Het kosmisch biljart: vierentwintig verhalen
Author: Isaak Judovič Asimov
Date: 1981-08-15 09:18:59+00:00
Keywords: Fantasy; Classics; Anthologies; Science Fiction
Description: In dit boek neemt Isaac Asimov, de beroemde schrijver en verhalenverteller, de lezer mee naar zijn leven achter zijn werk en onthult de zeldzame mengeling van een originele geest en een rijke persoonlijkheid, die hem tot een van de belangrijkste namen in de science-fiction van vandaag heeft gemaakt. Tussen de vierentwintig verhalen staan de biografische commentaren op elk verhaal. Ze vormen samen een unieke autobiografie van de vroege jaren vijftig tot nu toe. De briljante woordspelingen van Asimov vinden we in ‘Sjah Guido G. de romantische Asimov vinden we in ‘Everest’, Asimov, de dromer in ‘
Publisher: Bruna Pockethuis

1984

Van dezelfde auteur:
Reisdoel: menselijk brein
Vreemdeling in het paradijs
Een oceaan van sterren
De dreiging van Calisto
Het superneutron
De Rode Koningin

Isaac Asimov

Het kosmisch biljart

vierentwintig verhalen

Bruna pockethuis b.v., Leeuwarden

Oorspronkelijke titel: Buy Jupiter and other stories

Darwinian Pool Room, © 1950 World Editions.

Day of the Hunters, © 1950 Columbia Publications, Inc.

Shah Guido G., © 1951 Stadium Publishing Corporation.

Button, Button, © 1952 Better Publications, Inc.

The Monkey’s Finger, © 1952 Better Publications, Inc.

Everest, © 1953 Palmer Publications, Inc.

The Pause, © 1954 Farrar, Straus & Young.

Let’s not, © 1954 the Trustees of Boston University.

Each an Explorer, © 1956 Columbia Publications, Inc.

Blank! © 1957 Royal Publications, Inc.

Does a Bee Care? © 1957 Quinn Publishing Company, Inc.

Silly Asses, © 1957 Columbia Publications, Inc.

Buy Jupiter, © 1958 Mercury Press, Inc.

A Statue for Father, © 1958 Renown Publications, Inc.

Rain, rain, go away, © 1959 King-Size Publications, Inc.

Founding Father, © 1965 Galaxy Publishing Corporation.

Exile to Hell, © 1968 the Condé Nast Publications, Inc.

Key Item, © 1968 Mercury Press, Inc.

The Proper Study, © 1968 the Boy Scouts of America.

2430 A.D., © 1970 International Business Machines Corporation.

The Greatest Asset, © 1971 the Condé Nast Publications, Inc.

Take a Match, © 1972 Robert Silverberg.

Thiotimoline to the Stars, © 1973 Random House, Inc.

Light Verse, © 1973 The Saturday Evening Post Company.

Vertaling: Jean-A. Schalekamp

© 1981 A.W. Bruna & Zoon

Omslagillustratie: Eddie Jones

Omslagontwerp: Studio Bruna

Druk: Tulp, Zwolle

ISBN 90449 19849

CIP

Exile to Hell verscheen eerder onder de titel Verbannen naar de hel
in de bundel Dwergsterren, vijftig zeer korte SF-verhalen
bijeengebracht door Isaac Asimov en anderen.

Scan en bewerking tot Epub: Yarro - v2.0 17-07-2013

Inhoudsopgave
Het kosmisch biljart
De dag van de jagers
Sjah Guido G.
Button, Button
De vinger van de aap
Everest
De onderbreking
Laten wij niet
Elk een ontdekker
Leegte!
Bekommert een bij zich om de bloem?
Stomme ezels
Jupiter kopen
Een standbeeld voor vader
Regen, regen, ga weg
Oprichter
Verbannen naar de hel
Het belangrijkste onderdeel
De juiste studie
2430 A.D.
Het grootste goed
Pak een lucifer
Met thiotimoline naar de sterren
Lichtvers

Aan alle redacteuren wier carrière,
op een of ander ogenblik,
de mijne gekruist heeft -
brave kerels, stuk voor stuk

Het is altijd mijn gewoonte geweest, lieve lezers, om u in vertrouwen te nemen, want ik heb nu eenmaal niets te verbergen. (Dat is te zeggen, in literaire zin.) Laat me u dus vertellen hoe ik ertoe gekomen ben dit boek samen te stellen.

Ik werd uitgekozen om als eregast op Boskone XI op te treden (de naam, gegeven aan een sciencefictionconventie die van 1 tot 3 maart 1974 in Boston werd gehouden). En toen bleek dat het voor het comité, dat met de organisatie van de conventie belast was, een traditie was geworden een kleine verzameling van de werken van de eregast te publiceren. Ze grijnsden dus hun tanden bloot en verzochten me voor dat doel een paar verhalen bij elkaar te brengen.

Dit bracht me in een lastig parket. Mijn science-fictionverhalen worden gepubliceerd door die hooggewaardeerde uitgeverij van voortreffelijke reputatie, Doubleday & Company, en ik was bang dat er een gekwetste uitdrukking in hun gezamenlijke zachte, bruine ogen zou komen als ik voor iemand anders fictie zou schrijven. Het Boskone-comité, in kennis gesteld van mijn vermoeden dat ik door woedende redacteuren levend verscheurd zou worden, verzekerde me dat het boek dat ze wilden publiceren alleen maar een beperkte uitgave van niet meer dan vijfhonderd exemplaren zou worden.

Dus ging ik heel beschroomd naar Lawrence P. Ashmead, mijn hoofdredacteur bij Doubleday, en vroeg hem of het in orde was als ik op het verzoek inging. Ik wees erop dat ik maar enkele verhalen gebruiken zou, die nog in geen enkele van mijn bundels bij Doubleday verschenen waren. Larry, die goedaardigste aller zielen, zei: 'Natuurlijk, Isaac. Ga je gang.' En dus ging ik mijn gang.

Het resultaat was een boekje met de titel Have You Seen These? (Nefsa Press, 1974), dat acht verhalen bevatte. De bedoeling was dat het klaar zou zijn vlak voor Boskone XI, waar dan, hoopte men, honderden (of misschien zelfs tientallen) exemplaren verkocht zouden worden. Helaas, moet ik u nog vertellen dat de kuren en nukken van het uitgeversspel het onvermijdelijk maakten dat het boek pas direct na de conventie voor verkoop gereed was, zodat het wat de feitelijke verkoop betreft een nog beperktere uitgave bleek te zijn dan de bedoeling was geweest?

Maar Larry beidde zijn tijd. Zijn vriendelijkheid maskeert de feilloze scherpzinnigheid van de uitgever.

Tenslotte zei hij: 'Is dat boekje van je nog uitgekomen, Isaac?'

'Jazeker,' zei ik met een glimlach (want het bezorgt me altijd een soort naïef plezier over mijn boeken te praten), en de eerst volgende keer dat ik hem zag gaf ik hem een exemplaar.

Hij keek het door en zei: 'Wat zonde dat die verhalen geen grotere verspreiding krijgen. Zou Doubleday er niet een uitgave van kunnen verzorgen?'

Ik wees op een onoverkomelijk bezwaar: 'Het is maar twintigduizend woorden lang, Larry,' zei ik.

En Larry zei onmiddellijk: 'Doe er dan nog wat verhaaltjes bij.' (Waarom had ik dat nu niet kunnen bedenken?)

Het bleek trouwens dat de ambitie van Doubleday is uiteindelijk al mijn verhalen in de een of andere verzameling op te nemen. Ik weet eigenlijk niet zeker of dat nu zo'n goed idee is, want sommige van mijn verhalen zijn beslist niet zo goed als andere en misschien zijn er zelfs een paar bij die het werkelijk niet verdienen de onsterfelijkheid in te gaan.

Larry (die nog meer een voorstander van Asimov is dan ik zelf ben) wimpelde dat lachend af. Hij wees erop dat (1) geen enkel verhaal voor alle lezers slecht is, (2) dat geen enkel verhaal van Asimov echt slecht kan zijn en (3) dat, goed of slecht, ze allemaal van historisch belang zijn.

(Dat derde punt bezorgt me een onbehaaglijk gevoel. Ik heb beslist het idee dat ik in de wereld van de sciencefiction een soort nationaal monument ben en dat jeugdige lezers altijd stomverbaasd zijn - en misschien zelfs wel verontwaardigd- als ze merken dat ik nog leef.)

Dus gaf ik toe (want wie kan aan Larry's flonkerende blik weerstand bieden?) en voegde er genoeg verhalen aan toe om het totaal op twee dozijn te brengen. Voor het merendeel zijn het geen lange verhalen (gemiddeld vijfentwintighonderd woorden), ze zijn nog in geen enkele van mijn vroegere bundels verschenen en ik heb ze in chronologische volgorde van publikatie gerangschikt.

Diegenen van u die mijn boeken Before the Golden Age (Doubleday,1974) en The Early Asimov (Vroege werken 7,2en 3) gelezen hebben, weten dat die samen een soort literaire autobiografie tot 1949 vormen, het jaar waarin ik mijn eerste boek aan Doubleday verkocht en vervolgens naar Boston verhuisde om aan de Boston University School of Medicine te gaan doceren.

In dit boek zal ik mijn gewoonte om biografische commentaren aan de verhalen toe te voegen voortzetten. Ik doe dit voor een deel omdat ik zoveel brieven van lezers krijg waarin ze me schrijven dat het commentaar 'zelfs nog prettiger lectuur vormt' dan de verhalen zelf. (Is dat een huldeblijk aan de betovering van mijn schrijven of een blaam op mijn talent als schrijver van fictie? vraag ik me af.) Gedeeltelijk is het ook om de pressie van zekere redacteuren (hallo, Larry), dat ik een echte autobiografie moet schrijven - ten voeten uit en ieder aspect van mijn leven behandelend - zinloos te maken.

Ik blijf hen maar voorhouden dat er geen ander aspect is dan mijn schrijfmachine, en dat mij nooit iets is overkomen, maar dat schijnt allemaal aan dovemans oren gezegd te zijn. Maar als ik in deze boeken genoeg van mijn autobiografie stop, dan...

Gedurende het grootste deel van de jaren veertig had ik uitsluitend voor John Campbell en zijn tijdschrift, Astounding Science Fiction, geschreven. Ik had dat zelfs in zo sterke mate gedaan dat ik me zenuwachtig begon te maken over het feit dat, mocht de redacteur of het tijdschrift ooit iets overkomen, dat wel eens het einde van mijn schrijversloopbaan zou kunnen betekenen.

Weliswaar had ik mijn eerste science-fictionroman, Pebble in the Sky (Tussen twee voetstappen), aan Doubleday verkocht en het boek verscheen op 19 januari 1950, nog geen drie weken na mijn dertigste verjaardag, maar het leek me toch dat ik dat nauwelijks mee kon laten tellen. Ik had geen enkele verzekering dat ik dit kon herhalen, en voelde me alleen maar op mijn gemak met de verkopen aan het tijdschrift waar ik de eerste elf jaar van mijn literaire carrière aan gewend was geraakt.

Maar het decennium van de jaren vijftig begon met een snelle uitbreiding van de markt van science-fictiontijdschriften en daar profiteerde ik al gauw van.

Een nieuw tijdschrift bij voorbeeld, dat voor 1950 gepland was, zou Galaxy Science Fiction heten. Het zou geredigeerd worden door Hora-ce L. Gold, wiens verhalen ik gelezen en bewonderd had, en ik voelde me heel gevleid toen hij me om een verhaal voor het eerste nummer vroeg, waarvan hij natuurlijk wilde dat het in topvorm van start ging.

Het probleem was dat de mij toegewezen tijd zo kort was. Hij had het binnen een week nodig, zei hij, en het idee voor iemand anders dan John Campbell te schrijven maakte me echt erg nerveus. Per slot van rekening had ik niet het flauwste vermoeden van wat Horace mooi vond, terwijl John en ik zo langzamerhand als yin en yang bij elkaar waren gaan horen.

Toch probeerde ik het, en wat ik produceerde was 'Darwinian Pool Room' ('Het kosmisch biljart'). Horace nam het aan, maar zonder veel merkbare geestdrift, en ik had het vervelende gevoel dat hij het alleen maar nam omdat hij voor dat allerbelangrijkste eerste nummer, oktober 1950, onmiddellijk iets nodig had.

Ik kan u uit persoonlijke ervaring vertellen dat het gevoel dat je krijgt als je een verhaal onverdiend verkocht hebt, op grond van je naam, of omdat de redacteur zo wanhopig was, veel erger is dan het gevoel dat je krijgt als een verhaal afgewezen wordt (behalve als je wanhopig om geld verlegen zit, neem ik aan).

Ik bood daarom onmiddellijk aan nog een verhaal voor Horace te schrijven, en dat deed ik.* Horace nam ook dat aan en gebruikte het in zijn tweede nummer, november 1950. Deze keer zat hij niet in een dwangpositie en kon het zich permitteren selectief te zijn, dus ik voelde me erg opgelucht toen hij het verhaal aannam - maar het viel me toch wel op dat hij ook dit zonder veel merkbare geestdrift nam.

* Dit was 'Misbegotten Missionary' ('De dood van een zendeling' in Science-fiction-classics), dat u in mijn boek Nightfall and Other Stories (Doubleday, 1969) (Zonsondergang en andere verhalen) kunt vinden onder mijn eigen oorspronkelijke titel: 'Green Patches'.

Langzamerhand, naarmate de maanden en jaren voorbijgingen, begreep ik eindelijk dat Horace nóóit een verhaal met merkbare geestdrift aannam - en het vaak deed met een wel zeer merkbaar gebrek aan geestdrift. (En zijn afwijzingen waren barbaars, zo barbaars zelfs dat hij tenslotte een heleboel schrijvers kwijtraakte omdat ze zich niet bloot wilden stellen aan het soort scheldwoorden waarmee hij zijn afwijzingen gepaard liet gaan.)

Hoe dan ook, ik begon te begrijpen dat mijn lijden over 'Het kosmisch biljart' onnodig was geweest. Het was dan misschien niet mijn beste verhaal, maar Horace was er even tevreden mee als hij met welk verhaal ook altijd al geweest was, wat misschien niet veel was.

Het belang van 'Het kosmisch biljart' voor mij is dat het, samen met Tussen twee voetstappen het begin aangaf van mijn diversificatie in een hele verscheidenheid aan mogelijkheden, en het einde van mijn uitsluitende afhankelijkheid van John Campbell (hoewel nooit het einde van mijn grote dankbaarheid).

Het kosmisch biljart

‘Vanzelfsprekend is de oorspronkelijke opvatting van Genesis helemaal verkeerd,’ zei ik. ‘Neem nu bij voorbeeld eens een biljartzaal.’

De drie anderen namen in gedachten een biljartzaal. We zaten in dr. Trotters laboratorium in kapotte draaistoelen, maar het was helemaal niet zo moeilijk de laboratoriumtafels in biljarttafels te veranderen, de lange ringenstanders in keuen, de reageerflessen in biljartballen, en dan de hele zaak keurig voor ons neer te zetten.

Thetier stak zelfs éen vinger op, sloot zijn ogen en mompelde toen zacht: ‘Biljartzaal!’Trotter zei als gewoonlijk helemaal niets, maar koesterde zijn tweede kop koffie tussen zijn handen. Die koffie was, ook als gewoonlijk, afgrijselijk, maar als nieuweling in het groepje had ik de voering van mijn maag nog niet voldoende vereelt.

‘Denk nu eens aan het einde van een spelletje zak-biljart,’ zei ik. ‘Je hebt iedere bal, behalve de keu-bal natuurlijk, in een gegeven zak gekregen.'

‘Wacht eens eventjes,’ zei Thetier, als altijd weer de purist, ‘het doet er niet toe welke zak, zolang je ze maar in een bepaalde volgorde plaatst of

‘Heeft er niets mee te maken. Wanneer het spelletje helemaal afgelopen is, zitten de ballen in verschillende zakken. Ja? Veronderstel nu dat je de biljartzaal binnenloopt op het moment dat het spel helemaal afgelopen is; je neemt dan alleen die laatste positie waar en probeert de loop van de voorafgaande gebeurtenissen te reconstrueren. Het ligt voor de hand dat je een aantal alternatieven hebt.’

‘Niet als je de regels van het spel kent,’ zei Madend. ‘Laten we uitgaan van een volslagen onwetendheid,’ zei ik. ‘Je kunt tot de conclusie komen dat de ballen in de zakken terecht kwamen doordat ze door de keu-bal aangetikt werden, die op zijn beurt door de keu werd aangestoten. Dit zou overeenkomstig de waarheid zijn, maar het is niet bijzonder waarschijnlijk dat zo’n verklaring spontaan in je op zou komen. Veel waarschijnlijker is dat je tot de conclusie zou komen dat de ballen stuk voor stuk met de hand in hun overeenkomstige zakken geplaatst waren, of dat de ballen altijd al in de zakken gezeten hadden zoals je ze vond.’ ‘Goed,’ zei Thetier, ‘als je dan de sprong terug naar Genesis maakt, dan wil jij dus beweren dat we analoog daaraan het heelal kunnen verklaren als iets dat altijd bestaan heeft, als iets dat doelbewust geschapen is, zoals het nu is, of als iets dat zich door evolutie ontwikkeld heeft. Nou en?’ ‘Dat is helemaal niet het alternatief dat ik voorstel,’ zei ik. ‘Laten we eens het feit van een doelbewuste schepping aannemen, en alleen de methode in ogenschouw nemen waardoor zo’n schepping tot stand gekomen zou kunnen zijn. Het is heel makkelijk te veronderstellen dat God zei: “Er zij licht” en dat er toen licht was, maar het is niet esthetisch.’ ‘Het is simpel,’ zei Madend, ‘en Ockhams scheermestheorie vereist dat van verschillende mogelijkheden de simpelste gekozen wordt.’

‘Waarom beëindig je een spelletje biljart dan niet door de ballen met je hand in de zakken te stoppen? Dat is ook simpeler, maar het is niet esthetisch. Aan de andere kant, als je eens met het oer-atoom begon -’

‘Wat is dat?’ vroeg Trotter zacht.

‘Nou ja, noem het voor mijn part a) de massa-energie van het universum, samengebald in éen enkel bolletje, in een toestand van minimale entropie. Als je dat zo zou kunnen laten exploderen dat al de samenstellende deeltjes van materie en energiequanta op een van tevoren berekende manier zouden ageren, reageren en interageren, zodat exact ons tegenwoordige universum geschapen zou worden * zou dat dan niet veel bevredigender zijn dan eenvoudig met je hand zwaaien en zeggen: “Er zij licht!”’

‘Je bedoelt,’ zei Madend, ‘zoiets als de keu-bal tegen een van de biljartballen aanstoten zodat ze alle vijftien in hun voorbestemde zakken terecht komen.’

‘In een mooi patroon,’ zei ik. ‘Ja.’

‘Er schuilt meer poëzie in de idee van een kolossale daad van de directe wil,’ zei Madend.

‘Dat hangt er van af of je de zaak als een wiskundige of als een theoloog bekijkt,’ zei ik. ‘Trouwens, je zou Genesis i zo kunnen interpreteren dat het in het biljartballenschema past. De Schepper had zijn tijd kunnen besteden met het berekenen van alle noodzakelijke variabelen en verhoudingen in zes gigantische vergelijkingen. Reken éen “dag” voor iedere vergelijking. Nadat hij de aanvankelijke explosieve stuwkracht toegepast had, zou hij dan op de zevende “dag” “rusten”, welke zevende “dag” het hele tijdsverloop zou zijn dat tussen dat begin en het jaar 4004 v. Chr. in ligt. Dat tijdsverloop, waarin het oneindig ingewikkelde patroon van biljartballen zichzelf ordent, is voor de schrijvers van de bijbel kennelijk van geen belang. Al de miljarden jaren van dat tijdsverloop zouden eenvoudig als die ene ontwikkelings-daad van de schepping beschouwd kunnen worden.’

‘Jij gaat uit van een teleologisch heelal,’ zei Trotter, ‘een dat een doel inhoudt.'

‘Natuurlijk,’ zei ik. ‘Waarom niet? Een bewuste scheppingsdaad zonder doel is bespottelijk. Afgezien daarvan, als je probeert de loop van de evolutie te beschouwen als het toevallige resultaat van niet-doelbewuste krachten, dan kom je voor een aantal zeer verbijsterende problemen te staan.’

‘Zoals bij voorbeeld?’ vroeg Madend.

‘Zoals bij voorbeeld,’ zei ik, ‘het verdwijnen van de dinosaurussen.’

‘Wat is daar zo moeilijk aan te begrijpen?’

‘Er is geen logische reden voor. Probeer er maar eens een paar op te noemen.’

‘De wet van de verminderende meeropbrengsten,’ zei Madend. ‘De brontosaurus werd zo zwaar dat hij benen als boomstammen nodig had om hem te steunen, en daarbij moest hij ook nog in water staan en de opwaartse druk het grootste deel van het werk laten doen. En hij moest voortdurend aan het eten blijven om te zorgen dat hij van de nodige calorieën voorzien werd. Ik bedoel voortdurend. Wat de carnivoren betreft, die belastten zichzelf in hun zowel offensieve als defensieve strijd tegen elkaar met zo’n zware pantsering dat ze alleen nog maar traag voortkruipende tanks waren, puffend en hijgend onder een gewicht van een halve ton botten en omhulling. Dat bereikte een punt waarop het gewoon niet meer loonde.’

‘Goed,’ zei ik, ‘dus de grote baby’s sterven uit. Maar de meeste dinosaurussen waren kleine, hardlopende wezens waarbij massa en pantsering niet buitensporig groot waren geworden. Wat is daarmee gebeurd?’

‘Wat de kleintjes betreft, dat is een kwestie van concurrentiestrijd,’ bracht Thetier naar voren. ‘Als sommige van de reptielen haar en warm bloed kregen, dan konden die zich op doeltreffender wijze aan veranderingen in het klimaat aanpassen. Ze hoefden het directe zonlicht niet te mijden. Ze werden niet traag zodra de temperatuur tot beneden de 27° Celsius daalde. Ze hoefden geen winterslaap te houden. Daarom kwamen ze in de strijd om voedsel op de eerste plaatsen.’

‘Dat voldoet me niet,’ zei ik. ‘In de eerste plaats geloof ik niet dat de verschillende sauriërs zulke makke jongens zijn geweest. Ze hebben het een slordige driehonderd miljoen jaar uitgehouden, zie je, wat altijd nog 298 miljoen meer is dan waar de soort Homo op kan bogen. In de tweede plaats zijn er nog steeds koudbloedige dieren, in het bijzonder insekten en amfibieën -’

‘Voortplantingsvermogen,’ zei Thetier.

‘En een aantal reptielen. De slangen, hagedissen en schildpadden maken het prima, dank je. Trouwens, wat denk je van de oceaan. De sauriërs hebben zich aan dat milieu aangepast in de vorm van ichthyosauria en plesiosauria. Die zijn ook verdwenen, en er waren geen op radicale evolutionaire vorderingen gebaseerde nieuw ontwikkelde levensvormen om met ze te wedijveren. Voor zover ik begrijp zijn de vissen de hoogste levensvorm in de oceaan, en de vissen gingen aan de ichthyosauria vooraf. Hoe verklaar je dat? De vissen zijn even koudbloedig en nog primitiever. En in de oceaan is er geen sprake van massa en verminderende meeropbrengsten, want het water doet al het steunwerk. De zwavelbuikwalvis is groter dan welke dinosaurus ook die ooit geleefd heeft. - En dan nog iets. Wat heeft het voor zin om over de ondoeltreffendheid van koud bloed te spreken en te zeggen dat koudbloedige dieren bij temperaturen van beneden de 27° Celsius traag worden. Vissen voelen zich volmaakt gelukkig bij aanhoudende temperaturen van ongeveer 2°, en een haai heeft niets traags.’

‘Waarom is de dinosaurus dan heel stilletjes van de aardbodem verdwenen, met achterlating van zijn beenderen?’ vroeg Madend.

‘Ze maakten deel uit van het plan. Toen ze eenmaal hun doel gediend hadden, waren ze niet meer nodig en werden opgeruimd.’

‘Hoe? In een keurig geregelde Velikovskiaanse ramp? Een neervallende komeet? De vinger Gods?’

‘Nee, natuurlijk niet. Ze zijn volgens de oorspronkelijke, van tevoren gemaakte berekening, op natuurlijke en noodzakelijke wijze uitgestorven.’

‘Dan zouden we te weten moeten kunnen komen wat de natuurlijke, noodzakelijke oorzaken van dat uitsterven waren.’

‘Niet per se. Het kan een of andere onbekende storing in het biochemisch systeem van de sauriërs geweest zijn, een toenemend vitaminegebrek bij voorbeeld -’

‘Het is allemaal veel te ingewikkeld,’ zei Thetier.

'Het lijkt alleen maar ingewikkeld,’ beweerde ik. ‘Veronderstel eens dat het nodig was een bepaalde biljartbal in de zak te krijgen door een vierbandsstoot te maken. Zou je dan op de betrekkelijk ingewikkelde baan van de keu-bal gaan vitten? Een directe treffer zou minder ingewikkeld zijn, maar je zou er niets mee bereiken. En ondanks de ogenschijnlijke ingewikkeldheid zou de stoot niet moeilijker te beheersen zijn. Het zou nog steeds één enkele beweging van de keu zijn, alleen in een andere richting. Daarna zouden de normale eigenschappen van elastische materialen en de wetten van impulsbehoud het werk overnemen.’

‘Dan moet ik dus aannemen,’ zei Trotter, ‘dat volgens jou de loop van de evolutie de eenvoudigste manier is waarop men van de oorspronkelijke chaos tot de mens kon komen.’ ‘Precies. Geen musje valt zonder doel van het dak, en ook geen pterodactylus.’

‘En waar gaan we dan van hieruit naar toe?’

‘Nergens heen. Met de ontwikkeling van de mens is er een eind aan de evolutie gekomen. De oude regels zijn niet meer van toepassing.’

‘O nee?’ zei Madend. ‘Jij schakelt dus eenvoudig het permanente voorkomen van milieuveranderingen en mutaties uit.’

‘In zekere zin wel, ja,’ hield ik vol. ‘De mens is hoe langer hoe meer in staat zijn milieu te beheersen, en hij begrijpt ook hoe langer hoe meer van het mechanisme van de mutaties. Voordat de mens op het toneel verscheen, konden de levende wezens veranderingen in de klimatologische condities niet voorzien en zich er dus ook niet tegen beschermen. Ook konden ze het toenemende gevaar van zich pas ontwikkelende soorten pas begrijpen als dat gevaar al overweldigend geworden was. Maar stel jezelf nu eens deze vraag: Welk soort organisme zou ons mogelijk kunnen vervangen en hoe zal het die taak vervullen?’

‘We kunnen beginnen met de insekten,’ zei Madend. ‘Ik geloof dat die er al aardig mee bezig zijn.’

‘Ze hebben niet kunnen voorkomen dat wij in de laatste Iweehonderdvijftig jaar ons bevolkingsaantal zo ongeveer vertienvoudigd hebben. Als de mens zich ooit op de strijd legen de insekten zou concentreren, in plaats van het grootste deel van zijn extra krachten aan andere manieren van vechten te besteden, zouden bovengenoemde insekten er niet lang meer zijn. Dit valt natuurlijk niet te bewijzen, maar zo denk ik erover.’

‘En wat denk je van de bacteriën, of, beter nog, de virussen,’ zei Madend. ‘Het influenzavirus van 1918 heeft een respectabele prestatie geleverd toen het een fors percentage van ons uit de weg ruimde.’

‘Natuurlijk,’ zei ik, ‘niet meer dan ongeveer één procent. Zelfs de Zwarte Dood van de veertiende eeuw slaagde er niet in meer dan éen derde van de bevolking van Europa te doden. Hij kreeg de vrije hand, onder de meest schrikbarende omstandigheden van middeleeuwse armoede, smerigheid en vuilheid, en toch speelden nog twee derde van onze uiterst taaie soort het klaar in leven te blijven. Ziektes kunnen het beslist niet, daar ben ik zeker van.’

‘En de mens die zichzelf tot een soort supermens ontwikkelt en de oudjes verdringt,’ opperde Thetier.

‘Hartstikke onwaarschijnlijk,’ zei ik. ‘Het enige deel van de mens dat, voor zover het er om gaat dat hij de baas van de wereld is, iets waard is, is zijn zenuwstelsel; in het bijzonder de cerebrale hemisferen van zijn brein. Die vormen het sterkst gespecialiseerde deel van zijn organisme en dus een absoluut einde. Als er iets is dat de loop van de evolutie aantoont, dan is het wel dat, wanneer eenmaal een zekere mate van specialisatie begonnen is, de flexibiliteit verloren gaat en verdere ontwikkeling zich alleen maar voor kan doen in de richting van een nog grotere specialisatie.’

‘Is dat nu niet precies wat de bedoeling is?’ vroeg Thetier.

‘Kan zijn, maar, zoals Madend al zei, specialisaties plegen een punt te bereiken waarop verminderende meeropbrengst intreedt. De afmeting van het menselijk hoofd bij de geboorte maakt dat het proces moeilijk en pijnlijk is. De complexe aard van de menselijke mentaliteit maakt dat de geestelijke en emotionele rijpheid van de mens zo ver achter ligt bij zijn seksuele rijpheid, wat op zijn beurt weer een complete oogst van moeilijkheden tot gevolg heeft. En het delicate karakter van onze geestelijke uitrusting zorgt er het meest van alles voor dat het menselijk ras neurotisch is. Hoeveel verder kunnen we nog gaan zonder dat er een complete ramp uit voortkomt?’

‘De ontwikkeling,’ zei Madend, ‘zou ook in de richting van een grotere stabiliteit of een snellere rijping kunnen gaan in plaats van een grotere intensiteit van het hersenvermogen.’

‘Kan zijn, maar er zijn geen tekenen die daar op wijzen. De Cro-Magnonmens bestond tienduizend jaar geleden en er zijn een aantal interessante aanwijzingen dat de moderne mens in ieder geval wat hersenvermogen betreft zijn mindere is, en trouwens in fysiek opzicht ook.’

‘Tienduizend jaar is evolutionair gesproken niet veel,’ zei Trotter. ‘Bovendien is er altijd de mogelijkheid dat andere diersoorten intelligentie ontwikkelen, of nog iets beters, als er iets beters is.’

‘Wij zouden ze nooit de kans geven. Daar gaat het om. Het zou honderdduizenden jaren duren voordat, laten we zeggen, beren of ratten intelligente wezens zouden worden, en we zouden ze uitroeien zodra we zagen wat er gebeurde -of ze als slaven gebruiken.’

‘Goed dan,’ zei Thetier. ‘Maar wat denk je van onbekende storingen in het biochemisch systeem, zoals wat je over het geval van de dinosaurussen zei. Neem bij voorbeeld vitamine C. De enige organismen die niet hun eigen vitamine C kunnen maken zijn Guinese biggetjes en primaten, waaronder de mens. Stel nu eens dat die tendens zich voortzet en we op een onmogelijke wijze afhankelijk worden van te veel essentiële voedselfactoren. Of wat als de klaarblijkelijke toeneming van de vatbaarheid van de mens voor kanker doorzet? Wat dan?’

‘Dat is geen probleem,’ zei ik. ‘De essentie van de nieuwe situatie is dat we alle bekende voedselfactoren op kunstmatige wijze produceren en tenslotte misschien zelfs over een volledig synthetisch dieet beschikken. En er is geen enkele reden om te veronderstellen dat we niet op den duur zullen leren kanker te voorkomen of te genezen.’

Trotter stond op. Hij had zijn koffie op maar zat het kopje nog tussen zijn handen te koesteren. ‘Goed dan, jij beweert dat we aan het absolute einde gekomen zijn. Maar als dit alles nu eens in de oorspronkelijke berekening opgenomen is. De Schepper was er op voorbereid driehonderd miljoen jaar te besteden om de dinosaurussen het een of ander te laten ontwikkelen dat de ontwikkeling van de mens zou verhaasten, of tenminste dat beweer jij; waarom kan hij dan niet een manier bedacht hebben waarop de mens zijn intelligentie en zijn beheersing van het milieu zou kunnen gebruiken om het volgende stadium van het spel voor te bereiden? Dat zou een wel heel amusant onderdeel van het biljartbal-patroon zijn.’

Daar had ik niets op te zeggen. ‘Hoe bedoel je?’ vroeg ik.

Trotter glimlachte me toe. ‘Ach, ik dacht net dat het misschien toch niet helemaal op een toevallige samenloop van omstandigheden berust, en dat er misschien wel een nieuw ras opkomt en een oud verdwijnt, uitsluitend door de inspanningen van dit cerebrale mechanisme.’ Hij tikte tegen zijn slaap.

‘Op wat voor manier?’

‘Snoer me de mond maar als ik het mis heb, maar zijn de wetenschappen van de kernfysica en de cybernetica niet bezig gelijktijdige toppen te bereiken? Vinden we soms niet in dezelfde tijd de waterstofbom en de denkmachine uit? Is dat een toevallige samenloop van omstandigheden, of maakt het deel uit van het goddelijke doel?’

Dat was ongeveer alles tijdens die lunchpauze. Het was begonnen als een geredekavel dat van mij uitging, maar vanaf die tijd... vraag ik me af!

Het kosmisch biljart' is in wezen een gesprek tussen een aantal mensen. Ik heb er altijd al naar verlangd dit soort verhalen te vertellen, misschien wel omdat ik van zoveel verhalen genoten had die begonnen met mensen die op een stormachtige avond rondom een loeiend vuur elkaar verhalen zaten te vertellen, waarop een van hen dan begon met: 'Het gebeurde op precies zo'n avond als deze dat ik...'

Dit verhaal was wel sterk beïnvloed door mijn betrekking aan de medische faculteit. Het lunchuur was daar vaak één lange conversatie met andere faculteitsleden - in het bijzonder met Burnham S. Walker, die hoofd van de afdeling biochemie was, William C. Boyd vanimmu-nochemie en Matthew A. Derow van microbiologie. (Ze zijn nu allemaal met pensioen, maar voor zover ik weet leven ze nog.)

Alle drie, vooral Boyd, waren ze liefhebbers van science-fiction, en het was Boyd die als eerste mijn naam genoemd had voorde bescheiden positie van docent (wat me een bezoldiging van vijfduizend dollar per jaar opleverde, een bedrag dat me in die tijd op een luisterrijke manier buitensporig leek).

Later schreef ik met Walker en Boyd samen een biochemisch leerboek dat de titel Biochemistry and Human Metabolism kreeg (Williams & Wilkins, 1952). In 1954 verscheen er een tweede druk van, en in 1957 een derde; en bij iedere druk bleek het een mislukking. Een tweede leerboek, dat ik met Walker en een verpleegster van buiten de faculteit schreef, was voor leerling-verpleegsters bedoeld en heette Chemistry and Human Health (McGraw-Hill, 1956). Dat was een nog grotere mislukking.*

* Over enkele van mijn ervaringen met studieboeken schreef ik later in mijn artikel 'The Sound of Panting', dat in het juninummer van 1955 Van Astounding verscheen en dat in mijn boek Only a Trillion (Abelard-Schumann, 1957) werd opgenomen.

Hoewel het een fiasco was, leerde ik door Biochemistry and Human Metabolism de verrukkingen van het schrijven van non-fictie kennen, en noch ikzelf, noch mijn schrijversloopbaan waren daarna ooit meer hetzelfde als voorheen.

Het was oorspronkelijk mijn bedoeling een hele serie van die praat-verhalen als 'Het kosmisch biljart' te schrijven. Ik werd daarvan weerhouden (misschien wel goed ook) door mijn verkeerde interpretatie van de nogal sombere wijze waarop Horace mijn verhaal aannam en mik door een opmerking van dr. Walker toen hij het reeds gedrukte verhaal gelezen had. Hij zei op zijn gebruikelijke laconieke toon: ‘Onze gesprekken zijn beter.'

Maar daarmee was er niets verloren. De tijd kwam waarop ik opnieuw geïnspireerd zou worden, deze keer door de tafelgesprekken in de Valluikspinnen, een merkwaardige club waar ik lid van ben. Met duidelijke reminiscenties aan 'Het kosmisch biljart' heb ik een hele reeks mysterieverhalen in de vorm van tafelgesprekken geschreven.

De meeste hiervan verschenen in verschillende nummers van Ellery Oueen's Mystery Magazine, te beginnen met dat van januari 1972. Twaalf ervan zijn verzameld in mijn boek Tales of the Black Widowers (Doubleday, 1974) (De zwarte weduwnaars). Tot op dit ogenblik heb ik nog twaalf van die verhalen geschreven voor More Tales of the Black Widowers.

In Vroege werken maakte ik melding van het feit dat er elf verhalen waren die ik nooit had kunnen verkopen. Bovendien, schreef ik in dat boek, bestaan al die elf verhalen niet meer en moeten dus voor altijd in vergetelheid blijven.

Maar de universiteit van Boston verzamelt al mijn papieren met een ijver en een vastberadenheid die een veel betere zaak waardig zijn, en toen ze, ergens in 1966, daar voor het eerst mee begonnen, gaf ik ze stapels en stapels manuscripten die ik niet doorkeek.

Maar een of andere geestdriftige jonge fan van me deed dat wel. De universiteit van Boston geeft blijkbaar toestemming in zijn literaire verzamelingen rond te snuffelen als het maar voor researchdoeleinden is, en die jeugdige fan, die zich, denk ik, als literair historicus voorstelde, kreeg toegang tot mijn dossiers. Zo kwam hij het verbleekte manuscript van 'Big Game' tegen, een heel kort verhaaltje van ongeveer duizend woorden dat ik in Vroege werken als het elfde en laatste van de zoekgeraakte afgewezen verhalen genoemd had.

Doordat de fan Vroege werken gelezen had, begreep hij de waarde van zijn vondst. Hij liet het verhaal onmiddellijk fotokopiëren en stuurde me er een exemplaar van. En ik zorgde er onmiddellijk voor dat het gedrukt werd. Het verscheen in Before the Golden Age.

Maar toen ik het manuscript van 'Big Game' gelezen had, kwam ik tot de ontdekking dat het in zeker opzicht nooit zoek was geraakt. Ik had het gered. In het begin van 1950 had Robert W. Lowndes, die toen verscheidene science-fictiontijdschriften voor Columbia Publications uitgaf, en van de science-fictionboom van die tijd profiteerde, me om een verhaal gevraagd. Ik moet me toen het acht jaar eerder geschreven Big Game herinnerd hebben, want ik schreef 'Day of the Hunters' ('De dag van de jagers'), dat een meer uitgebreide versie van dat eerdere verhaal was, en Bob plaatste het in het novembernummer 1950 van Future Combined with Science Fiction Stories.

De dag van de jagers

Het begon in dezelfde nacht waarin het eindigde. Veel was het niet. Het zat me alleen maar dwars; het zit me nog dwars.

Ziet u, Joe Bloch, Ray Manning en ik zaten om ons stam-tafeltje in de bar op de hoek, met nog een hele avond vóór ons en een enorme hoop geklets om die avond mee zoek te brengen. Dat is het begin.

Joe Bloch begon het gesprek met over de atoombom te praten, en wat hij dacht dat ermee gebeuren moest, en hoe wie het zich vijf jaar geleden voorgesteld zou hebben. En ik zei dat een heleboel knapen het zich vijf jaar geleden voorgesteld hadden en er verhalen over hadden geschreven en dat het nu moeilijk voor ze zou worden te proberen de kranten vóór te blijven. Wat weer tot een algemeen gewauwel leidde over hoe een hele hoop gekke dingen misschien toch uitkomen, waarbij met een heleboel bijvoorbeelden rondgestrooid werd.

Ray zei dat hij van iemand gehoord had dat een of andere belangrijke geleerde voor ongeveer twee seconden of twee minuten of twee duizendste van een seconde - wat het precies was, dat wist hij niet meer - een blok lood in de tijd had teruggestuurd. Hij zei dat de geleerde er tegen niemand iets van gezegd had omdat hij bang was dat niemand hem zou geloven.

Dus vroeg ik, nogal sarcastisch, hoe hij het dan te weten gekomen was. - Ray mag dan een heleboel vrienden hebben, maar ik heb hetzelfde stel vrienden en geen een daarvan kent grote geleerden. Maar hij zei dat het er niet toe deed hoe hij het gehoord had, ik kon het van hem aannemen of niet.

En toen viel er niets anders meer te doen dan maar over tijdmachines praten en wat er zou gebeuren als je terugging en je eigen grootvader vermoordde, of waarom er niemand uit de toekomst terugkwam om ons te vertellen wie de volgende oorlog zou winnen, en óf er wel een volgende oorlog zou komen, en of er ergens op Aarde nog wel een plekje zou zijn waar je na die oorlog zou kunnen leven, wie er ook gewonnen had.

Ray dacht, als je gewoon de winnaar van de zevende race wist terwijl de zesde nog uitgelopen werd, dat dat pas iets zou zijn.

Maar Joe dacht er anders over. Hij zei: ‘De moeilijkheid niet jullie is dat jullie alleen aan oorlogen en races denken. Ik voor mij hou het op nieuwsgierigheid. Weet je wat ik zou doen als ik een tijdmachine had?’

Dat wilden we natuurlijk onmiddellijk weten, allemaal bereid om hem, wat het ook zijn mocht, met het oude spottende gegrinnik te belonen.

Hij zei: ‘Als ik er een had, dan zou ik wel twee of vijf of vijftig miljoen jaren in de tijd teruggaan om er achter te komen wat er met de dinosaurussen gebeurd is.’

Wat erg jammer was voor Joe, want Ray en ik waren allebei van mening dat dat nou gewoon helemaal geen enkele zin had. Ray vroeg zich af wie er zich nu om een stel dinosaurussen bekommerde, en ik zei dat het enige waar ze goed voor waren, dat was een troep skeletten maken voor kerels die zo debiel waren om de vloeren van musea te verslijten; en het was maar goed ook dat ze uit de weg waren gegaan om plaats voor de mensen te maken. Natuurlijk zei Joe daarop dat, zekere mensen die hij kende in aanmerking genomen, en hij keek ons daarbij strak aan, we maar beter in het dinosaurusstadium hadden kunnen blijven, maar daar schonken we geen aandacht aan.

‘Jullie stomme kwasten lachen nou wel en doen net of je er iets van afweet, maar dat komt omdat jullie nooit ook maar een greintje fantasie hebben,’ zei hij. ‘Die dinosaurussen, dat was geen kattepis. Miljoenen van alle mogelijke soorten waren er - zo groot als huizen, en zo stom als huizen ook -overal verspreid. En toen, plotseling, zomaar ineens,’ en hij knipte met zijn vingers, ‘is er geen eentje meer.’

Hoe komt dat, wilden we weten.

Maar hij was net zijn glas bier aan het leegdrinken en wenkte Charlie er nog eentje te brengen, met een muntstuk in zijn knuist als bewijs dat hij het echt wilde betalen, en hij haalde alleen maar zijn schouders op. ‘Weet ik niet. Maar dat is nou juist wat ik dan te weten zou komen.’

Dat was alles. Daar zou het gewoon mee afgelopen zijn. Ik zou nog wat gezegd hebben en Ray zou nog een of andere hatelijkheid geplaatst hebben, en we zouden allemaal nog een pilsje gedronken hebben en misschien nog wat opmerkingen over het weer en de Brooklyn Dodgers uitgewisseld hebben en dan hadden we tot kijk gezegd en nooit meer over dinosaurussen nagedacht.

Maar zo ging het niet, en nu heb ik niets anders meer in mijn gedachten dan dinosaurussen, en ik voel me er beroerd van.

En dat allemaal omdat de zuiplap aan het tafeltje naast ons opkijkt en schreeuwt: ‘Hé!’

We hadden hem niet gezien. Als regel letten we in bars niet op zuiplappen die we niet kennen. Ik heb al genoeg werk om de zuiplappen die ik wel ken in het oog te houden. Deze knaap had een fles voor zich staan die half leeg was, en een glas in zijn hand dat half vol was.

Hij zei: ‘Hée,’ en we keken allemaal naar hem, en Ray zei 'Vraag hem eens wat hij wil, Joe.’ Joe zat het dichtst bij. Hij liet zijn stoel achteroverhangen en vroeg: ‘Wat moet je?’

De zuiplap zei: ‘Hadden de heren het soms over dinosaurussen?’

Hij was maar een tikkeltje labiel, en zijn ogen zagen eruit alsof ze bloedden, en van zijn hemd kon je alleen maar vermoedden dat het eens wit geweest was, maar het moet vooral zijn manier van praten geweest zijn. Het klónk niet gek of dronken, als u begrijpt wat ik bedoel.

Hoe dan ook, Joe kalmeerde een beetje en zei: ‘Jazeker, is er iets dat u weten wilt?’

Hij glimlachte zo’n beetje naar ons. Het was een eigenaardige glimlach, die bij zijn mond begon en vlak voor de ogen eindigde. Hij zei: ‘Wilde u een tijdmachine bouwen en in de tijd teruggaan om te weten te komen wat er met de dinosaurussen gebeurd is?’

Ik zag wel dat Joe vermoedde dat er een of andere zwendel achter zou zitten. Ik vermoedde hetzelfde. Joe zei: ' Waarom? Wilt u me soms aanbieden er een voor me te bouwen?’

De zuiplap liet een puinhoop van een gebit zien en zei: Nee meneer. Dat zou ik wel kunnen, maar ik doe het niet. Weet u waarom? Omdat ik een paar jaar geleden voor mezelf al een tijdmachine gebouwd heb en naar het Mesozoïcum terug ben gegaan, en te weten ben gekomen wat er met de dinosaurussen gebeurd is.’

Later zocht ik in een woordenboek op hoe je ‘Mesozoïcum’ spelt, en dat is de reden waarom ik het goed schrijf, voor het geval u het zich afvraagt, en ik kwam te weten dat het Mesozoïcum het tijdperk was waarin alle dinosaurussen deden wat dinosaurussen ook maar plegen te doen. Maar toentertijd was dit natuurlijk alleen maar onzinnig geklets voor me, en ik dacht voornamelijk dat er een gek met ons zat te praten. Joe beweerde later wel dat hij iets van dat zogenaamde Mesozoïcum afwist, maar hij zal nog veel langer en harder moeten praten voordat Ray en ik hem geloven.

Maar dat gaf toch even goed de doorslag. We zeiden tegen de zuiplap dat hij maar aan ons tafeltje moest komen zitten. Ik denk dat we ons voorstelden dat we een tijdje naar hem zouden zitten luisteren en dan misschien iets uit die fles krijgen, en de anderen zullen wel hetzelfde hebben gedacht. Maar hij had zijn fles stevig in zijn rechterhand toen hij ging zitten, en daar hield hij hem ook.

Ray vroeg: ‘Waar hebt u die tijdmachine gebouwd?’

‘Aan de universiteit van het Middenwesten. Mijn dochter en ik hebben er samen aan gewerkt.’

Bij dat alles had hij ook nog de stem van een schooljongen.

Ik vroeg: ‘Waar is hij nu? Zit hij in uw zak?’

Hij vertrok geen spier; hij viel nooit tegen ons uit, wat voor hatelijkheden we ook debiteerden. Hij bleef maar hardop in zichzelf praten, alsof de whisky zijn tong losgemaakt had en het hem niet kon schelen of we er bleven zitten of niet.

Hij zei: ‘Ik heb hem vernield. Wilde hem niet meer. Had er genoeg van.’

We geloofden hem niet. We geloofden geen ene donder van wat hij zei. Dat moet u wel goed begrijpen. Dat spreekt toch vanzelf, want als een knaap een tijdmachine uitvond, dan kon hij miljoenen in de wacht slepen - dan kon hij al het geld van de wereld in de wacht slepen, alleen al door te weten wat er op de beurs en de paardenrennen en met de verkiezingen zou gebeuren. Dat zou hij toch niet allemaal weggooien, wat voor redenen hij ook had. - Bovendien waren we geen van allen van plan om in tijdreizen te gaan geloven, want stel dat je werkelijk eens je eigen grootvader vermoordde.

Nou ja, doet er niet toe.

Joe zei: ‘Ja ja, je hebt hem vernield. Natuurlijk heb je hem vernield. Hoe heet je eigenlijk?’

Maar daar gaf hij geen antwoord op, nooit. We vroegen het hem nog een paar keer, en tenslotte noemden we hem maar ‘professor’.

Hij dronk zijn glas leeg en vulde het uiterst langzaam bij.

Ons bood hij niets aan, en we slorpten allemaal maar van ons bier.

Toen zei ik: ‘Nou, kom op dan. Wat gebeurde er met de dinosaurussen?’

Maar hij vertelde het ons niet direct. Hij staarde strak naar het midden van de tafel en praatte ertegen.

'Ik weet niet hoeveel keren Carol me wel teruggezonden heeft - een paar minuten of uren maar - voordat ik de grote sprong waagde. De dinosaurussen konden me eigenlijk niet schelen; ik wilde alleen maar zien hoe ver de machine me met de energievoorraad die ik had brengen zou. Ik neem aan dat het gevaarlijk was, maar is het leven soms zo heerlijk?

De oorlog was toen nog aan de gang: één leven meer of minder?’

Hij vertroetelde zijn glas zo’n beetje, alsof hij intussen aan dingen in het algemeen zat te denken, scheen toen over een deel in zijn herinnering heen te springen en bleef doorgaan.

‘Het was zonnig,’ zei hij, ‘zonnig en helder; droog en hard. Er waren geen moerassen, geen varens. Niets van al die dingen uit het Krijt die we met dinosaurussen associëren,’ - in elk geval, zoiets zei hij geloof ik wel. Al die grote woorden kon ik niet altijd vatten, dus later hou ik me maar gewoon aan wat ik me herinneren kan. Ik controleerde alle spellingen, en ik moet zeggen dat hij ze, ondanks al die drank die hij wegwerkte, zonder stotteren uitsprak.

Dat was het misschien wat ons zo hinderde. Hij leek zo vertrouwd met alles, en het rolde allemaal van zijn tong alsof het niets was.

Hij ging door: ‘Het was een laat tijdperk, zonder enige twijfel het Krijt. De dinosaurussen waren al aan het uitsterven - allemaal behalve die kleintjes, die met hun metalen koppelriemen en hun pistolen.’

Ik denk dat Joe met zijn neus zowat helemaal in het bier dook. Hij gleed zo’n beetje half om het glas heen toen de professor die bewering wat triestig liet horen.

Joe’s stem klonk razend. ‘Wat voor kleintjes, met wiens metalen koppelriemen en wat voor pistolen?’

De professor keek hem een ogenblikje aan en liet zijn ogen toen weer naar het niets afglijden. ‘Het waren kleine reptielen, ongeveer éen meter twintig hoog. Ze stonden op hun achterpoten met een dikke staart erachter, en ze hadden kleine voorarmen met vingers. Om hun middel hadden ze brede metalen koppelriemen, waar die pistolen aan hingen. - En het waren ook geen pistolen waar ze kogels mee afschoten; het waren energieprojectors.’

‘Wat waren het?’ vroeg ik. ‘Zeg, wanneer was dit eigenlijk? Miljoenen jaren geleden?’

‘Precies,’ zei hij. ‘Het waren reptielen. Ze hadden schubben en geen oogleden en waarschijnlijk legden ze eieren. Maar ze gebruikten energiepistolen. Ze waren met hun vijven. Ze kwamen op me af zodra ik uit de machine stapte. Er moeten er miljoenen zijn geweest op Aarde - miljoenen. Overal verspreid. Ze moeten in die tijd de Heren der Schepping zijn geweest.’

Ik denk dat dat het moment was waarop Ray dacht dat hij hem klem had, want hij kreeg die wijze blik in zijn ogen die maakt dat je zin krijgt hem met een lege bierkroes op zijn kop te slaan, omdat je met een volle bier zou morsen. Hij zei: ‘Moet je horen, professor, miljoenen, hè? En zijn er soms geen knapen die niks anders doen dan ouwe botten vinden en ermee scharrelen tot ze er achter komen hoe zo’n dinosaurus er uitzag? De musea zitten vol met die geraamtes, of niet soms? Zo, en waar is dan die ene die een metalen koppelriem om heeft? Als er miljoenen waren, wat is er dan mee gebeurd? Waar zijn hun botten?’

De professor zuchtte. Het was een echte, trieste zucht. Misschien drong het nu voor het eerst tot hem door dat hij logen drie kerels in overalls in een bar aan het praten was. Of misschien kon het hem niet schelen.

Hij zei: ‘Zoveel fossielen vind je niet. En denk je eens in hoeveel dieren er op Aarde geleefd hebben. Denk je eens in hoeveel miljarden en biljoenen. En denk je eens in hoe weinig fossielen we vinden. - En die hagedissen waren intelligent. Vergeet dat niet. Ze zorgden er wel voor dat ze niet in sneeuwhopen of modderrivieren terecht kwamen, of in de lava vielen, behalve als er werkelijk een groot ongeluk gebeurde. Denk je eens in hoe weinig fossiele mensen er zijn -zelfs van die sub-intelligente aapmensen van een miljoen jaar geleden.’

Hij keek naar zijn halfvolle glas en draaide het om en om. Hij zei: ‘Trouwens, wat zouden fossielen nu laten zien? Metalen koppelriemen roesten weg en laten niets achter. Die kleine hagedissen waren warmbloedig. Dat wéét ik, maar uit versteende beenderen zou je het niet kunnen bewijzen. Wat dondert het ook? Zou je over een miljoen jaar uit een menselijk skelet af kunnen leiden hoe New York er uitzag? Zou je door de beenderen een mens van een gorilla kunnen onderscheiden en te weten komen wie van de twee de atoombom gemaakt heeft en wie er in een dierentuin bananen zat te eten?’

