. De vrouwen niet -voor hen waren er geen gemaakt. Joe-Jim zag dat de jongste vrouw van Hugh een verse buil op haar lip had, alsof iemand haar met een harde hand had overgehaald. Haar ogen stonden woest maar haar gedrag was gedwee. De oudste vrouw Chloe, leek volkomen opgewassen tegen de situatie. De vrouw van Ertz huilde zachtjes; Alans meisje weerspiegelde de verbijstering van haar meester.

'Hoe is het met Bobo?' informeerde Hugh, terwijl hij Joe-Jims wapenrusting aangordde.

'De Reis gemaakt,' deelde Joe mee.

'Zo? Nou, dat is dan dat - laten we gaan.'

Ze stonden opeens op geen-gewicht en gingen langzaam verder, omdat de vrouwen er niet aan gewend waren om zonder gewicht te vliegen. Toen ze bij het schot kwamen dat de Controlekamer en de kleine sloepen van het grote geheel van het Schip scheidde, gingen ze naar boven. Er werd geen alarm geslagen en er waren geen hinderlagen, hoewel Joe dacht dat hij even een hoofd zag toen zij op een van de verdiepingen kwamen. Hij zei het tegen zijn broer, maar niet tegen de anderen.

De deur naar de sloep zat vast en Bobo was er niet om hem los te maken. Achtereenvolgens probeerden de mannen het, zwetend van inspanning. Joe-Jim probeerde het een tweede keer, terwijl Joe zich ontspande en Jim hun spieren liet controleren, opdat zij elkaar niet tegen zouden werken. De deur gaf mee. 'Naar binnen met ze!' zei Jim kort.

'En vlug!' zei Joe. 'Ze zijn vlak bij.' Hij had uitgekeken terwijl zijn broer met de deur bezig was. Een kreet van achteraan gaf zijn waarschuwing nieuwe kracht.

De tweeling draaide zich om ten einde het hoofd te bieden aan de dreiging, terwijl de mannen de vrouwen naar binnen duwden. Alans kroesharige wijfje koos dat ogenblik uit om in te storten, krijste en probeerde weg te rennen, maar kon niet op tegen de gewichtloosheid. Hugh greep haar beet, duwde haar naar binnen en gaf haar met genoegen een trap na.

Joe-Jim wierp een mes naar het eind van zijn werpbereik om het oprukken te vertragen. Het bereikte zijn doel; zijn tegenstanders, een stuk of zes, bleven staan. Toen, klaarblijkelijk op een teken, sneden zes messen tegelijk door de lucht. Jim voelde dat hij geraakt werd, maar had geen pijn, en besloot dat de wapenrusting hem gered had. 'Heeft ons niet geraakt, Joe,' riep hij uit.

Er kwam geen antwoord. Jim draaide zijn hoofd om en probeerde naar zijn broer te kijken. Vlak voor zijn ogen stak er een mes door de spijlen van de helm; de punt was diep begraven in Joe's linkeroog.

Zijn broer was dood.

Hugh stak zijn hoofd om de hoek van de deur. 'Vooruit, Joe-Jim,' schreeuwde hij. 'We zijn allemaal binnen.'

'Naar binnen,' beval Jim. 'Doe de deur dicht.'

'Maar '

'Naar binnen!' Jim draaide zich om, duwde zijn hoofd terug en tegelijkertijd sloot hij de deur. De ontstelde Hugh ving een glimp op van het mes en het slaphangende, levenloze gezicht waarin het vastzat. Toen ging de deur voor zijn neus dicht en hoorde hij de hefboom omhoog gaan.

Jim keerde zich naar de aanvallers. Terwijl hij zich van het schot verwijderde met benen die vreemd zwaar voelden, ging hij op hen af, zijn grote mes, meer een bolo dan een zwaard, met beide handen vastgegrepen. Messen suisden op hem af, kletterden tegen zijn borstplaat, staken in zijn benen. Hij zwaaide opzij - een ruime, lastige tweehandige slag die een tegenstander in zijn buik trof - bijna in tweeën sneed. 'Die is voor Joe!'

De houw stopte hem. Hij keerde in de lucht, hield zich op zijn plaats en zwaaide opnieuw. 'Die is voor Bobo!'