‘Hé, wacht eens eventjes,’ zei Joe, helemaal in de contramine, ‘iedere zwerver kan het geraamte van een gorilla van dat van een mens onderscheiden. Een mens heeft grotere hersens. Iedere gek kan je vertellen wie de intelligente was. ’ ‘O ja?’ De professor lachte in zichzelf, alsof het allemaal zo eenvoudig en voor de hand liggend was dat het gewoon een schande was er nog tijd aan te verspillen. ‘Jullie beoordelen alles naar het soort brein dat menselijke wezens hebben weten te ontwikkelen. De evolutie heeft verschillende methoden om iets te bereiken. Vogels vliegen op de ene manier; vleermuizen weer op een andere. Het leven zit vol met foefjes voor alles. - Hoe veel van je hersens denk je eigenlijk dat je gebruikt? Ongeveer éen vijfde. Dat verzekeren de psychologen. Voor zover zij weten, en voor zover iedereen weet, wordt tachtig procent van jullie brein helemaal niet gebruikt. Iedereen functioneert in een heel lage versnelling, behalve misschien een paar figuren uit de geschiedenis. Leonardo da Vinci bij voorbeeld. Archimedes, Aristoteles, Gauss, Galois, Einstein Ik had nog nooit van die mensen gehoord, behalve van Einstein dan, maar ik liet niets merken. Hij noemde er nog een paar, maar wat ik hier opgeschreven heb is alles wat ik me kan herinneren. Toen zei hij: ‘Die kleine reptielen hadden kleine hersens, misschien wel ter grootte van een kwartje, of nog kleiner, maar ze gebruikten ze helemaal - ieder onderdeeltje ervan. Aan hun beenderen zou je het misschien niet zien, maar ze waren intelligent; even intelligent als mensen. En ze waren de baas van de hele Aarde.’ Toen kwam Joe met een opmerking die echt heel goed was. Een ogenblik lang was ik er zeker van dat hij de professor te pakken had en ik was verschrikkelijk blij dat hij daarmee kwam. Hij zei: ‘Moet je horen, perfessor, als die hagedissen dan zo verdomde slim waren, waarom hebben ze dan niet iets achtergelaten? Waar zijn hun steden en hun gebouwen en al die dingen die wij nog steeds van de holenmensen vinden, stenen messen en zo. Allemachtig, als wij mensen ooit eens van Aarde verdwenen, denk je dan eens in wat wij allemaal achter zouden laten. Je zou nog geen kilometer kunnen lopen zonder over een stad te struikelen. En wegen en al dat soort dingen.’

Maar de professor liet zich gewoon niet voor het blok zetten. Hij was niet eens geschokt. Hij antwoordde zonder dralen: 'Jullie beoordelen andere levensvormen nog steeds naar menselijke maatstaven. Wij hebben steden en wegen en vliegvelden gebouwd en al die andere dingen die bij ons horen, maar zij niet. Zij waren op een heel andere basis gevormd. Hun hele manier van leven was volkomen anders. Ze woonden niet in steden. Ze hadden onze soort kunst niet. Ik weet niet zeker wat ze dan wel hadden, want het was allemaal zo vreemd dat ik het niet bevatten kon - behalve dan die pistolen van ze. Die zouden wel hetzelfde zijn. Raar, niet? - Wat mij betreft lopen we elke dag tegen hun overblijfselen aan en weten niet eens wat het zijn.'

Tegen die tijd had ik er behoorlijk de balen van gekregen. Je kón die man gewoon niet te pakken krijgen. Hoe slimmer jij was, des te slimmer hij weer werd.

Ik zei: ‘Moet je horen. Hoe weet jij zoveel van die dingen af? Wat heb je eigenlijk gedaan, met ze samengeleefd? Of spraken ze soms Engels? Of misschien sprak jij de hagedissentaai wel. Laat ons eens een paar woordjes hagedissentaal horen.’

Ik denk dat ik ook razend begon te worden. U weet wel hoe dat gaat. Iemand vertelt je iets dat je niet gelooft omdat het volslagen idioot is, en toch kan je hem er maar niet toe krijgen toe te geven dat hij liegt.

Maar de professor was niet kwaad. Hij vulde gewoon heel langzaam zijn glas weer eens bij. ‘Nee,’ zei hij, ‘ik praatte niet en zij praatten ook niet. Ze keken alleen maar naar me met hun koude, harde, starende ogen - net slange-ogen - en ik wist wat ze dachten, en ik kon zien dat zij wisten wat ik dacht. Vraag me niet hoe dat kon. Het gebeurde gewoon. Alles. Ik wist dat zij op jacht waren en ik wist dat ze niet van plan waren me te laten ontsnappen.’

Toen vroegen we maar niets meer. We keken hem alleen maar aan, en toen zei Ray: ‘Wat gebeurde er toen? Hoe ben je ontsnapt?’

‘Dat was niet zo moeilijk. Een beest rende over de top van de heuvel. Het was lang - wel drie meter misschien - en dun, en bewoog zich vlak boven de grond. De hagedissen werden er opgewonden van. Ik voelde hun opwinding in golven. Het was alsof ze mij in éen hete flits van bloeddorstigheid volkomen vergaten - en daar gingen ze er op af. Ik stapte weer in de machine, keerde terug en maakte er een eind aan.’

Dat was wel het saaiste soort einde dat je ooit gehoord had. Joe maakte een geluidje diep in zijn keel. ‘Zo, en wat is er dan met de dinosaurussen gebeurd?’

‘O, snappen jullie dat niet? Ik dacht dat dat toch wel duidelijk genoeg was. - Die kleine intelligente hagedissen, die hebben het gedaan. Het waren jagers - uit instinct en door hun keuze. Dat was hun hobby in het leven. Het ging niet om voedsel; het was voor de lol.’

‘En hebben zij zomaar eventjes alle dinosaurussen op Aarde uitgeroeid?’

‘In elk geval al de exemplaren die in die tijd leefden; al de soorten van hun eigen tijd. Denk je soms dat dat niet mogelijk is? Hoe lang hebben wij erover gedaan om honderden miljoenen bisons uit te roeien? Wat is er in enkele jaren tijd met de dodo gebeurd? Stel dat we het er eens echt serieus op toeleggen, hoe lang zouden de leeuwen en de tijgers en de giraffen dan nog te leven hebben? Man, toen ik die hagedissen zag was er al helemaal geen groot wild meer over - geen reptiel van meer dan vijf meter in elk geval. Allemaal verdwenen. Die kleine duivels joegen nu op de kleine, watervlugge exemplaren, en waarschijnlijk jankten ze van verlangen naar de goede oude tijd.’

We zeiden geen woord meer en keken naar onze lege bierflesjes en dachten er over na. Al die dinosaurussen - zo groot als huizen - gedood door kleine hagedissen met pistolen. Voor de lol gedood.

Toen boog Joe zich naar voren, legde heel ongedwongen zijn hand op de schouder van de professor en schudde eraan.

Hij zei: ‘Hé, professor, maar als dat zo is, wat is er dan met die kleine hagedissen met de pistolen gebeurd? Hè? - Ben je nog wel eens teruggegaan om daar achter te komen?’

De professor keek op met een soort uitdrukking in zijn ogen alsof hij verdwaald was.

‘Begrijpen jullie het dan nog steeds niet! Dat begon toen al met ze te gebeuren. Ik zag het in hun ogen. Ze hadden geen groot wild meer — de lol begon er af te raken. Dus wat kon je verwachten dat ze zouden gaan doen? Ze gingen tot een ander soort wild over- het grootste en gevaarlijkste van allemaal - en toen hadden ze pas echt lol. Op dat wild joegen ze tot er niets meer over was.’

‘Wat voor wild?’vroeg Ray. Hij snapte het niet, maar Joe en ik wel.

‘Zichzelf,’ zei de professor met luide stem. ‘Ze roeiden eerst alle anderen uit en toen begonnen ze aan zichzelf - tot er geen eentje meer over was.’

En weer zwegen we en dachten over die dinosaurussen na zo groot als huizen - en allemaal uitgeroeid door kleine hagedissen met pistolen. Toen dachten we over die kleine hagedissen na en hoe ze de pistolen aan het werk moesten laten, zelfs nog toen er niets anders meer over was om ze tegen te gebruiken dan zijzelf.

Joe zei: ‘Arme stomme hagedissen.’

‘Ja,’ zei Ray, ‘arme idiote hagedissen.’

En toen gebeurde er iets dat ons echt bang maakte. Want de professor sprong op met ogen die er uitzagen alsof ze probeerden uit hun kassen te puilen en zomaar op ons af te springen. Hij schreeuwde: ‘Jullie verdomde gekken. Wat zitten jullie hier over reptielen te jammeren die honderd miljoen jaar geleden dood zijn gegaan. Dat was de eerste intelligentie op Aarde en zo kwam het aan zijn einde. Dat is gebeurd. Maar wij zijn de tweede intelligentie - en hoe denk je verdomme dat wij aan ons eind zullen komen?’

Hij schoof de stoel achteruit en liep naar de deur. Maar voor hij helemaal weg ging bleef hij daar nog even staan en zei: ‘Arme domme mensheid! Ga daar maar eens over janken.’

Het verhaal schijnt helaas een moraal te hebben en eindigt inderdaad met de lezer die moraal in het hoofd te stampen. Dat is erg. Openlijk gepreek bederft de doeltreffendheid van een verhaal. Als je geen weerstand kunt bieden aan de aandrang je medemensen te verbeteren, doe het dan in elk geval op een subtiele manier.

Een uitstekende stelregel, die ik een enkele keer wel eens uit het oog verlies en vergeet. 'De dag van de jagers' schreef ik niet lang nadat de Sovjet-Unie zijn eerste kernbom had laten ontploffen. Voor die tijd was het al erg genoeg geweest om te weten dat de Verenigde Staten wel eens in de verleiding konden komen atoombommen te gebruiken als ze voldoende geïrriteerd raakten (zoals in 1945). Maar nu had zich voor het eerst de mogelijkheid van een echte kernoorlog voorgedaan, waarin beide zijden atoombommen gebruikten.

We zijn nu aan die situatie gewend geraakt en denken er nauwelijks nog over na, maar in 1950 waren er veel mensen die dachten dat een kernoorlog onvermijdelijk was, en nog wel op korte termijn ook. Ik had daar nogal bittere gevoelens over - en die bitterheid komt in het verhaal duidelijk tot uiting.*

* De zelfmoord van mensheid lijkt nu, een kwart eeuw nadat 'De dag van de jagers' geschreven werd, waarschijnlijker dan ooit, maar om andere redenen.

Tussen haakjes, 'De dag van de jagers' wordt ook in de omlijsting van een gesprek verteld. Dit gesprek vindt in een bar plaats. De verhalen van Wodehouse over Mulliner, de verhalen die L. Sprague de Camp en Fletcher Pratt in Gavagan's Bar situeren, en Clarke's verhalen over de White Hart, spelen zich allemaal tegen de achtergrond van een bar af, en ik heb ze allemaal gelezen en was er dol op.

Het was dus niet te vermijden dat ik ook eens een verhaal in de vorm van een caféconversatie zou vertellen. De enige moeilijkheid is dat ik niet drink en nauwelijks in een bar gezeten heb, dus ik zal het wel allemaal verkeerd hebben.

Mijn verblijf in Boston bleek al gauw geen enkele hindernis voor mijn literaire loopbaan te vormen. (Trouwens, sinds ik me in 1947 op mijn wetenschappelijk onderzoek voor mijn doctoraal moest concentreren bleek niets meer een hindernis te vormen.)

Na twee maanden in een kleine onderverhuurde woning (van achterbuurtkwaliteit), dichtbij de universiteit, verhuisden we naar de buitenwijken - ais je het zo noemen wilt. Noch mijn vrouw noch ik konden autorijden toen we naar Boston kwamen, dus moesten we wel iets vinden dat in de buurt van de buslijnen lag. We vonden een huis in 'In nogal verarmde voorstad Sommerville- een zolderwoning van de primitieve soort, die 's zomers ongelooflijk heet was.

Daar schreef ik mijn tweede roman, The Stars, Like Dust (Doubleday, 1951) (Een oceaan van sterren), en tijdens mijn verblijf daar bracht een klein eenmans uitgeverijtje, Gnome Press, in 1950 een verzameling uit van mijn positronische robotverhalen, I, Robot (Ik, Robot), en in 1951 de eerste portie van mijn Foundation-verhalen, onder de titel Foundation.*

* Gnome Press boerde niet zo best met die boeken, en al evenmin met Foundation and Empire (Foundation en Imperium) en Second Foundation (Tweede Foundation), die ze in 1951 en 1952 publiceerden. Tot mijn grote opluchting wist Doubleday, die ten behoeve van mij de rol van Ridder Zonder Vrees of Blaam speelde, Gnome Press in 1962 zo verte krijgen de boeken vrij te geven. Doubleday slaagde er daarna in met al die boeken zowel voor mijzelf als voor hen zeer aanzienlijke bedragen te verdienen, waar ze trouwens nog steeds mee bezig zijn.

In 1950 leerde ik autorijden, en in 1951 kregen we, nogal tot onze verbazing, zelfs een zoon. Na negen jaar getrouwd te zijn geweest waren we namelijk tot de conclusie gekomen dat we blijkbaar gedoemd waren kinderloos te blijven. Maar tegen het eind van 1950 bleek de verklaring van zekere nogal raadselachtige fysiologische fenomenen er zijn dat mijn vrouw zwanger was. De eerste die me kwam vertellen dat dat het wel zijn moest was, herinner ik me, Evelyn Gold (toen nog mevrouw Horace Gold). Ik lachte en zei: 'Nee, nee,' maar het was ja, ia, en op 20 augustus 1951 werd David geboren.

Toen ik dus vruchtbaar op het gebied van boeken geworden was en een begin in de richting van auto's en een nakomelingschap gemaakt had, was ik ook maar gelijk tot alles bereid en begon alle mogelijke opdrachten aan te nemen.

Onder de talrijke science-fictiontijdschriften van het begin van de vijftiger jaren was er bij voorbeeld een dat Marvel Science Fiction heette. Het was de reïncarnatie van een eerdere Marvel die tussen 1938 en 1941 met negen nummers uitgekomen was. Dat eerdere tijdschrift had zich gespecialiseerd in verhalen die op een nogal onhandige en idiote manier de nadruk op seks legden.*

* Heel indirect bracht dit me er tenslotte toe een verhaal te schrijven dat 'Playboy and the Slime God' heette en in het maartnummer van 1961 van Amazing Stories verscheen en vervolgens onder de veel betere titel 'What Is This Thing Called Love?' ('Liefde, wat is dat?' in Een mooie dag voor een wandeling)opgenomen werd in mijn verzameling Nightfall and Other Stories.

Nadat Marvel in 1950 opnieuw tot leven was gebracht (het hield het maar een stuk of zes nummers uit) vroegen ze me om een verhaal. Ik had me natuurlijk de onverkwikkelijke geschiedenis van het blad kunnen herinneren en daarom weigeren hen een verhaal te leveren, maar ik dacht aan een verhaal dat ik eenvoudig niet na kon laten te schrijven omdat ik, zoals allen die me kennen wel weten, een onverbeterlijke maker van woordspelingen ben.

Dat verhaal was 'Shah Guido G.' ('Sjah Guido G.'), en het verscheen in het novembernummer 1951 van Marvel.

Sjah Guido G.

Eenmaal per jaar keerde Philo Plat naar het toneel van zijn misdaad terug. Het was een vorm van boetedoening. Op iedere gedenkdag klom hij naar de kale top en staarde over de kilometers en kilometers verpletterd metaal, beton en beenderen.

Het was een troosteloos gebied. De metalen brokstukken waren nog steeds vlekkeloos en niet verroest, en hun puntige tanden verhieven zich in vruchteloze woede. Ergens tussen al dat puin lagen de skeletten van de duizenden die waren omgekomen, van alle leeftijden en beide geslachten. Hun blinde schedels richtten, wat hem betrof, hun lege, door vervloekingen verwrongen oogkassen op hem.

De stank was al lang geleden uit de woestijn verdwenen, en de hagedissen leefden ongestoord in hun holen. Geen mens naderde de omheinde begraafplaats waar de restanten van de lichamen in de gapende krater lagen die door die laatste val was ontstaan.

Alleen Plat kwam. Jaar in jaar uit kwam hij er weer terug, en altijd nam hij, als om zo vele boze ogen af te weren, zijn gouden medaille mee. Die hing zwierig om zijn nek terwijl lil| duur op de top stond. Met de eenvoudige inscriptie: ‘Aan de Bevrijder!’

Deze keer was Fulton bij hem. Fulton was eens, in de dagen voor de val, een Lagere geweest; de dagen toen er nog Hogeren en Lageren waren.

Fulton zei: ‘Het verbaast me dat je hier zo hardnekkig blijft komen, Philo.’

Plat zei: ‘Ik moet wel. Je weet dat het geluid van de val tot honderden kilometers in de omtrek te horen was; seismologen over de hele wereld hebben het geregistreerd. Mijn schip bevond zich er vlak boven; de schoktrillingen troffen me en slingerden me kilometers ver weg. En toch, het enige geluid dat ik me kan herinneren is die ene schreeuw uit vele monden toen Atlantis aan zijn val begon.’

‘Het moest gebeuren.’

‘Woorden,’ zuchtte Plat. ‘Er waren baby’s en onschuldigen onder.’

‘Niemand is onschuldig.’

‘Ik ook niet. Moest ik dan de beul zijn?’

'Iemand moest het zijn.’ Fulton was heel zeker van zichzelf. ‘Denk je eens in hoe de wereld nu, vijfentwintig jaar later, is. De democratie is hersteld, het onderwijs is weer algemeen geworden, de cultuur is er ook voor de massa’s, en de wetenschap maakt opnieuw grote vorderingen. Er zijn al twee expedities op Mars geland.’

‘Ik weet het, ik weet het. Maar dat was ook een beschaving. Ze noemden het Atlantis, omdat het een eiland was dat de wereld regeerde. Een eiland in de lucht, niet in de zee. Het was stad en wereld tegelijk, Fulton. Jij hebt nog nooit zijn kristallen overkoepeling en zijn schitterende gebouwen gezien. Het was één groot uit steen en metaal gehouwen juweel. Het was een droom.’

‘Het was geconcentreerd geluk, gedestilleerd uit het weinige dat onder de miljarden gewone mensen die aan de Oppervlakte leefden verdeeld werd.’

‘Ja, je hebt gelijk. Ja, het moest. Maar het had allemaal zo anders kunnen zijn, Fulton. Weet je,’ hij ging op de harde rots zitten, sloeg zijn armen om zijn knieën en liet zijn kin er op rusten, ‘ik denk wel eens hoe het in vroeger tijden geweest moet zijn, toen er nog naties en oorlogen op de Aarde waren. Ik denk eraan wat een wonder het voor de volkeren geschenen moet hebben toen de Verenigde Naties voor het eerst een echte wereldregering vormden, en wat Atlantis toen voor hen betekend moet hebben.

Het was een hoofdstad die Aarde regeerde maar er geen deel van uitmaakte. Het was een zwarte schijf in de lucht, in staat om overal op Aarde op welke hoogte ook te verschijnen; een schijf die niet tot éen natie behoorde, maar tot de hele planeet; niet het produkt van het vernuft van éen volk, maar de eerste grootse prestatie van het hele menselijke ras - en toen, wat is er toen van geworden!’

Fulton zei: ‘Zullen we gaan? We kunnen beter voor donker bij het schip terug zijn.’

Plat vervolgde: ‘In zeker opzicht was het onvermijdelijk, denk ik. Het menselijk ras heeft nog nooit een instelling uitgevonden die niet als een kankergezwel eindigde. In prehistorische tijden eindigde de medicijnman die als de drager van de wijsheid van de stam begon waarschijnlijk als de laatste barrière tegen de vooruitgang van diezelfde stam. In het oude Rome werd het burgerleger -’

Fulton liet hem maar praten - geduldig. Het was een zonderlinge echo uit het verleden. En in die dagen waren er andere ogen op hem gericht geweest terwijl hij praatte, geduldig wachtend.

'- werd het burgerleger dat de Romeinen tegen iedereen van Veii tot Carthago verdedigde de uit beroepssoldaten bestaande Pretoriaanse Garde, die het Imperium verried en over het hele Rijk belasting hief. De Turken bouwden het korps der Janitsaren uit tot hun onoverwinnelijke tegen Europa gerichte voorhoede, en de sultan eindigde als slaaf van zijn Janitsarenslaven. De baronnen van het middeleeuwse Europa beschermden de lijfeigenen tegen de Noormannen en de Magyaren, en bleven toen nog zeshonderd jaar bestaan als een parasitaire aristocratie die niets bijdroeg.’

Plat werd zich van die geduldige ogen bewust en vroeg: 'Begrijp je me niet?’

Een van de technici die een beetje meer durf had zei: ‘Met uw permissie, Hogere, maar wij moeten nodig weer aan het werk.’

‘Ja, ja, dat zal wel, ja.’

Het speet de technicus. Deze Hogere was een rare, maar hij bedoelde het goed. Hoewel hij een heleboel onzin sprak, vroeg hij hen naar hun gezinnen, zei hen dat ze beste kerels waren, en dat ze door hun werk beter waren dan de Hogeren.

Dus legde hij uit: ‘Ziet u, er komt nog een lading graniet en staal voor de nieuwe schouwburg aan en we zullen de energieverdeling moeten veranderen. Dat begint erg moeilijk te worden. De Hogeren willen niet luisteren.’

‘Dat is nu precies wat ik bedoel. Jullie moeten hen dwingen om te luisteren.’

Maar ze staarden hem alleen maar aan, en op dat ogenblik sloop heel zachtjes een idee Plats onderbewuste binnen.

Leo Spinney wachtte hem in de kristallen laag op. Hij was even oud als Plat, maar langer en veel knapper van uiterlijk. Plats gezicht was mager, zijn ogen waren porseleinblauw en hij glimlachte nooit. Spinney had een rechte neus en bruine ogen die voortdurend schenen te lachen.

Spinney riep: ‘We komen nog te laat voor het spel.’

‘Ik heb geen zin om te gaan, Leo. Alsjeblieft.’

Spinney vroeg: ‘Weer met de technici? Waarom verspil je je tijd daarmee?’

Plat zei: ‘Zij werken tenminste. Ik heb respect voor ze. Welk recht hebben wij om alleen maar te luieren?’

‘Moet ik soms de wereld zoals hij is vragen stellen als hij me juist zo goed van pas komt?’

‘Als je dat niet doet, zal op een dag iemand de vragen voor jou stellen.’

‘Dat zal dan op een dag zijn, maar niet vandaag. En eerlijk gezegd zou je er beter aan doen mee te gaan. Het is de Sekjen opgevallen dat je nooit bij de spelen aanwezig bent en dat bevalt hem niet. Ik voor mij denk dat de mensen hem van je gesprekken met de technici en je bezoeken aan de Oppervlakte verteld hebben. Hij zou zelfs wel eens kunnen denken dat je je vereenzelvigt met Lageren.’

Spinney lachte hartelijk, maar Plat zei niets. Het zou voor hen helemaal geen kwaad kunnen als ze eens wat meer met Lageren omgingen, en iets van hun manier van denken leerden. Atlantis had zijn kanonnen en zijn bataljons van Golven. Maar op een dag zou het wel eens kunnen leren dat dat niet genoeg was. Niet genoeg om de Sekjen te redden.

De Sekjen! Plat had zin om te spuwen. De volledige titel was ‘Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties’. Twee eeuwen geleden was het nog een functie geweest waarvoor je gekozen werd; een eervolle functie. Nu kon een man als Guido Garsjtjavastra het ambt waarnemen omdat hij kon bewijzen dat hij de zoon van zijn al even waardeloze vader was.

‘Guido G.’ noemden de Lageren aan de Oppervlakte hem. En gewoonlijk, met een zekere verbittering: ‘Sjah Guido G.,’ want ‘sjah’ was eens de titel van een geslacht van despotische koningen geweest. De Lageren kenden hem voor wat hij was. Dat wilde Plat tegen Spinney zeggen, maar het was er nog niet de juiste tijd voor.

De werkelijke spelen werden in de bovenste laag van de stratosfeer gehouden, honderdzestig kilometer boven Atlantis, hoewel het Luchteiland zelf zich ruim dertig kilometer boven de zeespiegel bevond. Het reusachtige amfitheater was vol en aller ogen waren op de stralende globe in het midden gericht. Iedere kleine eenmanskruiser hoog boven hen werd vertegenwoordigd door zijn eigen speciale lichtende symbool in de kleur die tot de vloot behoorde waarvan hij deel uitmaakte. De kleine vonkjes gaven in miniatuur exact de bewegingen van de schepen weer.

Het spel nam een aanvang toen Plat en Spinney hun plaatsen innamen. De stipjes flitsten al op elkaar af, scherend en missend, zwenkend.

Een reusachtig scorebord gaf de voortgang van de strijd aan in conventionele symbolen die Plat niet begreep. Er klonk verward gejuich voor elk van beide vloten en voor bepaalde schepen in het bijzonder.

Hoog onder een baldakijn zat de Sekjen, de Sjah Guido G. van de Lageren. Plat kon hem nauwelijks zien, maar hij kon wel duidelijk de kleinere kopie van de spelglobe onderscheiden, die daar voor zijn persoonlijk gebruik was aangebracht.

Plat zag het spel voor het eerst. Hij begreep niets van de fijnere puntjes en vroeg zich af wat de reden van het telkens opklinkende geschreeuw was. Maar hij begreep wel dat de stipjes schepen waren en dat de lichtstrepen die er herhaaldelijk uit flitsten energiestralen voorstelden die, honderdzestig kilometers boven hen, even echt waren als hel vlammende atomen ze maar maken konden. Iedere keer als een stip een streep vormde, steeg er een luid geroep op onder het publiek, dat in een algemeen geklaag wegstierf als het doel snel zwenkte en ontkwam.

Toen klonk er een algemeen gejoel en het publiek - mannen, vrouwen en zelfs Sekjen zelf - kwam overeind. Eén van de blinkende stipjes was getroffen en stortte omlaag - spiralend, spiralend. Honderdzestig kilometer boven hen gebeurde met een echt schip hetzelfde; het dook omlaag in de dichter wordende lucht die zijn speciaal daartoe ontworpen romp van een magnesiumlegering zou verhitten en tot een onschuldige, poedervormige as zou verteren voordat het het Aardoppervlak bereiken kon.

Plat wendde zich af. ‘Ik ga weg, Spinney.’

Spinney schreef iets op zijn scorekaart en zei: ‘De Groenen hebben nu vijf schepen verloren deze week. We moeten er nog meer hebben.’ Hij stond rechtop en begon woest te roepen: ‘Nog éen!’

Het publiek nam zijn kreet over, bleef het op monotone toon herhalen.

Plat zei: ‘In dat schip is een mens gestorven.’

‘Reken maar. En éen van de besten van de Groenen ook. Verdomd goed werk.’

‘Besef je wel dat er een mens gestorven is.’

‘Het zijn toch maar Lageren. Wat heb je toch?’

Plat drong langzaam tussen de rijen mensen door naar buiten. Een paar keken naar hem en fluisterden. De meesten hadden alleen maar oog voor de spelglobe. Overal om hem heen waren welriekende geuren en in de verte, zo nu en dan hoorbaar te midden van het geschreeuw, was een zwak gerucht van zachte muziek. Terwijl hij door een van de hoofduitgangen liep, deed een luid gejoel de lucht achter hem trillen.

Grimmig verzette Plat zich tegen de opkomende misselijkheid.

Hij liep drie kilometer, bleef toen staan.

Stalen balken zwaaiden aan het eind van diamagnetische stralenbundels en de schorre klanken van in Lagere taal geschreeuwde bevelen vervulden de lucht.

Er werd voortdurend gebouwd op Atlantis. Tweehonderd jaar geleden, toen Atlantis nog zuiver en alleen de zetel van de regering was, was het een plaats met rechte lijnen en uitgestrekte ruimten geweest. Maar nu was het veel meer. Het was de Lustkoepel Xanadu waar Coleridge over sprak.

Het kristallen dak was in de afgelopen twee eeuwen al vele malen omhoog getild en naar buiten uitgebreid. Iedere keer was het ook dikker gemaakt zodat Atlantis veiliger hoger kon klimmen; en veiliger weerstand kon bieden aan mogelijke inslagen van meteorieten die nog niet volledig door de dunne luchtflarden verbrand waren.

En naarmate Atlantis nuttelozer en aantrekkelijker werd, lieten steeds meer Hogeren hun landgoederen en fabrieken over aan directeuren en opzichters en verkozen het Luchteiland als permanente woonplaats. Allen bouwden groter, hoger, ingewikkelder.

En hier verrees weer een nieuw bouwwerk.

Golven stonden in onaandoenlijke, plichtsgetrouwe gehoorzaamheid toezicht te houden. De naam, die van toepassing was op de vrouwen - als je ze zo al noemen kon, dacht Plat gemelijk - was ontleend aan het Vroegengels uit de tijd toen Aarde nog in naties verdeeld was. Ook hier hadden verandering en degeneratie toegeslagen. De vroegere Golven hadden administratieve bezigheden achter de linies verricht. Deze schepsels, die nog steeds Golven genoemd werden, waren frontlijnsoldaten.

Plat wist dat het zin had. Als vrouwen op de juiste wijze getraind werden, waren ze doelbewuster, fanatieker, minder geneigd tot twijfel en berouw dan mannen ooit zouden kunnen zijn.

Op ieder bouwterrein waren altijd Golven aanwezig geweest, omdat de bouw werd uitgevoerd door Lageren, en Lageren op Atlantis moesten bewaakt worden. Zoals die aan de Oppervlakte geïntimideerd moesten worden. Alleen al in de afgelopen vijftig jaar was de lange-afstandsatoomartillerie waarvan de onderzijde van Atlantis voorzien was verdubbeld en zelfs verdriedubbeld.

Hij zag de balk zachtjes omlaag komen, en twee mannen riepen elkaar aanwijzingen toe terwijl hij langzaam op zijn plaats terecht kwam. Al gauw zou er geen ruimte voor nieuwe gebouwen meer zijn op Atlantis.

Het idee dat eerder op de dag zijn onderbewuste was binnengeslopen, raakte nu zachtjes zijn bewuste geest aan. Plats neusgaten sperden zich wijd open.

Plats neusvleugels trilden toen hij de geur van olie en machines rook. Meer dan de meeste door parfums verwende Hogeren was hij aan alle mogelijke geuren gewend. Hij was aan de oppervlakte geweest en had de prikkelende geuren van zijn akkers en de dampen van zijn steden geroken.

Hij zei tegen de technicus: ‘Ik denk er serieus over om een nieuw huis te bouwen en zou graag uw raad inwinnen over de best mogelijke plaats.’

De technicus was verbaasd en gestreeld. ‘Dank u, Hogere. Het is zo moeilijk geworden om de beschikbare energie te krijgen.’

‘Daarom ben ik juist bij u gekomen.’

Ze praatten een hele tijd. Plat stelde een groot aantal vragen en toen hij naar het kristallen niveau terugkeerde, was zijn geest een doolhof van speculaties. Twee dagen gingen in kwellende twijfel voorbij. Toen herinnerde hij zich het blinkende stipje dat spiralend en spiralend omlaag kwam, en de jonge, verwonderde ogen waarmee Spinney hem aankeek toen hij zei: ‘Het zijn toch maar Lageren.’

Hij nam een besluit en vroeg een audiëntie bij de Sekjen aan.

De trage, geaffecteerde stem van de Sekjen accentueerde zijn verveling nog, die hij zelfs niet verheelde. Hij zei: ‘De Plats zijn van een goede familie, en toch amuseer jij je met technici. Het is mij ter ore gekomen dat je met hen spreekt alsof ze je gelijken waren. Ik hóóp dat het niet nodig zal zijn je eraan te herinneren dat je landgoederen aan de Oppervlakte je persoonlijke verzorging nodig hebben.’

Dat zou vanzelfsprekend verbanning van Atlantis betekenen.

Plat zei: ‘Het is nodig de technici in de gaten te houden, sire. Ze zijn van Lagere afkomst.’

De Sekjen fronste zijn voorhoofd. ‘Dat is de taak van onze Golfcommandante. Zij neemt dergelijke zaken voor haar rekening.’

‘Ze doet haar best, daar twijfel ik niet aan, sire, maar ik ben met de technici bevriend geraakt. Ze zijn niet te vertrouwen. Zou ik soms enige andere reden hebben om mijn handen met hen te bezoedelen dan de veiligheid van Atlantis?’

De Sekjen luisterde. Eerst nog weifelend; toen met angst op zijn zachte gezicht. Hij zei: ‘Ik zal hen in verzekerde bewaring stellen -’

‘Voorzichtig aan, sire,’ zei Plat. ‘We kunnen nog niet zonder hen, want niemand van ons kan de kanonnen en de anti-gravs bemannen. Het zou beter zijn hen geen enkele kans te geven om in opstand te komen. Over twee weken zal de nieuwe schouwburg ingewijd worden met spelen en festiviteiten.’

‘En wat zijn ze dan van plan?’

‘Ik ben er nog niet zeker van, sire. Maar ik weet genoeg om u aan te bevelen een divisie Golven naar Atlantis te transporteren. In het geheim natuurlijk, en op het laatste ogenblik, zodat het voor de opstandelingen te laat zal zijn om de plannen die ze gemaakt hebben nog te veranderen. Ze zullen ze volledig moeten laten varen, en als het juiste moment eenmaal voorbij is, zal dat misschien nooit meer terug komen. Daarna zal ik meer te weten komen. Zo nodig zullen we nieuwe mensen opleiden. Het zou zonde zijn, sire, om dit aan wie dan ook te vertellen. Als de technici onze tegenmaatregelen voortijdig te weten komen, zou het wel eens slecht af kunnen lopen.’

De Sekjen dacht na, zijn met juwelen bezette hand onder zijn kin - en geloofde hem.

Sjah Guido G., dacht Philo Plat. In de geschiedenis zul je ten onder gaan als Sjah Guido G.

Van een afstand zag Philo Plat het vertoon aan. De pleinen van Atlantis’ centrum zagen zwart van de mensen. Dat was uitstekend. Zelf had hij het met de grootste moeite klaargespeeld weg te komen. En beslist niet te vroeg, want de Golf-divisie vulde de hemel al met hun schepen.

Ze waren nu bezig scherp te manoeuvreren om zich in positie boven Atlantis’ reusachtige verhoogde vliegveld te brengen, dat in staat was hun schepen allemaal tegelijk op te vangen.

De kruisers daalden nu verticaal, in paradeformatie. Plat wierp snel een blik op de stad zelf. De bevolking was rustiger geworden nu ze naar de niet in het feestprogramma opgenomen demonstratie stonden te kijken, en hij kreeg de indruk dat hij nog nooit zoveel Hogeren tegelijk op het Luchteiland gezien had. Een ogenblik kwam nog een laatste bange twijfel in hem op. Er was nog tijd voor een waarschuwing.

Maar nog terwijl hij dat dacht wist hij dat het niet waar was. De kruisers daalden razendsnel. Hij zou zich moeten haasten als hij zelf nog ontkomen wilde in zijn kleine voertuig. Met een misselijk makend gevoel vroeg hij zich, toen hij de besturingsorganen vastpakte, af of zijn vrienden aan de Oppervlakte zijn waarschuwing van de vorige dag wel ontvangen hadden, en of ze er wel geloof aan zouden hechten. Als ze niet snel tot handelen over konden gaan, zouden de Hogeren zich toch nog kunnen herstellen van die eerste klap, hoe vernietigend die ook zijn mocht.

Hij was al in de lucht toen de Golven landden, zevenduizend vijfhonderd traanvormige schepen die het vliegveld als een neerdalend net overdekten. Plat liet zijn schip omhoog schieten, terwijl hij toekeek -En toen werd Atlantis donker! Het was als een kaars die plotseling door een machtige hand bedekt wordt. Het ene ogenblik zette het de nacht nog in een felle gloed die tot tachtig kilometer in de omtrek te zien was; het volgende ogenblik was het zwart in een totale zwartheid.

Voor Plat versmolten de duizenden kreten zich tot éen schelle, verloren schreeuw van angst. Hij vluchtte, en de schoktrillingen die de val van Atlantis op Aarde produceerde kregen zijn schip in hun greep en slingerden het ver weg. Altijd bleef hij die schreeuw horen.

Fulton staarde Plat aan. Hij zei: ‘Heb je dit ooit aan iemand verteld?’

Plat schudde zijn hoofd.

Fultons gedachten gingen ook een kwart eeuw terug. ‘Natuurlijk kregen we je boodschap door. Zoals je al verwachtte was het moeilijk te geloven. Veel mensen waren bang dat het een valstrik was, zelfs nog nadat het bericht van de Val dóórkwam. Maar - nou ja, dat is nu geschiedenis. De Hogeren die overgebleven waren, die aan de Oppervlakte, waren te zeer gedemoraliseerd, en voordat ze zich konden herstellen, was het al afgelopen met ze.

Maar vertel me eens’ - hij wendde zich met een plotselinge, felle nieuwsgierigheid tot Plat - ‘wat heb je eigenlijk gedaan? Wij hebben altijd aangenomen dat je de krachtstations gesaboteerd had.’

‘Weet ik. De waarheid is veel minder romantisch, Fulton. De wereld zou liever zijn mythe willen blijven geloven. Laat ze maar.’

‘Mag ik dan de waarheid weten?’

‘Als je wilt. Zoals ik je al zei bouwden en bouwden de Hogeren maar door tot het verzadigingspunt bereikt werd. De antigrav-energiestralen moesten een gewicht aan gebouwen, kanonnen en omhulsel dragen dat in de loop der jaren verdubbelde en verdriedubbelde. Alle verzoeken om nieuwere of grotere motoren die de technici indienden werden afgewezen, want de Hogeren wilden de ruimte en het geld liever gebruiken voor hun villa’s, en voor het ogenblik was er altijd wel genoeg energie.

De technici hadden, zoals ik zei, al het stadium bereikt waarin ze zich over de bouw van afzonderlijke gebouwen ongerust begonnen te maken. Ik ondervroeg hen en kwam precies te weten hoe klein de veiligheidsmarge nog was. Ze wachtten alleen maar op de voltooiing van de nieuwe schouwburg om een nieuw verzoek in te dienen. Maar wat ze zich niet realiseerden was dat, op mijn voorstel, Atlantis de plotselinge extra last van een complete divisie Golfcavalerie met hun schepen zou moeten dragen. Zevenduizend vijfhonderd schepen, met alles erop en eraan!

Toen de Golven landden, bij elkaar bijna tweeduizend ton, werd de antigrav-energievoorziening overbelast. De motoren vielen uit en Atlantis was alleen nog maar een enorm rotsblok, zestien kilometer boven de grond. Wat kon zo’n rotsblok anders doen dan vallen?’

Plat stond op. Samen liepen ze terug naar hun schip. Fulton lachte ruw. ‘Weet je, namen hebben soms iets noodlottigs.’

‘Hoe bedoel je?’

‘Nou, dat Atlantis voor de tweede keer in de geschiedenis onder de Golven verdwenen is.’

Nu u dit verhaal gelezen hebt, zal het u opvallen dat het helemaal voor die laatste stomme woordspeling geschreven is, niet?

Met David onderweg konden we natuurlijk niet in dat onmogelijke flatje in Somerville blijven. Omdat ik nu auto kon rijden, waren we niet langer aan buslijnen gebonden en konden we wat verder weg op zoek gaan. In de lente van 1951 verhuisden we dus naar een woning in Waltham, Massachusetts. Dat was een hele verbetering vergeleken bij het vorige flatje, hoewel het ook daar 's zomers behoorlijk heet was.

Er waren twee heel kleine ingebouwde boekenkastjes in de zitkamer en die nam ik in gebruik om er een verzameling van mijn eigen boeken in chronologische volgorde neer te zetten. In de tijd dat ik in dat huis woonde kwam ik tot zeventien boeken. Toen in 1952 mijn leerboek voor biochemie uitkwam zette ik het in de juiste volgorde bij de rest. Het kreeg geen enkele voorkeursbehandeling. Ik zag absoluut niet in waarom een wetenschappelijk leerboek aanspraak op grotere achtenswaardigheid zou kunnen maken dan een science-fictionroman.

Als ik trouwens al ambities had, dan was dat niet in de richting van achtenswaardigheid. Ik bleef het verlangen koesteren leuke dingen te schrijven.

Humor is iets leuks, hoewel...

Goed, humor is iets bijzonders, als u iets tegen geestige woordspelingen hebt. Je kunt op geen enkele manier bijna grappig of lichtelijk grappig of tamelijk grappig of draaglijk grappig zijn. Je bent grappig of je bent niet grappig, en daar zit niets tussen. En gewoonlijk is het de schrijver die denkt dat hij grappig is, en de lezer die denkt van niet.

Vanzelfsprekend is humor dus niet iets om lichtvaardig mee om te springen; vooral niet als je nog aan het begin van je loopbaan staat en je nog niet geleerd hebt met je gereedschappen om te gaan. - En toch probeert bijna iedere beginnende schrijver het met humor, ervan overtuigd dat het zo makkelijk is.

Ik was geen uitzondering op die regel. Tegen de tijd dat ik vier verhalen geschreven en aangeboden had, waarvan tot op dat moment nog geen enkele verkocht was, kreeg ik al het gevoel dat het tijd werd een grappig verhaal te schrijven. Dat deed ik dus. Het was 'Ring Around the Sun' ('Ring om de zon'), een verhaal dat ik inderdaad wist te verkopen en dat later in Vroege werken 7 opgenomen werd.

Zelfs in de tijd waarin ik het schreef leek het me als grappig verhaal geen succes. Ook van verscheidene andere grappige verhalen waar ik het mee probeerde, zoals 'Christmas on Ganymedes' ('Kerstmis op Ganymedes', in Vroege werken 2) en 'Robot AL-76 Goes Astray' ('Robot AL-76 verdwaalt' in De komst van de robots) (opgenomen in The rest of the robots, Doubleday, 1964! dacht ik niet dat ze echt grappig waren.

Pas in 1952 lukte het me werkelijk (alleen volgens mijn eigen mening; ik zeg niets over de uwe). Ik schreef toen twee verhalen, 'Button, button’ en 'The Monkey's Finger' ('De vinger van de aap'), waarvan ik toch beslist van mening was dat ik het er goed af had weten te brengen. Ik zat de hele tijd te giechelen terwijl ik die verhalen aan het schrijven was, en het lukte me ze allebei aan Startling Stories kwijt te raken, waar ze in opeenvolgende nummers verschenen, 'Button, button' in dat van januari 1953 en 'De vinger van de aap' in dat van februari 1953.

En, lieve lezer, als u ze niet grappig vindt, doe dan uw best me dat niet te vertellen. Laat me mijn illusies.

Button, Button

Het was de smoking die me in de war bracht en het duurde wel een paar ogenblikken voor ik hem herkende. Voor mij was hij alleen maar een mogelijke cliënt, de eerste die in een week tijd mijn kant op was komen waaien - en hij zag er schitterend uit.

Zelfs in een smoking om kwart voor tien ’s morgens zag hij er schitterend uit. Vijftien centimeter knokige pols en vijfentwintig centimeter knoestige hand gingen door waar zijn mouw ophield; de bovenrand van zijn sokken en de zoom van zijn broekspijpen werkten niet helemaal samen; ondanks dat alles zag hij er toch schitterend uit.

Toen keek ik naar zijn gezicht en bleek hij helemaal geen cliënt te zijn. Hij was mijn oom Otto. Er kwam een eind aan de schoonheid. Als gewoonlijk leek het gezicht van mijn oom Otto op dat van een bloedhond die net van zijn beste vriend een schop tegen zijn achterste gekregen heeft.

Mijn reactie was niet bijzonder oorspronkelijk. Ik zei: ‘Oom Otto!’

U zou hem ook kennen, als u dat gezicht zag. Toen hij een jaar of vijf geleden (het zal in '57 of in '58 geweest zijn) op de omslag van Time afgebeeld werd, schreven welgeteld twee-honderdvier lezers aan de redactie dat ze dat gezicht nooit zouden vergeten. De meeste bijgevoegde commentaren hadden het over nachtmerries. Als u de volledige naam van mijn oom Otto wilt, die is Otto Schlemmelmayer. Maar trek niet te voorbarig uw conclusies. Hij is de broer van mijn moeder. Mijn eigen naam is Smith.

Hij zei: 'Harry, beste jongen,’ en zuchtte diep. Interessant, maar niet erg verhelderend. Ik vroeg: ‘Waarom die smoking?’

Hij zei: ‘Die heb ik gehuurd.’

‘Goed. Maar waarom hebt u hem ’s morgens aan?’

‘Is het dan al morgen?’ Hij staarde vaag om zich heen, liep toen naar het raam en keek naar buiten.

Dat is mijn oom Schlemmelmayer.

Ik verzekerde hem dat het morgen was en met enige inspanning leidde hij daar uit af dat hij dan de hele nacht op straat moest hebben gelopen.

Hij nam een handvol vingers van zijn voorhoofd weg en zei: ‘Maar ik was zo van streek, Harry. Op het banket...’ De vingers zwaaiden wel een minuut lang en vouwden zich toen tot een kwart-vuist die omlaag kwam en gaten in het blad van mijn bureau beukte. ‘Maar nu is het afgelopen. Van nu af aan doe ik alles zoals ik het wil.’

Dat zei mijn oom Otto al vanaf de tijd dat die zaak van het Schlemmelmayer-effect voor het eerst begon. Misschien verbaast u dat. Misschien denkt u dat het juist het Schlemmelmayer-effect was dat mijn oom Otto beroemd maakte. Nou ja, het is maar hoe je het bekijkt.

Hij ontdekte het effect in 1952 en de kans bestaat dat u er al evenveel van af weet als ik. In het kort gezegd, hij ontwierp een relais van germanium dat zo was samengesteld dat het op gedachtengolven reageerde, of in elk geval op de elektromagnetische velden van de hersencellen. Jarenlang werkte hij eraan om zo’n relais in een fluit in te bouwen, zodat het instrument muziek zou spelen door niets anders dan gedachten. Dat ding was zijn liefde, zijn leven, het zou een revolutie op muziekgebied veroorzaken. Iedereen zou voortaan kunnen spelen; technische bekwaamheid was niet meer nodig - alleen maar gedachten.

Toen, vijf jaar geleden, veranderde die jonge knaap die bij de Verenigde Wapenfabrieken werkte, Stephen Wheland, het Schlemmelmayer-effect en keerde het om. Hij ontwierp een veld van supersonische golven dat via een relais van germanium de hersens kon activeren, ze verzengde, en op zeven meter afstand een rat kon doden. En, zoals ze later merkten, ook mensen.

Hierna kreeg Wheland een premie van tienduizend dollar en promotie, terwijl de belangrijkste aandeelhouders van de Verenigde Wapenfabrieken miljoenen verdienden toen de regering de patenten opkocht en zijn bestellingen plaatste.

Mijn oom Otto? Die haalde het omslag van Time.

Daarna wist iedereen die in zijn buurt was, laten we zeggen binnen een afstand van een paar kilometer, dat hij een grief had. Sommigen dachten dat het kwam omdat hij geen geld had gekregen; anderen omdat zijn grote ontdekking in een werktuig voor oorlog en dood was veranderd.

Onzin! Het was zijn fluit! Dat was pas in werkelijkheid de punaise op de stoel van zijn leven. Arme oom Otto. Hij was zo dol op zijn fluit. Hij had hem altijd bij zich, klaar om het ding te demonstreren. Het instrument zat in zijn speciale foedraal over de rugleuning van zijn stoel als hij zat te eten, en aan het hoofdeinde van zijn bed als hij sliep. De zondagmorgen in de natuurkundige laboratoria van de universiteit waren niet meer te genieten door de valse klanken van de fluit van mijn oom Otto, als die, onder gebrekkige mentale controle, een of ander huilerig Duits volkslied ten gehore probeerde te brengen.

De moeilijkheid was dat geen enkele fabrikant het ding aan wilde raken. Zodra het bestaan ervan onthuld werd, dreigde de bond van musici iedere zestiende noot in het land tot zwijgen te brengen; de verschillende amusementsindustrieën alarmeerden hun lobbyisten en stelden ze in slagorde op om zo nodig onmiddellijk in actie te komen; en zelfs de oude Pietro Faranini stak zijn dirigeerstok achter zijn oor en legde,de vurige verklaringen tegenover de dagbladen af over de dreigende dood van de kunst.

Oom Otto kwam er nooit meer bovenop.

Hij zei: ‘Gisteren was mijn laatste hoop. Verenigde zegt me zij willen ter ere van mij geven een banket. Wie weet, ik zeg bij mezelf. Misschien zij willen kopen mijn fluit.’ Als hij onder hoogspanning verkeert, heeft de woordorde van oom Otto gewoonlijk de neiging van Engels naar Germaans over Ie gaan.

Het beeld intrigeerde me.

‘Wat een idee,’ zei ik. ‘Duizend reuzenfluiten in vijandelijk gebied verborgen blèren reclameliedjes en doen dat precies zo vals dat -'

‘Rustig! Rustig!’ Mijn oom Otto liet zijn vlakke hand als een pistoolschot op mijn bureau neerkomen, en de plastic kalender sprong van schrik op en viel morsdood neer. ‘Van jou ook al spotternij? Waar is je respect?’

‘Het spijt me, oom Otto.’

‘Luister dan. Ik woonde het banket bij en zij hielden toespraken over het Schlemmelmayer-effect en hoe dat de kracht van de geest bruikbaar maakte. En net toen ik dacht dat ze aan zouden kondigen zij zouden kopen mijn fluit, zij geven mij dit!’

Hij nam iets wat er uitzag als een goudstuk van tweeduizend dollar uit zijn zak en gooide het me toe. Ik dook weg.

Als het ding het raam had geraakt, zou het er doorheen zijn gegaan en de schedel van een voetganger verbrijzeld hebben, maar het raakte de muur. Ik raapte het op. Naar het gewicht te oordelen was het alleen maar verguld. Aan de ene kant stond in grote letters: ‘de elias bancroft sudford prijs’, en in kleine lettertjes ‘voor dr. Otto Schlemmelmayer voor zijn bijdrage aan de wetenschap’. Aan de andere kant was een profiel afgebeeld dat kennelijk niet van mijn oom Otto was. Het leek zelfs op geen enkel soort hond; het had meer van een varken.

‘Dat,’ zei mijn oom Otto, ‘is Elias Bancroft Sudford, president-directeur van de Verenigde Wapenfabrieken!’

Hij vervolgde: ‘Dus toen ik zag dat dat alles was, stond ik op en zei heel beleefd: “Heren, u kunt doodvallen!” en liep naar buiten.’

‘En toen hebt u de hele nacht over straat gezwalkt,’ vulde ik voor hem aan, ‘en bent u hier gekomen zonder u zelfs maar te verkleden. U hebt nog steeds uw smoking aan.’ Mijn oom Otto hield zijn arm voor zich uit en keek naar de stof waarmee hij bekleed was. ‘Een smoking?’ zei hij. ‘Een smoking!’ zei ik.

Zijn lange, zware hangwangen werden vlekkerig rood en hij brulde: ‘Ik kom hier om te praten over iets dat van het allergrootste belang is en jij blijft maar over niets anders dan smokings zeuren! Mijn eigen neef!’

Ik liet het vuurtje uitbranden. Mijn oom Otto is de snuggere in de familie, dus, behalve dat we proberen te voorkomen dat hij in riolen valt en uit ramen stapt, doen wij achterlijken ons best hem niet te hinderen.

Ik vroeg: ‘En wat kan ik voor u doen, oom?’

Ik probeerde een zakelijke toon aan mijn stem te geven, de relatie advocaat-cliënt in te voeren.

Hij wachtte imponerend en zei toen: ‘Ik heb geld nodig.’ Dan was hij aan het verkeerde adres. Ik zei: ‘Oom, op het ogenblik heb ik geen -’

‘Niet van jou,’ zei hij.

Ik voelde me alweer beter.

Hij zei: ‘Er is een nieuw Schlemmelmayer-effect; een beter. Dit zal ik niet publiceren in wetenschappelijke bladen. Mijn grote mond gesloten zal ik hem houden. Het gans is van mij alleen. ’ Terwijl hij sprak dirigeerde hij met zijn knokige vuist een spookorkest.

‘Met dit nieuwe effect,’ vervolgde hij, ‘geld zal ik verdienen en openen mijn eigen fluitfabriek.’

‘Goed,’ zei ik, aan de fabriek denkend en liegend. ‘Maar ik weet niet hoe.’

‘Slecht,’ zei ik, aan de fabriek denkend en liegend.

‘Het probleem is dat mijn geest briljant is. Ik kan begrippen uitdenken beter dan gewone mensen. Alleen, Harry, ik kan niet bedenken manieren om geld te verdienen. Dat is een talent dat ik niet heb.’

‘Slecht,’ zei ik, helemaal niet liegend.

‘Dus roep ik jouw hulp als advocaat in.’

Ik lachte een klein protesterend lachje.

‘Ik kom bij jou,’ vervolgde hij, ‘om jou te vragen me te helpen met je valse, leugenachtige, gluiperige, oneerlijke advocatenbrein.’

In gedachten rangschikte ik de opmerking onder ‘onverwachte complimentjes’ en zei: ‘Ik hou ook van u, oom Otto.’ Het sarcasme drong kennelijk tot hem door want hij werd paars van woede en schreeuwde: ‘Wees niet zo lichtgeraakt. Wees als ik, geduldig, vol begrip en laconiek, sukkel. Zegt er soms iemand iets over jou als mens? Als mens ben je een eerlijke Dunderkopf, maar als advocaat moet je wel een oplichter zijn. Dat weet toch iedereen.’

Ik zuchtte. De Broederschap van Advocaten had me al gewaarschuwd dat er zulke dagen zouden komen.

‘Wat is dat nieuwe effect van u, oom Otto?’ vroeg ik. Hij zei: ‘Ik kan terugreiken in de tijd en voorwerpen uit het verleden te voorschijn halen.'

Ik kwam snel in actie. Met mijn linkerhand rukte ik mijn horloge uit het onderste linkervestzakje en raadpleegde het met al de ongerustheid die ik op kon brengen. Mijn rechterhand ging al naar de telefoon.

‘Tja, oom,’ zei ik hartelijk, ‘ik herinner me net een buitengewoon belangrijke afspraak waar ik al uren te laat voor ben. Altijd fijn u even te zien. Maar nu ben ik bang dat ik afscheid zal moeten nemen. Ja meneer, het is me werkelijk een genoegen geweest u te zien, een groot genoegen. Goed, tot ziens dan. Ja, meneer Het lukte me niet de hoorn van de haak te nemen. Ik trok zo hard als ik kon, maar de hand van oom Otto lag op de mijne en duwde hem omlaag. Ik was geen partij voor hem. Had ik al verteld dat mijn oom Otto in 1932 deel uitmaakte van het worstelteam van Heidelberg?

Zachtjes (voor zijn doen) pakte hij me bij mijn elleboog en ik stond al. Dat was (voor mij) een grote besparing aan spierkracht.

‘Kom, gaan wij naar mijn laboratorium,’ zei hij.

En naar zijn laboratorium ging hij. En omdat ik noch het mes noch de lust had om mijn linkerarm bij de schouder af te snijden, naar zijn laboratorium ging ook ik...

Het laboratorium van mijn oom Otto bevindt zich aan het eind van een gang en om een hoek in een van de universiteitsgebouwen. Sinds het Schlemmelmayer-effect tot zoiets groots was uitgegroeid, was hij van alle collegewerk vrijgesteld en lieten ze hem helemaal aan zichzelf over. Dat was aan zijn laboratorium wel te zien.

Ik zei: ‘Houdt u de deur niet meer op slot?’

Hij keek me schalks aan, zijn neus smalend opgetrokken. ‘Die is op slot. Met een Schlemmelmayer-relais zit die op slot. Ik denk een woord - en de deur opent zich. Zonder dat kan niemand erin. Zelfs de president van de universiteit niet. Zelfs de conciërge niet.’