Ze sloten hem in; hij maakte wijde zwaaien, zonder erop te letten waar hij toesloeg zolang zijn kling tegenstand ondervond. 'En die is voor mij!'

Een mes plantte zich in zijn dij. Het maakte hem niet eens veel trager; benen waren ontbeerlijk op geen-gewicht. 'Eén voor allen!'

Er zat nu een man op zijn rug - hij kon hem voelen. Het gaf niet - hier was er ook een voor hem - een die staal kon voelen. Terwijl hij zich boog schreeuwde hij: 'Allen voor e-' De woorden stierven weg, maar de slag trof zijn doel.

Hugh probeerde de deur die voor zijn neus dicht was geslagen, open te krijgen. Hij kreeg het niet voor elkaar - als er al een manier was om het te doen, hij kon het niet ontdekken. Hij drukte een oor tegen het staal en luisterde, maar de luchtdichte deur gaf geen aanwijzingen.

Ertz raakte hem op de schouder. 'Vooruit,' zei hij. 'Waar is Joe-Jim?'

'Achtergebleven.'

'Wat! Doe die deur open - haal hem.'

'Dat kan ik niet, hij gaat niet open. Hij wilde zelf blijven, hij deed hem zelf dicht.'

'Maar we moeten hem halen - we zijn bloedbroeders.'

'Ik denk,' zei Hugh, met een plotselinge flits van inzicht, 'dat hij daarom achtergebleven is.' Hij vertelde Ertz wat hij gezien had.

'In ieder geval,' besloot hij, 'is dit het einde van de Reis voor hem. Ga terug en voer massa in die Sloper. Ik wil energie hebben.' Zij gingen de eigenlijke sloep binnen; en Hugh sloot de deuren van de luchtsluis achter hen. 'Alan!' riep hij. 'We gaan starten. Hou die verdomde vrouwen uit de buurt.'

Hij ging in de stoel van de piloot zitten en sneed het licht af.

In het donker ontdekte hij een patroon van groene lampjes. In doorschijnende woorden verscheen er op het schootpaneel: STUWER KLAAR.

Ertz was bezig. Daar gaat-ie! dacht hij, en hij bracht de lanceringscombinatie in werking. Er was een korte pauze, een korte misselijk makende zijwaartse beweging - een draai.Het maakte hem bang, omdat hij niet kon weten dat de lanceersporen een helling hadden die een hoek maakte met de normale wentelrichting van het Schip. Het glas van de kijkpoort voor hem was besprenkeld met sterren; ze waren los - en bewogen!

Maar de menigte glanzende lichten was niet ongebroken, zoals het onveranderlijk geweest was wanneer je uit de veranda keek, of wanneer je het weerspiegeld zag op de muren van de Controlekamer; een grote zware, lelijke gedaante glom zachtjes onder het licht van de ster, in het stelsel waarvan zij waren binnen gekomen. Aanvankelijk kon hij het niet verklaren, toen, met een gevoel van geweldig, bijgelovig ontzag begreep hij dat hij naar het Schip zelf keek, het echte Schip, bezien van buiten. Ondanks het feit dat hij zich intellectueel allang van de ware aard van het Schip bewust was, had hij zich nooit voorgesteld hoe het er zou uitzien. De sterren, ja - het oppervlak van een planeet, met dat begrip had hij al moeite gehad -maar de buitenkant van het Schip, nee.

Toen hij het zag, was dat een schok voor hem.

Alan raakte hem aan. 'Hugh, wat is er?'

Hoyland probeerde het hem uit te leggen. Alan schudde zijn hoofd, en knipperde met zijn ogen. 'Ik begrijp het niet.'

'Geeft niet. Haal Ertz hier. Haal de vrouwen ook - we zullen het ze laten zien.'

'Goed. Maar,' voegde hij eraan toe, met rake intuïtie, 'het is verkeerd om het de vrouwen te laten zien. Je zult ze doodsbenauwd maken - ze hebben de sterren niet eens gezien.'