Ik begon een beetje opgewonden te raken. ‘Godallemachtig, oom Otto. Met een gedachtenslot zou u -’

‘Ha! Zou ik het patent verkopen om iemand anders te laten worden rijk? Na gisteravond? Nooit. Over een poosje, zelf rijk zal ik worden.’

Nog iets over mijn oom Otto. Hij is niet een van die mensen met wie je uren en uren moet debatteren voor je hem zo ver krijgt dat hij zijn dwaling inziet. Je weet van tevoren dat hij zijn dwaling nooit in zal zien.

Dus ging ik maar op een ander onderwerp over. Ik vroeg: ‘En de tijdmachine?’

Mijn oom Otto is wel dertig centimeter langer dan ik, dertig pond zwaarder en zo sterk als een os. Wanneer hij zijn handen om mijn keel legt en schudt, moet ik mijn aandeel in het conflict beperken tot blauw worden.

Dus werd ik blauw.

Hij zei: ‘Ssst!’

Ik begon het te begrijpen.

Hij liet me los en zei: ‘Niemand weet van Project X af.’ Nadrukkelijk herhaalde hij: ‘Project X. Begrijp je dat?’

Ik knikte. Ik kon toch niets zeggen met een strottehoofd dat maar langzaam aan het genezen was.

Hij zei: ‘Ik vraag je niet me te geloven op mijn woord. Voor jou een demonstratie wil ik geven.’

Ik deed mijn best in de buurt van de deur te blijven. Hij zei: ‘Heb je een velletje papier waar je eigen handschrift op staat?’

Ik zocht in mijn binnenzak. Ik had wat aantekeningen voor een mogelijke rechtszaak voor een mogelijke cliënt op een mogelijke dag in de toekomst.

Oom Otto zei: ‘Laat het mij niet zien. Verscheur het. In kleine snippertjes verscheur het en in deze beker de fragmenten stop.’

Ik scheurde het in honderdachtentwintig stukjes.

Hij bekeek ze nadenkend en begon knoppen van een... nou ja, een machine om te draaien. Er was een plaat van dik opaalglas aan bevestigd die wel iets van het bakje aan een tandartsboormachine had.

Wachten. Hij bleef maar draaien en instellen.

Toen zei hij: 'Aha!, ’ en ik bracht een vreemd soort geluid voort dat niet in letters weer te geven is.

Ongeveer vijf centimeter boven de glazen plaat was iets dat een vaag stuk papier scheen te zijn. Terwijl ik keek werd het scherper en - nou ja, waarom zou ik er zo’n drukte over maken? Het waren mijn aantekeningen. Mijn eigen handschrift. Volmaakt leesbaar. En volmaakt echt.

‘Is het goed als ik het aanraak?’ Ik was een beetje hees, gedeeltelijk van verbijstering en gedeeltelijk ook nog door oom Otto’s zachtaardige manieren om iemand geheimhouding op te dringen.

‘Dat kun je niet,’ zei hij, en hij ging er met zijn hand dwars doorheen. Het papier bleef op dezelfde plaats, onaangeroerd. Hij zei: ‘Het is maar een beeld in éen brandpunt van een vierdimensionale paraboloïde. Het andere brandpunt bevindt zich op een punt in de tijd voordat jij het verscheurde.’

Ik stak er ook mijn hand doorheen. Ik voelde niets.

‘Let nu goed op,’ zei hij. Hij draaide een knop aan de machine om en het beeld van het papier verdween. Toen pakte hij tussen duim en wijsvinger wat papiersnippers van het hoopje, liet ze in een asbak vallen en hield er een lucifer bij. De as spoelde hij door de gootsteen. Hij draaide weer aan een knop en het papier verscheen opnieuw, maar met éen verschil: er zaten gerafelde openingen in.

‘De verbrande snippers?' vroeg ik.

‘Precies. De machine moet het spoor in de tijd terugvolgen langs de hypervectoren van de moleculen waarop hij gericht is. Als bepaalde moleculen zijn in de lucht verstrooid - pff-f-ft!’

Ik kreeg een idee. ‘En als u nu eens alleen de as van een document had.’

‘Dan zouden alleen de sporen van die moleculen teruggevolgd worden.’

‘Maar ze zouden zo goed verdeeld zijn,’ zei ik, ‘dat je een wazig beeld van het hele document zou krijgen.’

‘Hmm. Misschien.’

Het idee werd nog opwindender. ‘Nou, moet u eens even luisteren, oom Otto. Weet u wel hoeveel politiebureaus voor zo’n apparaat zouden betalen? Het zou een weldaad zijn voor de juridische -’

Ik zweeg abrupt. De manier waarop hij verstijfde beviel me niet. Beleefd vroeg ik: ‘U zei, oom?’

Hij nam het opmerkelijk rustig op. Het was nauwelijks meer dan schreeuwend dat hij zei: ‘Eens en voor al, neef. Al mijn uitvindingen van nu af aan ontwikkelen zal ik ze zelf. Eerst moet ik verkrijgen wat beginkapitaal. Kapitaal van een andere bron dan het verkopen van mijn ideeën. Daarna wil ik openen voor mijn fluiten een om te vervaardigen fabriek. Dat komt op de eerste plaats. Daarna, daarna, met mijn winsten vervaardigen kan ik tijdvectorapparatuur. Maar eerst mijn fluiten. Vóór alles mijn fluiten. Gisteravond heb ik dat gezworen.

Door het egoïsme van enkelen de wereld van grote muziek beroofd is. Zal mijn naam in de geschiedenis als moordenaar ondergaan? Zal het Schlemmermayer-effect zijn een manier om te verzengen mensenhersens? Of zal het brengen prachtige muziek aan de geest?’

Hij had zijn ene hand orakelachtig opgeheven en hield de andere achter zijn rug. De ruiten lieten een schril gegons horen, zo trilden ze van zijn woorden.

Snel zei ik: ‘Oom Otto, ze zullen u horen.’

‘Hou dan op met schreeuwen,’ antwoordde hij bits. ‘Maar luister nu eens,’ wierp ik tegen, ‘hoe bent u van plan aan uw beginkapitaal te komen als u dit apparaat niet wilt exploiteren?’

‘Dat heb ik je nog niet verteld. Ik kan een beeld werkelijk maken. En als dat beeld nu eens waardevol is?’

Dat klonk veelbelovend. ‘U bedoelt, een verloren geraakt document, manuscript, eerste uitgave - dat soort dingen?’ ‘Nou nee. Er zit een probleem aan. Twee problemen. Drie problemen.’

Ik wachtte tot hij klaar was met tellen, maar drie scheen het eind te zijn.

‘En dat zijn?’ vroeg ik.

Hij zei: ‘Het eerste probleem is dat ik het voorwerp in het heden hebben moet om het apparaat er op te richten, anders kan ik het in het verleden niet vinden.’

‘Bedoelt u dat u niets krijgen kunt dat niet nu op dit moment werkelijk bestaat, zodat u het zien kunt?’

‘Ja.’

‘In dat geval zijn de problemen twee en drie alleen maar academisch. Maar wat zijn ze eigenlijk?’

‘Ik kan slechts ongeveer éen gram materie uit het verleden halen.

Eén gram! Een honderdste van een ons!

‘Waardoor dan? Niet genoeg energie?’

Ongeduldig zei mijn oom Otto: ‘Het is een omgekeerde exponentiële relatie. Alle energie in het ganse universum meer dan misschien twee gram zou het niet brengen kunnen.’

Daarmee werd de hele zaak nogal vaag. Ik vroeg: ‘En het derde probleem?’

‘Tja.’Hij aarzelde. ‘Hoe verder verwijderd van elkaar de beide brandpunten zijn, hoe buigzamer de verbinding. Deze moet hebben een zekere lengte alvorens in het heden hij gehaald kan worden. Met andere woorden, in het verleden moet ik gaan zeker honderdvijftig jaren.’

‘Ik begrijp het,’ zei ik (niet dat ik het werkelijk begreep). ‘Laten we de zaak eens samenvatten.’

Ik probeerde als een advocaat te spreken. ‘U wilt iets uit het verleden hier brengen, waarmee u een klein kapitaaltje kunt verdienen. Het moet iets zijn dat bestaat en dat u kunt zien, dus het kan geen verloren geraakt voorwerp van historische of archeologische waarde zijn. Het moet minder wegen dan een honderdste van een ons, dus het kan ook niet de Kullinan-diamant of iets dergelijks zijn. Het moet op zijn minst honderdvijftig jaar oud zijn, dus het kan geen zeldzame postzegel zijn.’

‘Precies,’ zei mijn oom Otto. ‘Je hebt het.’

‘Wat heb ik?’ Ik dacht twee seconden na. ‘Ik weet echt niets te bedenken,’ zei ik. ‘Nou, dag dan maar, oom Otto.’

Ik dacht niet dat het lukken zou, maar ik probeerde weg te lopen.

Het lukte niet. De handen van mijn oom Otto daalden op mijn schouders neer en ik stond op mijn tenen op drie centimeter lucht.

‘U kreukt mijn jasje zo, oom Otto.’

‘Harold,’ zei hij, ‘als advocaat tegenover cliënt ben je me meer verschuldigd dan een snelle groet.’

‘Ik heb geen voorschot geëist,’ bracht ik er gorgelend uit. De boord van mijn hemd begon heel strak om mijn nek te zitten. Ik probeerde te slikken en het boordeknoopje sprong eraf.

Hij betoogde: ‘Tussen familieleden is een voorschot alleen maar een formaliteit. Als cliënt en als oom ben je me absolute trouw verschuldigd. En bovendien, als je me niet helpt dan zal ik je benen achter je nek binden en met je dribbelen als met een basketbal.’

Goed, als advocaat ben ik altijd vatbaar voor logica. Ik zei: ‘Ik geef het op. Ik geef me over. U hebt gewonnen.’ Hij liet me vallen.

En toen - wel, dit is het onderdeel dat me het ongelooflijkst voorkomt als ik er op terugkijk - toen kreeg ik een idee.

Het was een fantastisch idee. Iets fenomenaals. Zo eentje waarvan je er maar éen in je hele leven krijgt.

Ik vertelde oom Otto toen nog niet alles. Ik wilde er eerst een paar dagen over nadenken. Maar ik zei hem wel wat hij doen moest. Ik zei hem dat hij naar Washington moest gaan.

Het viel niet mee hem zo ver te krijgen, maar aan de andere kant, als je mijn oom Otto kent, dan zijn er altijd wel manieren.

Ik vond twee biljetten van tien dollar in mijn portefeuille, die daar zielig verscholen zaten, en gaf ze hem.

Ik zei: ‘Ik zal een cheque uitschrijven voor het treinkaartje en die twee tientjes mag u houden als blijken zou dat ik u niet eerlijk behandeld heb.’

Hij dacht na. ‘Een gek die voor niets twintig dollars riskeert ben jij niet,’ gaf hij toe.

Daar had hij nog gelijk in ook...

Twee dagen later was hij terug en verklaarde dat hij het voorwerp gefocusseerd had. Per slot van rekening was het voor iedereen zichtbaar tentoongesteld. Het zit wel in een met stikstof gevulde, luchtdicht afgesloten vitrine, maar mijn oom Otto zei dat dat niet gaf. En toen hij weer in zijn laboratorium zat, zeshonderd kilometer ervan verwijderd, bleef het exact in focus. Ook dat verzekerde oom Otto me.

Ik zei: ‘Twee dingen, oom Otto, voor we iets gaan doen. ’

‘Wat? Wat? Wat?’ Hij ging nog langer door: ‘Wat? Wat? Wat? Wat?’

Ik begreep dat hij zich ongerust begon te maken. Ik zei: ‘Bent u er zeker van dat als we een stukje van iets uit het verleden naar het heden overbrengen, dat stukje dan niet uit het voorwerp zoals het nu bestaat zou verdwijnen?’

Mijn oom Otto liet zijn enorme vingerknokkels knakken en zei: ‘Wij scheppen nieuwe materie, we stelen geen oude materie. Waarom zouden we anders nodig hebben zo’n kolossale energie?’

Ik ging over tot het tweede punt. ‘Hoe zit het met mijn honorarium?’

U zult het misschien niet geloven, maar tot op dat moment had ik het nog niet over geld gehad. Mijn oom Otto trouwens ook niet, maar dat spreekt vanzelf.

Zijn mond verbreedde zich tot een slechte imitatie van een hartelijke glimlach. ‘Een honorarium?’

‘Tien procent van de opbrengst,’ legde ik uit, ‘dat is wat ik nodig heb.’

Zijn enorme wangen hingen. ‘Maar hoe groot is de opbrengst?’

‘Misschien wel honderdduizend dollar. Dan blijft ervoor u negentig over.’

‘Negentigduizend - Himmel! Waar wachten we dan op?’

Hij was met een sprong bij zijn machine en een halve minuut later straalde de ruimte boven het tandartsenbakje met het beeld van perkament.

Het was overdekt met een keurig handschrift, dicht opeen geschreven, en het zag er uit als een inzending voor een ouderwetse prijsvraag voor schoonschrijvers. Onderaan het perkament waren namen geschreven: éen grote en vijfenvijftig kleinere.

Wat gek! Ik slikte moeilijk. Ik had er zoveel reprodukties van gezien, maar dit was het authentieke exemplaar. De echte Onafhankelijkheidsverklaring!

Ik zei: ‘Wel verdomd. U hebt het klaargespeeld.’

‘En de honderdduizend?’ vroeg mijn oom Otto, die onmiddellijk ter zake kwam.

Nu was de tijd gekomen om mijn idee uiteen te zetten. ‘Ziet u, oom, onderaan het document staan handtekeningen. Dat zijn de namen van grote Amerikanen, de vaders van hun land, naar wie wij allemaal met eerbied opkijken. Alles wat hen betreft is voor alle ware Amerikanen van belang.’

‘Goed,’ bromde mijn oom Otto, ‘ik zal je begeleiden door de Stars and Stripes Forever op mijn fluit te spelen.’

Ik lachte maar gauw om te laten zien dat ik zijn opmerking als een grapje beschouwde. De gedachte aan de mogelijkheid dat het geen grapje zou zijn was niet te verdragen. Hebt u mijn oom Otto weleens de Stars and Stripes Forever op zijn fluit horen spelen?

Ik zei: ‘Maar een van die ondertekenaars, uit de staat Georgia, stierf in 1777, het jaar nadat hij de verklaring ondertekend had. Hij liet niet veel na en daarom behoren authentieke exemplaren van zijn handtekening tot de kostbaarste van de wereld. Zijn naam was Button Gwinnett.’ ‘En hoe kunnen we daar munt uit slaan?’ vroeg mijn oom Otto, zijn gedachten nog steeds grimmig op de eeuwige waarheden van het universum gericht.

‘Hier hebben we,’ zei ik eenvoudig, ‘een authentieke, levensechte handtekening van Button Gwinnett, hier op de Onafhankelijkheidsverklaring zelf.’

Mijn oom Otto was zo verbijsterd dat hij zich in een volledig stilzwijgen hulde, en om mijn oom Otto in een volledig stilzwijgen te hullen moet hij wel echt heel verbijsterd zijn!

Ik zei: ‘Nu ziet u hem hier in de uiterste linkerhoek van de ruimte voor handtekeningen, samen met de twee andere ondertekenaars voor Georgia, Lyman Hall en George Walton. Het zal u opvallen dat ze hun namen dicht opeen geschreven hebben hoewel erboven en beneden volop ruimte is. De hoofdletter G van Gwinnett loopt zelfs uit naar beneden zodat hij in aanraking komt met de naam van Hall. We zullen dus maar niet proberen ze van elkaar te scheiden. We nemen ze alle drie. Kunt u dat klaarspelen?’

Hebt u wel eens een bloedhond gelukkig zien kijken? Nou, mijn oom Otto kreeg dat voor elkaar.

Een helderder lichtplekje concentreerde zich op de namen van de drie ondertekenaars uit Georgia.

Mijn oom Otto zei, een beetje buiten adem: ‘Ik heb dit nog nooit geprobeerd.’

‘Wat!’ schreeuwde ik. Dat vertelde hij me nü pas.

‘Er zou teveel energie voor nodig zijn geweest. Ik wilde niet dat de universiteit een onderzoek in zou gaan stellen naar wat hier aan de hand was. Maar maak je geen zorgen. Mijn mathematische berekeningen verkeerd kunnen ze niet zijn.’

Ik bad heimelijk dat zijn mathematische berekeningen verkeerd niet waren.

Het licht werd helderder en er klonk een gegons dat het laboratorium met een hees geluid vulde. Mijn oom Otto draaide een knop om, toen nog een, daarna een derde.

Herinnert u zich die dag een paar weken geleden toen heel Upper Manhattan en de Bronx twaalf uur lang zonder elektriciteit zaten als gevolg van de rottigste overbelasting in de hoofdcentrale die je je maar voor kunt stellen? Ik wil niet beweren dat wij daar de oorzaak van waren, want ik voel er niets voor om voor schadevergoeding aangesproken te worden. Maar dit wil ik er wel van zeggen: De elektriciteit viel uit toen mijn oom Otto de derde knop omdraaide.

In het lab gingen alle lichten uit en ik merkte dat ik op de vloer lag met een schrikwekkend gegalm in mijn oren. Mijn oom Otto lag dwars over me heen.

We krabbelden weer overeind en mijn oom Otto vond een zaklantaren.

Hij huilde zijn ellende uit. ‘Doorgesmolten. Doorgesmolten. Mijn machine in de vernieling is. Tot vernietiging gedoemd was hij.’

‘Maar de handtekeningen?’ schreeuwde ik hem toe. ‘Hebt u ze?’

Hij zweeg abrupt midden in zijn geschreeuw. ‘Ik heb nog niet gekeken.’

Hij keek, en ik sloot mijn ogen. Het valt niet mee om zomaar honderdduizend dollar te zien verdwijnen.

Hij riep: ‘Ah, ha!’ en ik opende snel mijn ogen. Hij had een stukje perkament van ongeveer vijf centimeter in het vierkant in zijn hand. Er stonden drie handtekeningen op en de bovenste was van Button Gwinnett.

Let wel, de handtekening was volkomen echt. Geen vervalsing. Zelfs geen atoompje bedrog was er bij de hele transactie te pas gekomen. Ik wil dat u dat goed begrijpt. Op de brede hand van mijn oom Otto lag een handtekening, geschreven door de Georgiaanse hand van Button Gwinnet zelf en op het authentieke perkament van de absoluut echte, authentieke Onafhankelijkheidsverklaring.

We besloten dat mijn oom Otto met het stukje perkament naar Washington zou reizen. Ik was voor dat doel niet de geschikte persoon. Ik was advocaat. Van mij werd verwacht dat ik te veel wist. Hij was alleen en uitsluitend een wetenschappelijk genie, en van hem werd niet verwacht dat hij ook maar iets wist. Bovendien, wie zou dr. Otto Schlemmelmayer van iets anders dan de meest doorzichtige eerlijkheid kunnen verdenken?

We brachten een hele week door met het arrangeren van ons verhaaltje. In een tweedehands zaak kocht ik voor de gelegenheid een boek, een oud geschiedenisboek van het koloniale Georgia. Mijn oom Otto zou het meenemen en beweren dat hij tussen de bladzijden een document gevonden had; een brief aan het Continentale Congres uit naam van de staat Georgia. Hij had er zijn schouders over opgehaald en hem boven een Bunsenbrander gehouden. Waarom zou een natuurkundige zich voor brieven interesseren? Toen werd hij zich bewust van de eigenaardige geur die het papier afgaf toen het brandde, en van de traagheid waarmee het verteerd werd. Hij sloeg de vlammen uit maar wist alleen maar het stukje met de handtekeningen te redden. Hij keek ernaar en de naam Button Gwinnett had een vage herinnering bij hem op doen komen.

Hij kon het verhaal wel opdreunen. Ik verbrandde de randen van het stukje perkament zo dat de onderste naam, die van George Walton, een tikkeltje verschroeid was.

‘Zo lijkt het nog realistischer,’ legde ik uit. ‘Een handtekening zonder dat er zich een brief boven bevindt verliest natuurlijk wel aan waarde, maar hier hebben we drie handtekeningen, alle drie ondertekenaars.’

Mijn oom Otto dacht na. ‘En als ze de handtekeningen vergelijken met die op de Verklaring en merken dat alles microscopisch gelijk is, zouden ze dan fraude niet vermoeden?’ ‘Jazeker. Maar wat kunnen ze doen? Het perkament is authentiek. De inkt is authentiek. De handtekeningen zijn authentiek. Dat zullen ze toch toe moeten geven. Hoe ze ook vermoeden dat er iets raars mee is, ze kunnen niets bewijzen. Kunnen ze soms bedenken dat het door de tijd heen gepakt is? Eigenlijk hoop ik maar dat ze er herrie over proberen te maken. De publiciteit zal de prijs opjagen.’

Die laatste zin maakte mijn oom Otto aan het lachen. De volgende dag nam hij de trein naar Washington met visioenen van fluiten in zijn hoofd. Lange fluiten, korte fluiten, basfluiten, tremolofluiten, zware fluiten, microfluiten, fluiten voor de solospeler en fluiten voor het orkest. Een wereld van fluiten voor uit de geest geputte muziek.

‘Denk erom,’ waren zijn laatste woorden, ‘de machine ik heb geen geld om te herbouwen. Dit moet lukken.’

En ik zei: ‘Oom Otto, het kan niet misgaan.’

Ha!

Binnen een week was hij terug. Ik had hem iedere dag interlokaal opgebeld en iedere dag vertelde hij me weer dat ze aan het onderzoek bezig waren.

Het onderzoek.

Nou ja, zoudt u geen onderzoek instellen? Maar wat zouden ze er aan hebben?

Ik stond op het station op hem te wachten. Zijn gezicht was uitdrukkingsloos. In het openbaar durfde ik niets te vragen. Ik wilde zeggen: ‘Zo, ja of nee?’ maar ik dacht, laat hém maar spreken.

Ik nam hem mee naar mijn kantoor. Ik bood hem een sigaar en een borrel aan. Ik verstopte mijn handen onder het bureau, maar dat had alleen maar tot gevolg dat het bureau ook begon te beven, zodat ik ze maar in mijn zakken stopte en over mijn hele lijf beefde.

Hij zei: ‘Ze hebben de zaak onderzocht.’

‘Allicht! Dat zei ik je toch. Ha, ha, ha! Ha, ha?’

Mijn oom Otto trok langzaam aan zijn sigaar. Hij zei: ‘De man van het Documentenbureau kwam naar me toe en zei: “Professor Schlemmelmayer,” zei hij, “u bent het slachtoffer van een heel slim bedrog.” Ik zei: “Zo? En hoe kan een bedrog het zijn? De handtekening dan een vervalsing is?” Toen antwoordde hij: “Het lijkt zeer zeker niet op een vervalsing, maar toch moet dat het zijn!” “En waarom moet dat het zijn?” vroeg ik.’

Mijn oom Otto legde zijn sigaar neer, zette zijn borrel neer en leunde over het bureau naar me toe. Hij liet me zo in spanning, dat ik me ook naar hem overboog, zodat ik in zeker opzicht alles wat ik incasseerde verdiende.

‘Precies,’ bracht ik er uit, ‘waarom moet dat het zijn? Ze kunnen niet bewijzen dat er iets mis mee is, want het is echt. Waarom moet het fraude zijn, hè? Waarom?’

De stem van mijn oom Otto klonk angstaanjagend zoetsappig. Hij zei: ‘Het perkament hebben we uit het verleden?’

‘Ja. Ja. Dat weet u toch?’

‘Echt ver in het verleden.’

‘Meer dan honderdvijftig jaar in het verleden. U zei...’ ‘En honderdvijftig jaar geleden het perkament waarop de Onafhankelijkheidsverklaring geschreven werd behoorlijk nieuw was. Niet?’

Er begon me een licht op te gaan, maar niet snel genoeg. De stem van mijn oom Otto schakelde op een andere sterkte over en werd een dof, bonkend gebrul: ‘En als Button Gwinnett in 1777 gestorven is, jij godvergeten dunderlump, hoe kan een authentieke handtekening van hem gevonden worden op een nieuw stuk perkament?’

Daarna leek het alleen nog maar of de hele wereld rondom me heen en weer slingerde.

Ik verwacht nu weer spoedig op de been te zijn. Het doet nog pijn, maar de doktoren zeggen dat ik geen botten heb gebroken.

Toch hoefde mijn oom Otto me dat vervloekte stuk perkament niet door te laten slikken.

Als ik al gehoopt had dank zij deze verhalen als grootmeester van de humor erkend te worden, dan denk ik niet dat dat me gelukt is.

L. Sprague de Camp, een van de meest succesvolle schrijvers van humoristische sciencefiction en fantastische verhalen, had het volgende over me te zeggen in zijn Science Fiction Handbook (Hermitage House, 1953), dat zoals u ziet niet lang na deze (volgens mijn mening met succes bekroonde) expedities naar het gebied van de humor verscheen:

'Asimov is een vrij gezette, jeugdig uitziende man met golvende bruine haren, blauwe ogen en een luidruchtige, joviale, bruisende manier van doen, onder zijn vrienden algemeen gewaardeerd vanwege zijn gulle, hartelijke aard. Buitengewoon gezellig, vlot en geestig als hij is, is hij een volmaakt ceremoniemeester. Die aanleg tot orale humor vormt een groot contrast met de ernst van zijn verhalen.'

Ernst!

Aan de andere kant nam, twaalf jaar later, Groff Conklin 'Button, button op in zijn anthologie 13 Above the Night (Dell, 1965), en hij schreef onder andere: 'Wanneer de brave doctor (...) besluit een dagje vrij te nemen en grappig te zijn, kan hij werkelijk heel grappig zijn...'

Nu is er, hoewel Groff en Sprague beiden heel goede vrienden van me waren (Groff is nu helaas dood), geen twijfel aan dat in dit speciale geval volgens mij Groff blijk geeft van goede smaak en Sprague nergens is.

Tussen haakjes, voor ik verder ga moest ik eigenlijk nog even een verklaring geven voor Sprague's opmerking over die 'gulle, hartelijke aard', die de mensen die me als een kwaadaardige, gemene bruut kennen misschien ietwat raadselachtig voor zal komen.

Sprague's vooringenomenheid ten opzichte van mij berust, geloof ik, helemaal op éen enkele gebeurtenis.

Dat was in 1942, toen Sprague en ik op de Marinewerf van Philadelphia werkten. Het was oorlog en we hadden speciale insignes nodig om binnen te komen. Iedereen die zijn insigne vergat moest wel een uur lang tegen de bureaucratie opboksen om een tijdelijk insigne te krijgen, waarna er ook nog een uur van zijn loon ingetrokken werd en de snode misdaad op zijn staat van dienst werd bijgeschreven.

Toen we op die dag in 1942 naar de poort liepen, werd Sprague ineens groen van schrik en zei: 'Ik heb mijn insigne vergeten!' Hij was bezig voor zijn luitenantsrang in de Marine en was bang dat zelfs de kleinste smet op zijn burgerlijke staat van dienst daar een ongunstig effect op zou kunnen hebben.

Ik voor mij was nergens voor bezig en ik was er, toen ik nog naar school ging, al zo aan gewend geraakt naar de directeur gestuurd te worden dat het me helemaal geen angst meer aanjoeg als autoriteiten me toebrulden.

Dus gaf ik hem mijn insigne en zei: 'Ga maar naar binnen, Sprague, en speld dit op je revers. Ze kijken er toch nooit naar.' Hij ging naar binnen, en ze keken inderdaad niet, en ik meldde dat ik mijn insigne vergeten had en incasseerde mijn standje.

Sprague heeft dit nooit vergeten. Tot op de dag van vandaag vertelt hij overal rond wat een fantastische kerel ik toch ben, ondanks het feit dat iedereen hem ongelovig aanstaart. Die ene impulsieve daad heeft de stoot gegeven tot een leven lang van vurige pro-Asimov propaganda. Werpt uw brood uit op de wateren...

Maar laten we verder gaan.

De vinger van de aap

‘Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja,’ zei Marmie Tallinn in zestien verschillende stembuigingen en toonhoogtes, terwijl de adamsappel in zijn lange hals krampachtig op en neer wipte. Hij was een sciencefictionschrijver.

‘Nee,’ zei Lemuel Hoskins, met een hardvochtige blik door zijn bril met stalen montuur. Hij was een sciencefictionredacteur.

‘Je wilt dus geen wetenschappelijke proef accepteren. Je wilt niet naar me luisteren. Ik lig eruit, hè?’ Marmie verhief zich op zijn tenen, liet zich weer zakken, herhaalde het procédé een paar maal, en ademde zwaar. Zijn donkere haar was tot bosjes gedraaid waar zijn vingers er mee gespeeld hadden.

‘Eén op zestien,’ zei Hoskins.

‘Moet je horen,’ zei Marmie, ‘hoe komt het toch dat jij altijd gelijk hebt? Hoe komt het dat ik altijd ongelijk heb?’ ‘Marmie, je moet het gewoon onder ogen zien. Wij worden elk op onze eigen manier beoordeeld. Als de tijdschrift-oplagen daalden, dan zou ik een flop zijn. Dan zou ik er uitvliegen. De president-directeur van uitgeverij Ruimte zou echt geen vragen stellen, geloof me. Hij zou alleen maar naar de cijfers kijken. Maar de oplagen gaan niet omlaag; ze gaan juist omhoog. En daardoor ben ik een goede redacteur. En wat jou betreft - wanneer de redacteuren je aannemen, ben je een talent. Wanneer ze je afwijzen, ben je een zwerver. Op het ogenblik ben je een zwerver.’

‘Er zijn heus nog wel andere redacteuren, weet je. Jij bent niet de enige.’ Marmie hield zijn handen op, spreidde zijn vingers. ‘Kun je tellen? Zoveel sciencefictiontijdschriften zijn er op de markt die dolgraag ongezien een verhaal van Tallinn zouden willen kopen.’

‘Gesundheit,’ zei Hoskins.

‘Luister,’ zei Marmie, en zijn stem werd wat milder, ‘jij wilde twee wijzigingen, niet? Je wilde een inleidende scène bij de slag in de ruimte. Goed, die heb ik je gegeven. Hier is hij.’ Hij zwaaide met het manuscript vlak onder Hoskins neus en Hoskin deinsde terug alsof het stonk.

‘Maar je wilde ook die scène op de romp van het ruimteschip laten onderbreken door een flashback op het interieur,’ vervolgde Marmie, ‘en dat krijg je niet. Als ik die verandering aanbreng, dan verpest ik een einde dat, zoals het nu is, pathos en diepgang en gevoel heeft.’

Redacteur Hoskins leunde achterover in zijn stoel en deed een beroep op zijn secretaresse, die de hele tijd rustig had zitten typen. Ze was al gewend aan dit soort scènes.

Hoskins zei: ‘Hoort u dat, juffrouw Kane? Hij heeft het over pathos, diepgang en gevoel. Wat weet een schrijver nu van zulke dingen af? Kijk, als je die flashback invoegt, vergroot je de spanning; je versterkt het verhaal; je geeft er meer kracht aan.’

‘Hóe geef ik er meer kracht aan?’ riep Marmie pijnlijk getroffen uit. ‘Wil je soms beweren dat een scène van een stelletje kerels die in een ruimteschip over politiek en sociologie beginnen te praten terwijl ze ieder ogenblik opgeblazen kunnen worden er meer kracht aan geeft? O mijn God.’ ‘Er zit niets anders voor je op. Als je wacht tot de climax voorbij is en dan pas over politiek en sociologie praat, zal de lezer er bij in slaap vallen.’

‘Maar ik probeer je juist duidelijk te maken dat je het bij het verkeerde eind hebt en ik kan dat bewijzen. Wat heeft praten nog voor zin als ik een wetenschappelijk experiment gearrangeerd heb...’

‘Wat voor wetenschappelijk experiment?’ Hoskins deed weer een beroep op zijn secretaresse. ‘Wat vindt u daarvan, juffrouw Kane. Hij denkt dat hij een van zijn eigen romanfiguren is.’

‘Toevallig ken ik een wetenschapsman.’

‘Wie dan?’

‘Dr. Arndt Torgesson, hoogleraar in de psychodynamica aan de universiteit van Columbia.’

‘Nooit van gehoord.’

‘Dat moet zeker heel wat betekenen,’ zei Marmie minachtend. ‘Jij hebt nooit van hem gehoord. Je had ook nooit van Einstein gehoord voordat je schrijvers hem in hun verhalen ter sprake begonnen te brengen.’

‘Heel geestig. Om je dood te lachen. Wat is er met die Torgesson?’

‘Hij heeft een systeem uitgewerkt waarmee je wetenschappelijk de waarde kunt bepalen van iets dat geschreven is. Het is een kolossaal werk. Het is... het is...’

‘En het is zeker geheim?’

‘Natuurlijk is het geheim. Hij is geen sciencefictionprofessor. Als iemand in de sciencefictionwereld een theorie bedenkt, maakt hij dat gelijk aan de kranten bekend. In het echte leven gebeurt dat niet. Een geleerde is soms jarenlang aan het experimenteren voordat het openbaar wordt gemaakt. Publiceren is een ernstige zaak.’

‘Hoe weet jij er dan van? Het is maar een vraag.’ ‘Toevallig is dr. Torgesson een fan van me. Toevallig houdt hij van mijn verhalen. Toevallig is hij van mening dat ik de beste schrijver in het fantastische genre ben.’

‘En laat hij jou zijn werk zien?’

‘Precies. Ik had er al op gerekend dat je wat dit verhaal betreft koppig zou zijn, en ik heb hem gevraagd een experiment voor ons te doen. Hij zei dat hij er wel bereid toe was, op voorwaarde dat we er niet over praten. Hij zei dat het een interessant experiment zou worden. Hij zei...’

‘Wat is er zo geheimzinnig aan?’

‘Tja...’ Marmie aarzelde. ‘Kijk, als ik je eens vertelde dat hij een aap had die uit zijn hoofd Hamlet kon typen.’ Hoskins staarde Marmie verschrikt aan. ‘Waar ben je eigenlijk op uit, een practical joke?’ Hij wendde zich tot juffrouw Kane. ‘Wanneer een schrijver tien jaar sciencefiction heeft geschreven, is hij niet veilig meer zonder een stevige kooi om hem heen.’

Juffrouw Kane handhaafde haar regelmatige typesnelheid.

Marmie zei: ‘Precies zoals ik het zeg; een doodgewone aap, die er zelfs nog grappiger uitziet dan de gemiddelde redacteur. Ik heb voor vanmiddag een afspraak gemaakt. Ga |e mee of niet?’

‘Natuurlijk niet. Je denkt toch zeker niet dat ik zo’n stapel manuscripten’ - hij maakte een snijdende beweging ter hoogte van zijn strottehoofd - ‘in de steek laat voor jouw slimme grappen? Denk je soms dat ik voor jou de idioot uit te hangen?’

‘Als dit in wat voor opzicht ook een grap is, Hoskins, dan trakteer ik jou op een etentje in welk restaurant je maar wilt.

Juffrouw Kane is getuige.’

Hoskins leunde achterover in zijn stoel. ‘Wil jij me op een etentje trakteren? Jij, Marmaduke Tallinn, New Yorks wijd en zijd bekende lintworm-op-krediet, ga jij een rekening betalen?’

Marmie vertrok zijn gezicht, niet om de toespeling op zijn behendigheid in een restaurant de rekening te negeren, maar omdat zijn naam in al zijn afgrijselijke volledigheid genoemd werd. Hij zei: ‘Ik herhaal: Jij eet op mijn kosten wanneer je maar wilt en wat je maar wilt. Biefstukken, paddestoelen, borst van parelhoen, Martiaanse alligator, alles.’ Hoskins stond op en pakte zijn hoed van de cartotheek. ‘Om de kans niet te missen, jou een paar van die ouderwetse grote dollarbiljetten, die je al sinds negentienachtentwintig in de valse hak van je linkerschoen bewaard hebt, open te zien vouwen, ben ik bereid naar Boston te lopen,’ zei hij...

Dr. Torgesson was zeer vereerd. Hij drukte Hoskins hartelijk de hand en zei: ‘Ik lees Ruimteverhalen vanaf de tijd dat ik naar dit land gekomen ben, meneer Hoskins. Het is een voortreffelijk blad. Ik ben vooral dol op de verhalen van meneer Tallinn.’

‘Hoor je het nou?’ vroeg Marmie.

‘Ik hoor het. Marmie beweert dat u een aap met talent hebt, professor.’

‘Ja,’ zei Torgesson, ‘maar dit moet natuurlijk onder ons blijven. Ik ben nog niet zo ver dat ik de zaak openbaar kan maken, en voortijdige publiciteit zou mijn carrière te gronde richten.’

‘Dit blijft strikt redactioneel geheim, professor.’

‘Goed, goed. Gaat u zitten, heren, gaat u zitten.’ Zelf bleef hij voor hen heen en weer lopen. ‘Wat heb je meneer Hoskins over mijn werk verteld, Marmie?’

‘Niets, professor.’

‘Zo. Juist, meneer Hoskins, ik hoef u als redacteur van een sciencefictiontijdschrift natuurlijk niet te vragen of u iets van cybernetica afweet.’

Hoskins liet een flikkering van geconcentreerd intellect langs zijn stalen brilmontuur flitsen. Hij zei: ‘O ja. Rekenmachines - MIT - Norbert Weiner Hij mompelde nog zo het een of ander.

‘Ja. Ja.’ Torgesson begon sneller te lopen. ‘Dan moet het ii dus wel bekend zijn dat er op basis van cybernetische principes schaakcomputers gebouwd zijn. De regels van de schaakzetten en het doel van het spel zijn in de circuits ingebouwd. De machine kan, gegeven welke positie op het schaakbord ook, alle mogelijke zetten berekenen, met de gevolgen ervan, en die ene zet er uitkiezen die de grootste waarschijnlijkheid biedt het spel te winnen. Hij kan zelfs zo geprogrammeerd worden dat hij rekening houdt met het temperament van zijn tegenstander.’

‘O, juist, ja,’ zei Hoskins, terwijl hij diepzinnig met zijn hand over zijn kin streek.

Torgesson zei: ‘Stel u nu een soortgelijke situatie voor waarin we een rekenmachine een fragment van een literair werk kunnen geven, waaraan de computer dan uit zijn voorraad van het volledige vocabularium op zodanige wijze woorden kan toevoegen dat aan de grootste literaire waarden voldaan wordt. Natuurlijk zouden we de machine de betekenis van de verschillende toetsen van een schrijfmachine uit moeten leggen. En vanzelfsprekend zou zo’n computer veel en veel ingewikkelder moeten zijn dan welke schaakcomputer ook.’

Hoskins schoof rusteloos heen en weer in zijn stoel. ‘De aap, professor. Marmie had het over een aap.’

‘Maar daar kom ik nu juist aan toe,’ zei Torgesson. ‘Natuurlijk is geen enkele machine zo ingewikkeld gebouwd dat hij daaraan kan voldoen. Maar het menselijk brein - aha. I let menselijk brein is zelf een computer. Natuurlijk zou ik niet van een menselijk brein gebruik kunnen maken. De wet staat me dat helaas niet toe. Maar zelfs het brein van een aap kan, mits op de juiste wijze behandeld, meer doen dan welke door de mens gebouwde machine ook. Wacht! Ik zal de kleine Rollo even halen.’

Hij verliet het vertrek. Hoskins wachtte een ogenblik, wierp toen een behoedzame blik op Marmie. Hij zei: ‘O broeder!’

Marmie vroeg: ‘Wat is er?’

‘Wat er is? Die man is niet echt. Zeg op, Marmie, waar heb je die bedrieger gehuurd?’

Marmie was hevig verontwaardigd. ‘Bedrieger? Dit is een authentiek hoogleraarskantoor in Fayerweather Hall, Columbia. Je herkent Columbia toch zeker wel, hoop ik. Je hebt het beeld van Alma Mater nog gezien in nóth Street. Ik heb je het kantoor van Eisenhower nog gewezen.’ ‘Jazeker, maar...’

‘En dit is het kantoor van dr. Torgesson. Kijk maar naar al dat stof.’ Hij blies op een leerboek, waar wolken stof van opwolkten. ‘Alleen het stof bewijst al dat het echt is. En kijk eens naar de titel van het boek: Psychodynamica van het menselijk gedrag, door professor Arndt Rolf Torgesson.’ ‘Toegegeven, Marmie, toegegeven. Er is een Torgesson en dit is zijn kantoor. Hoe jij wist dat de echte Torgesson met vakantie was en hoe je het hebt klaargespeeld van zijn kantoor gebruik te maken, dat weet ik niet. Maar wil jij me soms wijs maken dat die komiek met zijn apen en computers de echte is? Ha!’

‘Gezien jouw wantrouwige aard kan ik alleen maar aannemen dat je een wel heel ellendige, verwaarloosde jeugd gehad moet hebben.’

‘Alleen maar het gevolg van mijn ervaring met schrijvers, Marmie. Ik heb mijn restaurant al helemaal uitgezocht en dit zal je een behoorlijke bom duiten kosten.’

Marmie snoof minachtend: ‘Dit zal me zelfs niet de rottigste cent kosten die jij me ooit betaald hebt. Stil, daar komt hij al.’

Met de professor, zich aan zijn nek vastklemmend, kwam een bijzonder droefgeestig kapucijner aapje mee.

‘Dit is de kleine Rollo,’ zei Torgesson. ‘Zeg eens dag, Rollo.’

Het aapje plukte aan zijn voorhaar.

De professor zei: ‘Ik ben bang dat hij moe is. Nu heb ik hier een gedeelte van zijn manuscript.’

Hij zette het aapje neer en liet toe dat het zich aan zijn vinger vastklemde terwijl hij twee velletjes papier uit zijn jaszak haalde en ze aan Hoskins gaf.

Hoskins las: ‘Bestaan of niet bestaan, daar gaat het om, of ’t nobeler is, de kogels en de pijlen van het moordzuchtig toeval te verdragen, of, muitend, aan een heir van moeilijkheden een eind te maken. Dood te gaan... te slapen... meer niet, en door die slaap wellicht...’

Hij keek op. ‘Heeft de kleine Rollo dit getypt?’

‘Niet precies. Het is een kopie van wat hij getypt heeft.’ ‘O, een kopie. Nou ja, in elk geval kent de kleine Rollo zijn Shakespeare niet. Het is: “muitend, aan een zee van moeilijkheden”.’

Torgesson knikte. ‘U hebt volkomen gelijk, meneer Hoskins. Shakespeare schreef inderdaad “zee”. Maar u ziet wel dat het een gemengde metafoor is. Een zee bestrijd je niet met wapens. Je bestrijdt een heir of een leger met wapens. Rollo koos het eenlettergrepige woord en typte “heir”. Het is een van Shakespeares zeldzame vergissingen.’

Hoskins zei: ‘Ik wil hem wel eens zien typen.’ ‘Natuurlijk.’ De professor trok een schrijfmachine op een klein tafeltje naar voren, waar een draad aan hing. Hij legde uit: ‘We moeten wel een elektrische schrijfmachine gebruiken, anders zou de lichamelijke inspanning te groot zijn. Het is ook nodig de kleine Rollo met deze transformator te verbinden.’

Dat deed hij, gebruikmakend van twee elektroden die ongeveer een halve centimeter door het haar op de schedel van het diertje heen staken.

‘Rollo,’ zei hij, ‘heeft een uiterst moeilijke hersenoperatie ondergaan, waarbij een heel nest draden aan verschillende regionen van zijn brein bevestigd werden. We kunnen zijn vrijwillige handelingen uitschakelen en inderdaad zijn brein eenvoudig als computer gebruiken. Ik ben bang dat de details...’

‘Ik wil hem zien typen,’ zei Hoskins.

‘Wat zoudt u willen dat hij typte?’

Hoskins dacht snel na. ‘Kent hij Lepanto van Chesterton?’

‘Hij kent niets uit het hoofd. Zijn schrijven is louter computerkunde. Als u nu eenvoudig een klein gedeelte van het stuk opzegt, dan kan hij de stemming ervan beoordelen en berekenen wat er uit de eerste woorden volgt.’

Hoskins knikte, deed zijn borst zwellen en donderde: ‘Blanke fonteinen klaterend in de hoven van de zon, en de sultan van Byzantium glimlacht terwijl zij hollen. Gelach klatert als de fonteinen in dat door alle mensen gevreesde gezicht; het doet de duisternis van het woud trillen, de duisternis van zijn baard; het doet de bloedrode halve maan opkrullen, de halve maan van zijn lippen; want de verborgenste zee van de hele wereld wordt geschud door zijn schepen..

‘Dat is wel genoeg,’ zei Torgesson.

Het was stil terwijl ze wachtten. De aap keek ernstig naar de schrijfmachine.

Torgesson zei: ‘Het is een proces dat natuurlijk wel wat tijd kost. De kleine Rollo moet rekening houden met de romantiek van het vers, het lichtelijk archaïsche tintje dat er aan zit, het sterke, zangerige ritme, enzovoort.’

Toen kwam een klein zwart vingertje naar voren en raakte een toets aan. Het was een z.

‘Hij gebruikt geen hoofdletters,’ zei de geleerde, ‘en ook geen leestekens, en zijn gebruik van spaties is niet erg betrouwbaar. Daarom typ ik zijn werk gewoonlijk over als hij klaar is.’

De kleine Rollo raakte een i aan, vervolgens een j. Toen, na een tijdje, tikte hij op de spatiebalk.

‘Zij,’ zei Hoskins.

De woorden typten zichzelf verder: ‘zij hebben uitgedaags deblanke repub lieken opde kapen van italie zij hebben gesneld over de adriiatische zee rond de leeuw van de zee; en de pausheeft zijn armen geheve n vn anst en radeloosheid en de koningen van het chrissndom geroepen om zaarden voor het kruis.’

‘Mijn God!’ zei Hoskins.

‘Dus zo gaat het verder?’ vroeg Torgesson.

'Bij de baard van Petrus!’ zei Hoskins.

‘Als het zo is, dan moet Chesterton uitstekend, consequent werk geleverd hebben.’

'Grote goedheid!’ zei Hoskins.

'Zie je wel,’ zei Marmie, terwijl hij Hoskins schouders masseerde, ‘zie je wel, zie je wel, zie je wel. Zie je wel,’ voegde hij er nog aan toe.

'Wel verdomd,’ zei Hoskins.

'Nou moet je luisteren,’ zei Marmie, terwijl hij zo hard door zijn haar wreef dat het als de kuif van een kaketoe omhoog piekte, ‘we gaan nu aan het werk. We nemen nu mijn verhaal.’

'Tja, maar...’

'Het zal de capaciteiten van de kleine Rollo niet te boven gaan,’ verzekerde Torgesson hem. ‘Ik lees de kleine Rollo vaak fragmenten van de betere sciencefictionliteratuur voor, waaronder veel van Marmie’s verhalen. Het is verbazingwekkend hoe sommige van die verhalen daardoor verbeterd worden.’

‘Dat is het niet,’ zei Hoskins. ‘Iedere aap kan betere SF schrijven dan sommigen van onze broodschrijvers. Maar dat verhaal van Tallinn is dertienduizend woorden lang. Daar heeft die aap een eeuw voor nodig om dat uit te typen.’ ‘Helemaal niet, meneer Hoskins, helemaal niet. Ik zal hem het verhaal voorlezen, en op het kritieke punt laten we hem verder gaan.’

Hoskins sloeg zijn armen over elkaar. ‘Ga dan maar van start. Ik ben klaar.’

‘Ik ben meer dan klaar,’ zei Marmie. En ook hij sloeg zijn armen over elkaar.

De kleine Rollo zat er als een klein donzig hoopje cataleptische ellende bij terwijl de zachte stem van dr. Torgesson rees en daalde op het ritme van een slag met ruimteschepen en de daarop volgende strijd van gevangen Aardmensen om hun verloren schip te heroveren.

Een van de figuren wist buiten de romp van het ruimteschip te komen, en dr. Torgesson volgde in milde vervoering de extravagante gebeurtenissen. Hij las:

‘...Stalny verstijfde in de stilte van de eeuwige sterren. Zijn pijnlijke knie rukte aan zijn bewustzijn terwijl hij wachtte tot de monsters de bons zouden horen en...’ Marmie rukte wanhopig aan dr. Torgessons mouw. Torgesson keek op en schakelde de kleine Rollo uit.

‘Dat is het,’ zei Marmie. ‘Ziet u, professor, dit is ongeveer het punt waar Hoskins met zijn kleverige vingertjes in het werk wil gaan zitten wroeten. Ik zet de scène buiten het ruimteschip voort tot Stalny het wint en het schip weer in handen van Aarde is. Dan pas ga ik tot de verklaringen over. Hoskins wil dat ik die buitenscène onderbreek, weer naar binnen ga, de actie ongeveer tweeduizend woorden lang stopzet en dan weer naar buiten ga. Wie heeft er nou ooit zoiets stompzinnigs gehoord?’

‘Als we de aap eens lieten beslissen,’ zei Hoskins.

Dr. Torgesson schakelde de kleine Rollo in, en een zwart, verschrompeld vingertje strekte zich aarzelend naar de schrijfmachine uit. Hoskins en Marmie bogen zich gelijktijdig naar voren, tot hun hoofden vlak boven het piekerende lijfje van de kleine Rollo zachtjes met elkaar in aanraking kwamen. De schrijfmachine tikte de letter i.

‘I,’ moedigde Marmie het dier knikkend aan.

‘I,’ stemde Hoskins in.

De schrijfmachine tikte een n en verhoogde toen zijn tempo: ‘in actie komen stalnee wachtte in machteloos afgrij zen totlucht sluizen zichzou den openen en in ruimtepakken gehulde laroos meedogenloos naarbuiten komen...’

‘Woord voor woord,’ zei Marmie verrukt.

‘Hij heeft in elk geval jouw kleffe stijl.’

‘De lezers zijn er dol op.’

‘Ze zouden er niet zo dol op zijn als hun gemiddelde geestelijke leeftijd niet Hoskins zweeg abrupt.

‘Ga door,’ zei Marmie. ‘Zeg het dan. Zeg het. Zeg dat ze het IQ van een twaalfjarig kind hebben en ik zal je in ieder Ian-tijdschrift van het land citeren.’

‘Heren,’ zei Torgesson, ‘heren. Jullie brengen de kleine Rollo in de war.’

Ze wendden zich weer naar de schrijfmachine, die rustig doorging met tikken: ‘...de sterren weentelden in hun machtige ba nen terwijl stalnees aardse zintuigen volhiel den dat het ronddraaiende schip stil sto nd.’

De wagen van de schrijfmachine schoot terug om een nieuwe regel te beginnen. Marmie hield zijn adem in. Als het érgens komen moest, zou het hier zijn...

En die kleine vinger ging naar voren en tikte:

Hoskins schreeuwde: ‘Een sterretje!’

Marmie mompelde: ‘Een sterretje.’

Torgesson zei: ‘Een sterretje?’

Een rij van nog negen sterretjes volgde.

‘Dat is alles, broeder,’ zei Hoskins. Hij legde de hem aanstarende Torgesson snel uit: ‘Marmie heeft de gewoonte om een rij sterretjes te gebruiken als hij een radicale verplaatsing van het toneel wil aangeven. En een radicale verplaatsing van het toneel is nu precies wat ik wilde.’

De schrijfmachine begon een nieuwe alinea: ‘in het schip...’

‘Zet hem af, professor,’ zei Marmie.

Hoskins wreef in zijn handen. ‘Wanneer krijg ik de revisie, Marmie?’

Marmie zei onverschillig: ‘Wat voor revisie?’

‘Je zei toch de versie van de aap.’

‘Jazeker. Dat is nu precies wat ik je hier wilde laten zien. Die kleine Rollo is een machine; een koude, onmenselijke, logische machine.’

‘Nou, en?’

‘En waar het om gaat is dat een goed schrijver geen machine is. Hij schrijft niet met zijn brein, maar met zijn hart. Zijn hart.’ Marmie beukte op zijn borst.

Hoskins zuchtte diep. ‘Wat doe je me aan, Marmie? Als je me met dat hart-en-ziel-van-een-schrijver-gezeur aankomt, kan ik alleen maar ter plaatse kotsmisselijk worden. Laten we het toch op de normale, gebruikelijke ik-schrijf-alles-voor-geld-basis houden.’

Marmie zei: ‘Luister nou eens heel eventjes naar me. De kleine Rollo heeft Shakespeare verbeterd. Daar heb je zelf op gewezen. De kleine Rollo wilde dat Shakespeare “heir van moeilijkheden” zei, en van zijn machinestandpunt uit gezien had hij gelijk. Een “zee van moeilijkheden” is in dit geval een gemengde metafoor. Maar denk je niet dat Shakespeare dat zelf ook wel wist? Shakespeare wist toevallig wanneer hij de regels kon overtreden, dat is alles. De kleine Rollo is een machine die de regels niet kan overtreden, maar een goed schrijver kan dat wel, en móet het doen. “Zee van moeilijkheden” maakt meer indruk; het heeft deining en kracht. De gemengde metafoor kan de pot op.

Wanneer jij me nu vraagt het toneel te verplaatsen, dan gehoorzaam je aan machinale regels voor het volhouden van de spanning, zodat de kleine Rollo het allicht met je eens is. Maar ik weet dat ik de regels moet overtreden om de intense emotionele schok van het eind, zoals ik dat zie, vol te houden. Anders krijg ik een mechanisch produkt dat net zo goed uit een computer had kunnen rollen.’

Hoskins zei: 'Maar...’

‘Ga je gang maar,’ zei Marmie, ‘stem voor het machinale. Zeg dat de kleine Rollo een betere redacteur is dan jij ooit zijn zal.’

Hoskins zei, met een trilling in zijn stem: ‘Goed dan, Marmie, ik zal het verhaal nemen zoals het is. Nee, geef het me niet; doe het maar op de post. Ik moet ergens een bar zien te vinden, als je het niet erg vindt.’

Hij drukte zijn hoed diep op zijn hoofd en draaide zich om. Torgesson riep hem achterna: ‘Vertel alstublieft niemand iets over de kleine Rollo.’

Het antwoord zweefde boven het geluid van een dichtknallende deur uit: ‘Denkt u soms dat ik gek ben?...’ Marmie begon zich geestdriftig in zijn handen te wrijven toen hij zeker wist dat Hoskins verdwenen was.

‘Koppie koppie, dat was het,’ zei hij, terwijl hij met éen vinger zo diep hij kon in zijn slaap prikte. ‘Dat ik dit verhaal verkocht heb, daar heb ik nou echt van genoten. De verkoop van dit verhaal, professor, is even veel waard als alle andere die ik ooit gemaakt heb. Alle andere bij elkaar.’ Hij liet zich vrolijk op de dichtstbijzijnde stoel vallen.

Torgesson zette de kleine Rollo op zijn schouder. Vriendelijk zei hij: ‘Maar, Marmaduke, wat zou je gedaan hebben als de kleine Rollo nu eens jouw versie getypt had?’

Een gekwetste uitdrukking gleed over Marmie’s gezicht. ‘Wel verdomme,’ zei hij, ‘dat is nou precies wat ik dacht dat hij zou doen.’

In 'De vinger van de aap', tussen haakjes, zijn de schrijver en de redacteur gebaseerd op een echt stel mensen, die echt ruzie maakten over een echt verhaal.

Het verhaal in kwestie was 'C-Chute' ('L-sluis' in Broedt daar een mens?), dat (na de discussie) in het oktobernummer 1951 van Gataxy verschenen was en later in mijn boek Nightfall and Other Sfories werd opgenomen. Ik was natuurlijk de schrijver, en Horace Gold de redacteur.

Hoewel de discussie en het verhaal dus authentiek zijn, heb ik van de mensen karikaturen gemaakt. Ik lijk absoluut niet op de schrijver in het verhaal en Horace lijkt zeker niet op de redacteur. Horace heeft zijn eigen eigenaardigheden die veel interessanter zijn dan die welke ik voor het verhaal verzonnen heb, en dat is ook met mij het geval - maar dat hindert niet.

Van alle verhalen die ik geschreven heb en die slechts eenmaal verschenen zijn, is het nu volgende dat waar ik het meest over spreek. Ik heb het, om een heel goede reden waar ik later nog op terug zal komen, in tientallen lezingen besproken en ook zo nu en dan in druk vermeld.

In april 1953 was ik in Chicago. Ik ben niet zo'n groot reiziger en dat was de eerste keer in mijn leven dat ik in Chicago kwam (en ik ben er daarna nog maar éen keer geweest). Ik was er om een vergadering bij te wonen van de American Chemical Society, waar ik een kleine lezing moest houden. Daar was niet veel lol aan te beleven, dus meende ik dat ik mijn verblijf een beetje op kon vrolijken door naar Evanston, een noordelijke voorstad, te gaan en daar een bezoekje aan de kantoren van Universe Science Fiction te brengen.

Dit tijdschrift werd geredigeerd door Bea Mahaffey, een buitengewoon knappe jonge vrouw. (Ik stel het gewoonlijk zo dat de sciencefictionschrijvers haar gedurende twee achtereenvolgende jaren uitgeroepen hadden tot de redacteur aan wie ze het liefst hun verhalen aan zouden bieden.)

Toen ik op 7 april 1953 het kantoor binnenliep, begroette Bea me uiterst vrolijk en vroeg me onmiddellijk waarom ik geen verhaal voor haar meegebracht had.

'Wilt u een verhaal?' vroeg ik, me koesterend in haar schoonheid. 'Dan schrijf ik een verhaal voor u. Geef dan maar een schrijfmachine.'

In werkelijkheid probeerde ik alleen maar indruk op haar te maken, in de hoop dat ze zich in een opwelling van wilde adoratie in mijn armen zou storten. Dat deed ze niet. Ze gaf me een schrijfmachine.

Nu moest ik me wel waar maken. Aangezien in die dagen de beklimming van de Mount Everest veel in het nieuws was (al dertig jaar hadden mensen geprobeerd hem te beklimmen en de zevende poging was zojuist mislukt), dacht ik snel na en schreef 'Everest'.

Bea las het, ze vond het goed en bood me er dertig dollar voor, die ik gretig aannam. Ik gaf onmiddellijk de helft ervan uit aan een chic etentje voor ons beiden, en spande me met zoveel succes in om charmant, attent en innemend te zijn, dat de serveerster verlangend tegen me zei dat ze wilde dat haar schoonzoon zo was.

Dat zag er hoopvol uit en luchthartig bracht ik Bea thuis. Ik weet niet zeker wat ik van zins was, maar als ik al iets van zins was dat niet helemaal netjes was (beslist niet!), dan werd dat onmiddellijk verijdeld. Bea speelde het klaar haar flat binnen te gaan en me in het portaal achter te laten zonder dat ik die deur ooit open zag gaan.

Everest

In 1952 stonden ze al ongeveer op het punt om hun pogingen de Mount Everest te beklimmen op te geven. Maar de foto’s maakten dat ze volhielden.

Veel bijzonders was het niet, die foto’s; wazig, streperig, en het enige interessante eraan waren wat zwarte vlekjes tegen het wit. Maar die zwarte vlekjes waren levende wezens. De mannen zwoeren het.

Ik zei: ‘Wel verdomme, ze praten nu al veertig jaar over levende wezens die de gletsjers van de Everest afglijden. Het wordt zo langzamerhand tijd dat we daar iets aan gaan doen.’

Jimmy Robbons (neem me niet kwalijk, James Abram Robbons) was de man die me in die positie dreef. Hij was altijd al gek op bergbeklimmen, ziet u. Hij was de man die alles afwist van de Tibetanen die niet in de buurt van de Everest wilden komen omdat het de berg van de goden was. Hij kon me zo iedere geheimzinnige mensachtige voetafdruk die ooit achtduizend meter hoog in het ijs gerapporteerd was opnoemen; hij kende ieder sterk verhaal uit zijn hoofd over die spichtige witte wezens, die vlak boven het laatste hartbrekende kampement dat de bergbeklimmers op hadden weten te slaan over de steile rotsen snelden.

Het is wel goed tenminste éen zo’n enthousiaste figuur op het hoofdkwartier van Planetair Onderzoek te hebben.

Maar de laatste foto’s zetten zijn woorden kracht bij. Per slot van rekening zou je vaag kunnen denken dat het mensen waren.

Jimmy zei: ‘Kijk, baas, waar het om gaat is niet dat ze daar zijn, waar het om gaat is dat ze zich snel voortbewegen. Kijk maar eens naar dat figuurtje daar. Het is wazig.’

‘De camera kan bewogen hebben.’

‘Die rotspunt daar is anders behoorlijk scherp. En de mannen zweren dat het holde. Denk je eens in wat een metabolisme het moet hebben om onder die atmosferische druk te kunnen hollen. Moet je horen, baas, zou jij in een diep-zeevis geloofd hebben als je er nooit van gehoord had? Je hebt vissen die naar nieuwe plekjes in hun omgeving zoeken waar ze kunnen leven, en dus gaan ze hoe langer hoe dieper tot ze op een dag merken dat ze niet meer terug kunnen. En ze hebben zich zo volledig aangepast dat ze onder een druk van tonnen kunnen leven.’

‘Tja...’

‘Verdomme, kun je het dan niet omkeren? Levende wezens kunnen een berg op gedwongen worden, niet? Ze kunnen leren het in ijlere lucht en met lagere temperaturen uit te houden. Ze kunnen van mos of zo nu en dan een vogeltje leven, precies zoals de diepzeevis uiteindelijk leeft van de in hogere lagen levende fauna die langzaam omlaag zakt. Dan, op een dag, merken ze dat ze niet meer naar beneden kunnen. Ik beweer niet eens dat het mensen zijn. Het kunnen net zo goed gemzen of berggeiten zijn of dassen of wat dan ook.’

Koppig zei ik: ‘De getuigen zeggen dat ze iets vaag mensachtigs hadden, en de voetafdrukken waar melding van is gemaakt, zijn zeker van een mensachtig wezen.’

‘Of van een beerachtig wezen,’ zei Jimmy. ‘Dat weet je niet.’

Dat was het moment waarop ik zei: ‘Het wordt zo langzamerhand tijd dat we daar iets aan gaan doen.’

Jimmy haalde zijn schouders op en zei: ‘Ze proberen nu al veertig jaar lang de Mount Everest te beklimmen.’ En hij schudde zijn hoofd.

‘Godallemachtig,’ zei ik. ‘Jullie bergbeklimmers zijn allemaal getikt. Neem dat maar van mij aan. Jullie zijn er niet in geïnteresseerd om de top te bereiken. Jullie zijn er alleen maar in geïnteresseerd om de top op een bepaalde manier te bereiken. Het wordt zo langzamerhand tijd dat we eens ophouden te knoeien met pikhouwelen, touwen, kampementen en al die andere troep van de Herenclub die om de vijf jaar of zo een stelletje sukkels de berg op stuurt.’

‘Waar wil je eigenlijk heen?’

‘In 1903 is het vliegtuig uitgevonden, wist je dat?’ ‘Bedoel je soms over de Mount Everest heen vliegen!’ Hij zei het op de manier waarop een Engelse lord zou zeggen ‘Schiet een vos!’ of een hengelaar: ‘Gebruik wormen!’

‘Ja,’ zei ik, ‘over de Mount Everest vliegen en dan iemand op de top afzetten. Waarom niet?’

‘Die zal het niet lang maken. Die knaap die je daar afzet, bedoel ik.’

‘Waarom niet?’ vroeg ik weer. ‘Je dropt voedselvoorraden en zuurstoftanks, en die knaap draagt een ruimtepak. Dat spreekt vanzelf.’

Het duurde wel even voordat we de luchtmacht zo ver kregen dat ze naar ons luisterden en er in toestemden een vliegtuig te sturen, en tegen die tijd was Jimmy Robbons zo radicaal van mening veranderd dat hij zich als vrijwilliger aanbood om de man te zijn die op de top van de Everest zou Linden. ‘Per slot van rekening,’ zei hij half fluisterend, ‘zou ik dan de allereerste mens zijn die daar ooit heeft gestaan.’

Dat is het begin van het verhaal. Het verhaal zelf is heel eenvoudig te vertellen, en in veel minder woorden.

Het vliegtuig wachtte gedurende het beste deel van het jaar (dat wil zeggen, voor zover het de Everest betrof) op een periode van alleen maar matig slecht vliegweer, en startte toen. Ze speelden het klaar. De piloot meldde via de radio aan een luisterend groepje precies hoe de top van de Mount Everest er uitzag als je er van boven op neerkeek, en vervolgens beschreef hij nauwkeurig hoe Jimmy Robbons er uitzag terwijl zijn parachute hoe langer hoe kleiner werd.

Toen barstte een nieuwe sneeuwstorm los en het vliegtuig kon nog maar op het nippertje op zijn basis terugkomen, waarna het nog eens twee weken duurde voor het weer opnieuw draaglijk werd.

En al die tijd zat Jimmy in zijn eentje op het dak van de wereld en ik haatte mezelf omdat ik een moordenaar was.

Twee weken later steeg het vliegtuig weer op om te kijken of ze zijn lichaam konden vinden. Ik weet niet wat het voor nut gehad zou hebben als ze het gevonden hadden, maar zo is de mens nu eenmaal. Hoeveel doden in de laatste oorlog? Wie kan er zo hoog tellen? Maar geld of wat dan ook is geen bezwaar als het er om gaat éen leven te redden, of al is het maar om een lijk te bergen.

Zijn lijk vonden ze niet, maar wel een rooksignaal; het krulde omhoog in de ijle lucht en verwaaide op de hevige windvlagen. Ze lieten een enterhaak neer en daar kwam Jimmy boven, nog steeds in zijn ruimtepak; hij zag er verschrikkelijk uit, maar was zo levend als wat.

Het PS aan het verhaal betreft mijn bezoek vorige week aan het ziekenhuis, om hem op te zoeken. Hij herstelde uiterst langzaam. De doktoren hadden het over een shock, ze hadden het over uitputting, maar Jimmy’s ogen vertelden heel wat meer.

Ik zei: ‘Hoe zit dat nou, Jimmy, je hebt niet met de verslaggevers gepraat, je hebt niet met de regering gepraat, goed. Maar wat denk je ervan om met mij te praten?’

‘Ik heb niets te vertellen,’ fluisterde hij.

‘Natuurlijk wel,’ zei ik. ‘Je hebt tijdens een twee weken durende sneeuwstorm op de top van de Mount Everest geleefd. Dat heb je niet in je eentje klaar kunnen spelen, zelfs niet met al de voorraden die we tegelijk met jou gedropt hebben. Wie heeft je geholpen, Jimmy, jongen?’

Hij wist denk ik wel dat het geen zin meer had om te proberen zich groot te houden. Of misschien verlangde hij er ook wel naar zijn hart uit te storten.

Hij zei: ‘Ze zijn intelligent, baas. Ze hebben lucht voor me gecomprimeerd. Ze hebben een kleine krachtinstallatie voor me opgesteld om me warm te houden. Ze hebben het rooksignaal gemaakt toen ze zagen dat het vliegtuig terugkwam.’

‘O juist.’ Ik wilde hem niet opjagen. ‘Het is dus net zoals we al dachten. Ze hebben zich aan het leven op de Everest aangepast. Ze kunnen niet meer naar beneden komen.’ inderdaad. En wij kunnen niet naar boven gaan. Zelfs als het weer ons niet tegen zou houden, dan zouden zij het doen!’

‘Zo te horen zijn het vriendelijke wezens, dus waarom /ouden ze daar bezwaar tegen hebben? Ze hebben jou toch geholpen.’

‘Ze hebben niets tegen ons. Ze hebben met me gesproken, weet je dat. Telepathisch.’

Ik fronste mijn voorhoofd. ‘Nou dan.’

‘Maar ze willen niet dat iemand zich met hen bemoeit. Ze observeren ons, baas. Ze moeten wel. Wij hebben atoomkracht. We staan op het punt raketschepen te krijgen. Ze maken zich ongerust over ons. En de Everest is de enige plek vanwaar ze ons kunnen observeren!’

Ik fronste nog dieper. Hij zweette en zijn handen beefden.

Ik zei: ‘Rustig maar, jongen. Kalmpjes aan. Wat ter wereld zijn die wezens dan?’

En hij zei: ‘Wie denk je dat zo aan ijle lucht en excessieve kou aangepast zijn dat de Everest voor hen de enige leefbare plek op Aarde is? Daar gaat het nu juist om. Ze zijn helemaal niets ter wereld. Het zijn Marsbewoners.’

En dat is het dan.

En laat me nu eens de reden uitleggen waarom ik het zo vaak over 'Everest' heb.

Natuurlijk geloofde ik niet echt dat er Marsbewoners op de Mount Everest waren of dat er iets was dat de uiteindelijke verovering van de berg nog lang zou vertragen. Ik dacht alleen dat de mensen zo fatsoenlijk zouden zijn met de beklimming te wachten tot dit verhaal gepubliceerd was.

Maar nee! Op 29 mei 1953, nog geen twee maanden nadat ik 'Everest' geschreven en verkocht had, stonden Edmund Hillary en Tenzing Norgay op het hoogste punt van de Everest zonder Marsbewoners of afschuwelijke sneeuwmannen te zien.

Natuurlijk had Universe zijn dertig dollar op kunnen offeren en het verhaal ongepubliceerd laten; of ik had hen aan kunnen bieden het verhaal terug te kopen. Geen van beide maakten we zo'n gebaar en 'Everest' verscheen in het decembernummer 1953 van Universe.

Omdat men me vaak vraagt over de toekomst van de mens te spreken, kan ik niet nalaten 'Everest'te gebruiken om aan te tonen wat een voortreffelijke toekomstkenner ik ben. Per slot van rekening voorspelde ik dat de Mount Everest nooit beklommen zou worden vijf maanden nadat hij beklommen was.

Tegenwoordig is het nogal in de mode om verzamelbundels van oorspronkelijke sciencefictionverhalen te publiceren, en dat is iets waar ik niet helemaal achter sta. Het trekt sommige van de verhalen en de lezers weg die anders misschien naar de tijdschriften zouden gaan. Ik wil niet dat dat gebeurt. Ik ben van mening dat tijdschriften essentieel zijn voor de sciencefiction.

Komt die opvatting louter uit heimwee voort? Of uit de herinnering aan wat sciencefictiontijdschriften in mijn kinderjaren voor me bete-! kenden, en hoe ze de stoot tot mijn schrijversloopbaan gaven? Gedeeltelijk wel, vermoed ik; maar gedeeltelijk komt het ook voort uit de oprechte mening dat ze inderdaad een uiterst belangrijke rol spelen.

Waar kan een jonge schrijver aan de gang komen? Tijdschriften, die zes of twaalf maal per jaar verschijnen, móeten eenvoudig verhalen hebben. Een verzamelbundel kan zijn publikatie uitstellen tot de gewenste verhalen binnenkomen; een tijdschrift niet. Een tijdschrift, opgejaagd door onwrikbare tijdlimieten, moet zo nu en dan wel eens een verhaal aannemen dat beneden de norm ligt, en het gebeurt ook wel eens dat een jonge schrijver zijn startmogelijkheid krijgt terwijl hij misschien alleen nog maar marginale kwaliteiten bezit. Zo kreeg ik inderdaad de mijne.

Dit betekent natuurlijk dat de lezer een enkele keer wel eens een amateuristisch verhaal in zijn tijdschrift te lezen krijgt, maar de amateurschrijver die het schreef krijgt daardoor genoeg aanmoediging om aan het werk te blijven en (mogelijk) een groot schrijver te worden.

Maar toen de verzamelbundels van oorspronkelijke sciencefiction voor het eerst verschenen, waren ze iets nieuws. Ik dacht eigenlijk nooit dat het veel zou worden, en had niet het gevoel aan een dreigende ondergang mee te werken toen ik ervoor schreef. En aangezien ze hater betaalden dan de tijdschriften gewoonlijk deden, vond ik het zelfs best om ervoor te schrijven.

De eerste ervan was New Tales of Space and Time, geredigeerd door Raymond J. Healy (Henry Holt, 1951), en voor die bundel schreef Ik 'In a Good Cause' ('Voor een goede zaak' in Science-fiction-verhalen 3) - een verhaal dat later in Nightfall and Other Stories opgenomen werd.

Een paar jaar later redigeerde August Derleth een bundel oorspronkelijke verhalen, waarvoor ik 'The Pause’ ('De onderbreking') schreef.

De onderbreking

Het witte poeder zat opgesloten in een dunwandige, doorzichtige capsule. De capsule op zijn beurt zat vastgesoldeerd In een dubbele strip parafilm. Langs die strip parafilm waren met tussenruimten van vijftien centimeter weer andere capsules bevestigd.

De strip bewoog. Iedere capsule bleef telkens een minuut lang rusten op een metalen kaak die zich meteen onder een mica venster bevond. In een ander gedeelte van de voorzijde van de stralingsteller klikte een nummer op een zich ontrol-; lende rol papier. De capsule gleed weer verder; de volgende nam zijn plaats in.

Het om 13.45 uur afgedrukte nummer was 308. Een minuut later verscheen 256. Een minuut later 391. Een minuut later 477. Een minuut later 202. Een minuut later 251. Een minuut later 000. Een minuut later 000. Een minuut later 000. Een minuut later 000.

Even na 2 uur ’s middags kwam de heer Alexander Johannison langs de teller en viel zijn blik uit zijn ene ooghoek op de rij getallen. Twee stappen voorbij de teller bleef hij staan en keerde om.

Hij liet de papierrol terugdraaien, bracht hem vervolgens weer in zijn oorspronkelijke positie en zei: ‘Nonsens!’

Hij zei het met grote heftigheid. Hij was lang en mager, had handen met grote knokkels, zandkleurig haar en lichte wenkbrauwen. Hij zag er moe uit en, op dat ogenblik, verbijsterd.

Gene Damelli slenterde naar hem toe met dezelfde bedaarde zorgeloosheid waar hij al zijn handelingen mee uitvoerde. Hij was donker, sterk behaard en vrij klein. Zijn neus was eens gebroken geweest, waardoor zijn verschijning, opvallend afweek van wat men zich gewoonlijk van een kernfysicus voorstelt.

Damelli zei: ‘Die vervloekte Geiger van me wil niets opnemen, en ik heb geen zin de hele bedrading na te gaan. Heb je een sigaret voor me?’

Johannison hield hem zijn pakje voor. ‘Hoe zit het met de andere in het gebouw?’

‘Heb ik nog niet geprobeerd, maar ik neem aan dat ze niet allemaal stuk zijn.’

‘Waarom niet? Mijn teller registreert ook niet.’

‘Je meent het. Zie je nu wel? En al dat geld dat erin geïnvesteerd is. Het heeft allemaal niets te betekenen. Kom, laten we een cola gaan drinken.’

Johannison zei, heftiger dan hij bedoelde: ‘Nee! Ik ga George Duke opzoeken. Ik wil zijn machine zien. Als die het niet doet...’

Damelli volgde hem op de voet. ‘Die zal heus wel werken, Alex. Doe niet zo stom.’

George Duke luisterde naar Johannison terwijl hij afkeurend naar hem keek over zijn brilleglazen zonder rand. Hij was een oude-jongeman met maar weinig haar en nog minder geduld.

Hij zei: ik heb het druk.’

‘Te druk om te vertellen of dat apparaat van jou werkt, in godsnaam?’

Duke stond op. ‘O verdomme nog aan toe, wanneer heeft een mens hier nou eens tijd om te werken?’ Zijn rekenliniaal viel met een doffe klap op een berg in het rond slingerend gelinieerd papier toen hij om zijn bureau heen liep.

Hij stapte naar een rommelige laboratoriumtafel en opende het zware grijze loden deksel van een nog zwaardere grijze loden bak. Met een zestig centimeter lange tang tastte hij erin en haalde er een kleine zilverkleurige cilinder uit. Grimmig zei Duke: ‘Blijf waar je bent.’

Johannison had die goede raad niet nodig. Hij bleef op een afstand. In de afgelopen maand was hij niet aan abnormale doses radioactiviteit blootgesteld geweest, maar het had geen enkele zin om dichter dan nodig was bij het ‘hete’ kobalt te komen.

Nog steeds met de tang, en zijn armen zo ver mogelijk van zijn lichaam af, bracht Duke het glanzende stuk metaal dat de geconcentreerde radioactiviteit bevatte naar het venster van zijn teller. Op een afstand van zestig centimeter had de teller zo ongeveer uit elkaar moeten springen. Dat deed hij niet.

Duke zei: ‘Verrek!’ en liet de kobalthouder vallen. Wild graaide hij ernaar en hief het ding opnieuw naar het venster op. Nog dichterbij nu.

Er kwam geen enkel geluid. De lichtstipjes op de wijzerplaat flitsten niet aan. Geen getallenreeksen klommen hoger en hoger.

Johannison zei: ‘Zelfs geen achtergrondgeluid.’

Damelli zei: ‘Wel heb ik van mijn leven!’

Duke stopte het kobaltbuisje, even voorzichtig als hij altijd te werk ging, weer in zijn loden houder en bleef toen woedend voor zich uit staan kijken.

Johannison stormde, met Damelli op zijn hielen, het kantoor van Bill Everard binnen. Hij sprak vele opgewonden minuten lang, zijn benige handen knokig wit op Everards glimmende bureau. Everard luisterde, terwijl zijn gladde, pasgeschoren gezicht rozig werd en zijn dikke nek een beetje over zijn stijve witte boord heen puilde.

Everard keek Damelli aan en wees met een vragende duim naar Johannison. Damelli haalde zijn schouders op, terwijl hij zijn handen met de handpalmen omhoog voor zich uit stak en zijn voorhoofd fronste.

Everard zei: ‘Ik begrijp niet hoe ze allemaal in de fout kunnen gaan.’

‘Ze zijn in de fout gegaan, dat is alles,’ hield Johannison vol. ‘Ze zijn allemaal om een uur of twee uitgevallen. Dat is nu al meer dan een uur geleden en er is nog geen eentje in werking. Zelfs George Duke kan er niets aan doen. Ik zeg je dat het de tellers niet zijn.’

‘Je beweert juist dat ze het wel zijn.’ ik zeg dat ze niet functioneren. Maar daar kunnen zij niets aan doen. Er is eenvoudig niets waar ze mee kunnen werken.’

‘Hoe bedoel je?’

‘Ik bedoel dat hier geen spoortje radioactiviteit is. In dit hele gebouw niet. Nergens.’ ik geloof je niet.’

‘Luister, als een radioactieve kobaltpatroon een teller niet in beweging brengt, dan kan er iets mis zijn met iedere teller die we proberen. Maar wanneer diezelfde patroon een goudbladelektroscoop niet tot ontlading wil brengen, en wanneer hij zelfs een fotografische film niet wil sluieren, dan is er iets mis met de patroon.’

‘Goed,’ zei Everard, ‘dan is het dus een blindganger. Misschien heeft iemand een fout gemaakt en hem nooit geladen.’

‘Diezelfde patroon functioneerde vanmorgen nog, maar dat doet er niet toe. Misschien kunnen patronen op de een of andere manier verwisseld worden. Maar ik heb net dat brok uraniet uit onze vitrine op de vierde verdieping gehaald en dat geeft ook niets aan. Je wilt me toch zeker niet vertellen dat iemand vergeten heeft er uranium in te stoppen.’ Everard wreef zijn oor. ‘Wat denk jij ervan, Damelli?’ Damelli schudde zijn hoofd, ik weet het niet, baas. Ik wou dat ik het wist.’

Johannison zei: ‘Het is nu geen tijd om te denken. Het is tijd om iets te doen. Je moet onmiddellijk Washington bellen.’

‘Waarover?’ vroeg Everard.

‘Over de voorraad atoombommen.’

‘Wat?’

‘Dat zou best eens het antwoord kunnen zijn, baas. Kijk, iemand heeft een manier bedacht om een eind te maken aan de radioactiviteit, alles wat er is. Dit zou wel eens in het hele land zo kunnen zijn, in de hele Verenigde Staten. Als dat gebeurt, dan kan dat alleen maar zijn om onze atoombommen buiten werking te stellen. Ze weten niet waar we ze opgeslagen hebben, dus moeten ze wel de radioactiviteit in het hele land uitschakelen. En als dat waar is, dan betekent het dat ons een aanval te wachten staat. Misschien wel ieder ogenblik. Pak die telefoon, baas!’

Everards hand ging al naar de telefoon. Zijn blik en die van Johannison kruisten elkaar en hielden elkaar vast.

In de hoorn zei hij: ‘Een gesprek buiten het gebouw, graag.’

Het was vijf voor vier. Everard legde de hoorn op de haak. ‘Was dat de gevolmachtigde?’ vroeg Johannison.

‘Ja,’ zei Everard. Hij fronste zijn voorhoofd.

‘Goed. Wat zei hij?’

‘“Zoon”,’ zei Everard, ‘zei hij tegen me, “wat voor atoombommen?” ’

Er kwam een verbijsterde uitdrukking op Johannisons gezicht. ‘Wat bedoelt hij verdomme, met “Wat voor atoombommen?” Ik weet het! Ze zijn er al achter gekomen dat ze met waardeloze dingen opgescheept zitten, en ze willen niets zeggen. Zelfs tegen ons niet. Wat nu?’

‘Nu niets,’ zei Everard. Hij leunde achterover in zijn stoel en keek de fysicus woedend aan. ‘Alex, ik ken het soort spanning waar jij onder leeft; daarom zal ik hier niet veel herrie over maken. Maar wat me dwars zit is hoe je mij zo ver hebt kunnen krijgen met die onzin?’

Johannison verbleekte. ‘Het is geen onzin. Zei de gevolmachtigde soms van wel?’

‘Hij zei dat ik een idioot was, en dat ben ik ook. Wat wil je verdomme eigenlijk, hier te komen met je idiote verhalen over atoombommen? Wat zijn atoombommen? Ik heb er nog nooit van gehoord.’

‘Heb jij nog nooit van atoombommen gehoord? Wat is dit nou? Een grap soms?’

‘Ik heb er nog nooit van gehoord. Het klinkt als iets uit een stripverhaal.’

Johannison wendde zich tot Damelli, wiens olijfkleurige gelaatskleur donkerder scheen te worden van ongerustheid.

‘Vertel jij het hem, Gene.’

Damelli schudde zijn hoofd. ‘Laat mij hier buiten.’

‘Goed dan.’ Johannison boog zich naar voren, keek naar de rij boeken ter hoogte van Everards hoofd. ‘Ik weet niet wat dit allemaal te betekenen heeft, maar ik kan het verder alleen wel af. Waar is Glasstone?’

‘Daar, vlak voor je neus,’ zei Everard.

‘Nee. Niet het Leerboek fysische scheikunde. Ik wil zijn Bronnenboek van atoomenergie. ’

‘Nooit van gehoord.’

‘Waar heb je het toch over? Het staat hier al in je kast sinds ik hier ben.’

‘Nooit van gehoord,’ zei Everard koppig.

‘Dan heb je zeker ook nooit van Kamens Radioactieve isotopen in biologie gehoord?’

‘Nee.’

Johannison schreeuwde: ‘Goed. Laten we dan Glasstones Leerboek maar gebruiken. Daar kunnen we het ook wel mee doen.’

Hij pakte het dikke boek en sloeg snel de bladzijden om.

Eén keer, en toen nog een keer. Hij fronste zijn voorhoofd en keek naar de copyrightpagina. Daar stond: Derde druk, 1956. Bladzij voor bladzij keek hij de eerste twee hoofdstukken door. Daar stond het allemaal: atoomstructuur, quantumgetallen, elektronen en hun omhulsels, overgangsreeksen - maar geen radioactiviteit, niets daarover.

Hij bekeek de elemententabel op de binnenflap. Het kostte hem maar een paar seconden om te zien dat er maar eenentachtig vermeld waren, de eenentachtig niet-radioactieve elementen.

Johannisons keel voelde kurkdroog aan. Schor zei hij tegen Everard: ‘Dan heb je zeker nog nooit van uranium gehoord.’

‘Wat is dat?’ vroeg Everard onverschillig. ‘Een of ander merk?’

Wanhopig liet Johannison Glasstone vallen en pakte het Handboek voor schei- en natuurkunde. Hij gebruikte het alfabetisch register. Hij zocht naar radioactieve reeksen, uranium, plutonium, isotopen, en vond alleen dat laatste. Met nerveus-zoekende vingers bladerde hij tot hij de isotopentabel vond. Eén blik was voldoende. Uitsluitend de stabiele isotopen waren vermeld.

Smekend zei hij: ‘Goed dan. Ik geef het op. Genoeg is genoeg. Jullie hebben een stelletje namaakboeken neergezet om me een loer te draaien, niet?’ Hij probeerde te glimlachen.

Everard verstijfde. ‘Doe niet zo idioot, Johannison. Ik zou maar naar huis gaan als ik jou was. Ga eens naar een dokter.’

‘Met mij is er niets mis.’

‘Dat denk je misschien, maar toch is het zo. Je hebt rust nodig, dus neem een tijdje vakantie. Damelli, doe me een plezier. Zet hem in een taxi en zorg dat hij thuis komt.’
Johannison stond er besluiteloos bij. Plotseling schreeuwde hij: ‘Maar waar dienen dan al die tellers in dit gebouw voor? Wat doen ze dan?’

'Ik weet niet wat je met tellers bedoelt. Als je het soms over computers hebt, die zijn hier om onze problemen voor ons op te lossen.’

Johannison wees naar een bord aan de muur. ‘Goed dan. En die initialen. C! A! E! Commissie! voor! Atoom! Energie!’ Hij sprak in staccato, tussen ieder woord even wachtend.

Toen wees Everard. ‘Commissie! voor! Aërostatische!, Experimenten! Zorg dat hij thuis komt, Damelli.’

Johannison wendde zich tot Damelli zodra ze op de stoep stonden. Dringend fluisterde hij: ‘Moet je luisteren, Gene,' laat je toch niet door die kerel gebruiken. Everard heeft zich om laten kopen. Op de een of andere manier hebben ze hem te pakken gekregen. Je moet je voorstellen dat zij al die namaakboeken daar voor me klaar gezet hebben, om me te laten denken dat ik gek ben.’

Damelli zei op vlakke toon: ‘Kalm toch een beetje, Alex, beste jongen. Je bent gewoon een beetje zenuwachtig. Met Everard is er niets aan de hand.’

Je hoorde toch wat hij zei. Hij had nog nooit van atoombommen gehoord. Uranium was een merk. Hoe kan er dan niets met hem aan de hand zijn?’

‘Nou je het daar over hebt, ik heb nog nooit van atoombommen óf uranium gehoord.’

Hij stak een vinger op. ‘Taxi!’ De wagen snorde voorbij. Johannison raakte het gevoel dat alles een grap was kwijt. 'Gene! Jij was er toch zelf bij toen de tellers het niet meer deden. Je was er zelf bij toen het pekblende niet meer reageerde. Je bent zelf met me meegegaan naar Everard om de zaak opgehelderd te krijgen.’

‘Als je de zuivere waarheid wilt, Alex: jij zei dat je iets met de baas te bespreken had en je vroeg me mee te gaan, en dat is alles wat ik er van weet. Voor zover ik weet is er helemaal niets fout gegaan, en wat voor de donder zouden we met die pekblende moeten beginnen? We gebruiken toch geen teer in het gebouw. - Taxi!’

Ben taxi reed naar de stoeprand en stopte.

Damelli opende het portier, wenkte Johannison in te stappen. Johannison stapte in, draaide zich toen met van woede toodgloeiende ogen om, rukte het portier uit Damelli’s hand, sloeg het met een klap dicht en schreeuwde de chauffeur een adres toe. Hij boog zich uit het raampje toen de wagen wegreed, en Damelli bleef hulpeloos starend achter.

Johannison riep hem toe: ‘Zeg maar tegen Everard dat die vlieger niet opgaat. Ik heb jullie allemaal door.’

Uitgeput liet hij zich op de bank vallen. Hij was er zeker van dat Damelli het adres dat hij opgegeven had gehoord had. Zouden ze het eerst bij de fbi zijn met een of ander verhaaltje over een zenuwinzinking? Zouden ze Everard eerder geloven dan hem? Het ophouden van de radioactiviteit konden ze toch niet ontkennen. En de nagemaakte boeken zouden ze ook niet kunnen ontkennen.

Maar wat had het allemaal nog voor zin? Een vijandelijke aanval was op handen en mensen als Everard en Damelli... Hoe ver was de verrotting van het verraad in het land doorgedrongen?

Plotseling verstijfde hij. ‘Chauffeur!’ riep hij. Toen, harder: ‘Chauffeur!’

De man aan het stuur draaide zich niet om. Het verkeer gleed rustig langs hen heen.

Johannison probeerde van zijn plaats af te komen, maar zijn hoofd leek wel te zweven.

‘Chauffeur!’ mompelde hij. Dit was niet de weg naar de fbi. Hij werd naar huis gebracht. Maar hoe wist de chauffeur waar hij woonde?

Een ondergeschoven chauffeur natuurlijk. Hij kon nauwelijks zien en in zijn oren klonk een enorm gebrul.

Grote góden, wat een organisatie! Het had geen zin ertegen te vechten! Hij viel flauw!

Hij liep het pad op naar het kleine, twee verdiepingen hoge huis met bakstenen voorgevel waar Mercedes en hij woonden. Hij herinnerde zich niet hoe hij uit de taxi gekomen was.

Hij draaide zich om. Geen taxi te zien. Werktuiglijk voelde hij naar zijn portefeuille en sleutels. Ze waren er. Er was niets aangeraakt.

Mercedes stond al in de deuropening te wachten. Ze scheen helemaal niet verbaasd over zijn thuiskomst. Snel keek hij op zijn horloge. Het was bijna een uur eerder dan hij normaal thuiskwam.

Hij zei: ‘Mercy, we moeten hier weg en...’

Hees zei ze: ‘Ik weet er alles van, Alex. Kom binnen.’

Voor hem was ze een hemels wezen. Sluik haar, een tikkeltje aan de blonde kant, in het midden gescheiden en van achteren tot een paardestaart samengebonden; wijd uit elkaar geplaatste blauwe ogen die een beetje Oosters scheef stonden, volle lippen en kleine, dicht tegen haar hoofd staande oortjes. Johannison verslond haar met zijn ogen.

Maar hij kon wel zien dat ze haar uiterste best deed om een zekere gespannenheid te onderdrukken.

Hij vroeg: ‘Heeft Everard je soms gebeld? Of Damelli?’ Ze zei: ‘We hebben een bezoeker.’

Hij dacht: Ze hebben haar te pakken gekregen.

Hij zou haar natuurlijk van de deuropening weg kunnen rukken. Dan zouden ze het op een hollen zetten, proberen zich in veiligheid te brengen. Maar hoe konden ze? De bezoeker zou natuurlijk in het donker van de gang staan. Hij zou een sinistere man zijn, stelde hij zich voor, met een zware, brute stem en een buitenlands accent, die daar met zijn ene hand in zijn jaszak stond, waar een bult was die groter was dan zijn hand.

Als verdoofd stapte hij naar binnen, in de huiskamer,’ zei Mercedes. Heel even flitste er een glimlach over haar gezicht, ik geloof wel dat het goed zit.’

De bezoeker stond. Hij had iets onwezenlijks over zich, de onwezenlijkheid van de perfectie. Zijn gezicht en lichaam waren absoluut volmaakt en zorgvuldig van iedere persoonlijkheid ontbloot. Hij zag er uit of hij van een reclamebord gestapt was.

Zijn stem had de beschaafde, koele klank van de beroepsradiospreker. Hij had geen spoortje van een accent.

Hij zei: ‘Het heeft nogal wat moeite gekost u thuis te krijgen, dr. Johannison.’

Johannison zei: ‘Wat het ook is, wat u ook wilt, ik werk niet mee.’

Mercedes kwam tussenbeide. ‘Nee, Alex, je begrijpt het niet. We hebben gepraat. Hij zegt dat er een eind gemaakt is aan alle radioactiviteit.’

‘Ja, dat is zo, en ik wou dat die levende overhemdenreclame me kon vertellen hoe dat gebeurd is! Moet u luisteren, bent u Amerikaan?’

‘Je begrijpt het nog steeds niet, Alex,’ zei zijn vrouw. ‘Er is over de hele wereld een eind aan gemaakt. Deze man komt niet van welk land op Aarde ook. Kijk me niet zo aan, Alex. Het is waar. Ik weet dat het waar is. Kijk hem aan.’

De bezoeker glimlachte. Het was een volmaakte glimlach. Hij zei: ‘Dit lichaam waarin ik verschijn is zorgvuldig volgens de nauwkeurige opgaven opgebouwd, maar het is alleen maar materie. Het is volledig onder controle.’ Hij stak een hand uit en de huid verdween. De spieren, de rechte pezen en de kromme aderen werden zichtbaar. De wanden van de aderen verdwenen en bloed stroomde rustig verder, zonder omsloten te hoeven worden. Alles loste op en het gladde grijze bot verscheen. Ook dat verdween.

Toen verscheen alles weer.

Johannison mompelde: ‘Hypnose!’

‘Helemaal niet,’ zei de bezoeker kalm.

Johannison vroeg: ‘Waar komt u vandaan?’

De bezoeker zei: ‘Dat is moeilijk uit te leggen. Is het van belang?’

‘Ik moet toch begrijpen wat er aan de hand is,’ riep Johannison. ‘Kunt u dat dan niet inzien?’

‘Jawel. Dat kan ik zeker. Dat is juist de reden waarom ik hier ben. Op dit ogenblik spreek ik tot wel honderd of meer mensen over de hele planeet. In verschillende lichamen natuurlijk, want de verschillende segmenten van u, mensen, hebben verschillende voorkeuren en normen wat betreft de lichamelijke verschijning!’

Heel even vroeg Johannison zich af of hij dan misschien toch krankzinnig was. Hij vroeg: ‘Komt u van... van Mars? Of van een soortgelijke plaats? Neemt u de macht over? Is dit oorlog?’

‘Ziet u,’ zei de bezoeker, ‘dit soort denkwijzen is nu juist wat wij proberen te verbeteren. Jullie mensen zijn ziek, dr. Johannison, heel erg ziek. Tienduizenden jaren lang hebben wij geweten dat jullie soort in het bijzonder grote mogelijkheden had. Het was een grote teleurstelling voor ons dat uw ontwikkeling zo’n pathologische weg ingeslagen heeft. Absoluut pathologisch.’ Hij schudde zijn hoofd.

Mercedes kwam tussenbeide. ‘Al voordat jij thuiskwam heeft hij me verteld dat hij probeerde ons te genezen.’

‘Wie heeft hem daarom gevraagd?’ mompelde Johanisson.

De bezoeker glimlachte alleen maar. Hij zei: ‘Mij is die taak al lang geleden opgedragen, maar dergelijke ziektes Zijn altijd moeilijk te behandelen. Een van de oorzaken is de moeilijkheid met de communicatie.’

‘We communiceren toch,’ zei Johannison koppig.

‘Jazeker. In zekere zin wel, ja. Ik maak gebruik van uw begrippen, uw codestelsel. Dat is wel heel ontoereikend. Ik zou u zelfs de ware aard van de ziekte van uw soort niet uit kunnen leggen. Volgens uw begrippen kan ik het het beste benaderen door te zeggen dat het een ziekte van de geest is. ’

‘Huh.’

‘Het is een soort maatschappelijke kwaal die heel lastig te behandelen is. Daarom heb ik zo lang geaarzeld om een poging tot directe genezing te doen. Het zou wel heel treurig zijn als, door een ongeluk, een zo begaafde mogelijkheid als die van uw ras voor ons verloren zou gaan. Wat ik duizenden jaren lang geprobeerd heb is indirect te werk te gaan door middel van de weinige individuen in iedere generatie die over een aangeboren immuniteit tegen de ziekte beschikten. Filosofen, moralisten, krijgers en politici. Allen die een glimp van de wereldbroederschap hadden opgevangen. Allen die...’

‘Goed. Daar bent u niet in geslaagd. Laten we het daar bij laten. Als u me nu eens over uw mensen vertelde, niet de mijne.’

‘Wat kan ik u vertellen dat u zou begrijpen?’

‘Waar komt u vandaan? Begin daar maar eens mee.’

‘U hebt daar niet het juiste begrip voor. Ik kom helemaal niet van het erf.’

‘Wat voor erf?’

‘Het heelal, bedoel ik. Ik kom van buiten het heelal.’ Mercedes boog zich naar voren en kwam weer tussenbeide. ‘Alex, snap je dan niet wat hij bedoelt? Stel eens dat je op de kust van Nieuw-Guinea landt en op de een of andere manier via de televisie met een stel inboorlingen praat. Ik bedoel met inboorlingen die nog nooit iemand van buiten hun stam gezien of gehoord hebben. Zou je hun uit kunnen leggen hoe de televisie werkte en hoe het je daardoor mogelijk was om tot veel mensen op veel plaatsen tegelijk te spreken? Zou je hun uit kunnen leggen dat het beeld niet jijzelf was, maar alleen maar een zinsbegoocheling die je zou kunnen laten verdwijnen en weer verschijnen? Je zou niet eens uit kunnen leggen waar je vandaan kwam als ze niets meer van de wereld kenden dan hun eigen eiland.’

‘Goed, dan zijn we dus wilden voor hem. Is dat het?’ wilde Johannison weten.

De bezoeker zei: ‘Uw vrouw spreekt in overdrachtelijke zin. Laat me uitspreken. Ik kan nu niet langer pogingen in het werk stellen uw samenleving aan te moedigen zichzelf te genezen. De ziekte is te ver voortgeschreden. Ik zal de aangeboren gesteldheid van het ras moeten veranderen.’ ‘Hoe?’

‘Om dat te verklaren zijn er ook geen woorden en geen begrippen. U moet inzien dat onze controle over fysieke materie veelomvattend is. Het was heel eenvoudig voor ons om een eind aan alle radioactiviteit te maken. Het was een beetje moeilijker ervoor te zorgen dat alle dingen, waaronder boeken, nu pasten in een wereld waarin geen radioactiviteit bestond. Het was nog moeilijker, en kostte ook meer tijd, om iedere gedachte aan radioactiviteit uit de geesten der mensen te bannen. Nu, op dit ogenblik, bestaat er geen uranium op Aarde. Niemand heeft er ooit van gehoord.’

‘Ik wel,’ zei Johannison. ‘En jij, Mercy?’

‘Ik herinner het me ook,’ zei Mercedes.

‘U beiden bent om een bepaalde reden overgeslagen,’ zei de bezoeker, ‘evenals nog meer dan honderd andere mannen en vrouwen over de hele wereld.’

‘Geen radioactiviteit,’ mompelde Johannison. ‘Voor altijd?’

‘Gedurende vijf van uw jaren,’ zei de bezoeker. ‘Het is een onderbreking, niets meer. Alleen maar een onderbreking, of noem het een periode van plaatselijke verdoving, zodat ik de soort kan opereren zonder dat het tussentijdse gevaar van een atoomoorlog zich voordoet. Over vijf jaar zal het verschijnsel van de radioactiviteit terugkeren, tegelijk met alle uranium en thorium die op het ogenblik niet bestaan. Maar de kennis ervan zal niet terugkeren. Dat is het moment waarop u gaat optreden. U, en de anderen die net als u zijn. Jullie zullen geleidelijk de wereld heropvoeden.’

‘Dat is wel een heel werk. Het heeft ons vijftig jaar gekost om zo ver te komen als we nu zijn. Zelfs als we de tweede keer minder tijd nodig zouden hebben, waarom niet eenvoudig de kennis herstellen? Dat kunt u toch doen, niet?’ ‘Het zal een heel ernstige operatie worden,’ zei de bezoeker. ‘Het kan wel een decennium duren voor we er zeker van zijn dat zich geen complicaties meer voor kunnen doen. Daarom willen we dat de heropvoeding langzaam in zijn werk gaat.’

Johannison vroeg: ‘Hoe weten we wanneer de tijd daar is? Ik bedoel wanneer de operatie achter de rug is.’

De bezoeker glimlachte: ‘Wanneer de tijd daar is, zult u het weten. Wees daar maar zeker van.’

‘Nou, dat is me anders nogal wat, vijf jaar te moeten wachten tot er een gong in je hoofd begint te luiden. En als dat moment nooit komt? Als de operatie eens niet lukt?’ De bezoeker zei ernstig: ‘Laten we hopen dat hij lukt.’ ‘Maar als hij niet lukt? Kunt u dan niet evengoed tijdelijk onze geest zuiveren? Kunt u ons niet normaal laten leven tot de tijd daar is?’

‘Nee. Het spijt me. Ik heb uw geest onaangetast nodig. Als de operatie werkelijk mislukt, als de behandeling geen resultaat heeft, dan zal ik een klein reservoir van normale, onaangetaste geesten nodig hebben waaruit ik een nieuwe bevolking op deze planeet kan laten ontstaan, waarop we misschien een nieuw soort behandeling uit kunnen proberen. Tot elke prijs moet uw soort behouden worden. Voor ons is hij waardevol. Dat is de reden waarom ik zoveel tijd neem om te proberen u de situatie uiteen te zetten. Als ik jullie gelaten had zoals je een uur geleden was, dan zouden jullie binnen vijf dagen, laat staan binnen vijf jaar, volledig vernietigd zijn.’

En zonder verder nog een woord te zeggen verdween hij. Mercedes maakte het avondeten klaar en even later zaten ze aan tafel, bijna alsof het een doodnormale dag geweest was.

Johannison vroeg: ‘Is het waar? Is dit allemaal echt?’

‘Ik heb het ook gezien,’ zei Mercedes. ‘Ik heb het gehoord.’

‘Ik heb mijn eigen boeken doorgekeken. Ze zijn allemaal veranderd. Wanneer deze... onderbreking achter de rug is, zullen we uitsluitend op basis van ons geheugen te werk moeten gaan, wij allemaal die nog over zijn. We zullen opnieuw instrumenten moeten bouwen. Het zal heel veel tijd kosten om het de anderen, die het zich niet herinneren, weer allemaal duidelijk te maken.’ Plotseling werd hij woedend: ‘En waarvoor, zou ik wel eens willen weten. Waarvoor?’ ‘Alex,’ begon Mercedes schuchter, ‘misschien is hij al eerder op Aarde geweest om met mensen te spreken. Hij leeft al duizenden en nog eens duizenden jaren. Denk jij misschien dat hij is wat wij al zo lang beschouwd hebben als... als...’

Johannison keek haar aan. Als God? Is dat wat je wilde zeggen? Hoe moet ik dat weten? Het enige wat ik weet is dat zijn mensen, wat dat ook zijn mogen, oneindig veel verder zijn dan wij, en dat hij ons van een ziekte wil genezen.’ Mercedes zei: ‘Beschouw hem dan als een dokter of wat ze daar in zijn samenleving ook als equivalent voor mogen hebben.’

‘Een dokter? Het enige wat hij steeds maar zei was dat de communicatiemoeilijkheid het grootste probleem was. Wat voor dokter kan er niet met zijn patiënten communiceren? Een veterinair! Een dierenarts!’

Hij schoof zijn bord van zich af.

Zijn vrouw zei: ‘Maar dan nog. Als hij een eind aan de oorlogen maakt...’

‘Waarom zou hij dat willen? Wat zijn we voor hem? We zijn dieren. Voor hem zijn wij dieren. Letterlijk. Hij heeft dat trouwens min of meer gezegd. Toen ik hem vroeg waar hij vandaan kwam, zei hij dat hij helemaal niet van het “erf” kwam. Snap je? Het boerenerf. Toen veranderde hij het in “heelal”. Hij kwam helemaal niet uit het “heelal”. Zijn communicatieprobleem heeft hem verraden. Hij gebruikte het begrip voor wat ons heelal voor hem was, in plaats van wat het voor ons was. Dus het heelal is een boerenerf en wij zijn... paarden, kippen, schapen. Kies maar uit.’

Mercedes zei zacht: “De Heer is mijn Herder. Ik zal niet...”’

‘Hou op, Mercy. Dat is een metafoor; dit is de werkelijkheid. Als hij een schaapsherder is, dan zijn wij schapen met een zonderling, onnatuurlijk verlangen, én vermogen, om elkaar te doden. Waarom ons dan tegenhouden?’

‘Hij zei...’

‘Ik weet best wat hij zei. Hij zei dat we grote mogelijkheden hebben. Wij zijn heel waardevol. Klopt dat?’

‘Ja.’

‘Maar wat zijn de mogelijkheden en is de waarde van schapen voor een schaapherder? De schapen zouden geen enkel idee hebben. Dat zouden ze niet kunnen. Als ze wisten waarom ze zo vertroeteld werden, zouden ze misschien wel liever hun eigen leven leiden. Zouden ze hun eigen risico’s met wolven en met zichzelf nemen.’

Mercedes keek hem hulpeloos aan.

Johannison riep: ‘En dat is wat ik mezelf nu maar steeds afvraag. Waar gaan we heen? Waar gaan we heen? Weten schapen dat? Weten wij dat? Kunnen we het weten?’

Ze zaten naar hun borden te staren zonder een hap te nemen.

Buiten was het lawaai van het verkeer en het geroep van spelende kinderen te horen. De avond viel en geleidelijk begon het donker te worden.

Eén herinnering die ik met betrekking tot 'De onderbreking' bewaar, vergroot nog mijn aanhoudende blijdschap dat ik alleen maar een schrijver ben en geen deel uitmaak van een van de andere facetten van het literaire spel.

In de tijd toen de bloemlezing nog in het beginstadium van zijn produktie was, bracht ik een bezoek aan de kantoren van Farrar, Straus & Young, en de vrouw die de bureauredacteur was zat zich het hoofd te breken over de titel van de bundel. Het was de bedoeling dat die In Time to Come zou zijn, maar ze vond dat er iets aan ontbrak en vroeg zich af wat voor andere mogelijkheden er waren.

'Wat denkt u ervan, dr. Asimov?' vroeg ze, en ze keek me smekend aan. (Mensen denken vaak dat ik de antwoorden weet, terwijl ik soms de vragen zelfs niet weet.)

Ik dacht wanhopig na en zei: 'Laat gewoon het eerste woordje weg en maak er Time to Come van. Dat versterkt het begrip "tijd" en geeft de titel meer iets science-fictionachtigs.'

Onmiddellijk riep ze uit: 'Precies wat het zijn moet,' en Time to Come was inderdaad de titel van de bloemlezing toen die verscheen.

Maar goed, heeft die titelverandering de verkoopcijfers doen stijgen? Hoe zouden ze dat ooit moeten weten? Hoe konden ze er zeker van zijn dat de verandering de verkoop niet juist schaadde?

Ik ben blij dat ik geen redacteur ben.

Terwijl ik zo met al dat geschrijf bezig was, ging het met mijn beroepsbezigheden aan de medische faculteit uitstekend. In 1951 was ik tot assistent-professor in de biochemie gepromoveerd, en nu kon ik aan mijn doctoraat nog de professorstatus toevoegen. Maar die dubbele hoeveelheid titels scheen hoegenaamd niets aan mijn waardigheid toe te voegen. Ik bleef een 'luidruchtige, vrolijke, bruisende manier van doen' over me hebben, zoals Sprague zou zeggen, en dat heb ik tot op de dag van vandaag nog, zoals iedereen die me tegenkomt bevestigen zal, ondanks het feit dat mijn 'golvende bruine haren', hoewel nog steeds golvend, nu langer en minder bruin zijn dan vroeger.

Al dat gebruis maakte het mogelijk dat ik erg goed op kon schieten met de studenten, maar misschien niet altijd zo goed met een paar van de docenten. Gelukkig was iedereen er volledig van op de hoogte dat ik een science-fictionschrijver was. Dat hielp! Het scheen hen te verzoenen met het feit dat ik een zonderling was en daardoor vergaven ze me heel veel.

Ik voor mij deed geen enkele poging dat feit te verhelen. Er zijn mensen in de meer serieuze beroepen die een pseudoniem gebruiken als ze toegeven aan de verleiding iets te schrijven waarvan ze bang zijn dat het rotzooi is. Omdat ik science-fiction nooit als rotzooi beschouwd heb, en omdat ik al schreef en publiceerde lang voordat ik docent was geworden, bleef me geen andere keus over dan mijn eigen eigenaardige naam voor mijn verhalen te gebruiken.

Ik was ook beslist niet van plan de faculteit ergens in te betrekken dat zijn waardigheid zou kwetsen.

Ongeveer zes weken voordat ik die baan aan de medische faculteit aannam, had ik mijn eerste boek. Tussen twee voetstappen, verkocht. Wat ik niet wist, was dat Doubleday mijn nieuwe functie in verband met het boek wilde gaan uitbuiten. Pas toen ik, tegen het eind van 1949, het boekomslag te zien kreeg, zag ik wat er op de achterkant stond.

Samen met een uitstekend gelijkend portret van mezelf op vijfentwintigjarige leeftijd (dat nu mijn hart breekt als ik er naar kijk) was er een flaptekst die eindigde met de zin: 'Dr. Asimov woont in Boston, waar hij zich aan de Boston University School of Medicine bezig houdt met kankeronderzoek.'

Ik dacht daar een tijdje over na, besloot toen recht door zee te gaan. Ik vroeg de deken, James Faulkner, te spreken en biechtte hem alles eerlijk op. Ik was een science-fictionschrijver, zei ik, en was dat al jaren. Mijn eerste boek kwam onder mijn eigen naam uit, en mijn verbinding met de medische faculteit zou daarop vermeld worden. Wilde hij dat ik mijn ontslag indiende?

De deken, een brahmaan uit Boston met gevoel voor humor, vroeg: 'Is het een goed boek?'