Geluk, degelijke werktuigbouw, en een beetje kennis. Betere werktuigbouw, tien maal zoveel geluk en een erbarmelijk beetje kennis. Geluk had het Schip in de nabijheid van een ster met een planetenstelsel doen belanden, geluk deed het Schip daar aankomen met een snelheid die laag genoeg was dat Hugh die kon compenseren in zijn hulpboot; gelukkig dat hij na een tijdje doorkreeg hoe hij ermee moest omgaan voordat ze van honger waren omgekomen, of verdwaald in de wijde ruimte.

De goede werktuigbouw had ervoor gezorgd dat de kleine boot een grote reserve had aan energie en snelheid. De ontwerpers hadden voorzien dat de kolonisten misschien de afgelegen planeten van een zonnestelsel moesten verkennen; daarvoor hadden zij bij het ontwerpen van de scheepsboten gezorgd, met een grote veiligheidsmarge. Hugh benutte die marge tot het uiterste.

Geluk was het dat hen in de buurt van het bewegingsvlak van de planeten bracht, het geluk dat zorgde dat de baan in richting overeenkwam met de draaiing der planeten, toen Hugh het kleine projectiel in een gesloten baan wist te rammen.

Geluk was het ook, dat hen de bereikte excentrische ellips op deed kruipen naar een reuzenplaneet, zodat hij tenslotte in staat was die als zodanig te herkennen met het blote oog.

Anders immers waren ze misschien rond die ster blijven draaien tot ze allen van ouderdom stierven, wanneer we een ogenblik afzien van de directe gevaren van honger en dorst, zonder ooit dicht genoeg aan een planeet te naderen om hem tussen de sterren te kunnen raken.

Er bestaat een misverstand, geocentrisch en anthropomorf, en algemeen onder de grote meerderheid van de aan de aarde gekluisterden, dat hun een planetenstelsel stereoscopisch doet voorstellen. Hun geestesoog ziet een zon, ver af van een achtergrond met sterren en omringd door wentelende appels -de planeten. Ga naar buiten op je balkon en kijk. Kan je de planeten van de sterren onderscheiden? Venus haal je er misschien zo uit, maar zou je haar onderscheiden van Canopus, als je nooit tevoren was ingelicht? Dat rode stipje - is het Mars, of is het Antares? Hoe moet je dat weten, als je zo onnozel bent als Hugh Hoyland was? Brandt los op Antares, en je gelooft dat het een planeet is, dan zal je nooit je kinderen zien!

De kanjer van een planeet waar zij op afkropen tot hij verscheen met een voor het blote oog zichtbare schijf, was groter dan Jupiter, een passend gezel voor de ster, wat jonger en groter dan de Zon, waarom hij majestueus zijn lange baan aflegde. Hugh liet zijn remraketten losbranden; zo bracht hij zijn snelheid in vele dagen terug en het Schip in zijn baan om de planeet. Deze koerscorrectie bracht hem zo nabij dat hij de manen kon zien.

Weer was het geluk met hem. Zijn plan was geweest te landen op de grote planeet, hij wist niet beter. Had hij dat kunnen doen, dan hadden ze net lang genoeg geleefd om hun luchtsluis te openen. Maar de massa raakte op, na de gigantische taak die het geweest was om hen uit de blinde hyperbolische duik om en voorbij de ster te trekken en in een gesloten baan om de ster te plooien, en tenslotte in een ondergeschikte baan rond de grote planeet. Hij boog zich over de oude boeken, bracht eindeloze ontzettingen aan in de vergelijkingen, door de ouden ingesteld als de wetten van bewegende lichamen; hij rekende en herberekende, en stelde zelfs de geduldige kalmte van Chloe op de proef. Zijn andere, naamloze, vrouw bleef uit zijn buurt nadat ze, nogal plotseling, een tand had verloren.

Maar hij vond geen antwoord dat niet vereiste om althans enkele van de kostbare, onvervangbare oude boeken als brandstof te gebruiken. Ja, al kleedden ze zich uit tot op het blote lijf en gaven hun messen op de koop toe, de massa van de boeken zou toch nog nodig zijn.

Hij zou er de voorkeur aan gegeven hebben zich van een van zijn vrouwen te ontdoen. Hij besloot op een van de manen te landen.