Op mijn hoede, zei ik: 'De uitgevers vinden van wel.'

En hij zei: 'In dat geval zal het de medische faculteit een groot genoegen doen ermee geïdentificeerd te worden.'

Dat was dus in orde en gedurende mijn hele verblijf aan de medische faculteit heb ik nooit enige moeilijkheden over mijn sciencefiction gehad. Sommige mensen aan de faculteit kwamen zelfs op het idee gebruik van me te maken. In oktober 1954 vroegen de mensen die het Boston University Graduate Journal redigeerden me een paar honderd woorden science-fiction om hun blad wat te verlevendigen. Ik produceerde toen 'Let's Not' ('Laten wij niet'), dat in het decembernummer van 1954 verscheen.

Laten wij niet

Professor Charles Kittredge holde met lange, onvaste passen. Hij kwam nog net op tijd om het glas van de lippen van hoogleraar Heber Vandermeer te slaan. Het was bijna net een oefening in vertraagde beweging.

Vandermeer, die blijkbaar zo in gedachten verzonken was geweest dat hij het gebons van Kittredge’s nadering niet gehoord had, keek onmiddellijk geschrokken en beschaamd op. Zijn blik daalde naar het verbrijzelde glas en de vloeistof, die een plasje eromheen vormde.

‘Wat was het?’ vroeg Kittredge grimmig.

‘Cyaankali. Ik had er een beetje van bewaard toen we vertrokken. Voor het geval dat...’

‘Wat zou dat nu geholpen hebben? En nu is er nog een glas kapot ook. En dat moet nu allemaal opgeruimd worden... Nee, ik doe het wel.’

Kittredge vond een kostbaar stukje karton om de glasscherven op te scheppen en een nog kostbaarder stukje stof om de giftige vloeistof op te deppen. Hij verliet het vertrek om het glas en, met spijt, het karton en de stof in een van de glijkokers te gooien, die ze naar de oppervlakte zouden blazen, bijna een kilometer boven hen.

Hij keerde terug en zag Vandermeer op zijn kooi zitten, zijn ogen strak en glazig op de wand gericht. Het haar van de natuurkundige was helemaal wit geworden en hij had natuurlijk ook behoorlijk aan gewicht verloren. In de Schuilplaats waren geen dikke mensen. Kittredge daarentegen, die altijd al lang, mager en grijs was geweest, was nauwelijks veranderd.

Vandermeer zei: ‘Weet je nog, de goeie ouwe tijd, Kitt.’ ‘Ik doe mijn best er niet meer aan te denken.’

‘Het is het enige pleziertje dat we nog over hebben,’ zei Vandermeer. ‘Scholen waren scholen. Er waren klassen, uitrusting, studenten, lucht, licht en mensen. Mensen.’ ‘Een school is een school zolang er éen docent en éen leerling is.’

‘Je hebt bijna gelijk,’ zei Vandermeer treurig. ‘Er zijn twee leraren. Jij, scheikunde; ik, natuurkunde. Wij tweeën, al het andere kunnen we uit de boeken halen. En éen student. Hij zal de eerste hier beneden zijn die zijn doctoraal filosofie haalt. Een hele onderscheiding. Arme Jones.’ Kittredge bracht zijn handen achter zijn rug om ze kalm te houden. ‘Er zijn nog twintig andere jongeren die het mee zullen maken dat ze op een dag hun kandidaats halen.’ Vandermeer keek op. Zijn gezicht was grauw. ‘En wat moeten we hen bijbrengen? Geschiedenis soms? Hoe de mens ontdekte waarmee je waterstof plof kunt laten doen en zo blij als een kind was toen het plof en plof en nog eens plof deed? Aardrijkskunde? We kunnen beschrijven hoe de winden het flonkerende stof overal heen voerden en de waterstromen de opgeloste isotopen naar alle diepten en ondiepten van de oceaan droegen.’

Kittredge vond het bijzonder moeilijk. Hij en Vandermeer waren de enige bekwame wetenschapsmensen die nog op tijd weg hadden kunnen komen. De verantwoordelijkheid voor het bestaan van ongeveer honderd mannen, vrouwen en kinderen kwam geheel op hen te rusten toen ze hier, in deze luchtbel van leven bijna een kilometer onder de aardkorst van de planeet, hun toevlucht zochten voor de gevaren en ontberingen van de oppervlakte, en voor de verschrikkingen die de mens geschapen had.

Wanhopig probeerde hij Vandermeer moed in te spreken. Hij zei, zo krachtig als hij kon: ‘Je weet best wat we hen bij moeten brengen. Wij moeten de wetenschap levend houden, zodat we eens de Aarde opnieuw kunnen bevolken. Opnieuw beginnen.’

Vandermeer gaf er geen antwoord op. Hij keerde zijn gezicht naar de muur.

Kittredge zei: ‘Waarom niet? Zelfs radioactiviteit duurt niet eeuwig. Laat het duizend, vijfduizend jaren duren. Eens zal de straling op het Aardoppervlak toch tot een draaglijk niveau dalen.’

‘Eens.’

‘Natuurlijk. Eens. Zie je dan niet in dat wat wij hier hebben de belangrijkste school in de geschiedenis van de mensheid is? Als wij, jij en ik, slagen, zullen onze nakomelingen weer een open hemel en vrij stromend water hebben. Ze zullen zelfs’ - en hij glimlachte een beetje wrang - ‘instituten voor hoger onderwijs hebben zoals wij ons die herinneren.’ Vandermeer zei: ‘Ik geloof daar niets van. In het begin, toen dit beter leek dan dood te gaan, was ik bereid alles te geloven. Maar nu heeft het toch allemaal geen zin meer. Dus wij brengen hen alles bij wat we weten, hierbeneden, en dan sterven we... hier beneden.'

Maar het zal niet lang duren of Jones geeft samen met ons les, en dan zullen er meer komen. De jongeren die zich nauwelijks kunnen herinneren hoe het vroeger toe ging zullen leraren worden, en daarna zullen ook de jongeren die hier geboren werden onderwijzen. Dat zal het kritieke punt zijn. Als eenmaal de hier geborenen de leiding hebben, zullen er Uren herinneringen meer zijn om het moreel te vernietigen.

Dit zal hun leven zijn en ze zullen een doel hebben om naar te streven, iets om voor te vechten... een hele wereld die opnieuw veroverd moet worden. Als, Van, als we de kennis van de natuurwetenschappen op hoger-onderwijsniveau levend houden. Je begrijpt toch zeker wel waarom, niet?’ ‘Natuurlijk begrijp ik het,’ zei Vandermeer geïrriteerd, 'maar dat maakt het nog niet mogelijk.’

‘Het opgeven zal het in elk geval onmogelijk maken. Dat is zeker.’

‘Goed, ik zal het proberen,’ zei Vandermeer fluisterend. Daarop liep Kittredge naar zijn eigen kooi, sloot zijn ogen en verlangde er wanhopig naar in zijn beschermend ruimtepak op het oppervlak van de planeet te staan. Heel eventjes maar. Heel eventjes maar. Hij zou dan naast de romp van liet schip staan dat gedemonteerd en gesloopt was om de luchtbel van leven hier beneden te produceren. Dan zou hij, kort na zonsondergang, zelf weer moed kunnen vatten door omhoog te kijken en nog eenmaal, nog éen keertje maar, flonkerend door de ijle, koude atmosfeer van Mars, de heldere, dode avondster te zien die Aarde was.

Er zijn mensen die me ervan beschuldigen dat ik absoluut alles wil halen uit alles wat ik schrijf. In werkelijkheid is dat geen weloverwogen beleid van me, maar ik moet toegeven dat, wat ik er uithaal, wel behoorlijk op schijnt te lopen. Dat gebeurde al in 1954.

Ik had 'Laten wij niet' voor mijn faculteit geschreven, en vanzelfsprekend werd ik er niet voor betaald, en dat verwachtte ik ook niet. Maar korte tijd later vroeg Martin Greenberg van Gnome Press me een inleiding te schrijven voor een nieuwe bloemlezing die hij op stapel had staan, All About the Future, en die in 1955 gepubliceerd zou ' worden.

Ik vond het niet prettig om te weigeren, want ik mocht Martin Greenberg wel, ook al was hij jaren achter met zijn betalingen van de royalties. Aan de andere kant wilde ik hem ook weer niet met nog meer nieuw materiaal belonen, dus sloot ik een compromis.

'En als ik je in plaats daarvan eens een verhaaltje stuurde?'zei ik, en bood hem 'Laten wij niet' aan. Hij nam het op als een van de inleidingen (de andere, een meer conventionele inleiding, was van Robert A. Heinlein) en, wonder boven wonder, betaalde me tien dollar.

In datzelfde jaar kwam er nog een keerpunt voor me. (Eigenaardig hoeveel keerpunten er in je leven voorkomen, en hoe moeilijk het is ze op het moment zelf te herkennen.)

Al vanaf de tijd van mijn dissertatie had ik, zij het in geringe mate, non-fictie geschreven. Er waren bij voorbeeld wetenschappelijke verhandelingen die over mijn onderzoekingen gingen. Veel waren het er niet, want ik kwam er al vrij gauw achter dat ik eigenlijk niet zo'n geestdriftig onderzoeker was. Daar kwam nog bij dat het schrijven van verhandelingen een vreselijk karwei was, want wetenschappelijk schrijven is op een afschuwelijke manier gestileerd en stelt prijs op slechte kwaliteit.

Het leerboek was plezieriger werk, maar tijdens het schrijven ervan werd ik voortdurend gehinderd en was aan handen en voeten gebonden als gevolg van mijn twee medewerkers - allebei fantastische mensen, maar met een stijl die wel heel anders dan de mijne was. De frustratie die hiervan het gevolg was, deed me het verlangen koesteren helemaal in mijn eentje een boek over biochemie te schrijven, niet voor studenten bestemd maar voor het grote publiek. Maar dat beschouwde ik alleen maar als een droom, want ik kon eigenlijk niet verder kijken dan mijn eigen sciencefiction.

Nu wilde het geval dat mijn medewerker, Bill Boyd, een populair boek over genetica geschreven had, Genetics and the Races of Man (Little-Brown, 1950), en in 1953 kwam er uit New York een zekere Henry Schuman, eigenaar van een kleine uitgeverij met dezelfde naam. Hij probeerde Bill over te halen een boek voor hem te schrijven, maar Bill had het druk en, omdat hij een goedhartig mens is, probeerde hij de heer Schuman een doekje voor het bloeden te geven door hem aan mij voor te stellen, met het idee, dat hij mij zo ver zou zien te krijgen een boek voor hem te schrijven.

Vanzelfsprekend stemde ik toe en schreef het boek onmiddellijk.

Muur toen de tijd voor publikatie aanbrak, had Henry Schuman zijn firma aan een ander klein uitgeversbedrijf verkocht, Abelard. Toen mijn boek verscheen, werd het dus The Chemicals of Life (Abelard-Schuman, 1954).

Hot was het eerste non-fictieboek dat verscheen met uitsluitend mijn naam erop en geen andere; het eerste non-fictieboek ook dat ik voor het grote publiek schreef.

Wat meer is, het bleek een heel makkelijk werkje geweest te zijn, veel makkelijker dan mijn sciencefiction. Het kostte me maar tien weken om het boek te schrijven, hoewel ik er nooit meer dan een uur of twee per dag aan besteedde, en het was fantastisch leuk werk. Ik begon onmiddellijk al aan andere, soortgelijke non-fictieboeken te denken, en daarmee begon een gedragslijn die mijn hele verdere leven zou vullen - hoewel ik toen niet het flauwste vermoeden had dat dit zou gebeuren.

Datzelfde jaar begon het er ook naar uit te zien dat er een tweede spruit onderweg was. Ook deze overrompelde ons en schiep een serieus probleem.

Toen we pas in onze flat in Waltham getrokken waren, in de lente van 1951, waren we nog maar met ons tweeën. We sliepen in de ene slaapkamer, en de andere slaapkamer was mijn werkruimte. Mijn hoek The Currents of Space (Doubleday, 1952) (Spionage in de ruimte) is in die slaapkamer geschreven.

Nadat David geboren was en zo groot was geworden dat hij een eigen kamer moest hebben, kreeg hij de tweede slaapkamer, en mijn werkhoekje werd naar de grote slaapkamer verhuisd, waar The Caves of Steel (Doubleday, 1953) (De stalen holen) ontstond.

Toen, op 19 februari 1955, werd mijn dochter, Robyn Joan, geboren, en verhuisde ik alvast naar de gang. Dat was het enige plekje dat me nog overbleef. Ik begon aan de vierde van mijn Lucky Starr-romans op de dag dat ze uit het ziekenhuis thuiskwam. Het was Lucky Starr and the Big Sun of Mercury (Doubleday, 1956) (De grote zon van Mercurius) en was opgedragen ‘Aan Robyn Joan, die haar best deed om me te storen'.

Dat storen gebeurde werkelijk op een bijzonder doeltreffende manier. Met in iedere slaapkamer een kind en ik in de gang was het al erg genoeg, maar over een tijdje zou Robyn Joan ook al groot genoeg zijn om een eigen kamer te moeten hebben, dus besloten we maar eens naar een huis te gaan zoeken.

Dat was een traumatische ervaring. Ik had nog nooit in een echt huis gewoond. Gedurende de vijfendertig jaren van mijn leven had ik in een hele reeks huurflats gewoond. Maar wat moest, dat moest. In januari 1956 vonden we een huis in Newton, Massachusetts, even westelijk van Boston, en op 12 maart 1956 trokken we erin.

Op 16 maart 1956 kreeg Boston een van zijn ergste sneeuwstormen sinds mensenheugenis te verduren, en er viel bijna een meter sneeuw. Ik, die nog nooit sneeuw had hoeven te ruimen, zag me voor de haast onmogelijke taak gesteld een diepe, brede oprijlaan schoon te vegen. Nauwelijks had ik mezelf uitgegraven toen op 20 maart 1956 een tweede sneeuwstorm losbarstte en er nog éen meter twintig bij viel.

De tegen de buitenmuren van het huis opgehoopte, smeltende sneeuw wist door het hout heen te dringen en kwam in het souterrain terecht, zodat we een kleine overstroming kregen. - Allemachtig, wat verlangden we ernaar weer in ons flatje terug te zijn.

Maar we overleefden het, en toen kwam er een nog grotere zorg - voor mij tenminste. Door de twee kinderen, een huis en een hypotheek was mijn leven zo radicaal veranderd dat ik me begon af te vragen of ik nog wel zou kunnen schrijven. (Mijn roman The Naked Sun (De blote zon) Doubleday, 1957, had ik twee dagen vóór de verhuizing voltooid.)

U weet wel, je krijgt dan het gevoel dat je als schrijver een teer kasplantje bent, dat met zorg gekoesterd moet worden anders zal het verwelken, en dat iedere traumatische verandering in je manier van leven je wel het gevoel moet geven dat al je bloesems afgerukt worden.

Door de sneeuwstormen en het sneeuwruimen en het leegpompen van het souterrain en al die andere dingen kreeg ik een hele tijd gewoon geen kans om te schrijven.

Maar toen vroeg Bob Lowndes me een verhaal voor Future te maken, en in juni 1956 begon ik voor het eerst weer te schrijven in het nieuwe huis. Dat was de eerste hittegolf van het seizoen, maar in het souterrain was het koel, dus daar installeerde ik mijn schrijfmachine, in de unieke weelde het fris te kunnen hebben tijdens een hittegolf.

Het kostte me geen enkele moeite. Ik kon nog steeds schrijven. Ik produceerde 'Èach an Explorer' ('Elk een ontdekker'), dat in nummer 30 van Future verscheen (de uitgaven van het tijdschrift kwamen in die tijd zo onregelmatig uit dat men het niet verantwoord achtte om de naam van de maand op de nummers te zetten).

Elk een ontdekker

Herman Chouns was een man van ingevingen. Soms had hij gelijk; soms niet - ongeveer half om half. Toch, als je rekent dat je het hele universum van mogelijkheden hebt om een juist antwoord uit te halen, begint half om half er helemaal niet zo kwaad uit te zien.

Chouns was er niet altijd zo blij mee als je misschien zou verwachten. Het zette hem te veel onder druk. De mensen discussieerden over een probleem, kwamen er niet uit, en dan wendden ze zich tot hem en zeiden: 'Wat denk jij ervan, Chouns? Schakel die ouwe intuïtie van je weer eens in.’

En als hij dan met iets aankwam dat een fiasco bleek, werd hem daarvoor de verantwoordelijkheid in de schoenen geschoven.

Zijn baan, veldonderzoeker, maakte de zaak nog erger.

‘Denk je dat die planeet een nader onderzoek waard is?’ vroegen ze. ‘Wat denk jij ervan, Chouns?’

Daarom was het een hele opluchting voor de verandering eens een baan voor twee man te krijgen (wat betekende dat de volgende tocht naar een of ander oord met een lage prioriteit zou zijn, en de druk weggenomen zou worden), en bovendien Allen Smith als partner mee te krijgen.

Smith was al even werkelijk als zijn naam. De eerste dag dat ze er op uit waren zei hij al tegen Chouns: ‘De kwestie met jou is dat de geheugendossiers in jouw brein op een heel speciale manier onmiddellijk beschikbaar zijn. Als jij met een probleem geconfronteerd wordt, herinner je je genoeg van die kleine details om een beslissing te nemen, dingen waar wij misschien niet op zouden komen. Het een ingeving noemen maakt het alleen maar een beetje mysterieus, en dat is het niet.’

Hij streek zijn haar glad naar achteren terwijl hij dat zei. Hij had licht haar dat als een kalotje om zijn hoofd zat.

Chouns, die een heel woeste haardos had en een platte neus die niet helemaal in het midden van zijn gezicht stond, zei zacht (zoals hij altijd deed): ‘Ik denk dat het misschien telepathie is.’

‘Wat!’

‘Alleen maar een spoortje telepathie.’

‘Nonsens!’ zei Smith met luidruchtige spot (zoals hij altijd deed). ‘De geleerden hebben al duizend jaar de psionica bestudeerd en ze hebben niets bereikt. Zulke dingen bestaan eenvoudig niet: geen voorkennis, geen telekinese, geen helderziendheid én geen telepathie.’

‘Dat geef ik toe, maar bedenk dit eens. Als ik een beeld krijg van wat elk van een groep mensen denkt - zelfs al zou ik niet op de hoogte zijn van wat er aan de hand was - dan zou ik die informatie kunnen integreren en met een antwoord komen. Ik zou meer weten dan ieder afzonderlijk individu in de groep, zodat ik met een beter oordeel zou kunnen komen dan de anderen - soms tenminste.’

‘Heb je daar eigenlijk wel een bewijs voor?’

Chouns richtte zijn vriendelijke bruine ogen op de ander. ‘Alleen een ingeving.’

Ze konden best met elkaar opschieten. Chouns was blij met de verfrissende praktische geest van de ander, en Smith reageerde met neerbuigende minzaamheid op de speculaties van zijn partner. Ze waren het vaak oneens, maar maakten nooit ruzie.

Zelfs toen ze hun doel bereikten, een bolvormige groep die nog nooit eerder de energiestoten van een door mensen ontworpen kernreactor gevoeld had, maakte de toenemende spanning de zaak niet erger.

Smith zei: ‘Ik vraag me af wat ze op Aarde met al die data doen. Soms lijkt het alleen maar verspilling.’

Chouns zei: ‘Aarde begint zich nog maar pas uit te breiden. Je weet nooit hoe ver de mensheid nog in het melkwegenstelsel komen zal, als je ze een miljoen jaar of zo de tijd geeft. Alle data die we over welke wereld ook krijgen kunnen, zullen eens van pas komen.’

‘Je praat als een recruteringshandboek voor de Exploratieploegen. Denk je dat er ook maar iets interessants in dat ding daar te vinden zal zijn?’ Hij wees op de visiplaat waarop de nu niet meer zo verre groep als een hoopje gemorst talk-poeder geprojecteerd was.

‘Mogelijk. Ik krijg een ingeving -’ Chouns zweeg abrupt, slikte, knipperde een of tweemaal met zijn ogen en glimlachte toen zwakjes.

Smith snoof minachtend. ‘Laten we eens een kruispeiling op de dichtstbijzijnde sterrengroepen nemen en een willekeurige route door de dichtste groep kiezen. Tien tegen éen dat we een McKomin-ratio onder 0,2 vinden.’

‘Dan verlies jij,’ mompelde Chouns. Hij voelde de snelle beroering van de opgewondenheid die altijd kwam als nieuwe werelden zich onder hen begonnen uit te spreiden. Het was een uiterst besmettelijk gevoel, en ieder jaar werden er honderden jonge mensen door aangetast. Jongeren, zoals hij eens geweest was, zwermden naar de Teams toe, begerig om de werelden te zien die hun nakomelingen eens de hunne zouden noemen, elk een ontdekker...

Ze kregen hun kruispeiling, maakten hun eerste hyper-ruimtesprong recht op de groep af, en begonnen sterren af te speuren naar planetaire stelsels. De computers deden hun werk; de informatiedossiers namen gestadig in omvang toe, en alles verliep volgens een bevredigende routine - tot in stelsel 23, kort nadat ze de sprong voltooid hadden, de hyperatoommotoren van het schip het begaven.

Chouns mompelde: ‘Wat gek. De analysatoren zeggen niet wat er mis is.’

Hij had gelijk. De naalden schommelden grillig heen en weer, bleven geen enkele keer redelijk lang stilstaan, zodat geen enkele diagnose werd aangegeven. En als gevolg daarvan konden er ook geen reparaties worden uitgevoerd.

‘Nog nooit zoiets gezien,’ bromde Smith. ‘We zullen alles uit moeten schakelen en met de hand de diagnose stellen.’ ‘We kunnen het net zo goed op een comfortabele manier doen,’ zei Chouns, die al achter de telescopen zat. ‘Er is niets mis met de normale ruimteaandrijving, en er zijn twee fatsoenlijke planeten in dit stelsel.’

‘O ja? Hoe fatsoenlijk en welke zijn het?’

‘De eerste en de tweede van de vier, allebei water-zuur-stof. De eerste is een beetje warmer en groter dan Aarde; de tweede een beetje kouder en kleiner. Voor elkaar?’ ‘Leven?’

‘Of allebei. Plantengroei in elk geval.’

Smith bromde. Dat was niet zo verbazingwekkend; plantengroei kwam vaker wel dan niet voor op werelden met water-zuurstof. En anders dan dierlijk leven was vegetatie met de telescoop waar te nemen - of, juister gezegd, met de spectroscoop. Slechts vier fotochemische pigmenten waren er ooit in welke plantevorm dan ook aangetroffen, en elk daarvan was door de aard van het licht dat het reflecteerde op te sporen.

Chouns zei: ‘De plantengroei op beide planeten is van het chlorofieltype, niets minder. Het zal er precies als op Aarde zijn; echt huiselijk.’

Smith vroeg: ‘Welke is het dichtst bij?’

‘Nummer twee, en we zijn al op weg. Ik heb zo’n gevoel dat het een heel aardige planeet blijkt te zijn.’

‘Ik zal dat liever met behulp van de instrumenten beoordelen, als je daar geen bezwaar tegen hebt,’ zei Smith.

Maar dit scheen een van Chouns correcte ingevingen te zijn. Het was een tamme planeet met een ingewikkeld netwerk van oceanen dat een klimaat met geringe temperatuurverschillen garandeerde. De bergketens waren laag en afgerond, en de verdeling van de vegetatie wees op een grote, wijdverbreide vruchtbaarheid.

Chouns bediende de instrumenten voor de feitelijke landing.

Smith begon ongeduldig te worden. ‘Wat zit je nou toch te zoeken en te kiezen? Alle plekken zijn eender.’

‘Ik zoek naar een kale plek,’ zei Chouns. ‘Het is nergens voor nodig een halve hectare plantaardig leven te verbranden.’

‘Wat gebeurt er als je het wel doet?’

‘Wat gebeurt er als ik het niet doe?’ zei Chouns, en vond zijn kale plek.

Toen pas, na de landing, begrepen ze iets van waar ze in terecht waren gekomen.

‘Wel alle ruimtekronkels bij elkaar!’ zei Smith.

Chouns was stomverbaasd. Dierlijk leven was veel zeldzamer dan plantengroei, en glimpjes van intelligentie waren nog veel zeldzamer; en toch stond hier, op nog geen kilometer van hun landingspunt, een groepje lage strohutten die kennelijk het produkt van een primitieve intelligentie waren.

‘Voorzichtig,’ zei Smith, verbijsterd.

‘Ik geloof niet dat het kwaad kan,’ zei Chouns. Vol vertrouwen stapte hij op de oppervlakte van de planeet; Smith volgde hem.

Chouns kon zijn opwinding maar met moeite beheersen. ‘Dit is fantastisch. Niemand heeft ooit nog iets beters dan grotten of gevlochten boomtakken gemeld.’

‘Ik hoop dat ze ongevaarlijk zijn.’

‘Het is hier zo vredig dat ze moeilijk iets anders kunnen zijn. Ruik die lucht eens.’

Toen ze nog aan het landen waren had het hele terrein - in alle richtingen van de horizon, behalve daar waar een lage bergketen de effen lijn onderbrak - een lappendeken van een rustgevend lichtroze en chlorofielgroen geleken. Van dichterbij gezien bleek het lichtroze uiteen te vallen tot afzonderlijke bloemen, die heel teer en welriekend waren. Alleen de stukken in de directe nabijheid van de hutten waren ambergeel van iets dat er als graan uitzag.

Er kwamen wezens uit de hutten te voorschijn, en met een soort aarzelend vertrouwen kwamen ze naar het schip toe. Ze hadden vier benen en een aflopend lichaam met een schouderhoogte van nog geen meter. Hun hoofden waren stevig op die schouders geplant, met uitpuilende ogen (Chouns telde er zes), die in een kring stonden en elk in staat waren op hoogst verwarrende wijze onafhankelijke bewegingen te maken. (Dat compenseert de onbeweeglijkheid van het hoofd, dacht Chouns.)

Ieder dier had een aan het uiteinde gevorkte staart, die twee stevige vezels vormden, door elk dier omhoog gehouden. De vezels waren voortdurend in een razendsnelle trillende beweging, waardoor ze iets wazigs, iets troebels hadden.

‘Kom,’ zei Chouns. ‘Ze zullen ons niets doen; ik weet het zeker.'

De dieren kwamen op een voorzichtige afstand om de mannen heen staan. Hun staarten maakten een modulerend, gonzend geluid.

‘Misschien is dat wel hun manier om te communiceren,’ zei Chouns. ‘En het lijkt me duidelijk dat ze vegetariërs zijn.’ Hij wees naar een van de hutten, waar een klein lid van de soort op zijn hurken zat en met zijn staarten aan het amberkleurige graan plukte, waarvan hij telkens een aar door zijn mond liet gaan zoals een mens een hele rij maraskijn-kersen van een tandestoker zou zuigen.

‘Mensen eten sla,’ zei Smith, ‘maar dat bewijst natuurlijk nog niets."

Meer van de wezens met hun dubbele staarten kwamen te voorschijn, bleven een ogenblikje om de mannen heen staan en verdwenen toen in het roze en groen.

‘Vegetariërs,’ zei Chouns zeker van zichzelf. ‘Kijk maar eens hoe ze hun hoofdgewas verbouwen.’

Het hoofdgewas, zoals Chouns het noemde, bestond uit een kroon van zachtgroene aren, die dichtbij de grond groeiden. Uit het midden van de kroon groeide een harige stengel waar, met tussenruimten van ongeveer vijf centimeter, vlezige, geaderde knoppen uit ontsproten die bijna trilden, zo heftig schenen ze te leven. De stengel eindigde in de lichtroze bloesems die, afgezien van de kleur, het meest Aardse onderdeel van de planten waren.

De planten waren met geometrische precisie in rijen geplant. De grond om iedere plant was netjes losgewoeld en bestrooid met een vreemde substantie die niets anders dan kunstmest kon zijn. Smalle looppaden, net zo breed dat er een dier langs kon, liepen kriskras over de akker, en langs ieder looppad liepen smalle goten, kennelijk bevloeiingskanaaltjes.

De dieren hadden zich nu over de akkers verspreid en waren ijverig aan het werk, hun hoofden gebogen. Er waren er nog maar een paar in de buurt van de twee mannen gebleven.

Chouns knikte: ‘Het zijn uitstekende landbouwers.’ ‘Niet slecht,’ stemde Smith in. Kwiek liep hij naar de dichtstbijzijnde lichtroze bloesem en stak zijn hand uit; maar op vijftien centimeter afstand van de bloem werd hij tegengehouden door het geluid van de staarttrillingen, die een schrille, klaaglijke klank kregen, en doordat een staart plotseling zijn arm aanraakte. De aanraking was voorzichtig maar vastberaden, en de staart vormde een barrière tussen Smith en de planten.

Smith deinsde terug. ‘Wat ter ruimte!’ Hij reikte al naar zijn verzenger toen Chouns zei: ‘Helemaal geen reden voor opwinding; kalmpjes aan.’

Een stuk of zes wezens drongen nu om de twee mannen heen en boden hen nederig en vriendelijk graanstengels aan, waarbij sommigen van hun staarten gebruik maakten, en anderen de planten met hun snuit naar voren duwden. Chouns zei: ‘Ze zijn best vriendelijk. Een bloem plukken druist misschien tegen hun gewoonten in; de planten moeten waarschijnlijk volgens heel strenge regels behandeld worden. Iedere beschaving met landbouw heeft waarschijnlijk zijn vruchtbaarheidsriten, en de Heer mag weten wat dat allemaal inhoudt. De regels die het verbouwen van planten beheersen moeten wel streng zijn, anders zouden ze niet van die exact afgemeten rijen hebben... Ruimte, wat zullen ze thuis opkijken als ze dit horen!’

Het staartgegons steeg weer in toonhoogte, en de wezens die bij hen stonden trokken zich terug. Een ander lid van de soort kwam uit een grotere hut in het midden van de groep te voorschijn.

‘Het stamhoofd, denk ik,’ mompelde Chouns.

De nieuwe kwam langzaam op hen toe, zijn staart hoog in de lucht, en iedere vezel omvatte een klein zwart voorwerp. Op een afstand van anderhalve meter kwam de staart in een boog naar voren.

‘Hij geeft het ons,’ zei Smith verbaasd, ‘en Chouns, in godsnaam, kijk eens wat het is.’

Dat deed Chouns, koortsachtig. Met moeite bracht hij eruit: ‘Dat zijn Gamov hyperruimtewaarnemingsinstrumenten. Die zijn per stuk tienduizend dollar waard.’

Smith kwam weer uit het schip, nadat hij er een uur in gebleven was. Hevig opgewonden riep hij vanaf de trap: ‘Ze doen het. Ze zijn volmaakt. We zijn rijk.’

Chouns riep terug: ‘Ik heb in hun hutten gezocht. Ik kan er geen een meer vinden.’

‘Haal je neus niet op voor twee. Grote góden, die dingen zijn even verhandelbaar als een handvol baar geld.’

Maar Chouns bleef om zich heen kijken, zijn armen in zijn zij, geërgerd. Drie van de staartwezens hadden hem van de ene hut naar de andere gevolgd - geduldig, zonder ooit tussenbeide te komen, maar altijd tussen hem en de geometrisch verbouwde lichtroze bloesems. Nu staarden ze hem veelvuldig aan.

Smith zei: ‘Het is nog het laatste model ook. Kijk maar.’ Hij wees naar de geponste lettertjes, die zeiden: Model X20, Gamov Produkten, Warschau, Europese Sector.

Chouns keek ernaar en zei ongeduldig: ‘Wat mij interesseert is, er meer van te krijgen. Ik wéét dat er ergens nog meer Gamov-instrumenten moeten zijn, en ik wil ze hebben.’ Zijn wangen waren rood en zijn ademhaling ging /waar.

De zon begon onder te gaan; de temperatuur daalde tot beneden het punt waarop het nog prettig was. Smith nieste tweemaal, gevolgd door Chouns.

‘We lopen nog een longontsteking op,’ zei Smith sniffend.

‘Ik moet het ze duidelijk maken,’ zei Chouns koppig. Hij had haastig een blikje varkensworst gegeten, een blikje koffie naar binnen geslokt, en was nu klaar om het nog eens te proberen.

Hij hield het waarnemingsinstrument omhoog. ‘Meer,’ zei hij, ‘meer,’ en maakte cirkelende bewegingen met zijn armen. Hij wees op het ene instrument, toen op het andere, en vervolgens op de denkbeeldige extra instrumenten die hij in gedachten in een rij voor zich opgesteld had. ‘Meer.’

Toen, terwijl het laatste beetje zon onder de horizon wegdook, steeg er van alle kanten van de akker een reusachtig gegons op, veroorzaakt doordat ieder zichtbaar wezen zijn hoofd boog, zijn gevorkte staart ophief, en die met een schril geluid zo liet trillen dat hij onzichtbaar werd in het schemerlicht.

‘Wat ter ruimte,’ mompelde Smith, slecht op zijn gemak. ‘Hé, kijk eens naar de bloesems!’ Weer nieste hij.

De lichtroze bloemen verschrompelden zichtbaar.

Chouns moest schreeuwen om boven het gegons uit te komen: ‘Misschien is het een reactie op de zonsondergang. Zie je, ’s nachts sluiten de bloesems zich. Het lawaai zou de religieuze viering van dat feit kunnen zijn.’

Een zachte tik met een staart over zijn pols trok onmiddellijk Chouns aandacht. De staart die hij gevoeld had was van het dichtstbijzijnde wezen; en nu verhief de staart zich naar de hemel, en wees naar een helder object laag boven de westelijke horizon. Toen boog hij omlaag om naar het waarnemingsinstrument te wijzen, en vervolgens weer omhoog naar de ster.

Opgewonden zei Chouns: ‘Natuurlijk - de binnenplaneet; de andere bewoonbare planeet. Daar komen die dingen natuurlijk vandaan.’ Toen, doordat het hem door die gedachte plotseling weer te binnen schoot, riep hij geschokt uit: ‘Hé, Smith, de hyperatoommotoren werken nog niet.’

Smith keek geschrokken, alsof hij het ook vergeten had; toen mompelde hij: ‘O ja, dat wilde ik je nog zeggen - ze zijn in orde.’

‘Heb jij ze gerepareerd?’

‘Ik heb ze zelfs niet aangeraakt. Maar toen ik de waarnemingsinstrumenten uitprobeerde gebruikte ik de hyperatomen en ze deden het. Ik dacht er toen verder niet bij na; ik was vergeten dat er iets mis was. Hoe dan ook, ze functioneerden.’

‘Laten we dan gaan,’ zei Chouns onmiddellijk. De gedachte aan slaap kwam geen moment bij hem op.

Geen van beiden sliepen ze tijdens de zes uur lange tocht. Ze bleven met een haast onnatuurlijke hartstocht aan de besturingsapparaten zitten. Weer kozen ze een kale plek uit om op te landen.

Het was heet, een subtropische middaghitte; en een brede, modderige rivier stroomde vreedzaam langs. De dichtstbijzijnde oever was van hardgeworden modder vol grote uithollingen.

De twee mannen stapten op het oppervlak van de planeet en Smith riep hees: ‘Chouns, kijk daar eens!’

Chouns schudde de grijpende hand van de ander van zich af. Hij zei: ‘Dezelfde planten! Wel verdomme.’

Er was geen vergissing mogelijk: de lichtroze bloesems, de stengel met zijn geaderde knoppen, en de kroon van aren helemaal beneden. Weer was er de geometrische ruimteverdeling, het zorgvuldige planten en bemesten, de bevloeiingskanalen.

Smith zei: ‘We hebben toch geen fout gemaakt en in een kringetje rondgedraaid...’

‘O, kijk eens naar de zon; die is twee keer zo groot als eerst. En kijk daar eens.’

Uit de dichtstbijzijnde holen in de rivieroever kwamen gladde, geelbruine, kronkelende voorwerpen, even poot-loos als slangen. Ze waren dertig centimeter in doorsnee, drie meter lang. De twee uiteinden waren allebei even vormloos, even stomp. In het midden aan de bovenkant hadden ze uitstulpingen. Al die uitstulpingen groeiden, als op een teken, voor hun ogen uit tot dikke ovalen, splitsten zich in tweeën en vormden zo liploze, gapende monden die zich openden en sloten met een geluid als van een bos van droge stokken die tegen elkaar klappen.

Toen, net als op de andere planeet, nadat hun nieuwsgierigheid bevredigd en hun angst gestild was, trokken de meeste wezens naar de zorgvuldig bebouwde plantenakker.

Smith nieste. De kracht van de tegen de mouw van zijn jasje uitgestoten adem deed een poedervormig stofwolkje oprijzen.

Hij staarde er verbaasd naar, klopte zichzelf toen af en zei: ‘Verdomme, ik zit vol met stof.’ Het stof rees omhoog als een lichtroze mist. ‘Jij ook,’ zei hij, terwijl hij Chouns afklopte.

Allebei de mannen niesten nu vol overgave.

‘Op die andere planeet opgepikt, denk ik,’ zei Chouns. ‘Op die manier krijgen we nog een allergie.’ ‘Ónmogelijk.’ Chouns hield een van de waarnemingsinstrumenten omhoog en riep naar de slangwezens: ‘Hebben jullie deze dingen hier?’

Een tijd lang kwam er geen andere reactie dan een geplas van water, veroorzaakt doordat sommige van de slangwezens zich in de rivier lieten glijden en weer bovenkwamen met zilverige trosjes waterleven, die ze onder hun lichaam in een of andere verborgen mond stopten.

Maar even later kwam éen slangwezen, dat langer was dan de andere, haastig over de grond aan kruipen, het ene stompe uiteinde een centimeter of vijf vragend omhoog geheven en blindelings heen en weer zwalkend. De bobbel in het midden begon eerst zachtjes, toen verontrustend te zwellen en splitste zich met een hoorbaar plofje in tweeën. Daar, tussen de beide helften in genesteld, waren nog twee waarnemingsinstrumenten, duplicaten van de eerste twee.

Geestdriftig zei Chouns: ‘God in de hemel, wat is dat prachtig!’

Hij stapte haastig naar voren en stak zijn handen al naar de voorwerpen uit. De zwelling waarin ze vastgehouden werden begon dunner en langer te worden, vormde iets wat bijna tentakels waren. Ze strekten zich naar hem uit.

Chouns lachte. Het waren wel degelijk Gamov-instrumenten; duplicaten, exacte duplicaten van de eerste twee. Chouns liefkoosde ze.

Smith schreeuwde: ‘Hoor je me niet? Chouns, verdomme nog aan toe, luister naar me.’

Chouns zei: ‘Wat?’ Hij was zich er vaag van bewust dat Smith wel meer dan een minuut tegen hem had staan schreeuwen.

‘Kijk eens naar die bloemen, Chouns.’

Ze sloten zich, evenals die op de andere planeet, en tussen de rijen richtten de slangwezens zich op, balancerend en heen en weer zwaaiend in een vreemd, gebroken ritme. Alleen hun stompe uiteinden waren boven het lichtroze te zien.

Smith zei: ‘Je kunt niet zeggen dat ze zich sluiten omdat liet avond wordt. Het is nog volop dag.’

Chouns haalde zijn schouders op. ‘Andere planeet, andere plant. Kom! We hebben hier nog pas twee instrumenten; er moeten er meer zijn.’

‘Chouns, laten we naar huis gaan.’ Smith plantte zijn benen op de grond tot ze twee onwrikbare zuilen vormden, en zijn greep op Chouns boord verstevigde zich nog.

Chouns rood aangelopen gezicht keek hem verontwaardigd aan. ‘Wat doe je?’

‘Ik maak me gereed om je bewusteloos te slaan als je nu niet onmiddellijk meekomt naar het schip.’

Een ogenblik bleef Chouns besluiteloos staan; toen begon een zekere wildheid in hem geleidelijk te verdwijnen, iets in hem verslapte en hij zei: ‘Goed.’

Ze waren halverwege uit de sterrengroep. Smith vroeg: ‘Hoe is het nu met je?’

Chouns ging rechtop zitten in zijn kooi en wreef verwoed door zijn haar. ‘Normaal, denk ik; weer geestelijk gezond. Hoe lang heb ik geslapen?’

‘Twaalf uur.’

‘En jij?’

‘Ik heb een dutje gedaan.’ Smith draaide zich ostentatief om naar de instrumenten en regelde hier en daar wat bij. Een tikkeltje met zichzelf verlegen zei hij: ‘Weet je eigenlijk wel wat er op die planeten gebeurd is?’

Chouns zei langzaam: ‘Weet jij het?’

‘Ik denk het wel.’

‘O ja? Mag ik het horen?’

Smith zei: ‘Het was dezelfde plant op allebei de planeten.

Dat geef je toch toe?’

‘Beslist, ja.’

‘Op de een of andere manier is die plant van de ene planeet op de andere overgeplant. Hij groeit op allebei de planeten volmaakt goed; maar zo nu en dan - om zijn kracht in stand te houden, denk ik - moet er kruisbevruchting plaatsvinden, waarbij de twee rassen zich met elkaar vermengen. Dat soort dingen gebeurt op Aarde vaak genoeg.’
‘Kruisbevruchting voor kracht?
'Ja.’

‘Maar wij waren de tussenpersonen die voor de kruisbevruchting zorgden. Wij landden op de ene planeet en werden met een hele laag stuifmeel overdekt. Herinner je je nog dat de bloemen zich sloten? Dat moet geweest zijn vlak nadat ze hun stuifmeel losgelaten hadden; en daarom moesten we zo niezen. Toen landden we op de andere planeet en klopten het stuifmeel van onze kleren. Een nieuw hybride ras zal ontstaan. Wij waren alleen maar een paar bijen met twee poten, Chouns, en we deden onze plicht voor de bloemen.’

Chouns glimlachte aarzelend. ‘Een nogal roemloze rol, in zekere zin.’

‘Verdomme nee, dat is het niet. Zie je het gevaar dan niet? Begrijp je dan niet waarom we snél naar huis terug moeten?’

‘Waarom?’

‘Omdat organismen zichzelf niet aan niets aanpassen. Die planten schijnen aangepast te zijn aan interplanetaire bevruchting. We werden er zelfs voor betaald, net als de bijen; niet met nectar, maar met Gamov-instrumenten.’

‘Ja, en?’

‘Nou, je kunt geen interplanetaire bevruchting hebben als er niet iets of iemand is die dat werk voor je doet. Deze keer hebben wij het gedaan, maar wij waren de eerste mensen die ooit die sterrengroep binnen zijn gegaan. Dus voor deze tijd moeten niet-menselijke wezens het hebben gedaan; misschien wel dezelfde niet-menselijke wezens die in het allereerste begin de bloesems hebben overgebracht. Dat betekent dat er ergens in deze sterrengroep een intelligent ras van levende wezens moet zijn; intelligent genoeg om ruimtereizen te ondernemen. En daar moet Aarde van op de hoogte worden gesteld.’

Langzaam schudde Chouns zijn hoofd.

Smith fronste zijn voorhoofd. ‘Vind je soms dat er ergens in mijn redenering iets niet klopt?’

Chouns hield zijn hoofd tussen zijn handen en zag er diep ongelukkig uit. ‘Laten we zeggen dat je zowat alles mis hebt.’

‘Wat heb ik mis?’ vroeg Smith kwaad.

‘Die kruisbevruchtingstheorie van je is op zichzelf wel goed, maar er zijn een paar punten waar je niet aan gedacht hebt. Toen we dat sterrenstelsel naderden vielen onze hyperatoommotoren op zo’n manier uit dat de automatische controles het niet konden diagnostiseren of corrigeren. Toen ze eenmaal geland waren deden we geen enkele poging ze weer in orde te brengen. In feite vergaten we ze eenvoudig; en toen jij ze later in werking stelde merkte je dat ze helemaal in orde waren, en je was daar zo van onder de indruk dat je het me de eerste paar uren niet eens vertelde.

Dan is er nog iets anders: Wat kwam dat goed uit dat we op beide planeten onze landingspunten vlak bij een groep dierlijk leven kozen. Stom geluk? En dan ons ongelooflijke vertrouwen in de welwillendheid van die wezens. We hebben zelfs geen moment de moeite genomen om, voor we ons zelf aan de atmosferen van de twee planeten blootstelden, te controleren of ze geen giftige gassen bevatten.

En wat me het meest van alles dwars zit is dat ik helemaal gek werd van die Gamov-instrumenten. Waarom? Ze zijn waardevol, dat is waar, maar nu ook weer niet zó waardevol en over het algemeen laat ik me toch ook niet de kop op hol jagen om snel een paar piek te verdienen.’

Gedurende die hele tirade had Smith een onbehaaglijk stilzwijgen bewaard. Nu zei hij: ‘Ik zie niet hoe dat allemaal tot wat voor conclusie ook leidt.’

‘Kom nou, Smith, jij weet toch wel beter. Is het je dan niet overduidelijk dat wij van buitenaf onder een mentale controle stonden?’

Smith’s mond vertrok zich tot een grimas die ergens tussen spot en twijfel in lag. ‘Zit je weer op je psionische stokpaardje?’

‘Ja; feiten zijn feiten. Ik zei je toch dat mijn ingevingen wel eens een vorm van rudimentaire telepathie zouden kunnen zijn.’

‘Is dat soms ook een feit? Een paar dagen geleden dacht je er nog niet zo over.’

‘Maar nu wel. Kijk, ik ben een betere ontvanger dan jij, en ik werd er ook sterker door aangetast. Nu het voorbij is, begrijp ik meer van wat er gebeurd is omdat ik meer ontvangen heb. Begrijp je?’

‘Nee,’ zei Smith nors.

‘Luister dan verder naar me. Je hebt zelf gezegd dat die Gamov-instrumenten de nectar waren waarmee ze ons tot bestuiving verleidden. Jij hebt dat gezegd.’

‘Goed.’

‘Nou, waar kwamen ze dan vandaan? Het waren produkten van Aarde; we hebben zelfs de naam van de fabrikant en het modelnummer erop gelezen, letter voor letter. Maar, als er nog nooit een menselijk wezen in die sterrengroep geweest is, waar kwamen die instrumenten dan vandaan? Daar hebben we toen geen van beiden over gepiekerd; en je schijnt je er zelfs nu nog niet druk over te maken.’

‘Nou ja...’

‘Wat heb je met die instrumenten gedaan toen we weer aan boord waren, Smith? Je hebt ze van me afgepakt; dat herinner ik me nog.’

‘Ik heb ze in de kluis gestopt,’ zei Smith op verdedigende toon.

‘Heb je ze daarna nog aangeraakt?’

‘Nee.’

‘En ik?'

‘Voor zover ik weet niet.’

‘Mijn woord erop dat ik het niet gedaan heb. Waarom openen we dan nu de kluis niet even?’

Smith stapte langzaam naar de kluis toe. Het slot was op zijn vingerafdrukken afgestemd, en hij ging open. Zonder te kijken stak hij zijn hand erin. Er kwam ineens een heel andere uitdrukking op zijn gezicht en met een schelle kreet staarde hij eerst naar de inhoud, begon er toen in te grabbelen.

Hij hield vier stenen van bij elkaar passende kleur in zijn handen, elk vaag rechthoekig van vorm.

‘Ze hebben van onze eigen emoties gebruik gemaakt om ons zo verte krijgen,’ zei Chouns zacht, alsof hij de woorden éen voor éen in die koppige kop van de ander wilde laten dringen. ‘Ze hebben ons de gedachte opgedrongen dat er iets met de hyperatomische aandrijving mis was, zodat we op een van de planeten konden landen; welke, dat deed er niet toe, veronderstel ik. Ze drongen ons de gedachte op dat we toen we eenmaal op de ene geland waren, precisie-instrumenten in onze handen hadden, zodat we onmiddellijk naar de andere zouden gaan.’

‘Wie zijn die “ze”?’ kreunde Smith. ‘De staarten of de slangen? Of allebei misschien?’

‘Geen van beiden,’ zei Chouns. ‘Het waren de planten.’ ‘De planten? De bloemen?’

‘Jazeker. We hebben twee verschillende soorten dieren bezig gezien dezelfde plantensoort te verzorgen. Omdat we zelf ook dieren zijn, gingen we er van uit dat de dieren de meesters waren. Maar waarom zouden we daar van uitgaan? Het waren de planten die verzorgd werden.’

‘Op Aarde verbouwen we ook planten, Chouns.’

‘Maar wij eten die planten,’ zei Chouns.

‘En misschien eten die wezens hun planten ook wel.’ ‘Laten we zeggen dat ik weet dat ze ze niet eten,’ zei Chouns. ‘Ze hebben ons behoorlijk gemanoeuvreerd. Weet je nog dat ik zelfs zo voorzichtig was een kale plek te zoeken om op te landen.’

‘Ik voelde die aandrang niet.’

‘Jij zat niet aan de besturing; over jou maakten ze zich geen zorgen. En nog iets, weet je nog dat we niets van het stuifmeel gemerkt hebben, hoewel we er vol mee zaten - pas toen we veilig op de andere planeet stonden viel het ons op. En toen klopten we het stuifmeel van ons af, precies zoals het moest.’

‘Ik heb nog nooit zoiets onmogelijks gehoord.’ ‘Waarom onmogelijk? Wij brengen intelligentie niet in verband met planten, omdat planten geen zenuwstelsel hebben; maar deze misschien wel. Herinner je je die vlezige knoppen op hun stengels nog? Planten kunnen zich ook niet vrij bewegen, maar dat hoeven ze niet als ze psionische vermogens krijgen en gebruik kunnen maken van vrij bewegende dieren. Ze worden verzorgd, bemest, bevloeid, bestoven, enzovoort. De dieren verzorgen ze met een doelbewuste toewijding en ze zijn daar gelukkig mee omdat de planten ervoor zorgen dat ze zich gelukkig voelen.’

'Ik heb met je te doen,’ zei Smith op éen toon. ‘Als jij dat verhaaltje op Aarde probeert kwijt te raken, dan heb ik met je te doen.’

'Ik maak me geen enkele illusie,’ mompelde Chouns, ‘en toch - wat kan ik anders doen dan proberen Aarde te waarschuwen. Je ziet wat ze met dieren doen.’

‘Volgens jou maken ze er slaven van.’

‘Erger nog. Of de wezens met staarten óf de slangwezens, of allebei, moeten eens beschaafd genoeg zijn geweest om tot ruimtereizen te kunnen komen; anders zouden de planten niet op allebei de planeten voor kunnen komen. Maar toen de planten eenmaal psionische vermogens begonnen te ontwikkelen (een mutantenras misschien), kwam daar een eind aan. Dieren in het atoomstadium zijn gevaarlijk. Daarom zorgden de planten ervoor dat ze alles vergaten; en werden ze gereduceerd tot wat ze nu zijn. - Wel verdomme,

Smith, die planten zijn de gevaarlijkste wezens in het hele heelal. Aarde moet ervan op de hoogte gesteld worden, want er kunnen best nog andere Aardmensen die groep binnendringen.’

Smith lachte. ‘Weet je, jij bent helemaal van lotje getikt. Als die planten ons werkelijk onder controle hadden, waarom zouden ze ons dan weg laten gaan zodat we de anderen kunnen waarschuwen?’

Chouns zweeg een ogenblik. ‘Dat weet ik niet.’

Smith had zijn goede humeur weer teruggekregen. Hij zei: ‘Daar had je me toch eventjes op de kast gejaagd, dat wil ik je wel vertellen.’

Chouns wreef krachtig over zijn schedel. Waarom hadden ze hen laten gaan? En waarom voelde hij die verschrikkelijke drang Aarde te waarschuwen voor iets waarmee de Aardmensen misschien nog in geen duizenden jaren in aanraking zouden komen?

Hij dacht wanhopig na en eindelijk begon er iets te dagen. Hij tastte ernaar, maar het zweefde weer weg. Een ogenblik dacht hij in zijn wanhoop dat het was alsof de gedachte weggeduwd was; maar toen verdween ook dat gevoel.

Hij wist alleen maar dat het schip op volle kracht door moest blijven gaan, dat ze zich moesten haasten.

En zo, na ontelbare jaren, hadden de juiste voorwaarden zich opnieuw voorgedaan. De protosporen van twee planetaire rassen van de moederplaneet ontmoetten elkaar en vermengden zich met elkaar, drongen gezamenlijk in de kleren en haren en het schip van de nieuwe dieren door. Bijna onmiddellijk vormden de hybride sporen zich; de hybride sporen die als enige het volledige vermogen en mogelijkheden hadden zich aan een nieuwe planeet aan te passen.

Nu wachtten de sporen in alle rust op het schip dat, met de laatste impuls van de moederplant nog in de geesten van de wezens aan boord, hen op topsnelheid naar een nieuwe, rijpe wereld bracht, waar zich vrij bewegende wezens in al hun behoeften zouden voorzien.

De sporen wachtten met het geduld van de plant (dat alles-veroverende geduld dat geen enkel dier ooit kan kennen) op het moment van hun aankomst op een nieuwe wereld - elk, op zijn eigen onbeduidende manier, een ontdekker.. .

De verhalen uit dit boek zijn niet vaak in bundels opgenomen. Dat is de eigenlijke reden waarom ik ze gekozen heb, en het was een van de punten die Doubleday me met nadruk onder de aandacht bracht. Maar 'Elk een ontdekker' is tweemaal in bundels opgenomen, eenmaal in 1957 door Judith Merril en eenmaal in 1973 door Vic Ghidalia.

Dat is natuurlijk nog altijd niet veel. Sommige van mijn verhalen hebben de neiging vele malen te verschijnen. Een klein verhaaltje van me, 'The Fun They Had', is tot nu toe op zijn minst tweeënveertig maal verschenen sinds het in 1951 voor het eerst gepubliceerd werd, en op het ogenblik komt het in nog acht publikaties. Het kan ook best op nog andere plaatsen verschenen zijn, maar ik heb er slechts tweeënveertig in mijn bibliotheek staan.

U kunt het verhaal als u wilt vinden in mijn boek Earth Is Room Enough (Doubleday, 1957). Dat is éen van de tweeënveertig plaatsen.

Redacteuren proberen altijd foefjes te bedenken. Soms ben ik er het slachtoffer van.

Op 14 november 1956 zat ik in het kantoor van Infinity Science Fiction met de redacteur Larry Shaw te praten. We konden best met elkaar opschieten,* en ik kwam daar vaak binnen vallen om hem op te zoeken als ik naar New York kwam.

* Ik moet niet de indruk wekken dat dat zo uitzonderlijk is. Ik kan met vrijwel iedereen goed opschieten.

Die dag had hij een idee gekregen. Hij zou me een titel voor een verhaal geven - de minst inspirerende titel die hij bedenken kon - en ik zou dan ter plaatse een op die titel berustend kort verhaal schrijven. Dan zou hij dezelfde titel aan nog twee andere schrijvers geven, die hetzelfde zouden doen.

Voorzichtig vroeg ik hoe de titel luidde, en hij zei: 'Leegte.'

'Leegte?' vroeg ik.

'Leegte,' zei hij.

Dus dacht ik even na en schreef toen het volgende verhaal, met als titel 'Blank!' ('Leegte!') (met uitroepteken).

Randall Garret schreef een verhaal getiteld 'Leegte?', met een vraagteken, en Harlan Ellison schreef er een dat 'Leegte' heette, zonder leesteken.

Leegte!

Naar wij mogen aannemen,’ zei August Pointdexter, ‘is er wel zoiets als aanmatigende trots. De Grieken noemden het hubris, en beschouwden het als een uitdaging van de góden, als iets dat altijd gevolgd moest worden door ate, of vergelding.’ Hij wreef onrustig in zijn lichtblauwe ogen.

‘Heel mooi,’ zei dr. Edward Barron ongeduldig. ‘En heeft dat iets te maken met wat ik zei?’ Zijn voorhoofd was hoog en had horizontale rimpels die er diep insneden wanneer hij verachtelijk zijn wenkbrauwen optrok.

‘Alles,’ zei Pointdexter. ‘Het bouwen van een tijdmachine is op zichzelf al een uitdaging aan het noodlot. Jij maakt het nog erger door je blinde vertrouwen. Hoe kun je er nu zeker van zijn dat jouw tijdmachine door alle tijd heen zal functioneren zonder de mogelijkheid van een paradox?’

Barron zei: ‘Ik wist niet dat je bijgelovig was. Het simpele feit is dat een tijdmachine een machine is als iedere andere machine, niet meer en niet minder heiligschennend. Wiskundig gezien is hij als een lift die in zijn liftkoker op en neer gaat. Wat voor risico van vergelding houdt dat in?’ Energiek antwoordde Pointdexter: ‘Een lift brengt geen paradoxen met zich mee. Je kunt niet van de vijfde naar de vierde verdieping gaan en als kind je eigen grootvader doden.’

Dr. Barron schudde pijnlijk ongeduldig zijn hoofd. ‘Daar zat ik al op te wachten. Precies dat wat je nu zegt. Waarom kwam je niet met het idee dat ik mezelf tegen zou kunnen komen of de geschiedenis zou veranderen door MacClellan te verklappen dat Stonewall Jackson van plan was, vanuit de flank tegen Washington op te rukken, of nog iets anders? Nu vraag ik je op de man af: Ga je met mij mee in de machine?’ Pointdexter aarzelde: ‘Ik...ik denk het niet.’

‘Waarom moet je alles zo moeilijk maken? Ik heb je toch al uitgelegd dat de tijd onveranderlijk is. Als ik naar het verleden ga dan zal dat zijn omdat ik er al geweest ben. Alles wat ik besloot te doen en waar ik inderdaad toe overga, dat zal ik in het verleden al lang gedaan hebben, dus verander ik er niets aan en komen er ook geen paradoxen uit voort. Als ik besloot als baby mijn grootvader te doden en het ook werkelijk dééd, dan zou ik niet hier zijn. Maar ik bén hier. Dus heb ik mijn grootvader niet gedood. Hoe ik ook probeer hem te doden en plannen maak om hem te doden, het is eenvoudig een feit dat ik hem niet gedood heb en dus zal ik hem ook niet doden. Niets zou daar iets aan veranderen. Begrijp je nu wat ik je uitleg?’

‘Ik begrijp heus wel wat je zegt, maar heb je ook gelijk?’ ‘Natuurlijk heb ik gelijk. In godsnaam, waarom kon je nou geen wiskundige zijn in plaats van een monteur met een middelbare-schoolopleiding?’ In zijn ongeduld kon Barron zijn minachting nauwelijks verhelen. ‘Moet je horen, deze machine is alleen en uitsluitend mogelijk omdat er zekere wiskundige verhoudingen tussen ruimte en tijd gelden. Dat begrijp je toch zeker wel, niet, ook al kun je de details van de wiskundige aspecten niet volgen? De machine bestaat, dus de wiskundige verhoudingen die ik uitgewerkt heb, hebben enige overeenkomst in de werkelijkheid. Goed? Je hebt gezien dat ik konijnen een week de toekomst in gestuurd heb. Je hebt ze uit het niets zien verschijnen. Je hebt gezien hoe ik een konijn éen week nadat het verschenen is een week in het verleden gestuurd heb. En ze mankeerden niets.’

‘Goed, goed. Dat geef ik allemaal toe.’

‘Wil je me dan geloven als ik je zeg dat de vergelijkingen waarop deze machine gebaseerd is er van uitgaan dat de tijd is samengesteld uit deeltjes die in een onveranderlijke orde bestaan; dat de tijd onveranderlijk is. Als de orde van de deeltjes op wat voor manier ook veranderd zou kunnen worden - letterlijk op wat voor manier ook - dan zouden de vergelijkingen niet opgaan en zou deze machine niet functioneren; deze speciale methode van tijdreizen zou dan onmogelijk zijn.’

Pointdexter wreef nog eens in zijn ogen en staarde peinzend voor zich uit. ik wou dat ik iets van wiskunde wist. ’

Barron zei: ‘Kijk alleen maar naar de feiten. Jij probeerde het konijn twéé weken het verleden in te sturen terwijl het pas éen week in het verleden aangekomen was. Dat zou een paradox geschapen hebben, niet? Maar wat gebeurde er? De wijzer bleef op éen week staan en weigerde zich te verroeren. Je kón eenvoudig geen paradox scheppen. Ga je mee?’

Pointdexter stond huiverend voor de rand van de afgrond van toestemming en deinsde terug. Hij zei: ‘Nee.’

Barron zei: ik zou je niet vragen me te helpen als ik dit in mijn eentje klaar kon spelen, maar je weet dat er twee man voor nodig zijn om de machine voor tijdsruimten van meer dan een maand te laten functioneren. Ik heb iemand nodig om de standaards te bedienen, zodat we met de uiterste precisie terug kunnen keren. En jij bent de man die ik daarvoor gebruiken wil. Wij delen de... de roem van deze gebeurtenis nu. Wil je de zaak soms uitdunnen, er een derde in betrekken? Daar hebben we altijd nog tijd genoeg voor nadat we onszelf als de eerste tijdreizigers in de geschiedenis bewezen hebben. Grote hemel, man, wil je dan niet zien waar we over honderd jaar zullen zijn, of duizend; wil je Napoleon niet zien, of Jezus, wat dat aangaat? We zullen als... als’-Barron scheen zich helemaal mee te laten slepen - ‘als góden zijn.’

‘Precies,’ mompelde Pointdexter. 'Hubris. Tijdreizen is niet goddelijk genoeg om het risico te nemen om ergens buiten mijn eigen tijd schipbreuk te lijden.’

‘Hubris. Schipbreuk. Jij blijft maar angsten verzinnen. We bewegen ons gewoon langs de deeltjes van de tijd, precies zoals een lift zich langs de verdiepingen van een gebouw beweegt. In werkelijkheid is tijdreizen zelfs nog veiliger omdat een liftkabel kan breken, terwijl er in de tijdmachine geen zwaartekracht zal zijn om ons op een vernietigende manier naar beneden te trekken. Er kan met geen mogelijkheid iets misgaan. Daar sta ik voor in,’ zei Barron, terwijl hij met de middelvinger van zijn rechterhand op zijn borst tikte. ‘Daar sta ik voor in.’

‘Hubris,’ mompelde Pointdexter, maar hij viel toch in de afgrond van de toestemming, eindelijk overwonnen. Samen stapten ze de machine binnen.

Pointdexter begreep de bedieningsorganen niet zoals Barron ze begreep, want hij was nu eenmaal geen wiskundige, maar hij wist wel hoe ze bediend moesten worden.

Barron zat aan het ene stel, de aandrijfkrachten. Die leverden de stuwkracht die de machine langs de tijd-as dwong. Pointdexter zat aan de standaards die het vertrekpunt vasthielden, zodat de machine op ieder moment naar het oorspronkelijke startpunt terug kon keren.

Pointdexters tanden klapperden toen hij de eerste beweging in zijn maag voelde. Het was net zoiets als het bewegen van een lift, maar toch niet helemaal. Het was iets dat subtieler was, en toch heel werkelijk. Hij zei: ‘Wat als -’ Barron snauwde: ‘Er kan niets mis gaan. Toe nou!’

En plotseling kwam er een schok en viel Pointdexter zwaar tegen de muur aan.

Barron zei: ‘Wel godallemachtig!’

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg Pointdexter buiten adem.

‘Ik weet het niet, maar dat doet er niet toe. We zijn nog maar tweeëntwintig uur in de toekomst. Kom, we gaan naar buiten en kijken hoe het daar is.’

De deur van de machine gleed in zijn verzonken paneel en de adem verliet Pointdexters lichaam in een hijgend gesuis. Hij zei: 'Er is daar niets.’

Niets. Geen materie. Geen licht. Leegte!

Pointdexter gaf een schreeuw. ‘De Aarde is verder gegaan. Dat hebben we vergeten. In tweeëntwintig uur is hij duizenden kilometers ver door de ruimte getrokken, om de zon heen.’

‘Nee,’ zei Barron met zwakke stem, ‘dat had ik niet vergeten. De machine is zo ontworpen dat hij het tijdpad van de Aarde volgt waar dat ook heen leidt. Bovendien, zelfs al is Aarde verder gegaan, waar is de zon? Waar zijn de sterren?’ Barron liep naar de besturingsorganen terug. Niets bewoog. Niets werkte. De deur gleed ook niet meer dicht. Leegte!

Het kostte Pointdexter moeite om adem te halen, moeite om zich te bewegen. Met grote inspanning bracht hij eruit: 'Wat is er dan fout gegaan?’

Barron liep langzaam naar het midden van de machine. Moeilijk zei hij: ‘De tijddeeltjes. Ik denk dat we toevallig...vast zijn komen te zitten...tussen twee...deeltjes.’ Pointdexter probeerde zijn vuist te ballen maar kon niet. 'Begrijp het niet.’

'Net als een lift. Net als een lift.’ Hij kon geen geluid meer geven aan de woorden, alleen maar zijn lippen bewegen om ze te vormen. ‘Net als een lift, toch nog.. .vast tussen twee verdiepingen.’

Pointdexter kon zelfs zijn lippen niet meer bewegen. Hij dacht: Niets kan voortgang vinden in de niet-tijd. Iedere beweging is opgehouden, ieder bewustzijn, alles. Er was nog een inertie in hen die hen nog ongeveer een minuut lang in de tijd verder gevoerd had, als een lichaam dat naar voren buigt als een auto plotseling stilhoudt - maar ook die inertie stierf snel weg.

Het licht in de machine vervaagde en ging uit. Gewaarwording en bewustzijn verkilden tot niets.

Eén laatste gedachte, éen laatste zwakke, mentale zucht: Hubris, ate!

Toen hield ook dat op.

Stasis! Niets! De eeuwigheid lang, waar zelfs de eeuwigheid geen betekenis meer had, zou er niets anders zijn dan... leegte!

Alle drie de 'Leegtes' werden in het juninummer 1957 van Infinity gepubliceerd, en het doel van het grapje was, denk ik, ze door de lezer te laten vergelijken en hem te laten zien hoe drie verschillende fantasieën van éen enkele, nietszeggende titel uitgingen.

Misschien wilde u dat u hier alle drie de verhalen had kunnen lezen, zodat u zelf de vergelijking kon maken. Wel, dat kunt u niet.

In de eerste plaats zou ik dan toestemming van Randall en Harlan moeten zien te krijgen, en ik voel er niet veel voor al die moeite te doen. In de tweede plaats onderschat u mijn egocentrische aard. Ik wil hun verhalen niet in éen bundel met de mijne!

Daarbij moet ik ook nog uitleggen dat ik tijdschriften waar verhalen van me instaan altijd uit elkaar haal, want ik speel het gewoon niet klaar om al die bladen met verhalen van me ongeschonden te bewaren. Er zijn te veel tijdschriften en ik heb niet genoeg plaats. Ik haal mijn eigen verhalen eruit en bind ze in banden voor als ik ze later nog eens nodig heb (zoals voor de voorbereiding van dit boek). Eigenlijk begin ik nu voor die banden ook al ruimte te kort te komen.

Hoe dan ook, toen ik het juninummer 1957 van Infinity uit elkaar haalde, nam ik er alleen 'Leegte!' uit en gooide 'Leegte?' en 'Leegte' weg.

Of misschien hebt u mijn egocentrische aard wel helemaal niet onderschat en verwacht u niet anders van me dan dat ik zulk soort dingen doe.

Ongeveer in het midden van de vijftiger jaren, toen enkele van de minder welvarende sciencefictiontijdschriften (niet dat ook maar éen sf-blad werkelijk welvarend was) me om een verhaal vroegen, had ik de gewoonte om, als een van die tijdschriften een verhaal van me verwachtte dat ik speciaal voor hen geschreven had, de tarieven te vragen die Astounding en Galaxy betaalden. Dat deden ze dan ook wel, in het volste vertrouwen dat als ik zei dat ik een verhaal speciaal voor hen geschreven had, dat dan ook werkelijk zo was, en dat ik het niet uit een stapel papieren gehaald had. (Er zijn tijden dat het wel eens goed uitkomt als je de reputatie hebt te stom te zijn om oneerlijk te kunnen zijn.)

De consequentie daarvan is natuurlijk dat als een van mijn verhalen door redacteur A geweigerd mocht worden, het mijn plicht is dit aan redacteur B te vertellen als ik het hem opnieuw aanbied. In de eerste plaats moet de afwijzing van een verhaal waar mijn naam onder staat wel aanleiding geven tot gedachten als: 'Nou nou! Dat moet dan wel een heel rottig verhaal zijn!', en het is niet meer dan billijk de tweede redacteur een kans te geven het daar mee eens te zijn. In de tweede plaats, zelfs als de tweede redacteur het verhaal aanneemt, hoeft hij zich niet verplicht te voelen me meer dan zijn eigen standaardtarieven te betalen. Dat betekende dan wel eens het verlies van een paar dollars voor me, maar ik voelde me er wel wat prettiger door in mijn verschrompelde kleine ziel.

Hoe dan ook, 'Does a Bee Care?' ('Bekommert een bij zich om de bloem?') werd in oktober 1956 geschreven, nadat ik erover gesproken had met Robert P. Mills van Fantasy and Science Fiction, die het redacteurschap van een nieuw zusterblad van F & SF op zich genomen had, dat Venture Science Fiction zou heten.

Ik vermoed dat de uitvoering van het verhaal het peil van de belofte niet haalde, want Mills wees het af en het werd zowel voor Venture als voor F & SF onwaardig geacht. Dus bood ik het If: Worlds of Science Fiction aan, met vermelding van de afwijzing, en ik kreeg er minder dan het maximumhonorarium voor. Het verscheen in het juninummer van 1957.

Wat nu zo droevig is, is dat ik nooit weet wat het nu precies is aan een verhaal dat het verschil tussen aannemen en afwijzen uitmaakt, of welke redacteur, degene die het afwijst of degene die het aanneemt, gelijk heeft. Daarom ben ik ook geen redacteuren ik ben ook nooit van plan het te worden.

Maar u mag zelf oordelen.

Bekommert een bij zich om de bloem?

Het schip begon als een metalen skelet. Langzaam werd er aan de buitenkant een glanzende huid om gelegd en eigenaardig gevormde vitale delen werden er in gepropt.

Van alle individuen (op éen na) die bij het ontstaan van het schip betrokken waren, deed Thornton Hammer er fysiek het minst aan. Misschien was dat wel de reden waarom hij het hoogst in aanzien stond. Hij behandelde de mathematische symbolen die de basis vormden voor lijnen op tekenpapier, die op hun beurt weer de basis vormden voor het samenstellen van de verschillende massa’s en de verschillende vormen van energie die in het schip gingen.

Hammer keek nu door een strak zittende bril somber toe. De brilleglazen vingen het licht van de tl-buizen boven hem op en zonden ze weer uit als glanspunten. Theodore Lengyel, die de personeelsafdeling vertegenwoordigde van de maatschappij die het project financierde, kwam naast hem staan en zei, met een stijve, porrende vinger wijzend: ‘Daar is hij. Dat is de man.’

Hammer tuurde. ‘Bedoelt u Kane?’

‘Die kerel in die groene overall, met een schroefsleutel in zijn hand.’

‘Dat is Kane. Maar wat hebt u nu eigenlijk tegen hem?’ ik wil weten wat hij uitvoert. Die man is een idioot.’ Longyel had een volmaakt rond vollemaansgezicht en zijn wangen trilden een beetje.

Hammer draaide zich om en keek de ander aan, waarbij iedere centimeter van zijn magere lichaam een zeker ongenoegen uitstraalde. ‘Hebt u hem soms lastig gevallen?’ ‘Hem lastig gevallen? Ik heb met hem gepraat. Het is mijn werk om met de mensen te praten, te weten te komen hoe ze over een en ander denken, informatie te krijgen, waaruit ik dan weer campagnes voor moreelverbetering op kan bouwen.’

‘In welk opzicht is Kane daar een storend element in?’ ‘Hij is brutaal. Ik vroeg hem wat voor gevoel het gaf aan een schip te werken dat naar de maan zou gaan. Ik praatte een beetje over het schip als weg naar de sterren. Misschien heb ik er een kleine redevoering van gemaakt, een beetje propagandistisch misschien, maar hoe dan ook, plotseling draaide hij zich op de grofst mogelijke manier om. Ik riep hem terug en zei: “Waar ga je naar toe?” En hij zei: ‘ik begin mijn buik vol te krijgen van dat geklets. Ik ga naar buiten om naar de sterren te kijken.”’

Hammer knikte. ‘Goed, ja. Kane kijkt graag naar de sterren.’

‘Het was midden op de dag. Die man is een idioot. Ik heb hem sindsdien geobserveerd en hij voert hoegenaamd niets uit.’

‘Dat weet ik.’

‘Waarom wordt hij dan niet weggestuurd?’

Met een plotselinge gespannen felheid zei Hammer: ‘Omdat ik hem hier wil houden. Omdat hij me geluk brengt.’ ‘U, geluk?’ stamelde Lengyel. ‘Wat heeft dat voor de duivel te betekenen?’

‘Het betekent dat ik, als hij in de buurt is, beter kan denken. Wanneer hij langs me komt, met die verdomde schroef-sleutel van hem in zijn hand, krijg ik ideeën. Dat is nu al drie keer gebeurd. Verklaren doe ik het niet; daar ben ik niet in geïnteresseerd. Het is gebeurd. Hij blijft.’

‘U maakt grapjes.’

‘Nee, helemaal niet. En laat me nu met rust.’

Kane stond daar in zijn groene overall, met zijn schroefsleutel in zijn hand.

Hij was zich er vaag van bewust dat het schip bijna klaar was. Het was niet ontworpen om een mens te vervoeren, maar er was wel ruimte voor een mens. Hij wist dat op de manier waarop hij zoveel dingen wist; zoals: de meeste tijd de meeste mensen uit de weg blijven; een schroefsleutel bij zich dragen tot de mensen er aan gewend raakten dat hij een schroefsleutel bij zich had en het hen niet meer opviel.

Schutkleur bestond eigenlijk uit maar heel kleine dingetjes -zoals de schroefsleutel bij zich hebben.

Hij was vol aandrangen die hij niet helemaal begreep, zoals naar de sterren kijken. Eerst, vele jaren geleden, had hij alleen maar met een vage hunkering naar de sterren gekeken. Toen, langzaam, had zijn aandacht zich op een bepaald gebied van de nachthemel gericht, vervolgens op een zeker speldepuntgroot plekje. Waarom het dat bepaalde plekje was wist hij niet. Er waren geen sterren op dat plekje. Er was niets te zien.

Dat plekje bevond zich in de late lente en in de zomermaanden hoog aan de hemel en soms bracht hij het grootste deel van de nacht door met ernaar te kijken tot het naar de zuidwestelijke horizon daalde. Op andere tijden in het jaar staarde hij er overdag naar.

Er was een of andere gedachte in verband met dat plekje, die hij niet helemaal kon kristalliseren. In de loop der jaren was het sterker geworden, dichter naar de oppervlakte gekomen, en nu barstte het bijna om tot uitdrukking te komen. Maar nog steeds was het niet helemaal duidelijk geworden.

Kane bewoog zich rusteloos en naderde het schip. Het was bijna klaar, bijna heel. Alles paste precies zo in elkaar. Bijna.

Want in het schip, helemaal aan de voorzijde, was een holte die iets groter was dan een mens; en naar die holte leidde een weg die iets breder was dan een mens. Morgen zou die weg gevuld worden met de laatste vitale onderdelen, en voordat dat gebeurde moest ook de holte gevuld worden. Maar niet met iets dat zij ontworpen hadden.

Kane kwam nog dichter bij het schip en niemand lette op hem. Ze waren aan hem gewend geraakt.

Er was een metalen ladder die beklommen moest worden en een loopbrug waar je over moest lopen om de laatste opening binnen te gaan. Hij wist even exact waar die opening was als wanneer hij het schip met zijn eigen handen gebouwd had. Hij klom de ladder op en liep over de loopbrug. Er was niemand op dat ogen-

Hij had het mis. Eén man.

Die man zei bits: ‘Wat voer jij hier uit?’

Kane rechtte zich en zijn vage ogen staarden de spreker aan. Hij hief zijn schroefsleutel op en liet hem zachtjes op het hoofd van de man neerkomen. De man, die getroffen werd (en die geen enkele poging had gedaan om de slag af te weren) viel, gedeeltelijk als gevolg van de slag.

Kane liet hem daar liggen zonder zich erom te bekommeren. De man zou niet lang bewusteloos blijven, maar lang genoeg om Kane de tijd te gunnen zich in de holte te wurmen. Wanneer de man weer bijkwam zou hij zich niets van Kane of zelfs van het feit van zijn eigen bewusteloosheid herinneren. Er zouden alleen maar vijf minuten uit zijn leven verdwenen zijn die hij nooit meer terug zou vinden en ook nooit zou missen.

Het was donker in de holte en vanzelfsprekend was er geen ventilatie, maar daar lette Kane niet op. Met de zekerheid van het instinct klauterde hij naar de schuilplaats die hem ontvangen zou, ging toen hijgend liggen; hij paste keurig in de holte, alsof het een baarmoeder was.

Over twee uur zouden ze de laatste vitale delen inbrengen, de gang afsluiten en Kane daar laten zonder iets van hem te weten. Kane zou het enige beetje vlees en bloed zijn in een ding dat geheel uit metaal, keramiek en brandstof bestond.

Kane was er niet bang voor dat hij voortijdig ontdekt zou worden. Niemand van het project wist dat de holte daar was. Het ontwerp had geen holte nodig gemaakt. De monteurs en de bouwers waren zich er niet van bewust geweest dat ze de holte in het schip aan hadden gebracht.

Kane had daar helemaal in zijn eentje voor gezorgd.

Hij wist niet hoe hij ervoor gezorgd had, maar hij wist dat het zo was.

Hij kon zijn eigen invloed waarnemen zonder te weten hoe hij die uitgeoefend had. Neem die man Hammer bij voorbeeld, de leider van het project en de man die het duidelijkst beïnvloed was. Van al de onduidelijke figuren om Kane heen was hij wel de minst onduidelijke. Kane was zich soms heel erg bewust van hem, als hij op zijn trage, wazige tochten over het terrein langs hem liep. Dat was alles wat nodig was - langs hem lopen.

Kane herinnerde zich dat het vroeger ook zo geweest was, vooral met theoretici. Toen Lise Meitner besloot van de produkten van het neutronenbombardement van uranium juist barium te onderzoeken, was Kane er bij geweest, een door niemand opgemerkte sukkelaar die door een gang in de buurt liep.

In 1904 had hij bladeren en oud papier opgeprikt in een park toen de jonge Einstein piekerend langs was gelopen. Einsteins voetstappen hadden zich door de schok van een plotseling invallende gedachte versneld. Kane voelde het als een elektrische schok.

Maar hoe het gebeurde wist hij niet. Weet een spin iets van de theorie van de bouwkunst af wanneer hij zijn eerste web begint te bouwen?

Het ging nog verder terug. De dag waarop de jonge Newton met het dagen van een zekere gedachte naar de maan gestaard had, was Kane er geweest. En nog verder terug in het verleden.

Het panorama van New Mexico, gewoonlijk verlaten, krioelde nu van menselijke mieren die om de omhoog rijzende metalen schacht rondkropen. Deze was wel heel anders dan alle soortgelijke bouwsels die eraan vooraf waren gegaan.

Deze zou het volkomen losraken van Aarde meer benaderen dan alle andere. Hij zou vooruit schieten en om de maan heen cirkelen alvorens weer terug te vallen. Hij zou propvol zitten met instrumenten die de maan zouden fotograferen en zijn hittestralingen meten, hem op radioactiviteit onderzoeken, en met behulp van microgolven zijn chemische structuur testen. Hij zou, via automatisering, bijna alles doen wat |e van een bemand ruimtevaartuig zou kunnen verwachten. En hij zou genoeg te weten komen om te kunnen verzekeren dat het volgende schip dat uitgestuurd zou worden inderdaad een bemand ruimtevaartuig zou zijn.

Behalve dan dat, in zeker opzicht, dit eerste schip al een bemand ruimtevaartuig was.

Er waren vertegenwoordigers van allerlei regeringen, van allerlei industrieën, van allerlei maatschappelijke en economische groeperingen. Er waren televisiecamera’s en in het onderwerp gespecialiseerde journalisten.

Zij die er niet bij aanwezig konden zijn, keken er thuis naar en hoorden het nauwgezette monotone aftellen dat in nauwelijks drie decennia al traditioneel geworden was.

Bij nul ontbrandden de straalmotoren en log verhief het schip zich in de lucht.

Kane hoorde het lawaai van de langsstormende gassen als van een grote afstand, en voelde de toenemende versnelling op hem drukken.

Hij onthechtte zijn geest, lichtte hem omhoog en buitenwaarts, bevrijdde hem van de directe verbinding met zijn lichaam opdat hij onbewust zou kunnen blijven van de pijn en het ongemak.

Duizelig wist hij dat er nu bijna een eind was gekomen aan zijn lange reis. Hij hoefde niet langer voorzichtig te manoeuvreren om te voorkomen dat de mensen zouden merken dat hij onsterfelijk was. Niet langer hoefde hij naar de achtergrond te verdwijnen, eeuwig van de ene plaats naar de andere te dolen, van naam en persoonlijkheid te veranderen, geesten te manipuleren.

Het was natuurlijk niet volmaakt geweest. De mythen van de Wandelende Jood en de Vliegende Hollander waren ontstaan maar hij was nog steeds hier. Ze hadden hem niet gestoord.

Hij kon zijn plekje aan de hemel zien. Dwars door de massa en de harde materie van het schip heen kon hij het zien. Of eigenlijk niet echt ‘zien’. Het juiste woord had hij er niet voor.

Toch wist hij dat er een juist woord voor was. Hij kon niet zeggen hoe hij een fractie van de dingen die hij kende had leren kennen, behalve dan dat hij ze in de loop der eeuwen geleidelijk had leren kennen met een zekerheid die geen rede vereiste.

Als ovum was hij begonnen (of als iets waarvoor ‘ovum’ het woord was dat het, voor zover hij wist, het dichtst benaderde), op Aarde gedeponeerd lang voordat de eerste steden gebouwd waren door de rondzwervende, jagende wezens die sindsdien ‘mensen’ genoemd werden. Aarde was zorgvuldig door zijn verwekker uitgekozen. Niet iedere wereld zou geschikt zijn.

Welke wereld wel? Wat was het criterium? Dat wist hij nog steeds niet.

Studeert een sluipwesp soms ornithologie voor hij die ene soort spin vindt die voor zijn eieren geschikt is, en hem zo steekt dat hij nog net in leven blijft?

Het ei bracht hem tenslotte ter wereld en hij nam de gedaante van een mens aan en leefde tussen mensen en beschermde zich tegen mensen. En zijn enige doel was ervoor te zorgen dat mensen een weg zouden volgen die zou eindigen in een schip en in dat schip zou een holte zijn en in die holte hijzelf.

Het had achtduizend jaar van traag zwoegen en strompelen gekost.

Het plekje aan de hemel werd nu duidelijker, nu het schip zich buiten de atmosfeer begaf. Dat was de sleutel die zijn geest opende. Dat was het ontbrekende stukje dat de legpuzzel compleet maakte.

In dat plekje schitterden sterren die voor het blote oog van een mens onzichtbaar waren. Vooral éen ster flonkerde stralend, en Kane hunkerde ernaar. De uitdrukking die zich zo lange tijd in hem aan het vormen was geweest barstte nu los.

‘Thuis,’ fluisterde hij.

Wist hij het? Studeert een zalm soms cartografie om de bronnen van de zoetwaterstroom te vinden waarin hij jaren geleden geboren was?

De laatste stap in het langzame rijpingsproces dat achtduizend jaar geduurd had was genomen, en Kane was nu geen larve meer, maar een volwassen wezen.

Het volwassen wezen Kane vluchtte uit het menselijk vlees dat de larve beschermd had, en ontvluchtte ook het schip. Het haastte zich met ondenkbare snelheden voort naar zijn thuis, vanwaar het eens misschien ook zou vertrekken om door de ruimte te dolen en de een of andere planeet met zijn ovum te bevruchten.

Het snelde door de ruimte zonder verder nog aan het schip te denken, dat een lege pop meevoerde. Het wijdde ook geen enkele gedachte aan het feit dat het een hele wereld naar technologie en ruimtereizen gedreven had, alleen en uitsluitend om het mogelijk te maken dat het wezen, dat Kane geweest was, zou rijpen en zijn vervulling bereiken.

Bekommert een bij zich om wat er met de bloem gebeurt, als de bij eenmaal zijn taak verricht heeft en weggevlogen is?

Als ik 'Bekommert een bij zich om de bloem?' weer eens doorlees, moet ik denken aan de talrijke redacteuren met wie ik te maken heb gehad, en hoe ze soms volledig in vergetelheid raken.

Er waren redacteuren die ik gedurende een bepaalde periode vrij vaak zag, en met wie ik nauwe relaties onderhield. Dan verlieten ze om de een of andere reden hun baan en verdwenen uit mijn gezichtsveld. Zo heb ik Horace Gold al vele jaren niet meer gezien - en ook James L. Quinn niet, die 'Bekommert een bij zich om de bloem?' en nog een paar verhalen van me kocht.

Ik herinner me dat hij een zuidelijk accent had en een verrukkelijk mens was - en nu weet ik niet eens waar hij is en zelfs niet of hij nog in leven is.

Het volgende verhaal, 'Silly Asses' ('Stomme ezels'), is er een waar ik maar beter niet veel van kan zeggen want anders wordt het commentaar nog langer dan het verhaal zelf. Ik schreef het op 29 juli 1957, en het werd door twee verschillende tijdschriften afgewezen voordat Bob Lowndes zo vriendelijk was het onderdak te geven. Het verscheen in het februarinummer 1958 van Future.

Stomme ezels

Naron van het al zo lang levende Rigelliaanse ras was de vierde van zijn geslacht die de galactische annalen bijhield.

Hij had het grote boek onder zijn beheer met de lijst van de talrijke rassen in de verschillende melkwegstelsels die tot intelligentie waren gekomen, en ook het veel kleinere boek met de lijst van rassen die de rijpheid bereikt hadden en dus in aanmerking kwamen voor het lidmaatschap van de Galactische Federatie. In het eerste boek waren een aantal namen weggestreept; dat waren de namen van de rassen die, om de een of andere reden, het niet gered hadden. Pech, biochemische of biofysische tekortkomingen en maatschappelijke gebreken eisten hun tol. In het kleinere boek echter was geen enkel lid van de lijst weggestreept.

En nu keek Naron, groot en ongelooflijk oud, op omdat een boodschapper naderde.

‘Naron,’ zei de boodschapper. ‘Grote Meester!’

‘Goed, goed, wat is er? Een beetje minder formaliteiten alsjeblieft.’

‘Weer heeft een groep organismen de rijpheid bereikt.’ ‘Uitstekend. Uitstekend. Ze komen nu snel op. Er gaat nauwelijks een jaar voorbij zonder dat er weer een nieuwe bij komt. Wie zijn het deze keer?’

De boodschapper gaf het codenummer van het melkwegstelsel en de coördinaten van de wereld die zich er in bevond.

‘O ja,’ zei Naron. ‘Die wereld ken ik wel.’ En in vloeiend schrift noteerde hij het in het eerste boek en bracht de naam over naar het tweede, waarbij hij, zoals de gewoonte was, de naam gebruikte waaronder de planeet bij het grootste deel van zijn bevolking bekend was. Hij schreef: Aarde.

Hij zei: ‘Die nieuwe wezens hebben een record gevestigd. Geen enkele andere groep is zo snel van intelligentie naar rijpheid overgegaan. Er is toch geen vergissing gemaakt, hoop ik.’

‘Nee, heer,’ zei de boodschapper.

‘Ze hebben de thermonucleaire energie toch wel bereikt, niet?’

‘Ja, heer.’

‘Goed, dat is het criterium.’ Naron grinnikte. ‘En spoedig zullen hun schepen de ruimte in trekken en contact opnemen met de Federatie.’

‘Eerlijk gezegd, Grote Meester,’ zei de boodschapper aarzelend, ‘hebben de waarnemers ons gemeld dat ze nog niet in de ruimte zijn doorgedrongen.’

Naron was verbijsterd. ‘Absoluut niet? Zelfs geen ruimtestation?’

‘Nog niet, heer.’

‘Maar als ze thermonucleaire energie hebben, waar voeren ze dan hun proeven en explosies uit?’

‘Op hun eigen planeet, heer.’

Naron verhief zich in de volle zes meter van zijn lengte en donderde: ‘Op hun eigen planeet?’

‘Ja, heer.’

Langzaam haalde Naron zijn schrijfstift te voorschijn en trok een streep door de laatste toevoeging in het kleinste boek. Dat was een handeling die geen enkel precedent kende, maar Naron was heel wijs en kon even goed als wie ook in het melkwegstelsel het onvermijdelijke voorzien. ‘Stomme ezels,’ mompelde hij.

Ik ben bang dat dit ook weer een verhaal met een moraal is. Maar, ziet u, het gevaar van de kernenergie was weer een stuk groter geworden toen zowel de Verenigde Staten als de Sovjet-Unie de op kernfusie gebaseerde waterstofbom tot ontwikkeling brachten, en ik was opnieuw verbitterd.

Tegen het eind van 1957 kwam er weer een keerpunt in mijn leven. Het deed zich ongeveer op de volgende manier voor:

Toen Walker, Boyden ik ons leerboek schreven besteedden we daar allemaal rustig onze werktijd aan (hoewel veel van het werk natuurlijk ook tijdens de avonden en de weekeinden plaatsvond). Het was een wetenschappelijke taak en het maakte eenvoudig deel uit van ons werk.

Toen ik The Chemicals of Life schreef, vond ik dat dat ook een wetenschappelijke taak was en ik werkte er dus zonder gewetenswroeging tijdens de werkuren aan. Ook aan andere soortgelijke boeken werkte ik tijdens de lesuren.* Tegen het eind van 1957 had ik op die manier zeven non-fictieboeken voor het grote publiek geschreven.

* Ik moet nogmaals benadrukken dat ik tijdens de lesuren nóóit aan sciencefiction werkte.

Maar intussen hadden James Faulkner, de welwillende deken van de faculteit, en Burnham S. Walker, het al even welwillende hoofd van de afdeling, beiden hun ontslag ingediend en waren er plaatsvervangers gekomen - die me zonder enige welwillendheid bezagen.

De plaatsvervanger van deken Faulkner kon mijn activiteiten niet goedkeuren, en ik veronderstel dat er wel iets voor zijn standpunt te zeggen viel. In mijn enthousiasme om non-fictie te schrijven had ik het wetenschappelijk onderzoek helemaal opgegeven en hij was van mening dat de reputatie van de faculteit op wetenschappelijk onderzoek gebaseerd was. Tot op zekere hoogte is dat waar, maar het is niet altijd waar, en in mijn geval was het in elk geval niet waar.

We hadden een bespreking en ik bracht mijn standpunt op een openhartige, volkomen oprechte manier naar voren, zoals mijn weinig wereldwijze vader me altijd geleerd had.

'Meneer,' zei ik, 'als schrijver ben ik uitmuntend en een zekere luister van mijn werk zal ook op de faculteit afstralen. Maar als wetenschappelijk onderzoeker ben ik niet meer dan bekwaam, en als er éen ding is waar de Boston University School of Medicine geen behoefte aan heeft, dan is het wel aan wéér een niet meer dan bekwame wetenschappelijke onderzoeker.'

Misschien had ik wat diplomatieker te werk moeten gaan, want dat scheen een eind aan het gesprek te maken. Ik werd van de loonlijst geschrapt en het lentesemester van 1958 was het laatste waarin ik, nadat ik dat werk negen jaar lang gedaan had, regelmatig college gaf.

Het zat me niet zo erg hoog. Wat het salaris van de faculteit betrof kon het me helemaal niets schelen. Zelfs na twee verhogingen kwam dat nog maar op zesduizend vijfhonderd dollar per jaar, en met mijn schrijven verdiende ik toen al heel wat meer.

Over het feit dat ik de kans om wetenschappelijk onderzoek te doen nu kwijt was, maakte ik me ook niet zo veel zorgen; ik had dat toch al opgegeven. Wat het lesgeven betrof, mijn non-fictieboeken (en zelfs mijn sciencefiction) waren vormen van lesgeven die me door hun grote verscheidenheid veel meer bevrediging gaven dan het lesgeven in éen beperkt onderwerp. Ik was zelfs niet bang de persoonlijke wisselwerking van het geven van lezingen te missen, want vanaf 1950 had ik me langzamerhand als beroepsspreker gevestigd en begon op die manier al respectabele honoraria te verdienen.

Maar wat me wel dwars zat, was de bedoeling van de nieuwe deken me ook nog van mijn titel te beroven en me helemaal van de faculteit af te schoppen. Dat zou ik niet toestaan. Ik voerde aan dat ik mijn vaste aanstelling verdiend had, want in 1955 was ik geassocieerd hoogleraar geworden, en daarom kon ik niet zonder reden van de titel beroofd worden. Het gevecht duurde twee jaar en ik won. Ik behield de titel, en ik heb die titel ook nu nog steeds. Ik ben nog altijd geassocieerd hoogleraar in de biochemie aan de medische faculteit van de universiteit van Boston.

Wat meer is, de faculteit is er nu zelfs blij mee. Mijn tegenstander ging tenslotte met pensioen en is later gestorven. (Hij was eigenlijk niet zo'n kwaaie kerel; we hadden alleen een andere kijk op de dingen.) En, omdat ik geen verkeerde indruk wil wekken, wil ik met nadruk verklaren dat, uitgezonderd die ene periode waar alleen maar éen of twee mensen bij betrokken waren, de faculteit, en allen die er deel van uitmaakten, me altijd voortreffelijk behandeld heeft.

Ik geef nog altijd geen college en ik sta niet op de loonlijst, maar dat heb ik zelf zo verkozen. Ze hebben me een aantal keren gevraagd op de een of andere manier terug te komen, maar ik heb toen uiteengezet waarom ik dat niet kan. Ik geef wel lezingen aan de faculteit wanneer men mij daarom verzoekt, en op 19 mei 1974 hield ik de openingsredevoering aan de medische faculteit - dus u ziet wel, alles gaat goed.

Desondanks, toen ik merkte dat ik weertijd beschikbaar had, zonder colleges te hoeven geven en heen en weer te moeten reizen, realiseerde ik me dat ik vooral de aandrang had die extra tijd aan de non-fictie te geven, waar ik volslagen, hulpeloos en hopeloos verliefd op was geworden.

Vergeet ook niet dat op 4 oktober 1957 Spoetnik I aan zijn baan om de aarde was begonnen, en in de opwinding die daarop volgde werd ik een heel vurig voorstander van het belang van het schrijven over wetenschap voor de leek. Wat meer is, de uitgevers waren er nu ook hevig in geïnteresseerd, en in minder dan geen tijd merkte ik dat ik tot zoveel projecten op dat gebied was aangezet dat het moeilijk en zelfs onmogelijk werd om nog tijd voor belangrijke sciencefictionprojecten te vinden, en dit is helaas tot op de huidige dag zo gebleven.

Maar, let wel, ik gaf de sciencefiction niet helemaal op. Er is geen jaar voorbijgegaan waarin ik niet iets geschreven heb, al zijn het maar een paar korte verhaaltjes. Op 4 januari 1958, juist toen ik me gereed maakte om aan mijn laatste semester te beginnen en nog voordat het volledige effect van mijn beslissing tot me doorgedrongen was, schreef ik het volgende verhaal voor Bob Mills en zijn (helaas) kortdurende tijdschrift Venture. Het verscheen in het mei nummer van 1958.

Jupiter kopen

Hij was natuurlijk maar een nabootsing, maar zo knap gemaakt dat de menselijke wezens die met hem onderhandelden het al lang opgegeven hadden om aan de echte energie-wezens te denken, die in een withete gloed zaten te wachten in het omsloten energieveld dat hun ‘schip’ was, kilometers van Aarde verwijderd.

De nabootsing, die een majestueuze goudkleurige baard en donkerbruine, wijd uiteenstaande ogen had, zei vriendelijk: ‘Wij begrijpen uw aarzelingen en achterdocht, en we kunnen alleen maar eens te meer verzekeren dat we geen kwaad met u in de zin hebben. We hebben u, meen ik, het bewijs geleverd dat we de corona’s van sterren met een O-spectrum bewonen; dat uw eigen zon voor ons te zwak is; terwijl uw planeten van hard materiaal zijn en dus voor ons volledig en voor altijd vreemd.’

De Aardse onderhandelaar (die minister van Wetenschappen was en met algemene stemmen met de leiding van de onderhandelingen met de buitenaardse wezens belast was) zei: ‘Maar u hebt toegegeven dat wij nu aan een van uw voornaamste handelsroutes liggen.’

‘Nu onze nieuwe wereld van Kimmonshek nieuwe velden van protonenvloeistof ontwikkeld heeft, inderdaad.’

De minister zei: ‘Kijk, hier op Aarde kunnen posities aan handelsroutes een militair belang verkrijgen dat niet meer in verhouding staat tot hun intrinsieke waarde. Ik kan dus alleen maar herhalen dat u, om ons vertrouwen te winnen, ons precies moet vertellen waarom u Jupiter nodig hebt.’

En als altijd, wanneer die vraag in deze of een andere vorm gesteld werd, kwam er een pijnlijk getroffen uitdrukking op het gezicht van de nabootsing. ‘Geheimhouding is van groot belang. Als het volk van Lamberj -’

‘Precies,’ zei de minister. ‘Voor ons riekt dat naar oorlog. U en wat u het volk van Lamberj noemt -’

Haastig zei de nabootsing: ‘Maar wij bieden u een buitengewoon royale tegenprestatie. U hebt alleen maar de binnenplaneten van uw stelsel gekoloniseerd, en daar hebben wij geen belangstelling voor. Wij vragen om de wereld die u Jupiter noemt, een wereld waar, naar ik meen te begrijpen, uw mensen nooit op zullen kunnen leven of zelfs maar landen. De omvang ervan’ (hij lachte toegeeflijk) ‘is eenvoudig te groot voor u.’

De minister, die een hekel had aan die neerbuigende minzaamheid, zei stijfjes: ‘Maar de satellieten van Jupiter zijn heel geschikt voor kolonisatie, en wij zijn dan ook van plan ze binnenkort te koloniseren.’

‘Maar wij zullen ons in geen enkel opzicht met de satellieten bemoeien. Ze zijn in iedere betekenis van het woord de uwe. Wij vragen alleen om Jupiter zelf, voor u een volslagen nutteloze wereld, en daarom is de tegenprestatie die wij bieden zo royaal. U begrijpt toch zeker wel dat wij uw Jupiter eenvoudig zonder uw toestemming in bezit zouden kunnen nemen als we dat wilden. De kwestie is alleen dat we de voorkeur geven aan betaling en een wettige overeenkomst. Dat zal verschillen van mening in de toekomst voorkomen. Zoals u ziet ben ik volkomen eerlijk.’

De minister zei koppig: ‘Waarvoor hebt u Jupiter nodig?’ ‘De Lamberj -’

‘Bent u in oorlog met de Lamberj?’

‘Het is niet precies

‘Want u begrijpt toch zeker wel dat als er oorlog is en u een of andere versterkte basis op Jupiter vestigt, de Lamberj dat ons, volkomen terecht, wel eens kwalijk zouden kunnen nemen en het ons betaald zetten omdat wij u onze toestemming daartoe gegeven hebben. Wij kunnen het ons niet permitteren in zo’n situatie betrokken te raken.’

‘Dat zou ik u ook niet willen vragen. Ik geef u mijn woord dat u geen kwaad zal overkomen. En de tegenprestatie’ (hij bleef daar maar op terugkomen) ‘is toch zeker buitengewoon royaal. Ieder jaar een hoeveelheid energiedozen, genoeg om uw wereld voor een vol jaar van de benodigde energie te voorzien.’

De minister zei: ‘Met dien verstande dat met toekomstige stijgingen van het energiegebruik rekening zal worden gehouden.’

‘Tot een aantal dat vijfmaal het huidige totaal bedraagt. Ja.’

‘Goed dan, zoals ik al gezegd heb, ben ik een hoge functionaris van de regering en heb ik aanzienlijke volmachten gekregen om met u te onderhandelen - maar niet tot in het oneindige. Ik persoonlijk ben geneigd u te vertrouwen, maar ik zou uw voorwaarden toch niet kunnen accepteren zonder precies te begrijpen waarom u Jupiter wilt hebben. Als die verklaring aannemelijk en overtuigend is, dan zou ik onze regering en, via onze regering, ons volk er misschien toe kunnen overhalen het verdrag te sluiten. Als ik zou proberen een verdrag te sluiten zonder dat er van zo’n verklaring sprake is, dan zou ik eenvoudig uit mijn functie ontslagen worden en Aarde zou weigeren het verdrag na te komen. U zoudt dan natuurlijk, zoals u zegt, Jupiter met geweld in bezit kunnen nemen, maar dat zou een onwettig bezit zijn en u hebt zelf gezegd dat u dat niet wilt.’

De nabootsing klakte ongeduldig met zijn tong. ‘Ik kan niet eeuwig door blijven gaan met dat kleinzielige gekibbel. De Lamberj -’ Weer zweeg hij abrupt, zei toen: ‘Kan ik uw woord van eer krijgen dat dit alles niet een door de Lamberj gesuggereerde list is om de overeenkomst uit te stellen tot ‘Mijn woord van eer,’ zei de minister.

De minister van Wetenschappen kwam naar buiten; hij veegde het zweet van zijn voorhoofd en zag er tien jaar jonger uit. Zacht zei hij: ‘Ik heb hem gezegd dat zijn mensen Jupiter konden krijgen zodra ik de officiële goedkeuring van de president verkregen heb. Ik denk niet dat hij bezwaar zal hebben, en het Congres evenmin. Grote hemel, heren, denkt u eens in; gratis energie voor onmiddellijk gebruik, in ruil voor een planeet waar we toch nooit iets mee zouden kunnen doen.’

De minister van Defensie, die vuurrood werd van afkeuring, zei: ‘Maar we waren het er toch over eens dat alleen een oorlog tussen Mizzareth en Lamberj hun behoefte aan Jupiter zou kunnen verklaren. Onder die omstandigheden, en als we hun militair potentieel vergelijken met het onze, is het in acht nemen van een strikte neutraliteit absoluut geboden.’

‘Maar er is geen oorlog, meneer,’ zei de minister van Wetenschappen. ‘De nabootsing heeft een andere verklaring voor hun behoefte aan Jupiter gegeven die zo rationeel en zo aannemelijk is dat ik hem onmiddellijk aanvaard heb. Ik denk dat de president, en ook u, heren, het wel met me eens zullen zijn wanneer u het begrijpt. In feite heb ik hier hun plannen al voor de nieuwe Jupiter, zoals die zich spoedig aan ons voor zal doen.’

De anderen stonden schreeuwend van hun stoelen op. ‘Een nieuwe Jupiter?’ bracht de minister van Defensie er met moeite uit.

‘Niet zo heel anders dan de oude, heren,’ zei de minister van Wetenschappen. ‘Hier heb ik de ontwerpen, weergegeven in een vorm die door materiewezens als wij kan worden waargenomen.’

Hij legde ze op tafel. Op een van de schetsen lag de bekende gestreepte planeet voor hen: geel, lichtgroen en lichtbruin met hier en daar krullende witte strepen en dat alles tegen de gespikkelde fluwelen achtergrond van de ruimte. Maar dwars over de stroken waren strepen aangebracht, even fluwelig zwart als de achtergrond, en in een merkwaardig patroon gerangschikt.

‘Dat,’ zei de minister van Wetenschappen, ‘is de dagzijde van de planeet. De nachtzijde zien we in deze schets.’ (Daar was Jupiter een dunne halve maan die een bol van duisternis omsloot, en in die duisternis waren dezelfde dunne strepen in een soortgelijk patroon gerangschikt, maar nu straalden ze een fosforescerende oranje gloed uit.)

‘De tekening is, naar men mij verteld heeft,’ zei de minister van Wetenschappen, ‘louter een optisch verschijnsel, dat niet met de planeet mee zal draaien maar steeds op dezelfde plaats zal blijven in zijn atmosferische omhulling.'

‘Maar wat is het?’ vroeg de minister van Handel.

‘Ziet u,’ zei de minister van Wetenschappen, ‘ons zonnestelsel is nu een van hun belangrijkste handelsroutes. Op een enkele dag komen zeven van hun schepen op minder dan enkele honderden miljoenen kilometers afstand langs het stelsel, en de schepen houden in het voorbijgaan de belangrijkste planeten telescopisch in observatie. Toeristische nieuwsgierigheid, ziet u. Planeten van vaste materie, van wat voor afmeting ook, zijn een wonder voor hen.’

‘Maar wat heeft dat met die tekening te maken?’

‘Dat is éen van hun vormen van schrift. In vertaling betekenen die tekens: Gebruik Mizzarett Ergon Zeniths voor Gezondheid en Stralende Hitte. ’

‘Wilt u zeggen dat Jupiter een reclamezuil gaat worden?’ ontplofte de minister van Defensie.

‘Precies. Het schijnt dat de mensen van Lamberj een concurrerend ergontablet maken, en dat verklaart waarom de Mizzarett-mensen zo graag hun volledige, wettige bezit van Jupiter vast wilden leggen - voor het geval Lamberj een proces zou aanspannen. Gelukkig zijn de Mizzaretts naar het schijnt nog maar groentjes in het reclamespel.’

‘Waarom zegt u dat?’ vroeg de minister van Binnenlandse Zaken.

‘Wel, ze hebben verzuimd een reeks opties op de andere planeten te vragen. De Jupiter-reclamezuil zal zowel ons stelsel als hun eigen produkt adverteren. En wanneer de concurrenten van Lamberj binnen komen stormen om het eigendomsbewijs van Jupiter te controleren, zullen wij hun Saturnus moeten verkopen. Met ringen en al. Zoals we hun makkelijk uit kunnen leggen, zal Saturnus door zijn ringen een nog veel fraaier schouwspel bieden.’

‘En zal dus,’ zei de minister van Financiën, plotseling stralend, ‘veel meer waard zijn.’

En plotseling keken ze allemaal heel vrolijk.

'Buy Jupiter' ('Jupiter kopen') was niet de titel die ik oorspronkelijk aan het verhaal gegeven had. Ik ben gewoonlijk verontwaardigd als een redacteur de titel die ik voor een verhaal bedacht heb wijzigt, verander hem weer terug als het verhaal in een van mijn eigen verzamelbundels verschijnt en mopper er wat over in mijn commentaar. - Maar deze keer niet.

Ik had het verhaal 'It pays' genoemd, een uitermate kleurloze titel. Bob Mills maakte er, zonder me zelfs maar te raadplegen, rustig 'Buy Jupiter' van, en zodra die verandering onder mijn aandacht kwam werd ik er verliefd op. Voor een liefhebber van woordspelingen als ik ben is het de volmaakte titel voor dit verhaal. Alle eer aan Bob Mills.

Gedurende die eerste jaren waarin ik, met een zekere mate van onbehaaglijk afgrijzen, toe moest zien hoe mijn schrijven van sciencefiction achteruit begon te gaan, raakte ik wel eens in een toestand van paniek.

Zou het kunnen zijn dat ik helemaal geen sciencefiction meer kon schrijven? En als ik eens sciencefiction wilde schrijven - zou ik het dan kunnen?

Op 23 juli 1958 reed ik naar Marshfield, Massachusetts, om aan een drie weken lange vakantie te beginnen waar ik vreselijk tegen opzag (ik zie tegen alle vakanties op). Opzettelijk begon ik een plot te bedenken om mijn gedachten van die vakantie af te houden - en om te zien of ik dat wel kon. 'A Statue for Father' ('Een standbeeld voor vader') was het resultaat. Ik verkocht het aan een nieuw blad, Satellite Science Fiction, en het verscheen in het februarinummer van 1959.

Een standbeeld voor vader

Eerste keer? Werkelijk? Maar natuurlijk hebt u ervan gehoord. Ja, ik was er zeker van dat u ervan gehoord had.

Als u werkelijk belangstelling hebt voor de ontdekking, geloof me, dan zal ik het u met het grootste genoegen vertellen. Het is een verhaal dat ik altijd al graag heb willen vertellen, maar niet veel mensen geven me de kans. Ik heb altijd de raad gekregen het verhaal maar liever geheim te houden. Het tast de legenden aan die over mijn vader beginnen te ontstaan.

Toch geloof ik dat de waarheid van grote waarde is. Er is een moraal aan verbonden. Een man kan zijn leven lang al zijn krachten uitsluitend wijden aan de bevrediging van zijn eigen nieuwsgierigheid en dan, volkomen bij toeval, zonder dat ooit iets dergelijks zijn bedoeling is geweest, tot de ontdekking komen dat hij een weldoener der mensheid is.

Papa was gewoon een theoretisch natuurkundige, die zich aan het onderzoek van het tijdreizen wijdde. Ik geloof niet dat hij ooit ook maar een ogenblik gedacht heeft aan wat tijdreizen voor Homo sapiens zou kunnen betekenen. Hij was alleen maar nieuwsgierig naar de wiskundige verhoudingen die het heelal beheersen, ziet u.

Hongerig? Des te beter. Ik denk zo dat het bijna een half uur zal kosten. Ze zullen het behoorlijk doen voor een functionaris als u. Het is een kwestie van trots.

Om te beginnen was papa zo arm als alleen maar een professor aan een universiteit zijn kan. Maar tenslotte werd hij toch welvarend. In de laatste jaren voor zijn dood was hij zelfs fabelachtig rijk, en wat mijzelf en mijn kinderen en kleinkinderen betreft - nou ja, dat kunt u zelf constateren.