Geluk alweer. Een toeval van zulke enorme proporties dat men niet gehouden is het te geloven - want de maan-planeet was geschikt voor bewoning door Terraanse mensen. Al goed - sla dit maar snel over; deze samenloop van omstandigheden is van dezelfde orde als nodig is om zo'n planeet zelfs al te doen ontstaan. Onze eigen planeet, hier onder onze voeten, is van de 'Zo'n-beest-bestaat-niet!'-soort. Hij is een belachelijke onwaarschijnlijkheid.

Hughs geluk was zo'n belachelijke onwaarschijnlijkheid.

De betere werktuigbouw zorgde voor de volgende stap. Hoewel hij met het kleine schip had leren manoeuvreren buiten in de ruimte, waar je je bewegen kunt - landen is een andere en penibele zaak. Hij zou elk ruimtevaartuig ontworpen vóór de Vanguard gekraakt hebben, maar de ontwerpers van de Vanguard wisten dat de Scheepshulpboot gestuurd en geland zou worden door op zijn minst de tweede generatie van emigranten; de piloten zouden hun eerste landing zonder hulp moeten maken. Ze hadden het voorzien.

Hugh bracht het vaartuig omlaag in de stratosfeer en strekte zijn koers zegevierend in een richting die hen zeker allen gedood zou hebben.

De autopiloten namen het over.

Hugh raasde en tierde en bracht enkele woorden voort die Alan zijn bewonderende belangstelling over het uitzicht uit de kijkpoort deden vergeten. Maar het vaartuig reageerde niet, wat hij ook deed. Het zocht zelf zijn eigen weg en trok vlak op een hoogte van driehonderd meter. Hij hield die, wat ook de terreinplooiing was.

'Hugh, de sterren zijn weg!'

'Dat weet ik.'

'Maar bij Jordan! Hugh - wat is er dan met ze gebeurd?'

Hugh keek Alan geprikkeld aan. 'Ik - weet - er - niks - van - en - ik - geef - er - niks - om! Achterin jij, bij de vrouwen en geen malle vragen meer.'

Alan vertrok met tegenzin na een laatste blik op het oppervlak van de planeet en zijn heldere lucht. Het trok hem aan, maar hij stond er niet versteld van - zijn vermogen om versteld te staan was uitgeput.

Het duurde nog uren voor Hugh ontdekte dat een aantal regellampen die hij tot nu toe over het hoofd had gezien, een reeks gebeurtenissen inleidde waarmee de autopiloot het Schip deed landen. Aangezien hij dit proefondervindelijk vaststelde, kan men niet zeggen dat hij de landingsplaats koos. Maar de nooit gesloten ogen van de autopiloot voerden zijn gegevens in zijn 'brein'. Het submoleculaire apparaat sorteerde en verwierp; het Schip landde zachtjes op een golvende hoogweide, bij een boomgroep. Ertz trad naar voren. 'Wat is er aan de hand, Hugh?'

Hugh wenkte naar de kijkpoort. 'We zijn er.' Hij was te moe om veel drukte te maken, te moe en te afgeknapt. De weken waarin hij een strijd had gestreden waarvan hij maar weinig begreep, de honger en de dorst van de laatste dagen - de jaren die hij had geleefd op een verterende eerzucht, al deze hadden hem slechts weinig vermogen gelaten van zijn doel, toen het kwam, te genieten.

Maar geland waren ze, Jordans Reis was door hen volbracht. Niet ongelukkig was hij, maar bevredigd en erg moe.

Ertz keek zich de ogen uit. 'Bij Jordan!' mompelde hij. Dan: 'naar buiten.'

'Goed.'

Alan trad naar voren, net toen ze de luchtsluis openden, en de vrouwen dromden hem na. 'Zijn we er, Kapitein?'

'Kop dicht,' zei Hugh.

De vrouwen verdrongen zich om de verlaten kijkpoort; Alan verklaarde hun, gewichtig en niet al te nauwkeurig, het landschap daarbuiten. Toen opende Ertz de laatste deur.

Ze snoven de lucht. ' 't Is koud,' zei Ertz. De temperatuur was, om de waarheid te zeggen misschien vijf graden minder dan de gestage eentonigheid van die in het Schip, maar dit was Ertz' eerste ervaring met weer.