Ze hebben ook standbeelden voor hem opgericht. Het oudste staat op de berghelling precies op het punt waar de ontdekking gedaan werd. Vanuit het raam kunt u het net zien. Ja. Kunt u de inscriptie ontcijferen? Nou ja, we staan ook wel onder een heel beroerde hoek. Geeft niet.

Tegen de tijd dat papa zich met het wetenschappelijk onderzoek naar het tijdreizen bezig begon te houden, hadden de meeste natuurkundigen het hele probleem al opgegeven omdat er toch niets mee te beginnen viel. Het was met een heleboel vertoon begonnen toen voor het eerst de chronotrechters werden opgesteld.

Eigenlijk valt er niet veel aan te zien. Ze zijn volmaakt irrationeel en niet te controleren. Wat je te zien krijgt is vervormd en trillerig, op zijn hoogst zestig centimeter groot, en het verdwijnt weer snel. Proberen je op het verleden te concentreren is zoiets als proberen je te concentreren op een veertje dat in een razend geworden orkaan terecht is gekomen.

Ze probeerden met enterhaken in het verleden te porren, maar dat was al even onvoorspelbaar. Soms lukte het een paar seconden lang als éen man hard tegen de enterhaak duwde. Maar veel vaker nog kwam het voor dat zelfs een heimachine er niet doorheen kon komen. Nooit werd er iets uit het verleden verkregen totdat... Nou ja, daar komen we nog aan toe.

Na vijftig jaar waarin geen enkele vordering gemaakt werd, verloren de natuurkundigen hun belangstelling voor het project. De operationele techniek leek op een doodlopende straat uit te lopen; een totale impasse. Ik kan echt niet zeggen dat ik het hen kwalijk neem als ik er op terugkijk. Sommigen probeerden zelfs aan te tonen dat de trechters het verleden niet werkelijk lieten zien, maar er waren te veel waarnemingen van levende dieren door de trechters geweest - dieren die nu uitgestorven zijn.

Hoe dan ook, toen het tijdreizen alweer bijna vergeten was, ging papa zich er mee bemoeien. Hij wist de regering zo ver te krijgen hem een subsidie toe te kennen om een eigen chronotrechter op te stellen, en pakte de hele zaak opnieuw aan.

Ik hielp hem in die dagen. Ik kwam pas van de universiteit, met mijn eigen doctoraal in de fysica op zak.

Maar na ongeveer een jaar liep het helemaal mis met onze gecombineerde inspanningen. Papa had de grootste moeite om zijn subsidie vernieuwd te krijgen. De industrie had geen belangstelling, en de universiteit was tot de conclusie gekomen dat hij hun reputatie bezoedelde door zo hardnekkig iets volslagen nutteloos te blijven onderzoeken. De deken van de faculteit, die alleen maar het financiële aspect van de wetenschap begreep, begon met er op te zinspelen dat hij zich beter aan iets lucratiefs kon wijden en eindigde met hem er uit te schoppen.

Die deken - die nog leefde en subsidiedollars telde toen vader stierf - zal zich wel een grote idioot gevoeld hebben, stel ik me zo voor, toen papa in zijn testament de faculteit een miljoen dollar vrij van lasten naliet, met een codicil dat het legaat weer annuleerde op grond van het feit dat het de deken aan visie ontbrak. Maar dat was alleen maar een posthume wraak. Want jaren eerder...

Ik wil je niet de wet voorschrijven, maar neem alsjeblieft niet meer van die broodstaafjes. De heldere soep, langzaam genuttigd om een te hevige eetlust te voorkomen, is voldoende.

Op de een of andere manier speelden we het klaar. Vader behield de uitrusting die we met het geld van de subsidie gekocht hadden, vertrok van de universiteit en stelde alles hier op.

Die eerste jaren dat we op eigen gelegenheid werkten waren onmenselijk, en ik bleef er maar op aandringen dat hij het op zou geven. Hij weigerde pertinent. Hij was ontembaar, speelde het altijd weer klaar ergens duizend dollar of zo vandaan te halen als we het nodig hadden.

Het leven ging verder, maar hij wilde zich door niets in zijn taak laten storen. Moeder stierf; vader rouwde een tijdje en wijdde zich toen weer aan zijn taak. Ik trouwde, kreeg een zoon, toen een dochter, en kon dus niet altijd aan zijn zijde zijn. Hij ging zonder me verder. Hij brak zijn been en werkte met het gips, dat hem maanden lang hinderde.

Daarom geef ik hem alle eer. Natuurlijk hielp ik wel. Ik deed adviserend werk erbij en onderhandelde met Washington. Maar hij was de ziel van het project.

Ondanks dat alles bereikten we niets. Al het geld dat we wisten te versieren hadden we net zo goed regelrecht in een van de chronotrechters kunnen gooien - waar het trouwens toch niet doorheen zou zijn gevallen.

Uiteindelijk speelden we het geen enkele keer klaar om een enterhaak door een trechter heen te krijgen. Bij éen gelegenheid scheelde het maar heel weinig. We hadden de enterhaak er aan het andere uiteinde ongeveer vijf centimeter door gekregen toen ineens het brandpunt veranderde. Het knapte zomaar ineens af en ergens in het Mesozoïcum moet nu een door mensenhanden gemaakt stuk stalen staaf op een rivieroever liggen te roesten.

Toen, op een dag, de beslissende dag, hield het brandpunt het wel tien minuten lang uit - iets waarvoor de kansen kleiner dan éen op een biljoen waren. Lieve hemel, de wilde opwinding die we voelden toen we de camera’s opstelden. Precies aan het andere uiteinde van de trechter konden we levende wezens energiek zien bewegen.

Toen, als om de kroon op het werk te zetten, werd de chronotrechter permeabel, tot je gezworen zou hebben dat er niets dan lucht tussen het verleden en onszelf was. Die lage permeabiliteit moet verband hebben gehouden met het lange aanhouden van het brandpunt, maar we hebben nooit kunnen bewijzen dat het zo was.

Natuurlijk hadden we toen net geen enterhaak bij de hand, dat zul je altijd zien. Maar de lage permeabiliteit was duidelijk genoeg, want ineens viel er iets doorheen, iets dat van het Toen naar het Nu ging. Als door de bliksem getroffen, louter door blind instinct gedreven, stak ik mijn hand uit en pakte het.

Op dat moment verdween het brandpunt, maar dat maakte ons niet langer verbitterd en wanhopig. Met de wildste vermoedens staarden we naar wat ik in mijn hand hield. Het was een massa aangekoekte en gedroogde modder, glad afgesneden waar het tegen de randen van de chronotrechter was aangekomen, en op die modderkoek lagen veertien eieren ter grootte van eende-eieren.

Ik zei: ‘Dinosauruseieren? Denk je dat het werkelijk dinosauruseieren zijn?’

Papa zei: ‘Kan best. Zeker weten we het niet.’

‘Of we moeten ze uitbroeden,’ zei ik met een plotselinge, onbedwingbare opgewondenheid. Ik legde ze neer alsof ze van platina waren. Ze voelden nog warm aan van de hitte van de oerzon. Ik zei: ‘Vader, als we ze uitbroeden, krijgen we levende wezens die al meer dan honderd miljoen jaar geleden zijn uitgestorven. Dit zal het eerste geval zijn van iets dat werkelijk uit het verleden hier gebracht is. Als we dit bekend maken...’

Ik dacht aan al de subsidies die we konden krijgen, aan de publiciteit, aan alles wat het voor vader zou betekenen. Ik zag de verbijsterde uitdrukking al op het gezicht van de deken.

Maar vader bezag de zaak vanuit een ander oogpunt. Hij zei vastberaden: ‘Geen woord, zoon. Als dit bekend wordt, krijgen we twintig onderzoeksteams op het spoor van de chronotrechters die me de pas afsnijden. Nee, als ik eenmaal het raadsel van de trechters heb opgelost, mag je zoveel bekend maken als je wilt. Maar tot het zo ver is houden we onze mond erover. Zoon, kijk niet zo. Over een jaar heb ik het antwoord. Daar ben ik zeker van.’

Ik had er een beetje minder vertrouwen in, maar die eieren, daar was ik van overtuigd, die zouden ons van alle bewijzen voorzien die we maar nodig hadden. Ik stelde een grote oven af op bloedhitte; ik liet er lucht en vochtigheid doorheen stromen. Ik bouwde een alarmsysteem in dat ons bij het eerste teken van beweging in de eieren zou waarschuwen.

Negentien dagen later om drie uur ’s morgens kwamen ze uit, en daar waren ze - veertien piepkleine kangoeroes met groenachtige schubben, van klauwen voorziene achterpoten, dikke mollige dijen en dunne, zweepachtige staarten.

Eerst dacht ik dat het tyrannosauriërs waren, maar ze waren te klein voor die soort dinosaurus. Maanden gingen voorbij, en ik kon wel zien dat ze niet groter zouden worden dan middelmatig grote honden.

Vader leek teleurgesteld, maar ik hield vol, in de hoop dat hij ze me voor de publiciteit zou laten gebruiken. Eén stierf er voor hij volwassen was, en er werd er ook nog eentje bij een vechtpartij gedood. Maar de andere twaalf overleefden het - vijf mannetjes en zeven wijfjes. Ik voedde ze met fijngehakte worteltjes, gekookte eieren en melk, en werd echt dol op ze. Ze waren vreselijk dom en toch lief. En ze waren echt mooi. Hun schubben...

Nou ja, het is eigenlijk idioot om ze te beschrijven. Die oorspronkelijke reclamefoto’s hebben overal al in gestaan. Hoewel, nu ik er over nadenk, ik weet niet of ze ook op Mars - O ja, daar ook. Nou, goed dan.

Maar het duurde een hele tijd voor de foto’s indruk op het publiek konden maken, laat staan de wezens zelf van vlees en bloed. Vader bleef onvermurwbaar. Een jaar ging voorbij, twee jaar, en tenslotte drie. Met de chronotrechters hadden we absoluut geen geluk. Die ene doorbraak herhaalde zich niet meer, en toch wilde vader het nog niet opgeven.

Vijf van onze wijfjes legden eieren en al gauw had ik meer dan vijftig van die wezentjes te verzorgen.

‘Wat zullen we met ze doen?’ wilde ik weten.

‘Afmaken,’ zei hij.

Nou, dat kon ik natuurlijk niet doen.

Henri, is het al bijna klaar? Goed zo.

We waren aan het eind van ons Latijn toen het gebeurde. Er was geen geld meer beschikbaar. Ik had het overal geprobeerd, en overal hardnekkig mijn neus gestoten. Ik was zelfs blij, want het leek me dat vader nu toch wel toe zou moeten geven. Maar met een vastberaden, ontembaar omhoog geheven kin begon hij rustig met weer een nieuw experiment.

Ik zweer u dat als het ongeluk niet gebeurd was, de waarheid ons voor altijd ontglipt zou zijn. De mensheid zou dan een van zijn grootste weldaden hebben moeten ontberen.

Zo gaat dat soms. Perkin ziet een purperen tint in zijn olie en ontdekt de anilineverfstoffen. Remsen brengt een besmette vinger naar zijn lippen en ontdekt saccharine. Goodyear laat een mengsel op de kachel vallen en ontdekt het geheim van de vulkanisering.

Voor ons was het een halfvolwassen dinosaurus die het voornaamste researchlaboratorium binnen kwam wandelen. Ze waren zo talrijk geworden dat ik ze niet meer in het oog had kunnen houden.

De dinosaurus stapte precies op twee contactpunten die toevallig open stonden - juist op het punt waar de bronzen plaat die de gebeurtenis vereeuwigt nu geplaatst is. Ik ben ervan overtuigd dat zo’n toeval in geen duizend jaar wéér gebeuren kon. Er volgde een verblindende flits, een vernietigende kortsluiting, en de chronotrechter die net opgesteld was verdween in een regenboog van vonken.

Zelfs op dat ogenblik wisten we eigenlijk nog niet precies wat we hadden. Het enige wat we wisten, was dat het wezen kortsluiting veroorzaakt had, misschien voor wel tweehonderdduizend dollar aan uitrusting had vernietigd en dat we daardoor financieel geruïneerd waren. Het enige wat we er aan overhielden was een volledig geroosterde dinosaurus. We waren zelf ook een beetje geschroeid, maar de dinosaurus had de volledige concentratie van veldenergie gekregen. We konden het ruiken. De lucht was verzadigd van zijn aroma. Vader en ik keken elkaar verbijsterd aan. Ik pakte het beest voorzichtig met een tang op. Aan de buitenkant was het zwart en verkoold, maar de verbrande schubben brokkelden af zodra je ze aanraakte en trokken de huid mee. Onder de verkoolde huid zat stevig, wit vlees dat op kip leek.

Ik kon geen weerstand bieden aan de verleiding ervan te proeven, en het leek zo ongeveer op kip als Jupiter op een asteroïde lijkt.

U kunt me geloven of niet, maar met ons tot een puinhoop vernielde wetenschappelijke werk om ons heen zaten we daar in de zevende hemel dinosaurusvlees te verslinden. Sommige stukken waren verbrand, andere nog bijna rauw. Het beest was niet gezouten en gekruid. Maar we hielden niet op voor we de botten schoon afgekloven hadden.

Eindelijk zei ik: ‘Vader, we moeten ze glorieus en systematisch gaan fokken voor consumptiedoeleinden.’

Vader moest wel toegeven. We zaten volledig zonder éen cent.

Ik wist een lening van de bank te krijgen door de directeur te eten uit te nodigen en hem dinosaurus voor te zetten.

Dat werkte altijd. Wie eenmaal dat wat we nu ‘dinakip’ noemen geproefd heeft, kan zich niet meer tevreden stellen met gewoon voedsel. Een maaltijd zonder dinakip is een maaltijd die we naar binnen slokken om lichaam en ziel bijeen te houden. Alleen dinakip is voedsel.

Onze familie bezit nog steeds de hele kudde dinakippen die er bestaat, en wij zijn de enige leveranciers voor de wereldomvattende keten van restaurants - dit is het eerste en het oudste - die vervolgens ontstaan is.

Arme vader! Hij was nooit gelukkig, behalve op die unieke momenten waarop hij dinakip zat te eten. Hij bleef aan de chronotrechters werken, evenals nog twintig andere researchploegen die, zoals hij voorspeld had, er als de kippen bij waren om mee te doen. Maar tot op de huidige dag is daar nooit iets uit voortgekomen. Niets behalve dinakip.

Ach, Pierre, dank je. Voortreffelijk gedaan, hoor! Nee meneer, als u mij nu toestaat het vlees te snijden. Geen zout, nee, en maar een pietsie van de saus. Zo is het goed, ja... Ach, dat is nu precies de uitdrukking die ik altijd zie op het gezicht van een man die voor het eerst iets van de verrukking proeft.

Een dankbare mensheid droeg vijftigduizend dollar bij om het standbeeld op de berghelling op te richten, maar zelfs dat huldeblijk vermocht vader niet gelukkig te maken.

Het enige wat hij zag was de inscriptie: DE MAN DIE DE WERELD DE DINAKIP SCHONK

Ziet u, tot op de dag van zijn sterven wilde hij maar éen ding, het geheim van het tijdreizen vinden. Ook al was hij dan een weldoener der mensheid, hij stierf zonder dat zijn nieuwsgierigheid bevredigd werd.

Mijn oorspronkelijke titel was 'Benefactor of Humanity' ('Weldoener der mensheid'), wat, dacht ik, een fijn aroma van ironie inhield, en ik was razend toen Leo Margulies van Satellite die titel veranderde. Toen The Saturday Evening Post me toestemming vroeg het verhaal te herdrukken (het verscheen in 1973 in het maart-april nummer van dat tijdschrift) stelde ik als voorwaarde dat ze de oorspronkelijke titel weer in ere zouden herstellen. Maar toen ik mijn eigen titel in druk zag, dacht ik er nog eens over na en kwam tot de conclusie dat Leo's titel beter was. Daarom verschijnt het hier opnieuw als 'Een standbeeld voor vader'.

Tussen haakjes, Bob Mills, die ik in verband met 'Jupiter kopen' noemde, was een heel goede vriend van me toen hij bij F&SF en Venture werkte. Hij is ook niet een van die mensen met wie ik helemaal geen contact meer heb. Hij heeft zijn ziel aan de duivel verkocht en is nu literair agent, maar we zien elkaar zo nu en dan en zijn nog even goede vrienden.

Het was ook Bob die tot mijn overgang naar de non-fictie bijdroeg. Omdat ik er een afschuwelijke hekel aan had verhandelingen over wetenschappelijk onderzoek te schrijven, begon ik in 1953 met het schrijven van fantasierijke artikelen over chemie voor het Journal of Chemical Education. Ik had er een stuk of zes gemaakt toen het pas tot me doordrong dat ik er niets voor kreeg en mijn publiek niet bereikte.

Daarom begon ik non-fictie artikelen voor de sciencefictiontijdschriften te schrijven; artikelen die me een veel groter bereik gaven een veel grotere afwisseling boden dan enig wetenschappelijk tijdschrift doen kon. Het eerste was 'Hemoglobin and the Universe' dat in het februarinummer 1955 van Astounding verscheen.

Maar in september 1957 belde Bob Mills me op en vroeg me of ik regelmatig een wetenschappelijk artikel voor Venture wilde schrijven. Ik stemde gretig toe en het eerste van deze artikelen, 'Fecundity Limited', verscheen in het januarinummer 1958 van Venture. Jammer genoeg hield Venture het nog maar een paar nummers vol voor het definitief in elkaar stortte, maar toen werd me verzocht dezelfde rubriek voor F & SF te verzorgen. Het eerste artikel in die reeks was 'Dust of Ages’, dat in het novembernummer 1958 van dat blad verscheen.

De reeks in F &DF bleef wel voortduren en leidde een bloeiend bestaan. Aanvankelijk had men me verzocht een rubriek van vijftienhonderd woorden te schrijven en dat was de lengte van al mijn artikelen in

Venture en de eerste in F & SF. Maar al snel kwam het verzoek het aantal woorden tot vierduizend te verhogen, en 'Catching Up With Newton', in het decembernummer 1958 van F & SF, was het eerste van de langere stukken.

De reeks in F & SF. heeft verbazend veel succes gehad. Mijn tweehonderdste artikel in de serie verscheen in het juninummer 1975 van F & SF. Tot nu toe heb ik geen nummer overgeslagen, en misschien is het wel de langste reeks artikelen van éen auteur (die niet de redacteur is) die ooit in een sciencefictiontijdschrift verschenen is. Deze artikelen worden regelmatig door Doubleday tot boeken gebundeld, waarvan er op het ogenblik dat ik dit schrijf elf zijn verschenen.

Maar het belangrijkste van alles is toch wel het plezier dat ik in die maandelijkse artikelen heb. Tot op de dag van vandaag bezorgen ze me meer plezier dan alle andere schrijfopdrachten die ik krijg. Ik ben voortdurend een a twee maanden op de inleveringsdatum vóór, omdat ik gewoon niet kan wachten, maar dat schijnen de redacteuren niet erg te vinden.

In zeker opzicht was het Bob Mills die me hielp mijn tegenwoordige stijl in het schrijven van artikelen te vormen, een volkomen informele stijl, die ook kans heeft gezien in mijn verzamelingen fictie door te sijpelen (waarvan dit boek getuigen kan). Terwijl ik die rubriek voor hem schreef verwees hij voortdurend naar me als 'de brave doctor', terwijl ik hem 'de vriendelijke redacteur' noemde, en we hadden er enorm veel plezier in elkaar daar in de voetnoten mee te plagen, tot hij zijn ontslag indiende. (Nee, dat was geen kwestie van oorzaak en gevolg.)

Hoe dan ook, de artikelen hielpen, me in mijn non-fictie te bevestigen en maakten het zelfs nog moeilijker voor me om weer tot fictie te komen. U moet begrijpen dat Bob er helemaal niet achter stond dat ik geen fictie meer schreef. Soms stelde hij me plots voor verhalen voor, om te proberen me weer tot schrijven te verlokken, en soms bevielen zijn suggesties me. Een van die suggesties van hem resulteerde bij voorbeeld in 'Unto the Fourth Generation' ('Tot de vierde generatie' in Een mooie dag voor een wandeling), dat in het aprilnummer 1959 van F & SF verscheen en vervolgens in Nightfall and Other Stories opgenomen werd. Dat verhaal is een van mijn persoonlijke favorieten.

Ik dacht dat hij nog zo'n succesverhaal voorgesteld had toen ik een van zijn ideeën in 'Rain, Rain, Go Away' ('Regen, regen, ga weg') verwerkte. Ik schreef het op 1 november 1958, gaf het hem op 2 november, en op 3 november had hij het al afgewezen. Inderdaad een vriendelijke redacteur!

Maar tenslotte vond ik er toch onderdak voor, en het verscheen in het septembernummer 1959 van Fantastic Universe Science Fiction.

Regen, regen, ga weg

‘Daar is ze weer,’ zei Lillian Wright terwijl ze voorzichtig de jaloezieën recht trok. ‘Daar is ze, George.’

‘Daar is wie?’ vroeg haar man, die probeerde voldoende contrast op de t.v. te krijgen zodat hij rustig kon gaan zitten om van het honkballen te genieten.

‘Mevrouw Sakkaro,’ zei ze, en toen, om het onvermijdelijke ‘Wie is dat?’ van haar man voor te zijn, voegde ze er haastig aan toe: ‘De nieuwe buren, in ’s hemelsnaam.’ ‘O.’

‘Zonnen. Altijd maar zonnen. Ik vraag me af waar die jongen van haar uithangt. Meestal is hij buiten op zo’n mooie dag als deze, dan staat hij in die kolossale tuin van ze en gooit met de bal naar het huis. Heb je hem wel eens gezien, George?’

‘Ik heb hem gehoord. Het is een speciale versie van de Chinese waterfoltering. Béng tegen de muur, baf op de grond, plóf in de hand. Béng, baf, plóf, béng, baf...’

‘Het is een aardige jongen, rustig en netjes. Ik wou dat Tommie vriendjes met hem wou worden. Hij heeft ook net de goede leeftijd, een jaar of tien, zou ik zeggen.’

‘Ik wist niet dat Tommie zo’n moeite had met vriendjes maken.’

‘Tja, met die Sakkaro’s valt het niet mee. Ze zijn zo in zichzelf gekeerd. Ik weet niet eens wat meneer Sakkaro doet.’

‘Waarom zou je ook? Het gaat toch niemand wat aan wat hij doet.’

‘Het is wel gek dat ik hem nooit naar zijn werk zie gaan. ’ ‘Niemand ziet mij ooit naar mijn werk gaan.’

‘Jij blijft thuis, want je schrijft. Maar wat doet hij?’

‘Ik denk dat mevrouw Sakkaro weet wat meneer Sakkaro doet en helemaal van streek is omdat ze niet weet wat ik doe.’

‘O, George.’ Lillian trok zich van het raam terug en keek vol afkeer naar het televisietoestel. (Schoendienst was aan slag.) ‘Ik vind dat we ons een beetje in moeten spannen; de hele buurt trouwens.’

‘Waarvoor inspannen?’ George had zich nu heel comfortabel op de sofa geïnstalleerd, met een reuze-Cola in zijn hand, pas geopend en nog aangeslagen van het koele vocht.

‘Om hen te leren kennen.’

‘Nou, heb je dat soms al niet gedaan toen ze hier pas kwamen wonen? Je zei toch dat je er even langs was geweest.’

‘Ik heb even dag gezegd, maar nou ja, ze was net hier naartoe verhuisd en het huis was nog lang niet op orde, dus meer kon het niet zijn, gewoon even dag zeggen. Dat is nu al twee maanden geleden en het is nog steeds niet meer dan even dag zeggen, soms. - Ze is een rare, hoor.’

‘O ja?’

‘Ze kijkt altijd naar de lucht; ik heb het haar al wel honderd keer zien doen, en ze zet geen voet buiten de deur als er ook maar éen piepklein wolkje is. Op een keer, toen die jongen buiten aan het spelen was, riep ze hem naar binnen en schreeuwde dat het zou gaan regenen. Ik hoorde haar toevallig en ik dacht: Grote hemel, wel heb ik van mijn leven, en ik met de was aan de lijn, dus ik holde naar buiten en, weet je, daar scheen een stralende zon. Nou ja, er waren wel een paar wolken, maar het was eigenlijk niets.’

‘Heeft het later nog geregend?’

‘Natuurlijk niet. Ik ben gewoon voor niets de tuin in gehold.’

George ging helemaal op in een paar honkslagen en een heel vervelende fout die een run betekende. Toen de opwinding geluwd was en de werper zijn kalmte probeerde terug te krijgen, riep George Lillian, die naar de keuken verdween, achterna: ‘Nou ja, je moet rekenen dat ze uit Arizona komen, dus ik denk dat ze gewoon geen regenwolk van welke andere wolk ook kunnen onderscheiden.’

Met een geklik van hoge hakken keerde Lillian weer naar de huiskamer terug. ‘Waar vandaan?’

‘Uit Arizona, volgens Tommie.’

‘Hoe wist Tommie dat?’

‘Hij heeft met die jongen van ze gepraat, tussen het bal-gooien in, denk ik, en die jongen vertelde Tommie dat ze uit Arizona kwamen en toen werd hij binnen geroepen. Ten minste, Tommie zegt dat het Arizona zou kunnen zijn, of misschien Alabama of zo’n soort oord. Je kent Tommie en zijn verre van absoluut geheugen. Maar als ze zo zenuwachtig over het weer doen, dan zal het wel Arizona zijn, denk ik, en dan weten ze niet wat ze met een goed regenachtig klimaat als het onze aan moeten.’

‘Maar waarom heb je me dat nooit verteld?’

‘Omdat Tommie het me pas vanmorgen verteld heeft en omdat ik dacht dat hij het jou al wel verteld zou hebben en, om je heel eerlijk de waarheid te zeggen, omdat ik dacht dat je het misschien wel klaar zou spelen een normaal bestaan te rekken, zelfs zonder dat je het ooit te weten kwam. Wauw...’

De bal zeilde regelrecht de tribunes aan de rechterkant van het veld in en dat was het dan voor de werper.

Lillian ging weer naar de jaloezieën terug en zei: ‘Ik zal gewoon eens kennis met haar moeten maken. Ze ziet er érg aardig uit. - O, hemel, kijk daar eens, George.’

George keek naar niets anders dan de t.v.

Lillian zei: ‘Ik weet dat ze naar die wolk staat te staren. En nu zal ze naar binnen gaan. Echt.’

Twee dagen later was George iets in de bibliotheek wezen zoeken en kwam met een hele lading boeken thuis. Lillian begroette hem opgetogen.

Ze zei: ‘Zo, jij hebt morgen niets te doen.’

‘Dat klinkt als een verzekering, niet als een vraag.’

‘Het is een verzekering. We gaan morgen met de Sakkaro’s naar Murphy’s Park.’

‘Met...’

‘Met de buren, George, de mensen van hiernaast. Hoe is het toch mogelijk dat je die naam maar niet kunt onthouden?’

‘Ik ben begaafd. Hoe is dat zo gebeurd?’

‘Ik ben vanmorgen gewoon naar hun huis gegaan en heb aangebeld.’

‘Zo makkelijk?’

‘Het was niet makkelijk. Het was moeilijk. Ik stond daar maar met de zenuwen, mijn vinger op de bel, tot ik bedacht dat aanbellen misschien toch wel makkelijker zou zijn dat wachten tot de deur openging en betrapt worden terwijl ik daar als een idioot voor de deur stond.’

‘En heeft ze je er niet uitgeschopt?’

‘Nee. Ze was zo lief als wat. Ze vroeg me binnen te komen, wist wie ik was, zei dat ze toch zo blij was dat ik op bezoek was gekomen. Je weet hoe dat gaat.’

‘En toen stelde jij voor om naar Murphy’s Park te gaan.’ ‘Ja. Ik dacht dat als ik iets voorstelde waar de kinderen een beetje pret konden hebben, dat het dan voor haar makkelijker zou zijn om er op in te gaan. Ze zou toch zeker geen kans voor haar jongen voorbij willen laten gaan.’

‘De psychologie van een moederhart.’

‘Maar je had haar huis eens moeten zien.’

‘Aha. Dus je had toch een reden voor dit alles. Nu komt het uit. Jij wilde een volledige rondleiding. Maar bespaar me alsjeblieft de kleurrijke details. Ik interesseer me niet voor beddespreien, en ik kan heel goed leven zonder dat ik weet hoe groot hun kasten zijn.’

Het geheim van hun gelukkige huwelijk was dat Lillian absoluut geen aandacht schonk aan wat George zei. Ze ging over tot de kleurrijke details, vertelde tot in de kleinste bijzonderheden over de beddespreien, en gaf hem een op de centimeter nauwkeurige beschrijving van de afmetingen der kasten.

‘En schóón? Ik heb nog nooit een huis gezien waar het zo vlekkeloos was.’

‘Maar als je haar leert kennen, dan zal ze je onmogelijke maatstaven voorhouden en zul je haar tenslotte uit zelfverdediging moeten laten schieten.’

‘Haar keuken,’ zei Lillian, hem negerend, ‘was zo fantastisch schoon dat je gewoon niet kon geloven dat ze hem ooit gebruikte. Ik vroeg haar om een glaasje water en ze hield het glas onder de kraan en liet het langzaam vollopen zodat er geen druppeltje in de gootsteen zelf zou vallen. Het was geen aanstellerij. Ze deed het zo achteloos dat ik gewoon wist dat ze het altijd zo deed. En toen ze me het glas gaf hield ze het met een schoon servet vast. Je reinste ziekenhuishygiëne.’

‘Dan moet ze zichzelf wel erg tot last zijn. Stemde ze er direct in toe met ons mee te gaan?’

‘Nou, nee... niet direct. Ze riep naar haar man om te vragen hoe de weersvoorspelling was, en hij zei dat alle kranten zeiden dat het morgen mooi zou worden, maar dat hij nog op het laatste weerbericht over de radio wachtte.’

‘Alle kranten zeiden dat, hè?’

‘Natuurlijk, ze drukken allemaal het officiële weerbericht af, dus allicht dat ze het allemaal met elkaar eens zijn. Maar ik geloof dat zij op alle kranten geabonneerd zijn. Ik heb tenminste het pak gezien dat de krantenjongen achterlaat.. .’

‘Jou ontgaat niet veel, hè?’

‘Hoe dan ook,’ zei Lillian streng, ‘ze belde het meteorologisch instituut op en luisterde naar hun laatste weerrapport en riep dat toen naar haar man en toen zeiden ze dat ze mee zouden gaan, alleen zeiden ze ook nog dat ze ons nog op zouden bellen als er onverwachte veranderingen in het weer zouden komen.’

‘Goed. Dan gaan we.’

De Sakkaro’s waren jong en gezellig, donker en knap van uiterlijk. Zelfs zo dat, toen ze het lange voetpad af kwamen dat van hun huis naar de plaats liep waar de auto van de Wrights geparkeerd stond, George zich naar zijn vrouw overboog en haar in het oor fluisterde: ‘Zo, dus hij is de reden.’

‘Ik wou dat het waar was,’ zei Lillian. ‘Is dat een handtasje, wat hij in zijn hand heeft?’

‘Een draagbaar radiootje. Om naar de weerberichten te luisteren, wed ik.’

De jongen van Sakkaro kwam achter hen aan hollen, met iets zwaaiend dat een aneroïdebarometer bleek te zijn, en alle drie gingen ze op de achterbank zitten. De conversatie werd aangezet en duurde, met een keurig geven-en-nemen over onpersoonlijke onderwerpen, tot Murphy’s Park.

Het zoontje van de Sakkaro’s was zo beleefd en zo redelijk dat zelfs Tommie Wright, die tussen zijn ouders in op de voorbank zat, door het goede voorbeeld tot een schijn van beschaving gedwongen werd. Lillian kon zich niet herinneren ooit zo’n prettig rustig ritje gemaakt te hebben.

Ze liet zich niet in het minst storen door het feit dat, nauwelijks hoorbaar onder de stroom van conversatie, het radiootje van meneer Sakkaro aanstond, en ze zag het hem geen een keer eventjes naar zijn oor brengen.

Het was een schitterende dag in Murphy’s Park; warm en droog zonder te warm te zijn; en met een vrolijke, stralende zon in een blauwe, blauwe hemel. Zelfs de heer Sakkaro scheen, hoewel hij met zorgvuldige blik iedere windstreek van de hemelen inspecteerde en dan scherp naar de barometer keek, geen enkele aanmerking te kunnen maken.

Lillian bracht de twee jongens naar de amusementsafdeling en kocht genoeg kaartjes om ze elk een ritje op al de verschillende dingen met middelpuntvliedende sensaties te kunnen geven die het park te bieden had.

‘Alstublieft,’ zei ze tegen de protesterende mevrouw Sakkaro, ‘laat mij nu eens trakteren. Volgende keer mag u.’ Toen ze terugkwam was George alleen. ‘Waar...’ begon ze.

‘Gewoon daar bij de frisdrankentent. Ik zei hen dat ik hier wel op jou zou wachten en straks bij hen komen.’ Zijn stem klonk somber.

‘Is er iets mis?’

‘Nee, niet echt mis, behalve dan dat ik denk dat hij rijk moet zijn zonder iets te doen.’

‘Wat?’

‘Ik weet niet waar hij zijn brood mee verdient. Ik maakte een toespeling...’

‘Zo, wie is er nou nieuwsgierig?’

‘Ik deed het voor jou. Hij zei dat hij alleen maar de menselijke aard bestudeert.'

‘Wat filosofisch. Dat verklaart misschien al die kranten. ’ ‘Ja, maar met een knappe, rijke man als buur ziet het er naar uit dat ik ook onmogelijke maatstaven voorgehouden zal krijgen.’

‘Doe niet zo dwaas.’

‘En hij komt niet uit Arizona.’

‘O nee?’

‘Ik zei dat ik gehoord had dat hij uit Arizona kwam. Hij keek zo verbaasd, het was wel duidelijk dat hij er niet vandaan komt. Toen lachte hij en vroeg of hij soms een accent van Arizona had.’

Lillian zei nadenkend: ‘Hij heeft wel een soort accent, zie je. Er wonen een heleboel mensen met Spaanse voorouders in het zuidwesten, dus hij zou evengoed wel uit Arizona kunnen komen. Sakkaro zou een Spaanse naam kunnen zijn. ’

‘Voor mij klinkt het meer Japans. - Kom, ze zwaaien naar ons. O lieve hemel, kijk nou eens wat ze gekocht hebben. ’ De Sakkaro’s hadden ieder drie suikerspinnen in hun hand, reusachtige draaikolken van roze schuim die uit draden suiker bestonden die uitgesponnen waren uit een luchtige stroop die in een verwarmde bak was opgeklopt. Het smolt zoet in je mond en maakte je helemaal kleverig.

De Sakkaro’s boden er beide Wrights een aan en uit beleefdheid namen ze het aan.

Ze liepen langs de amusementsafdeling, probeerden de werppijltjes, het soort pokerspel waarin ballen in gaten gerold moesten worden, gooiden houten cilinders van hun voetstukken. Ze namen foto’s van zichzelf en legden hun stemmen vast en beproefden de kracht van hun handgrepen.

En tenslotte haalden ze de jongens weer op, die tot een bevredigende ademloze staat van opgewondenheid gereduceerd waren, en de Sakkaro’s brachten de hunne maar gelijk naar de verversingentent. Tommie zinspeelde op de mogelijke aanschaf van een hotdog als uitbreiding van zijn plezier en George gooide hem een kwart-dollar toe. Ook hij rende weg.

‘Om eerlijk te zijn,’ zei George, ‘blijf ik liever hier. Als ik ze in nog zo’n suikerspin zie bijten word ik ter plaatse groen en misselijk. Als ze er al geen dozijn de man gehad hebben eet ik er zelf een dozijn op.’

‘Ik weet het, en ze kopen er nu een stel van voor het kind.’ ‘Ik bood Sakkaro een hamburger aan en hij keek alleen maar streng en schudde zijn hoofd. Niet dat een hamburger nu zoveel soeps is, maar na zoveel suikerspin moet het toch wel een festijn zijn.’

‘Weet ik. Ik bood haar een sinas aan en aan de manier waarop ze opsprong toen ze nee zei zou je nog denken dat ik het haar in haar gezicht gegooid had. - Maar ik denk dat ze nog nooit naar zoiets als dit geweest zijn en dat ze gewoon wat tijd nodig hebben om aan de nieuwigheid ervan te wen-non. Ze proppen zich vol met suikerspin en dan eten ze het waarschijnlijk in geen tien jaar meer.’

‘Tja, kan zijn.’ Ze slenterden naar de Sakkaro’s toe. 'Weet je, Lil, het begint te betrekken.’

Meneer Sakkaro hield de radio aan zijn oor en keek bezorgd naar het westen.

‘Eh-oh,’ zei George, ‘hij heeft het al gezien. Eén tegen vijftig dat hij naar huis wil.’

Alle drie de Sakkaro’s kwamen op hem af, beleefd maar aandringend. Het speet hun toch zo, ze hadden het echt heerlijk gehad, werkelijk fantastisch, zodra ze konden moesten de Wrights toch eens hun gasten zijn, maar nu moesten ze toch echt naar huis. Het zag er naar uit dat er een hui op til was. Mevrouw Sakkaro klaagde dat alle weerberichten mooi weer voorspeld hadden.

George probeerde hen te troosten. ‘Het valt niet mee een plaatselijke onweersbui te voorspellen, maar zelfs als hij komt, en misschien zet het niet eens door, dan duurt het toch niet langer dan op zijn hoogst een half uur.’

Waarop het zoontje van de Sakkaro’s op het punt scheen in tranen uit te barsten, terwijl de hand van mevrouw Sakka-ro, die een zakdoek vasthield, zichtbaar trilde.

‘Laten we dan maar naar huis gaan,’ zei George berustend.

I)e terugrit scheen zich eindeloos lang te rekken. Er was geen noemenswaardige conversatie. De radio van meneer Sakkaro stond nu behoorlijk hard aan terwijl hij van het ene station naar het andere overging en telkens weer een weerbericht opving. Ze hadden het nu over ‘plaatselijke onweersbuien’.

Het jongetje van de Sakkaro’s piepte dat de barometer zakte, en mevrouw Sakkaro, die met haar kin in haar hand zat, staarde somber naar de lucht en vroeg of George alsjeblieft niet wat harder kon rijden.

‘Het ziet er nogal dreigend uit, niet?’ zei Lillian in een beleefde poging de houding van hun gasten te delen. Maar toen hoorde George haar binnensmonds mompelen: ‘Nee, echt!’

Er was een windje opgestoken, dat het stof van de al weken lang droog gebleven weg voor zich uit joeg toen ze de straat waar ze woonden binnenreden, en de bladeren ritselden onheilspellend. Bliksem flikkerde.

George zei: ‘Over twee minuten zijn jullie binnen, vrienden. We redden het wel.’

Hij stopte voor het hek dat toegang tot de ruime voortuin van de Sakkaro’s gaf en stapte uit om het achterportier te openen. Hij meende dat hij een druppel voelde. Ze waren nog nét op tijd.

De Sakkaro’s tuimelden naar buiten, hun gezichten strak van spanning, mompelden wat bedankjes en zetten het op een hollen naar hun lange voetpad.

‘Nee echt,’ begon Lillian, ‘je zou nog denken dat ze...’

Op dat moment openden de sluizen des hemels zich en de regen kwam in reusachtige druppels omlaag alsof de een of andere hemelse stuwdam gebroken was. Wel honderd trommelstokken roffelden op het dak van hun wagen, en halverwege hun voordeur bleven de Sakkaro’s staan en keken wanhopig omhoog.

Hun gezichten vervaagden toen de regen ze trof; vervaagden en krompen en vervloeiden. Alle drie verschrompelden ze, zakten in hun kleren ineen, die tot drie kleverig-natte hoopjes omlaag zonken.

En terwijl de Wrights daar versteend van afgrijzen in hun auto zaten, kon Lillian het niet nalaten haar zin af te maken: ‘...van suiker zijn en bang dat ze zouden smelten.’

Mijn boek Vroege werken bracht Doubleday voldoende op om hem te doen besluiten meer soortgelijke boeken uit te geven van andere schrijvers, die lang genoeg geschreven hadden om een vroege periode van zekere waarde te hebben. Het volgende boek in de reeks is The Earl Del Rey (Doubleday, 1975) van mijn goede vriend Lester del Rey.

Lester heeft zijn boek niet gevuld met autobiografische bijzonderheden, zoals ik, maar heeft het bedoeld als een wat soberder instrument om zijn standpunten over hoe je sciencefiction schrijft weer te lieven.

Ik zou met plezier hetzelfde doen, alleen weet ik niet hoe je sciencefiction, of wat dan ook, moet schrijven. Wat ik doe, doe ik door blind instinct.

Maar zo nu en dan valt me toch wel eens iets in, en éen uiterst klein regeltje bedenk ik nu in verband met 'Regen, regen, ga weg'. Als je nen verhaal wilt schrijven, vermijd dan verwijzingen naar eigentijdse dingen. Die dateren een verhaal en ze hebben geen blijvende kracht. In het verhaal komt Schoendienst voor die tijdens een partijtje honkbal aan slag is. Goed, en wie voor de duivel was Schoendienst? Weet u het nog? Heeft die naam anderhalf decennium later nog enige betekenis voor u?

En als het zo is, heeft het dan enige zin de lezer eraan te herinneren dat het verhaal al zo'n vijftien jaar oud is? - Natuurlijk, ik besteed er hele pagina's aan om u te vertellen hoe oud mijn verhalen zijn en wat or allemaal mee gebeurd is, maar dat is iets anders. U bent allemaal mijn vrienden.

De drang naar non-fictie bleef aanhouden. In de lente van 1959 haalde Leon Svirsky van Basic Books, Inc., me ertoe over een groot boek te schrijven dat The Intelligent Man's Guide To Science zou heten en in 1960 gepubliceerd werd. Dat was mijn eerste echte succes op het gebied van de non-fictie. Het kreeg talrijke erg gunstige kritieken, en mijn jaarlijks inkomen werd plotseling verdubbeld.

Ik deed dit alles niet in de eerste plaats voor geld, dat begrijpt u wel, maar mijn gezin breidde zich uit en ik was ook niet van plan om geld weg te smijten. En zo kreeg ik opnieuw met die veel geringere aandrang om naar de fictie terug te keren te kampen.

Frederik Pohl, die Horace Gold als redacteur van Ga/ax/opgevolgd had, probeerde me in maart 1965 tot een verhaal te verlokken door me een omslagtekening te sturen die hij van plan was uit te brengen, en hij vroeg me er een verhaal over te schrijven. 'Je hebt het omslag al,' zei hij, 'dus het zal makkelijk genoeg zijn.'

Nee, dat was het helemaal niet. Ik keek naar het omslag, waar een groot, triest, van een ruimtehelm voorzien gezicht op was afgebeeld, met op de achtergrond verscheidene ruwe kruisen, op elk waarvan een ruimtehelm balanceerde. Ik wist er niets van te maken. Dat had ik wel tegen Fred willen zeggen, maar hij was een oude vriend van me, en ik wilde zijn hart niet breken met de wetenschap dat er iets was dat ik niet kon. Dus spande ik me tot het uiterste in en schreef het volgende verhaal, dat in het augustusnummer van 1965 van Galaxy verscheen.

Oprichter

De oorspronkelijke combinatie van rampen had vijf jaar geleden plaatsgevonden - vijf omwentelingen van deze planeet, HC-i2549d volgens de kaarten, en verder naamloos. Iets meer dan zes omwentelingen van Aarde, maar wie telde er... nu nog?

Als de mensen thuis het wisten, zouden ze zeggen dat het een heldhaftige strijd was, een epos van het Galactisch Korps; vijf mannen tegen een vijandige wereld, die zich vijf (of iets meer dan zes) jaar tot het uiterste staande wisten te houden. En nu waren ze aan het sterven, de strijd uiteindelijk toch verloren. Drie lagen er al in coma, een vierde had zijn geelgetinte oogballen nog open, en een vijfde was nog op de been.

Maar het was helemaal geen kwestie van heldhaftigheid geweest. Het waren vijf mannen geweest die tegen verveling en wanhoop vochten en hun metalen luchtbel van leefbaarheid in stand hielden, uitsluitend om de hoogst onheldhaftige reden dat ze niets anders te doen hadden zolang er nog leven was.

Als een van hen zich door die strijd al gestimuleerd voelde, dan zei hij daar nooit een woord over. Na het eerste jaar hielden ze op met over redding te praten, en na het tweede werd er een voorlopig taboe over het woord ‘Aarde’ uitgesproken.

Maar éen woord bleef altijd aanwezig. Ook al werd het niet uitgesproken, in hun gedachten was het te vinden: ‘Ammonia.’

Het was voor het eerst opgekomen terwijl de landing tegen alle waarschijnlijkheid in toch net gehaald werd, met kreupele motoren en een gehavend ruimteblik.

Je houdt natuurlijk rekening met tegenvallers; je verwacht er een zeker aantal van - maar dan éen tegelijk. Een stellaire vlam verzengt de hypercircuits - dat kan gerepareerd worden, als je er de tijd voor hebt. Een meteoriet ontwricht de voedingskanaalkleppen - die kunnen weer rechtgetrokken worden, als je er de tijd voor hebt. Een baan kan in een moment van spanning verkeerd berekend worden, zodat een tijdelijk ondraaglijke versnelling de Jump-antennes wegrukt en de zintuigen van iedere man aan boord verdooft - maar antennes zijn te vervangen en zintuigen zullen zich herstellen, als je er de tijd voor hebt.

De kansen dat alle drie die dingen tegelijk zullen gebeuren zijn ongelooflijk klein; en nog kleiner zijn de kansen dat ze allemaal zullen gebeuren op het moment van een bijzonder riskante landing, als dat ene noodzakelijke middel voor de correctie van alle fouten, tijd, juist het enige is dat het meest ontbreekt.

De Cruiser John trof nu net die ene ongelooflijk kleine kans, en maakte zijn laatste landing, want hij zou nooit meer van een planetair oppervlak opstijgen.

Dat hij vrijwel ongeschonden geland was, was op zichzelf al zo goed als een wonder. De vijf konden zo tenminste nog enkele jaren leven. Verder zou alleen de aankomst-bij-vergissing van een ander schip hen maar kunnen helpen, maar niemand verwachtte dat. Ze hadden in het leven hun aandeel aan toevalligheden gehad, wisten ze, en ze waren allemaal zo ongelukkig geweest als het maar kon.

Dat was het dan.

En het sleutelwoord was ‘ammoniak’. Terwijl het oppervlak van de planeet spiralend op hen toe kwam, en de kansen op een (genadig snelle) dood aanzienlijk groter waren dan fifty-fifty, vond Tsjou op de een of andere manier toch nog de tijd het absorptiespectrum op te merken, dat onregelmatig doorkwam.

‘Ammoniak!’ riep hij uit. De anderen hoorden het wel maar hadden geen tijd om er aandacht aan te schenken.

Er was alleen maar het worstelende gevecht tegen een snelle dood ten gunste van een langzame.

Toen ze eindelijk landden - op zandige grond met een schaarse blauwachtige (blauwachtige?) plantengroei, rietachtig gras, onvolgroeide boomachtige dingen met blauwe schors en geen bladeren, geen spoor van dierlijk leven en met een groenachtige (groenachtige?) hemel vol streperige wolken boven hen - kwam het woord weer terug en bleef hen achtervolgen.

‘Ammoniak?’ vroeg Petersen moeizaam.

Tsjou zei: ‘Vier procent.’

‘Ónmogelijk,’ zei Petersen.

Maar het was niet onmogelijk. De boeken zeiden niet dat het onmogelijk was. Wat het Galactisch Korps ontdekt had, was dat een planeet met een bepaalde massa en volume en bij een bepaalde temperatuur een oceaanplaneet was en éen van twee mogelijke atmosferen had: stikstof/zuurstof of stikstof/koolzuurgas. In het eerste geval was het leven al ver ontwikkeld; in het laatste was het nog in een primitief stadium.

Niemand controleerde nog verder dan massa, volume en temperatuur. Je nam de atmosfeer (een van de twee) eenvoudig als vanzelfsprekend aan. Maar de boeken zeiden niet dat het zo moest zijn; ze zeiden alleen dat het altijd zo was. Andere atmosferen waren in thermodynamisch opzicht mogelijk, maar buitengewoon onwaarschijnlijk, dus werden ze in de praktijk nooit aangetroffen.

Tot nu toe. De manschappen van de Cruiser John hadden er een aangetroffen en werden voor de rest van het beetje leven dat ze nog konden rekken gedompeld in een atmosfeer die uit stikstof/koolzuurgas/ammoniak bestond.

De mannen bouwden hun schip om tot een ondergrondse luchtbel met een Aardachtig milieu. Ze konden hem niet van de oppervlakte op laten stijgen, ze konden ook geen communicatiestraal door de hyperruimte zenden, maar al het andere was nog te gebruiken. Als compensatie voor de onvolkomenheden in het kringloopsysteem konden ze zelfs, binnen zekere grenzen, het water en de lucht van de planeet zelf aftappen; mits ze er natuurlijk de ammoniak aan ontrokken.

Ze organiseerden ontdekkingsexpedities, want hun ruimtepakken waren in uitstekende conditie en het doodde de tijd een beetje. De planeet was ongevaarlijk: geen dierlijk leven, overal een schaarse plantengroei. Blauw, altijd maar blauw; met ammoniak verbonden chlorofyl; met ammoniak verbonden proteïnen.

Ze richtten laboratoria in, analyseerden de componenten van de planten, bestudeerden microscopische coupes, stelden dikke boekwerken met hun bevindingen samen. Ze probeerden inheemse planten in een ammoniakloze atmosfeer te kweken en faalden. Ze promoveerden zichzelf tot geologen en bestudeerden de aardkorst van de planeet; tot astronomen, en ze bestudeerden het spectrum van de zon van de planeet.

Barrère zei weleens: ‘Tenslotte zal het Korps deze planeet opnieuw bereiken en dan zullen we een hele erfenis van kennis voor hen hebben nagelaten. Uiteindelijk is het een unieke planeet. Best kans dat er geen enkele andere planeet van het type Aarde met ammoniak in de hele Melkweg is.’

‘Geweldig,’ zei Sandropoulos bitter. ‘Wat een geluk voor ons.’

Sandropoulos werkte de thermodynamica van de situatie uit. ‘Een metastabiel systeem,’ zei hij. ‘De ammoniak verdwijnt gestadig door geochemische oxydatie die stikstof vormt; de planten gebruiken de stikstof en vormen opnieuw ammoniak, waarbij ze zich aan de aanwezigheid van ammoniak aanpassen. Als het tempo van de vorming van ammoniak door planten met twee procent zou dalen, zou er een afnemende spiraal inzetten. Het plantenleven zou wegkwijnen, waardoor de hoeveelheid ammoniak nog verder terug zou lopen, enzovoort.’

‘Jij bedoelt dat als we maar genoeg plantenleven doden, we een eind aan de ammoniak kunnen maken,’ zei Vlassov.

‘Als we luchtsleden en breedhoekverzengers hadden, en een vol jaar om te werken, dan misschien wel,’ zei Sandropoulos, ‘maar dat hebben we niet en er is een betere methode. Als we onze eigen planten aan het groeien konden krijgen, zou de vorming van zuurstof door fotogenese het tempo van de ammoniakoxydatie doen toenemen. Zelfs een kleine plaatselijke stijging zou de ammoniak in dat gebied doen afnemen, de groei van de Aard-planten verder stimuleren en de inheemse groei tegengaan, daardoor het ammoniakpercentage nog verder doen dalen, enzovoort.’

Het hele groeiseizoen lang werkten ze als tuiniers. Per slot van rekening was dat niet meer dan routine voor het Galactische Korps. Het leven op planeten van het type Aarde was gewoonlijk van de water/proteïnesoort, maar er was een oneindigheid aan variaties mogelijk en het voedsel van andere werelden was maar zelden voedzaam en nog zeldzamer smakelijk. Je moest het wel met verschillende soorten planten van Aarde proberen. Het gebeurde vaak (niet altijd, maar vaak) dat sommige soorten Aardeplanten de inheemse flora overwoekerden en geheel verdrongen. Als de inheemse flora in bedwang werd gehouden, konden ook andere planten van Aarde wortel schieten.

Tientallen planeten waren op die manier in nieuwe Aardes veranderd. Gedurende dit proces ontwikkelden de Aardse planten honderden uiterst sterke variëteiten die onder extreme condities gedijden. - En die weer des te beter waren om op de volgende planeet te zaaien.

De ammoniak zou iedere Aardse plant doden, maar de zaadjes die ter beschikking van de Cruiser John stonden waren geen echte Aardeplanten, maar anderwereldse mutaties van deze planten. Ze vochten hard, maar niet goed genoeg. Sommige soorten groeiden op een zwakke, ziekelijke manier en stierven dan.

Maar ze deden het altijd nog beter dan het microscopisch leven. De bacterioïden van de planeet gedijden veel tieriger dan het spaarzame, blauwe plantenleven. De inheemse micro-organismen maakten iedere poging tot mededinging van Aardse specimena onmogelijk. De poging de vreemde bodem met een bacterieflora van het Aardse type te bezaaien om zo de Aardse planten te helpen, mislukte totaal.

Vlassov schudde zijn hoofd. ‘Het zou trouwens toch niet helpen. Als onze bacteria al in leven bleven, dan zou dat uitsluitend zijn doordat ze zich aan de aanwezigheid van de ammoniak aanpasten.’

Sandropoulos zei: ‘Bacteria zijn voor ons van geen enkel nut. De planten hebben we nodig; die hebben de zuurstof-vormende systemen.’

‘We zouden zelf wat zuurstof kunnen maken,’ zei Petersen. ‘We zouden water kunnen elektrolyseren.’

‘Hoe lang zou onze uitrusting het volhouden? Als we onze planten maar aan het groeien konden krijgen, dat zou net zoiets zijn als voor eeuwig water elektrolyseren, beetje bij beetje, maar jaar in jaar uit, tot de planeet het opgaf.’ Barrère zei: ‘Laten we de grond dan behandelen. Die is helemaal verpest met ammoniumzouten. We branden de zouten eruit en brengen de ammoniakvrije grond weer terug.’

‘En de atmosfeer dan?’ vroeg Tsjou.

‘In ammoniakvrije grond houden ze het misschien vol, ondanks de atmosfeer. Ze redden het nu al bijna.’

Ze werkten als sjouwermannen, maar zonder uitzicht op enig werkelijk resultaat. Niemand geloofde echt dat het lukken zou, en zelfs als het lukte, was er voor henzelf, persoonlijk, toch geen toekomst weggelegd. Maar met werken gingen de dagen tenminste voorbij.