'Onzin,' zei Hugh, lichtjes gekwetst door de suggestie dat aan 'zijn' planeet een gebrek zou kleven. 'Dat is gewoon je verbeelding.'

'Kan zijn,' gaf Ertz toe. Hij wachtte, weinig op zijn gemak. 'Eruit?' voegde hij toe.

'Vanzelf.' Hugh overwon zijn eigen tegenzin, en duwde hem opzij. Hij sprong, twee meter naar de grond. 'Kom op 't is geweldig.'

Ertz kwam erbij, en ging naast hem staan. Beiden bleven ze dicht bij het Schip. 'Groot is het, hè?' zei Ertz, op gedempte toon.

'Nou, dat wisten we al,' snibde Hugh. Hij zat ermee in dat hijzelf net zo'n verloren gevoel had.

'Hoi!' Voorzichtig gluurde Alan uit de deur. 'Kan ik beneden komen? Is het in orde?'

'Kom maar op.'

Alan werkte zich beverig over de rand en voegde zich bij hen. Hij keek om zich heen en floot. 'Tjee!'

Hun eerste uitval bracht hen wel vijftien meter van het Schip.

Zij klitten dicht bij elkaar op zoek naar zwijgende steun, en keken naar hun voeten om niet te struikelen op dit vreemde, ongelijke dek. Zij haalden het zonder ongeval, totdat Alan van de grond omhoog keek en besefte dat hij voor het eerst van zijn leven ergens was zonder iets dicht boven hem. Hij werd bevangen door duizeling en acute ruimtevrees; hij kreunde, sloot zijn ogen en viel.

'Wat verschip?' vroeg Ertz, en keek om zich heen. Toen trof het hem.

Hugh verzette zich ertegen. Hij zakte op de knieën, maar bleef zich verzetten, en hield zich met een hand op de grond overeind. Nou ja, hij had het voordeel al eindeloos lang uit de kijkpoort gekeken te hebben - noch Alan, noch Ertz waren laf.

'Alan!' krijste zijn vrouw uit de open deur. 'Alan! Kom terug!' Alan opende een oog en wist zijn blik op het Schip te vestigen; hij begon als een worm terug te kruipen, stukje voor stukje.

'Alan!' beval Hugh. 'Hou op! Omhoog.'

Alan deed het, als een man die men te ver had gedreven. 'Ogen open!' Voorzichtig gehoorzaamde Alan, maar sloot ze weer haastig.

'Gewoon stilzitten, dan word je weer goed,' zei Hugh. 'Ik ben ook weer okee.' Om dit te bewijzen stond hij op. Hij was nog wat duizelig, maar het lukte. Ertz ging opzitten.

De zon had een behoorlijk stuk van de hemel doorkruist, genoeg tijd was verlopen voor een doorvoede man om weer honger te krijgen - en zij waren niet doorvoed. Zelfs de vrouwen waren buiten - dat had men bereikt met de eenvoudige methode van weer naar binnen gaan en hen naar buiten duwen. Zij hadden zich niet van het Schip afgewaagd, maar hokten er tegenaan. Maar het manvolk had zelfs al geleerd om alleen te lopen, zelfs in de open ruimten. Alan vond het een kleinigheid om wel vijftig meter uit de schaduw van het Schip te stappen, en deed dat meer dan eens, zo in het gezicht van de vrouwen.

Op een zo'n reis gebeurde het dat een klein inheems dier zijn nieuwsgierigheid het liet winnen van zijn voorzichtige aard. Alans mes deed hem rollen en daar lag hij te spartelen. Alan krabbelde naar de plek, greep zijn dikke prooi bij een poot en droeg hem trots terug naar Hugh.

'Kijk, Hugh, kijk! Veel eten!'

Hugh keek goedkeurend. Zijn eerste vreemde angst voor de plaats was voorbij en vervangen door een warm gevoel diep in hem, hij had het gevoel dat hij eindelijk naar zijn verre thuis was gekomen. Dit scheen een goed voorteken.

'Ja,' stemde hij in. 'Veel eten. Van nu af aan, Alan, altijd veel eten.'