Het volgende groeiseizoen hadden ze ammoniakvrije grond, maar de Aardplanten stonden er nog steeds maar minnetjes bij. Ze plaatsten zelfs koepels over verscheidene scheuten en pompten daar ammoniakvrije lucht in. Het hielp een beetje, maar niet genoeg. Ze regelden de chemische samenstelling van de bodem op alle mogelijke manieren. Het gaf geen resultaat.

De zwakke scheuten produceerden hun nietige vleugjes zuurstof, maar niet genoeg om de ammoniakatmosfeer van zijn smalle voetstuk te stoten.

‘Nog éen duwtje,’ zei Sandropoulos, ‘nog éen. We brengen hem al aan het wankelen; we brengen hem al aan het wankelen; maar we kunnen hem nog niet omgooien.’

Hun gereedschappen werden bot en de uitrusting versleet mettertijd, en de toekomst naderde gestadig. Iedere maand was er weer minder manoeuvreerruimte.

Toen tenslotte het einde kwam, gebeurde dat met een bijna aangename onverwachtheid. Er was geen naam voor de zwakheid en de duizeligheid. Niemand verdacht er eigenlijk een directe ammoniakvergiftiging van. Maar ze leefden van de algachtige gewassen van wat eens jaren lang een scheepswatercultuur geweest was, en de gewassen waren zelf afwijkend geworden door een mogelijke ammoniakbesmetting.

Het kon ook het effect van een of ander inheems micro-organisme geweest zijn, dat eindelijk geleerd had voedsel aan hen te onttrekken. Het zou zelfs een Aards micro-organisme geweest kunnen zijn, dat door de omstandigheden van een vreemde wereld gemuteerd was.

En zo stierven er tenslotte drie, en ze deden dat pijnloos, dank zij de omstandigheden. Ze waren blij dat ze gingen, en de nutteloze strijd op konden geven.

Tsjou zei met een klankloos gefluister: ‘Het is stom, zo slecht te verliezen.’

Petersen, de enige van de vijf die nog op de been was (was hij immuun voor wat het ook zijn mocht?), keerde zijn enige levende kameraad een verdrietig gezicht toe: ‘Ga niet dood,’ zei hij, ‘laat me niet alleen.’

Tsjou probeerde te glimlachen. ‘Ik heb geen keus. - Maar je kunt ons toch volgen, oude vriend. Waarom nog vechten? De gereedschappen zijn op en we kunnen het nu toch op geen enkele manier meer winnen, als we dat al ooit gekund hadden.’

Zelfs nu nog vocht Petersen tegen de laatste wanhoop door zich op de strijd tegen de atmosfeer te concentreren. Maar zijn geest was moe, zijn hart versleten, en toen Tsjou een uur later stierf, had hij alleen nog maar vier lijken om mee te werken.

Hij staarde naar de lichamen, ging al zijn herinneringen na, helemaal tot aan (nu hij alleen was en durfde klagen) de Aarde zelf, die hij bijna elf jaar geleden nog bezocht had.

Hij zou de lijken moeten begraven. Hij zou de blauwachtige takken van de bladloze inheemse bomen afbreken en er kruisen van maken. Hij zou de ruimtehelm van iedere man aan het kruis hangen en de zuurstofcilinders er van onder tegenaan zetten. Lege cilinders om de verloren strijd te symboliseren.

Dwaas sentiment voor mannen die het niet meer kon schelen, en voor toekomstige ogen die het misschien nooit zouden zien.

Maar hij deed het voor zichzelf, om respect te tonen voor zijn vrienden, en ook respect voor zichzelf, want hij was er de man niet naar om zijn vrienden onverzorgd achter te laten in de dood, zolang hij zelf nog staan kon.

Bovendien...

Bovendien? In vermoeid gepeins bleef hij enkele ogenblikken zitten.

Zolang hij nog leefde, zou hij vechten met de gereedschappen die hij nog had. Hij zou zijn vrienden begraven.

Hij begroef ze stuk voor stuk in een plekje van de ammoniakvrije grond die ze zo moeizaam verkregen hadden; hij begroef hen zonder lijkwade, zonder kleding; liet hen naakt in de vijandige grond liggen om op de trage ontbinding te wachten, die komen zou met hun eigen micro-organismen voordat ook die als gevolg van de onvermijdelijke invasie van de inheemse bacterioïden zouden sterven.

Petersen richtte de kruisen op, elk met een helm en zuur-stofcilinders, zette ze met stenen stevig vast en draaide zich toen om, grimmig en met treurige ogen, om weer naar het verzonken schip dat hij nu alleen bewoonde terug te keren.

Hij werkte dag in dag uit en tenslotte deden zich ook bij hem de symptomen voor.

Met moeite werkte hij zich in zijn ruimtepak en kwam naar de oppervlakte. Hij wist dat het de laatste keer zou zijn.

In de moestuin liet hij zich op zijn knieën vallen. De Aardeplanten waren groen. Ze hadden langer geleefd dan ooit tevoren. Ze zagen er gezond en zelfs krachtig uit.

Ze hadden de grond verbeterd, de atmosfeer vertroeteld, en nu had Petersen het laatste gereedschap gebruikt, het enige dat hij nog tot zijn beschikking had, en ze ook nog bemest ...

Uit het langzaam wegrottende vlees van de Aardemensen kwamen de voedingsstoffen die de laatste stoot gaven. Uit de Aardeplanten kwam de zuurstof die de ammoniak zou verdringen en de planeet uit de onverklaarbare impasse zou drijven waarin hij was blijven steken.

Als er ooit weer Aardemensen kwamen (wanneer? over een miljoen jaar misschien?) zouden ze een atmosfeer van stikstof en zuurstof aantreffen en een beperkte flora die merkwaardig veel aan die van Aarde deed denken.

De kruisen zouden verrotten en vervallen; het metaal zou roesten en uiteenvallen. De beenderen zouden misschien in fossielen veranderen en blijven om althans enig idee te geven van wat er gebeurd was. Hun eigen verslagen, hermetisch afgesloten, zouden misschien gevonden worden.

Dat alles was van geen belang. Als er nooit iets van gevonden zou worden, dan zou de planeet zelf, de hele planeet, hun monument zijn.

En Petersen ging liggen, om te midden van hun overwinning de laatste adem uit te blazen.

Fred Pohl verandert vaker titels dan de meeste redacteuren, en in sommige gevallen bracht hij me hierdoor tot verbijstering. Maar in dit geval was mijn eigen titel 'The Last Tool' ('Het laatste gereedschap'), en opnieuw bleek de verandering door de redacteur een verbetering te zijn, dus heb ik 'Founding Father' ('Oprichter') gehandhaafd. (Ik haat het als Fred iets van mij in iets beters verandert, maar hij wil er niet mee ophouden.)

In 1967 was het al tien jaar geleden dat ik naar de non-fictie overgestapt was, en tien jaar sinds ik iets aan John Campbell had verkocht.

John rondde net zijn derde decennium als redacteur van Astounding af. Maar aan het begin van 1960 veranderde hij de naam in Ana-log, en ik had nog nooit enige fictie in die nieuwe reïncarnatie van het tijdschrift gepubliceerd.

Daarom schreef ik 'Exile to Heil' ('Verbannen naar de hel,' al eerder verschenen in Dwergsterren) en stuurde het naar John. Hij nam het god zij dank aan en het deed me immens veel plezier om weer in het blad te verschijnen, in het meinummer van 1968, ook al was het maar een heel kort verhaaltje.

Verbannen naar de hel

‘De Russen,’ zei Dowling met zijn afgemeten stem, ‘stuurden vroeger, in de tijd voordat ruimtereizen gewoon waren geworden, hun gevangenen naar Siberië. De Fransen gebruikten Duivelseiland voor datzelfde doel. De Britten verscheepten ze naar Australië.’

Hij bestudeerde het schaakbord zorgvuldig en zijn hand aarzelde heel even boven de loper.

Parkinson, die aan de andere kant van het bord zat, keek afwezig naar het patroon van de stukken. Schaken was natuurlijk het beroepsspel van computerprogrammeurs, maar onder de gegeven omstandigheden ontbrak het hem aan enthousiasme. Eigenlijk, vond hij een beetje geërgerd, had Dowling er nog erger aan toe moeten zijn; hij programmeerde de zaak van de eisende partij.

De programmeur had natuurlijk een zekere neiging om sommige van de verbeelde karaktereigenschappen van de computer over te nemen - het totale gebrek aan emoties, de ontoegankelijkheid voor alles wat geen logica was. Dowling weerspiegelde die neiging in zijn onberispelijke scheiding en de ingehouden elegantie van zijn kleding.

Parkinson, die in de processen waarin hij betrokken was liever de verdediging programmeerde, gaf er ook de voorkeur aan om wat de minder belangrijke aspecten van zijn kleding betreft opzettelijk slordig te zijn.

Hij zei: ‘Je bedoelt dat verbanning een geijkte straf is en dus niet bijzonder wreed.’

‘Nee, het is bijzonder wreed, maar het is ook een geijkte straf, en tegenwoordig is het het volmaakte afschrikkende middel geworden.’

Dowling verzette de loper en keek niet omhoog. Parkinson, volkomen onwillekeurig, wel. Natuurlijk kon hij niets zien. Ze waren binnen, in de comfortabele, naar menselijke behoeften geheel pasklaar gemaakte wereld, zorgvuldig beschermd tegen de ruwe omgeving. Daar buiten zou de nacht nu helder zijn van zijn licht.

Wanneer had hij het voor het laatst gezien? Al in heel lang niet meer. Hij vroeg zich ineens af in wat voor fase het nu zou zijn. Vol? Blinkend? Of was het nog pas wassend? Was het niet meer dan een helder stralende vingernagel van licht, laag aan de hemel?

Eigenlijk zou het een mooi gezicht moeten zijn. Eens was het zo geweest. Maar dat was eeuwen geleden, voordat ruimtereizen gewoon en goedkoop geworden was, en voordat het hele milieu rondom hen op alle manieren geperfectioneerd en gecontroleerd was. Nu was dat prachtige licht in de hemel een nieuw en nog afschuwelijker Duivelseiland geworden, dat in de ruimte hing.

- Niemand gebruikte zelfs zijn naam meer, uit louter afkeer. “Het” was het nu. Of minder nog, niet meer dan een zwijgende, opwaartse beweging van het hoofd.

Parkinson zei: ‘Je had me tenminste de kans kunnen geven de zaak tegen verbanning in het algemeen te programmeren.’

‘Waarom? Dat zou toch geen invloed op de uitslag hebben gehad.’

‘Niet op deze, Dowling. Maar het zou wel invloed op toekomstige zaken gehad kunnen hebben. Toekomstige straffen zouden omgezet kunnen worden in de doodstraf.’

‘Voor iemand die schuldig is aan het beschadigen van uitrusting? Je droomt.’

‘Het was een daad van blinde woede. Toegegeven, de bedoeling een menselijk wezen letsel toe te brengen was aanwezig; maar het was niet de bedoeling om uitrusting te beschadigen.’

‘Niets; dat betekent niets. Het feit dat die bedoeling er niet was, is in zulke gevallen geen excuus. Dat weet je best.’

‘Het zóu een excuus moeten zijn. Dat is mijn argument; dat ik naar voren wilde brengen.’

Parkinson schoof nu een pion naar voren, om zijn paard te dekken.

Dowling dacht na. ‘Jij bijt je maar steeds op de aanval met je koningin vast, Parkinson, en ik ben niet van plan je je gang te laten gaan. - Laat eens kijken.’ En terwijl hij nadacht, zei hij: ‘We leven niet meer in primitieve tijden, Parkinson. We leven in een dichtbevolkte wereld waar geen enkele marge voor vergissingen is. Zoiets kleins als een doorgeslagen consistor zou een aanzienlijk deel van onze bevolking in gevaar kunnen brengen. Wanneer woede een hoogspanningslijn in gevaar brengt en beschadigt, dan is dat een ernstige zaak.’

‘Dat betwist ik niet...’

‘Het leek er anders wel op toen je bezig was het verdedigingsprogramma op te bouwen.’

‘Dat is niet waar. Kijk, toen Jenkins’ laserstraal de Veld-lijn doorsneed, was ik zelf even dicht bij de dood als ieder ander. Als het nog een kwartier langer geduurd had, zou dat ook mijn einde betekend hebben, en dat is iets waar ik me volledig van bewust ben. Mijn argument is alleen dat verbanning niet de juiste straf is!’

Om zijn woorden meer kracht bij te zetten tikte hij met zijn vinger op het schaakbord, en Dowling pakte de koningin voor ze omviel. ‘Rechtzetten, niet verplaatsen,’ mompelde hij.

Dowlings ogen zwierven van het ene stuk naar het andere en hij bleef aarzelen. ‘Je hebt het mis, Parkinson. Het i's de juiste straf, want een ergere straf is er niet, en dat weegt op tegen een misdaad die de ergste van alle is. Kijk, we zijn ons allemaal bewust van onze totale afhankelijkheid van een gecompliceerde en nogal breekbare technologie. Een defect zou ons allemaal kunnen doden, en het is niet van belang of dat defect opzettelijk veroorzaakt is, per ongeluk, of door onbekwaamheid. Voor een dergelijke daad eisen de mensen de maximale straf, omdat dat de enige manier is waarop ze zich veilig kunnen voelen. Alleen maar de dood is niet afschrikwekkend genoeg.’

‘Jawel, toch wel. Niemand wil sterven.’

‘Daar in verbanning leven willen ze nog minder. Dat is de reden waarom we in de afgelopen tien jaar maar éen zo’n geval gehad hebben, en maar éen verbanning. - Daar, doe daar eens wat aan!’ En Dowling schoof de toren die zijn koningin beschermde éen veld naar rechts.

Een licht flitste. Parkinson stond onmiddellijk op. ‘Het programmeren is afgelopen. De computer komt nu met zijn vonnis.’

Dowling keek flegmatisch op: ‘Je twijfelt er toch zeker niet aan wat dat vonnis zal zijn, hè? - Hou het bord zo. Straks maken we het spelletje af.’

Parkinson was er zeker van dat hij het niet op zou kunnen brengen om straks verder te spelen. Hij haastte zich de gang door naar de rechtszaal, als altijd met lichte en snelle stap.

Kort nadat hij en Dowling binnen waren gekomen, nam de rechter zijn plaats in, en daarna kwam Jenkins binnen, geflankeerd door twee wachten.

Jenkins zag er vervallen maar stoïcijns uit. Sinds die blinde woede zich van hem meester had gemaakt en hij per ongeluk een hele sector in duisternis had gehuld doordat hij naar een collega sloeg, moest hij het onvermijdelijke gevolg van deze ergste aller misdaden geweten hebben. Het helpt, geen illusies te koesteren.

Parkinson was niet stoïcijns. Hij durfde Jenkins niet ronduit aan te kijken. Hij had dat niet kunnen doen zonder zich met een scheut van pijn af te vragen wat er op dat ogenblik wel in Jenkins om zou gaan. Nam hij met al zijn zintuigen alle volmaaktheden van het vertrouwde comfort in zich op alvorens voor altijd in die lichtende hel geworpen te worden die door de nachtelijke hemel trok?

Genoot hij van de zuivere, aangename lucht in zijn neusgaten, van de zachte lichten, de gelijkmatige temperatuur, het onbesmette water dat altijd en overal beschikbaar was, het veilige milieu, ontworpen om de mensheid in rustig comfort te koesteren?

Terwijl daarboven...

De rechter drukte een knopje in en de beslissing van de computer werd omgezet in de warme, ongekunstelde klank van een gestandaardiseerde menselijke stem.

‘Het overwegen van alle ter zake dienende informaties in het licht van de wet van het land en van alle relevante precedenten leidt tot de conclusie dat Anthony Jenkins op alle punten schuldig is aan de misdaad van het beschadigen van uitrusting en verdient dus de zwaarste straf.’

Er waren maar zes mensen in de rechtszaal zelf, maar de hele bevolking volgde het proces natuurlijk via de televisie.

De rechter sprak in de voorgeschreven fraseologie: ‘De gedaagde zal van hier naar de dichtstbijzijnde ruimtehaven getransporteerd worden en met de eerst beschikbare vervoersgelegenheid van deze wereld worden verwijderd en voor de duur van zijn natuurlijke leven verbannen worden.’

Jenkins scheen inwendig ineen te krimpen, maar zei geen woord.

Parkinson huiverde. Hoevelen, vroeg hij zich af, zouden nu de afschuwelijkheid van zo’n straf voor welke misdaad ook beseffen? Hoe lang zou het nog duren voordat er genoeg menselijkheid onder de mensen was om de straf van de verbanning voor altijd uit te roeien?

Zou ook maar iemand zich Jenkins daar in de ruimte werkelijk in kunnen denken zonder in elkaar te krimpen? Zouden ze kunnen denken, en die gedachte verdragen, aan een medemens die voor de duur van zijn leven te midden van de vreemde, onvriendelijke, kwaadaardige bevolking van een wereld was geworpen waar overdag een ondraaglijke hitte en ’s nachts een ijzige koude heerste; een wereld waar de hemel hardblauw was en de grond van een nog harder, vloekend groen; waar de stoffige lucht hees rondjoeg en de kleverige zee eeuwig deinde?

En de zwaartekracht, dat zware - zware - zware - eeuwige - trekken!

Wie kon de gruwel verdragen van iemand, om wat voor reden ook, te veroordelen om het vriendelijke tehuis van de Maan in de steek te laten voor die hel in de hemel - de Aarde?

In aanmerking genomen wat John Campbell voor me betekent, vind ik het verschrikkelijk om een slecht aspect van hem als redacteur te noemen - maar hij was een verschrikkelijke flaptekstschrijver. In die kleine redactionele commentaren aan het begin van een verhaal, commentaren die u moeten verlokken het toch vooral te lezen, gaf hij té vaak bloot waar het verhaal om ging, terwijl de schrijver juist zijn uiterste deed om dat tot het juiste moment te verbergen.

Hier komt Johns korte inleiding voor 'Verbanning naar de hel': 'De hel is natuurlijk wel de ergst denkbare plaats waar u wel het minst van al een gedwongen verblijf zou willen doorbrengen. Dat is een houding ten opzichte van een bepaalde plaats - Fidji voor een Eskimo, Baffin Island voor een Polynesiër...' Als u eerst het inleidend commentaar leest en daarna mijn verhaal, zal 'Verbannen naar de hel' het effect van een kleffe sliert spaghetti voor u hebben.

Toen het tekort aan sciencefiction toenam, werd het belangrijk voor me geen enkel onderwerp verloren te laten gaan.

Een vriend van me, Ed Berkeley, leidde een klein periodiek dat aan computers en automatisering gewijd was. (Het heette zelfs Computers and Automation, herinner ik me.) In 1959 vroeg hij me, ter wille van de vriendschap, een kort verhaaltje voor hem te schrijven, en aangezien het me altijd de grootste moeite kost iets dat me op die manier gevraagd wordt te weigeren, schreef ik 'Key Item' ('Het belangrijkste onderdeel') voor hem, en hij betaalde me er een dollar voor. - Maar drukte het nooit af.

Acht jaren gingen voorbij en tenslotte vroeg ik hem: 'Hé, Ed, wat is er eigenlijk met mijn verhaal "Het belangrijkste onderdeel" gebeurd?' en toen vertelde hij me dat hij besloten had toch maar geen sciencefiction te publiceren.

'Geef het me dan maar terug,' zei ik, en hij zei: 'O, kun je het gebruiken?'

Ja, ik kon het gebruiken. Ik stuurde het naar F&SF en die namen het en plaatsten het in het julinummer 1968 van dat blad.

Het belangrijkste onderdeel

Jack Weaver kwam met een uiterst afgetobd gezicht vol walging uit het binnenste van Multivac.

Vanaf de taboeret, waar de ander onaangedaan de boel in de gaten hield, zei Todd Nemerson: ‘Niets?’

‘Niets,’ zei Weaver. ‘Niets, niets, niets. Niemand kan iets vinden dat niet in orde is.’

‘Behalve dan dat hij het niet doet, bedoel je.’

‘Jij bent ook geen grote hulp als je daar maar blijft zitten!’ ‘Ik denk.’

‘Denken!’ Weaver ontblootte een hoektand aan de ene kant van zijn mond.

Nemerson bewoog zich onrustig op zijn taboeret. ‘Waarom niet? Er lopen zes ploegen computertechnologen in de gangen van Multivac rond. Die hebben in drie dagen tijd nog niets kunnen vinden. Kun je dan niet éen persoon achterhouden om te denken?’

‘Het is geen kwestie van denken. We moeten zoeken. Ergens moet een relais vastzitten.’

‘Zo eenvoudig is het niet, Jack!’

‘Wie zegt dat het eenvoudig is. Weet je hoeveel miljoenen relais we daar hebben?’

‘Dat doet er niet toe. Als het alleen maar een relais was, zou Multivac alternatieve circuits hebben, apparaten om de fout op te sporen, en faciliteiten om het zieke onderdeel te repareren of te vervangen. De moeilijkheid is nu juist dat Multivac niet alleen de oorspronkelijke vraag niet wil beantwoorden, maar ons ook niet wil vertellen wat er mis is. - En intussen zal er in iedere stad paniek uitbreken als we er niet iets aan doen. De wereldeconomie is van Multivac afhankelijk, en iedereen weet dat.’

‘Ik weet het ook. Maar wat valt er aan te doen?’

‘Dat zei ik je al: denken. Er moet iets zijn dat ons helemaal ontgaat. Moet je horen, Jack, er is in honderd jaar tijd niet éen grote computerdeskundige geweest die zich er niet aan heeft gewijd om Multivac ingewikkelder te maken. Hij kan nu zoveel doen - allemachtig, hij kan zelfs praten en luisteren. Hij is vrijwel even ingewikkeld als het menselijk brein. En het menselijk brein kunnen we niet begrijpen, dus waarom zouden we Multivac begrijpen?’

‘Ach, kom nou. Straks beweer je nog dat Multivac menselijk is.’

‘Waarom niet?’ Nemerson ging er helemaal in op en scheen in zichzelf weg te zinken. ‘Nu je het er over hebt, waarom niet? Zouden wij kunnen bepalen of Multivac de smalle grenslijn waar hij geen machine meer is en menselijk begint te worden overschreden heeft? Is er trouwens wel een grenslijn? Als het menselijk brein alleen maar wat ingewikkelder is dan Multivac, en wij Multivac steeds ingewikkelder blijven maken, komt er dan niet een punt waar...’ Zijn stem stierf mompelend weg.

Ongeduldig zei Weaver: ‘Waar wil je eigenlijk heen? Veronderstel nu eens dat Multivac menselijk was. Hoe kan dat ons helpen om te weten te komen waarom hij het niet doet?’ ‘Misschien wel om een menselijke reden. Veronderstel eens dat jou gevraagd werd wat volgende zomer de meest waarschijnlijke graanprijzen zullen zijn en je geen antwoord gaf. Waarom zou je geen antwoord geven?’

‘Omdat ik het niet zou weten. Maar Multivac zou het wel weten! We hebben hem alle factoren gegeven. Hij kan de toekomst op het gebied van het weer, de politiek en de economie analyseren. Wij weten dat hij dat kan. Hij heeft het al eerder gedaan.’

‘Goed. Veronderstel nu eens dat ik je de vraag stelde en je het antwoord wist maar het me niet vertelde. Waarom niet?’ Weaver: ‘Omdat ik een hersentumor had. Omdat ik bewusteloos geslagen was. Omdat ik dronken was. Verdomme nog aan toe, omdat mijn mechanisme defect was. Dat is het nou juist waar we bij Multivac achter proberen te komen. We zoeken naar de plek waar zijn mechanisme defect is, naar het belangrijkste onderdeel.’

‘Je hebt het alleen niet gevonden.’ Nemerson kwam van zijn taboeret. ‘Luister, stel mij de vraag waar Multivac op is blijven steken.’

‘Hoe? Zal ik de tape door je lichaam laten draaien?’ ‘Kom nou, Jack. Laat me het praatje horen wat er bij hoort. Je spreekt toch tegen Multivac, niet?’

‘Ik moet wel. Therapie.’

Nemerson knikte. ‘Ja, dat is het verhaaltje. Therapie. Dat is het officiële verhaaltje. We spreken tegen hem om net te doen of hij een menselijk wezen is zodat we niet neurotisch worden door het feit dat een machine zoveel meer weet dan wij. We veranderen een angstwekkend metalen monster in een beschermend vaderbeeld.’

‘Als je het zo wilt stellen.’

‘Goed, maar zo is het niet, en dat weet je. Een computer die zo ingewikkeld is als Multivac móet spreken en luisteren om efficiënt te kunnen zijn. Er alleen maar wat gecodeerde stippen in stoppen en uithalen is niet voldoende. Wanneer een bepaald niveau van ingewikkeldheid bereikt is, moet er voor gezorgd worden dat Multivac menselijk lijkt, want, bij God, hij is menselijk. Vooruit, Jack, stel me de vraag. Ik wil zien hoe ik er op reageer.’

Jack Weaver bloosde. ‘Dit is te gek.’

‘Vooruit, wil je of niet?’

Hoe groot Weavers gedeprimeerdheid en wanhoop was bleek uit het feit dat hij tenslotte toegaf. Een beetje nors deed hij alsof hij het programma in Multivac voedde, waarbij hij op zijn gebruikelijke manier sprak. Hij gaf commentaar op de laatste berichten over onrust onder de landbouwers, sprak over de nieuwe vergelijkingen die de grillige banen van de jetstream beschreven, gaf een verhandeling over de zonneconstante.

Hij begon nogal stijfjes, maar liet zich uit jarenlange gewoonte door zijn taak meeslepen, en toen het laatste gedeelte van het programma ingevoerd was, verbrak hij het contact bijna met een fysieke greep naar Todd Nemersons middel.

Hij eindigde energiek: ‘Goed dan. Werk dat maar eventjes uit en geef ons vlug het antwoord.’

Toen hij klaar was bleef Jack Weaver nog een ogenblikje met trillende neusvleugels staan, alsof hij opnieuw de opwinding voelde die het hem bezorgde de meest reusachtige en fantastische machine die ooit door geest en handen van de mens in elkaar gezet was, in werking te stellen.

Toen herinnerde hij zich de werkelijkheid weer en mompelde: ‘Goed. Dat is het dan.’

Nemerson zei: ‘Nu weet ik ten minste waarom ik geen antwoord zou geven, dus laten we het nu eens met Multivac proberen. Moet je horen, maak Multivac helemaal vrij; zorg ervoor dat de onderzoekers er met hun klauwen van af blijven. Voer dan het programma in en laat mij het praatje doen. Voor éen keer.’

Weaver haalde zijn schouders op en draaide zich om naar Multivacs controlepaneel, met zijn sombere, niet knipperende wijzerplaten en lichtjes. Langzaam maakte hij de machine vrij. Een voor een gaf hij de werkploegen bevel het contact te verbreken.

Toen, met een diepe zucht, begon hij opnieuw het programma in Multivac te voeden. Het was nu alles bij elkaar de twaalfde keer, een dozijn malen. Ergens ver weg zou een nieuwslezer het nieuws verspreiden dat ze het nog eens probeerden. Over de hele wereld zou een van Multivac afhankelijke bevolking zijn collectieve adem inhouden.

Nemerson praatte terwijl Weaver zwijgend de data in de machine voerde. Hij sprak ietwat beschroomd, terwijl hij zich probeerde te herinneren wat Weaver precies gezegd had, maar wachtte op het moment waarop het belangrijkste onderdeel er aan toegevoegd zou worden.

Weaver was klaar en nu kwam er een zekere spanning in Nemersons stem. Hij zei: ‘Goed dan, Multivac. Werk dat uit en geef ons het antwoord.’ Hij wachtte even en voegde er toen het belangrijkste onderdeel van de zin aan toe. Hij zei: ‘Alsjeblieft!’

En in heel Multivac gingen de kleppen en relais weer vrolijk aan het werk. Per slot van rekening heeft een machine ook zijn gevoelens - wanneer hij geen machine meer is.

Tussen haakjes, wat het verhaal betrof bleef het niet bij F & SF.

The Saturday Evening Post was in 1966 aan zijn eind gekomen, kort nadat ze mijn roman Fantastic Voyage (Houghton Mifflin, 1966) als feuilleton gepubliceerd hadden, hoewel ik niet geloof dat daar enig verband tussen bestaat. Maar het blad kwam opnieuw tot leven, en de redacteuren waren wel in enkele van mijn verhalen geïnteresseerd. Ze herdrukten 'Een standbeeld voor vader', en ze publiceerden ook 'Het belangrijkste onderdeel', nu onder de titel 'The Computer That Went On Strike' (De computer die in staking ging), in hun lentenummer van 1972.

De dure tijdschriften toonden nu ook belangstelling voor sciencefiction. Niet alleen The Saturday Evening Post probeerde verhalen van me los te krijgen, maar ook Boys'Life. Ze stuurden me een schilderij in de hoop dat het me tot een verhaal zou inspireren, en ik probeerde het. Het werd 'The Proper Study' ('De juiste studie'), dat in het septembernummer 1968 van Boys' Life verscheen.

De juiste studie

‘Alles is gereed voor de demonstratie,’ zei Oscar Harding zacht, half tegen zichzelf, toen de telefoon ging om te melden dat de generaal op weg naar boven was.

Ben Fife, Hardings jeugdige assistent, duwde zijn vuisten diep in de zakken van zijn laboratorium jas. ‘We bereiken er niets mee,’ zei hij. ‘De generaal verandert toch niet van mening.’ Hij keek van opzij naar het scherpe profiel, de ingevallen wangen, het dunner wordende grijze haar van de oude man. Harding mocht dan een tovenaar met elektronische uitrusting zijn, hij scheen maar niet te kunnen begrijpen wat voor soort man de generaal was.

En Harding zei zacht: ‘Och, je kunt nooit weten.’

De generaal klopte eenmaal op de deur, maar dat was alleen maar voor de vorm. Hij liep snel naar binnen, zonder op antwoord te wachten. Twee soldaten namen hun posities in de gang in, aan weerszijden van de deur. Het gezicht naar buiten gericht, het geweer in de aanslag.

Generaal Gruenwald zei op energieke toon: ‘Professor Harding!’ Hij knikte eventjes in de richting van Fife en liet toen een ogenblik zijn blik onderzoekend op de derde persoon in het vertrek rusten. Dat was een man met een uitdrukkingsloos gezicht die, een eindje van de anderen af, in een stoel met rechte rug zat, half aan het gezicht onttrokken door de er omheen staande apparatuur.

Alles was energiek aan de generaal; zijn tred, de houding van zijn ruggegraat, zijn manier van spreken. Hij was een en al rechte lijnen en hoeken, in alle opzichten stram trouw blijvend aan de etiquette van de geboren soldaat.

‘Gaat u toch zitten, generaal,’ mompelde Harding. ‘Dank u. Het is fijn van u dat u hier bent; ik probeerde u al een tijdje te spreken te krijgen. Ik begrijp dat u een druk bezet mens bent.’

‘Omdat ik het druk heb,’ zei de generaal, ‘moesten we maar ter zake komen.’

‘Zo ver als ik komen kan, meneer. Ik neem aan dat u op de hoogte bent van het project dat we hier hebben. U weet van de neurofotoscoop.’

‘Uw topgeheim-project? Natuurlijk. Mijn wetenschappelijke assistenten houden me er zo goed als ze kunnen van op de hoogte. Wat wilt u precies?’

Het plotselinge karakter van de vraag deed Harding met zijn ogen knipperen. Toen zei hij: ‘Om kort te gaan - dat het van de geheime lijst afgevoerd wordt. Ik wil de wereld laten weten dat...’

‘Waarom wilt u hen iets laten weten?’

‘Neurofotoscopie is een belangrijk probleem, meneer, en buitengewoon ingewikkeld. Ik zou willen dat alle geleerden van alle nationaliteiten er aan werken.’

‘Nee, nee. Daar hebben we het al zo vaak over gehad. Het is onze ontdekking en we houden het zo.’

‘Het zal een heel kleine ontdekking blijven als het de onze blijft. Laat me het u nog eens uitleggen.’

De generaal keek op zijn horloge. ‘Het zal geen enkel nut hebben.’

‘Ik heb een nieuwe proefpersoon. Een nieuw bewijs. Nu u toch hier gekomen bent, generaal, zoudt u niet heel eventjes willen luisteren? Ik zal de wetenschappelijke bijzonderheden zoveel mogelijk weglaten en alleen zeggen dat de verschillende elektrische potentialen van hersencellen als uiterst kleine, onregelmatige golven te registreren zijn.’ ‘Elektro-encefalogrammen. Ja, dat weet ik. Die hebben we al een eeuw. En ik weet wat u er mee doet.’

‘Eh.. .ja.’ Harding werd ernstiger nu. ‘De hersengolven zelf voeren hun informatie op een te compacte wijze aan. Ze geven ons het hele complex veranderingen van wel honderd miljard hersencellen tegelijk. Mijn ontdekking betrof een praktische methode om ze in kleurpatronen te veranderen.’ ‘Met uw neurofotoscoop,’ zei de generaal, wijzend. ‘U ziet, ik herken het apparaat.’ Ieder lintje en iedere medaille van gevoerde militaire campagnes bevond zich tot op de millimeter precies op de juiste plaats op zijn borst.

‘Ja. De scoop produceert kleureffecten, echte beelden die de lucht schijnen te vullen en razendsnel wisselen. Ze kunnen gefotografeerd worden en ze zijn prachtig.’

‘Ik heb er foto’s van gezien,’ zei de generaal koeltjes. ‘Hebt u het ook in werkelijkheid gezien, in actie?’

‘Eén of tweemaal. U was er toen zelf bij.’

‘O, ja.’ De professor was even van de wijs gebracht. Hij zei: ‘Maar u hebt deze man niet gezien; onze nieuwe proefpersoon.’ Hij wees heel kort naar de man in de stoel, een man met een spitse kin, een lange neus, geen spoor van haar op zijn schedel, en nog steeds die wezenloze uitdrukking in zijn ogen.

‘Wie is hij?’ vroeg de generaal.

‘De enige naam die we voor hem gebruiken is Steve. Hij is achterlijk maar produceert de krachtigste patronen die we tot nu toe gevonden hebben. Waarom dit zo is weten we niet. Of het misschien iets te maken heeft met zijn achter-’ ‘Bent u nog van plan me te laten zien wat hij doet?’ viel de generaal hem in de rede.

‘Als u zo goed wilt zijn te kijken, generaal.’ Harding knikte naar Fife, die onmiddellijk in actie kwam.

De proefpersoon keek als gewoonlijk met een vage belangstelling naar Fife, terwijl hij zonder zich te verzetten deed wat hem opgedragen werd. De lichte plastic helm sloot nauw om zijn kaalgeschoren schedel en elk van de ingewikkelde elektroden werd op de juiste wijze aangebracht. Ondanks de ongewone spanning probeerde Fife vlot te werk te gaan. Hij was voortdurend doodsbang dat de generaal weer op zijn horloge zou kijken en weg zou gaan.

Hijgend stapte hij achteruit. ‘Zal ik hem nu in werking stellen, professor Harding?’

‘Ja. Nu.’

Fife maakte voorzichtig contact en op hetzelfde ogenblik scheen de lucht boven Steve’s hoofd vol van snel helder wordende kleuren. Cirkels verschenen en cirkels in cirkels, die ronddraaiden en wervelden en weer uiteen gingen.

Fife voelde een duidelijke gewaarwording van onbehagen maar verdrong het ongeduldig. Het was de emotie van de proefpersoon - van Steve - niet van hemzelf. De generaal had het kennelijk ook gevoeld, want hij bewoog zich onrustig in zijn stoel en schraapte luidruchtig zijn keel.

Harding zei achteloos: ‘De patronen bevatten eigenlijk niet meer informatie dan de hersengolven, maar zijn veel gemakkelijker te bestuderen en te analyseren. Het is zoiets als bacillen onder een sterke microscoop leggen. Er wordt niets nieuws aan toegevoegd, maar wat er is, is makkelijker te zien.’

Steve begon zich hoe langer hoe onbehaaglijker te voelen. Fife was zich ervan bewust dat de harde, gevoelloze aanwezigheid van de generaal de oorzaak ervan was. Hoewel Steve niet van houding veranderde of ook maar enig uiterlijk blijk van angst toonde, werden de kleuren in de patronen van zijn geest steeds harder, en in de buitenste cirkels kwamen heftige botsingen voor.

De generaal stak zijn hand op, alsof hij de flikkerende lichten van zich af wilde duwen. Hij zei: ‘Wat heeft dit allemaal te betekenen, professor?’

‘Met Steve kunnen we nog sneller vooruit komen dan tot nu toe het geval was.

We zijn in de twee jaar sinds ik de eerste neurofotoscoop ontworpen heb al meer te weten gekomen dan in de vijftig jaar daarvoor. Met Steve, en misschien met nog andere soortgenoten van hem, en met dé hulp van de geleerden van de hele wereld...’

‘Ik heb gehoord dat u dit kunt gebruiken om in iemands geest door te dringen,’ zei de generaal bits.

‘In iemands geest doordringen?’ Harding dacht een ogenblik na. ‘U bedoelt telepathie? Dat is wel wat overdreven. Daarvoor lopen de geesten te veel uiteen. De fijne details van uw manier van denken zijn anders dan de mijne of die van ieder ander, en ruwe breinpatronen zouden hier niet passen. We moeten gedachten in woorden vertalen, een veel primitievere vorm van communicatie, en zelfs dan is het nog moeilijk genoeg voor mensen om contact met elkaar te maken.’

‘Ik bedoel geen telepathie! Ik bedoel emotie! Als de proefpersoon woedend is, dan kan ervoor gezorgd worden dat de ontvanger dat gevoel van woede ook ondergaat. Klopt dat?’

‘Bij wijze van spreken.’

De generaal was duidelijk opgewonden. ‘Die dingen - kijk, hier -’ Zijn vinger maakte een porrende beweging naar de patronen, die nu op een zeer onaangename wijze door elkaar wervelden. ‘Die kunnen gebruikt worden voor emotiecontrole. Als we deze dingen via de televisie uitzenden, kunnen hele bevolkingen emotioneel gemanipuleerd worden. Kunnen we toestaan dat zo’n enorme macht in verkeerde handen terechtkomt?’

‘Als het zo’n macht was,’ zei Harding zacht, ‘dan zouden er geen goede handen zijn.’

Fife fronste zijn voorhoofd. Dat was een gevaarlijke opmerking. Van tijd tot tijd scheen Harding te vergeten dat de goede oude tijd van de democratie voorbij was.

Maar de generaal ging er niet op in. Hij zei: ‘Ik wist niet dat u hier al zo ver mee was. Ik wist niet dat u dit had - Steve. U krijgt er nog meer. Intussen neemt het leger dit over. Volledig.

‘Wacht eventjes, generaal, tien seconden maar.’ Harding wendde zich tot Fife. ‘Wil je Steve even dit boek geven, Ben?’

Fife deed snel wat hem gezegd werd. Het boek was een van die nieuwe Kaleido-exemplaren, die hun verhalen vertelden door middel van kleurenfoto’s die langzaam ronddraaiden en veranderden als je het boek opengeslagen had. Het was een soort tekenfilm in harde kaft en Steve glimlachte toen hij er gretig zijn handen naar uitstak.

Bijna onmiddellijk veranderden de kleurpatronen die zich boven zijn plastic helm verdrongen van aard. Ze begonnen langzamer te draaien en de kleuren werden zachter. De patronen in de cirkel vertoonden minder disharmonie.

Fife slaakte een zucht van opluchting en liet een warm gevoel van ontspanning over zich heen gaan.

Harding zei: ‘Generaal, laat u vooral niet verontrusten door de mogelijkheid van emotiecontrole. De mogelijkheden die de neurofotoscoop daarvoor geeft zijn heel wat minder groot dan u denkt. Natuurlijk zijn er mensen wier emoties te manipuleren zijn, maar daar hebben we dit apparaat niet voor nodig. Ze reageren eenvoudig stompzinnig op woorden, muziek, uniformen, bijna alles. Hitler wist zelfs zonder televisie heel Duitsland te beheersen, en Napoleon beheerste Frankrijk zelfs zonder radio of in grote oplagen verspreide dagbladen. De neurofotoscoop heeft niets nieuws te bieden.’

‘Dat geloof ik niet,’ mompelde de generaal, maar hij dacht weer na.

Steve staarde ernstig naar het Kaleidoboek, en de patronen boven zijn hoofd waren bijna verstild tot warmkleurige en ingewikkeld gedetailleerde cirkels die trilden van genot.

Hardings stem klonk nu bijna vleiend. ‘Er zijn altijd mensen die zich tegen conformisme verzetten; die niet meedoen; en dat zijn juist de belangrijke figuren van onze samenleving. Zij zouden de kleurpatronen al evenmin volgen als welke andere vorm van overreding ook. Dus waarom zouden we ons zorgen maken over het nutteloze schrikbeeld van de emotiecontrole? Laten we liever de neurofotoscoop zien als het eerste instrument met behulp waarvan de mentale functie van de mens werkelijk geanalyseerd kan worden. Daar zouden we ons boven alles mee bezig moeten houden. De juiste studie van de mensheid is de mens zelf, zoals Alexander Pope eens zei, en wat is de mens anders dan zijn brein?’

De generaal bleef zwijgen.

‘Als we de manier waarop het brein werkt op kunnen lossen,’ vervolgde Harding, ‘en eindelijk te weten kunnen komen wat een mens tot mens maakt, dan zijn we op de goede weg om onszelf te begrijpen, en niets van wat ons hier te wachten staat is moeilijker - of waardevoller. En hoe is dit te bereiken door maar éen mens, éen laboratorium? Hoe is dit te bereiken in geheimhouding en angst? De hele wereld van de wetenschap moet er aan meewerken. - Generaal, voer het project van de geheime lijst af! Stel het voor alle mensen beschikbaar!’

Langzaam knikte de generaal. ‘Ik geloof dat u toch gelijk hebt.’

‘Ik heb het document hier. Als u het wilt tekenen en met uw vingerafdruk toetsen; als u uw twee wachten die buiten staan als getuigen neemt; als u via het gesloten videosysteem de Uitvoerende Commissie waarschuwt; als u...’

Het gebeurde allemaal. Ten overstaan van de stomverbaasde Fife gebeurde het allemaal.

Toen de generaal vertrokken was, de neurofotoscoop gedemonteerd en Steve weer naar zijn verblijf terug was gebracht, wist Fife eindelijk zijn verbijstering lang genoeg de baas te worden om te spreken.

‘Hoe was hij zo makkelijk te overtuigen, professor Harding? U hebt uw standpunt toch al in tien of twaalf rapporten uitvoerig uiteengezet en dat heeft nooit ook maar iets geholpen.’

‘Ik heb het nooit in dit vertrek verteld, terwijl de neurofotoscoop in werking was,’ zei Harding. ‘Ik heb ook nog nooit iemand gehad die zo krachtig projecteert als Steve. Er zijn heel wat mensen die zich, zoals ik al zei, tegen emotiecontrole kunnen verzetten, maar sommige mensen kunnen het niet. Zij die de neiging hebben zich aan te passen, kunnen er makkelijk toe worden gebracht het met anderen eens te zijn. Ik waagde de gok dat iedere man die zich in een uniform prettig voelt en volgens de militaire code leeft makkelijk tot iets over te halen is, hoe sterk hij zelf ook denkt te zijn.’ ‘U bedoelt... dat Steve...’

‘Allicht, ik liet de generaal eerst dat gevoel van onbehagen ondergaan, toen gaf jij Steve het Kaleidoboek en de lucht werd vervuld van gelukzaligheid. Je hebt het toch zelf ook gevoeld, niet?’

‘Jazeker.’

‘Ik vermoedde dat de generaal geen weerstand zou kunnen bieden aan een geluk dat zo snel op het onbehagen volgde, en zo was het. Op dat moment zou hij voor alles te vinden zijn geweest.’

‘Maar hij zal er weer over heen komen, niet?’ ‘Uiteindelijk wel, denk ik, maar wat zou dat? De belangrijkste rapporten over de neurofotoscopie zijn op dit ogenblik al onderweg naar de nieuwsmedia over de hele wereld. De generaal zou het misschien hier in dit land nog tegen kunnen houden, maar verder beslist nergens. - Nee, hij zal er het beste van moeten maken. Eindelijk kan de mensheid dan in ernst beginnen met de juiste studie van zichzelf.’

Het schilderij stelde niet meer voor dan een schetsmatig weergegeven hoofd omgeven door een aantal doelloze, psychedelische vormen. Het zei me niets en het kostte me verschrikkelijk veel moeite om tenslotte 'De juiste studie' te bedenken. Poul Anderson schreef ook een verhaal dat op hetzelfde schilderij gebaseerd was, en had er waarschijnlijk helemaal geen moeite mee.

De twee verhalen verschenen in hetzelfde nummer en het zou wel eens interessant kunnen zijn de twee verhalen te vergelijken en te proberen een idee te krijgen van de verschillende manieren waarop Pouls brein en het mijne functioneren - maar, evenals in het geval van 'Leegte!' heb ik het andere verhaal niet bewaard. Bovendien wil ik niet dat u breinen gaat vergelijken. Poul is verschrikkelijk pienter en u zou wel eens met harde waarheden bij me aan kunnen komen die ik liever niet onder ogen zie.

Begin 1970 kwam IBM Magazine bij me met het volgende citaat van J.B. Priestley: 'Tussen middernacht en het aanbreken van de dag, wanneer de slaap niet komen wil en al de oude wonden pijn beginnen te doen, heb ik vaak een nachtmerrie-achtig visioen van een toekomstige wereld waarin miljarden mensen wonen, die allemaal genummerd en geregistreerd zijn, met nergens op die hele volgepakte aardbol ook maar een sprankje talent, geen enkele oorspronkelijke geest of rijke persoonlijkheid.'

De redacteur van het tijdschrift vroeg me een verhaal te schrijven dat van dat citaat uitging; dat deed ik tegen eind april en stuurde het op. Het verhaal was '2430 A.D.'; ik had er Priestley's citaat serieus in genomen en geprobeerd de wereld van zijn nachtmerries te beschrijven.

En IBM Magazine stuurde het terug. Ze schreven dat ze geen verhaal wilden dat het citaat bevestigde; ze wilden er juist een dat het citaat weerlegde. Goed, maar dat hadden ze nooit gezegd.

Onder normale omstandigheden zou ik misschien erg verontwaardigd zijn geweest en een nogal vernietigende brief teruggeschreven hebben. Maar het waren moeilijke tijden voor me en er naderde een nieuw keerpunt, ditmaal een erg treurig, in mijn leven.

Mijn huwelijk liep al enkele jaren lang niet op rolletjes en tenslotte ging het helemaal mis. Op 3 juli 1970, kort voorde dag dat we achtentwintig jaar getrouwd waren, trok ik het huis uit en ging naar New York. Ik nam een tweekamer suite in een hotel, die ik bijna vijf jaar lang als mijn kantoor zou gebruiken.

Zo'n ingrijpende verandering kun je niet doormaken zonder alle mogelijke zorgen, verdriet en schuldgevoelens. En een van al mijn zorgen - want ik ben nu eenmaal degene die ik ben, terwijl ik daar in die twee kamers in een vreemde omgeving zat en mijn naslagbibliotheek nog steeds niet was bezorgd* - was of ik nog wel in staat zou zijn om te schrijven.

* Zolang ik fictie schreef had ik maar heel weinig boeken nodig en kon ik overal schrijven. Een van de minder plezierige aspecten van mijn overgang naar de non-fictie was dat ik geleidelijk een reusachtige bibliotheek van naslagwerken opgebouwd heb die me vastnagelt waar ik zit.

Ik herinnerde me mijn verhaal '2430 A.D.', dat ik normaal gesproken misschien vol verontwaardiging zou hebben gelaten voor wat het was. Maar nu, gewoon om te zien of ik het kon, begon ik op 8 juli 1970, vijf dagen na mijn verhuizing, aan een ander verhaal, een waarin ik het citaat van Priestley zou weerleggen. Ik noemde het 'The Greatest Asset' ('Het grootste goed').

Ik stuurde het naar IBM Magazine, en u zult het niet geloven, maar nadat ze mijn tweede verhaal gelezen hadden, besloten ze toch maar het eerste te nemen. Het was buitengewoon verwarrend. Was het tweede dan zo slecht dat het eerste er weer goed door leek? Of waren ze van mening veranderd voordat ik het tweede verhaal geschreven had en waren ze er nog niet toe gekomen het me te laten weten? Ik vermoed het laatste. Hoe dan ook, '2430 A.D.' werd in het oktobernummer 1970 van IBM Magazine gepubliceerd.

2430 A.D.

‘Tussen middernacht en het aanbreken van de dag, wanneer de slaap niet komen wil en al de oude wonden pijn beginnen te doen, heb ik vaak een nachtmerrie-achtig visioen van een toekomstige wereld waarin miljarden mensen wonen, die allemaal genummerd en geregistreerd zijn, met nergens op die hele volgepakte aardbol ook maar een sprankje talent, geen enkele oorspronkelijke geest of rijke persoonlijkheid. ’

J.B. PRIESTLEY

‘Hij wil met ons praten,’ zei Alvarez toen de ander naar buiten stapte.

‘Goed,’ zei Bunting. ‘De maatschappelijke druk zal hem er tenslotte toch onder krijgen. Een rare figuur. Hoe hij aan de genetische aanpassing ontsnapt is zal ik wel nooit te weten komen. - Maar jij voert het woord. Hij irriteert me zó ontzaglijk.’

Samen liepen ze met veerkrachtige tred de gang door, langs het Leiderspad dat, als altijd, maar schaars bezet was. Ze hadden ook de bewegende stroken kunnen nemen, maar het was maar drie kilometer en Alvarez liep graag, zodat Bunting maar niet aandrong.

Alvarez was lang en tamelijk mager, met precies het soort atletische gestalte dat je zou verwachten van iemand die dol was op activiteiten waar je je spieren bij moest gebruiken; iemand die bij voorbeeld regelmatig van trappen en opritten gebruik maakte, zodat hij bijna zelf als een onaangepaste figuur beschouwd werd. Bunting, zachter en ronder, vermeed zelfs de zonnelampen, en was heel bleek.

Bunting zei somber: ‘Ik hoop dat wij samen voldoende zullen zijn.’

‘Dat denk ik wel. We willen het toch liever binnen onze sector houden als het even kan.’

‘Ja! Weet je, ik blijf denken - waarom moet het nou per se in ónze sector zijn? Tachtig miljoen vierkante kilometer levensruimte op zevenhonderd woonlagen, en het moet uitgerekend in ons woonblok zijn.’

‘Op een akelige manier is het eigenlijk juist een onderscheiding,’ zei Alvarez.

Bunting proestte het uit.

‘En het strekt ons ook wel een beetje tot eer,’ voegde Alvarez er zachtjes aan toe, ‘als we de zaak in orde brengen. We bereiken de top. We bereiken het eindpunt. We bereiken het doel. De hele mensheid. En wij spelen dat klaar.’ Buntings gezicht klaarde op. Hij zei: ‘Denk je dat ze het zo bekijken?’

‘Laten wij ervoor zorgen dat ze het zo bekijken.’

Hun voetstappen werden gedempt door het met plastic vermengde steenslag onder hun voeten. Ze kwamen langs zijgangen en zagen de eindeloze menigten op de bewegende stroken ergens tussen voor- en achtergrond. Ze roken een vluchtig vleugje van plankton in al zijn variëteiten. Eenmaal wisten ze, bijna instinctmatig, dat boven hen, ver boven hen, een van die reusachtige leidingen moest zijn die van zee uit landinwaarts leidden. En de symmetrie in aanmerking genomen wisten ze dat een even grote leiding, ver beneden hen, van het land uit naar de zee leidde.

Hun bestemming was een woonkamer die een flink eind van de gang af lag, maar wel heel anders scheen te zijn dan de duizenden waar ze langs waren gekomen. Het vertrek gaf een ongrijpbaar, verwarrend idee van ruimte, want aan beide zijden, over een afstand van vele tientallen meters, was de muur als een onbeschreven blad. En er hing iets in de lucht.

‘Ruik je dat?’ mompelde Bunting.

‘Ik heb het al eens eerder geroken,’ zei Alvarez. ‘Onmenselijk.'

‘Letterlijk, ja!’ zei Bunting. ‘Hij zal toch niet van ons verwachten dat we naar ze kijken, wel?’

‘Als hij dat wel verwacht, kunnen we toch makkelijk weigeren.’

Ze kondigden zich aan, wachtten toen zwijgend terwijl het gegons van oneindig veel leven aan alle kanten om hen heen klonk, maar op een uiterst veronachtzaamde manier, want het was er altijd.

De deur ging open. Cranwitz wachtte binnen op hen. Hij zag er somber uit. Hij droeg dezelfde kleren die ze allemaal droegen; licht, eenvoudig, grijs. Maar aan zijn lichaam leken ze wel verkreukeld. Hij leek verkreukeld, zijn haar was te lang, zijn ogen waren bloeddoorlopen en bewogen onrustig in alle richtingen.

‘Mogen we binnenkomen?’ vroeg Alvarez met kille beleefdheid.

Cranwitz stapte opzij om hen door te laten.

Binnen was de geur nog sterker. Cranwitz sloot de deur achter hen en ze gingen zitten. Cranwitz bleef staan en zei niets.

Alvarez zei: ‘Ik moet je, in mijn hoedanigheid als vertegenwoordiger van de sector, met Bunting hier als vice-vertegenwoordiger, vragen of je nu bereid bent om aan de maatschappelijke behoefte te voldoen.’

Cranwitz scheen na te denken. Toen hij eindelijk sprak klonk zijn zware stem als verstikt en moest hij zijn keel schrapen. ‘Ik wil niet,’ zei hij. ‘Ik hoef het ook niet. Er bestaat al vanouds een contract met de regering. Mijn familie heeft altijd het recht gehad...’

‘Dat weten we allemaal best en er is geen sprake van dwang,’ zei Bunting geïrriteerd. ‘We vragen je alleen vrijwillig toe te geven.’

Alvarez raakte heel lichtjes de knie van de ander aan. ‘Je begrijpt toch wel dat de situatie niet meer zo is als in de tijd van je vader; of zelfs, eigenlijk, als vorig jaar?’

De langgerekte kaak van Cranwitz trilde een beetje. ‘Dat zie ik niet in. Het geboortencijfer is dit jaar volgens de berekende grootte gedaald, en al het andere is dus overeenkomstig daarmee veranderd. Dat gaat zo van jaar tot jaar door. Waarom zou het dit jaar anders zijn?’

Op de een of andere manier scheen er geen overtuiging in zijn stem door te klinken. Alvarez was er zeker van dat hij wel degelijk wist waarom dit jaar anders was, en hij zei zachtjes: ‘Dit jaar hebben we het doel bereikt. Het geboortencijfer weegt nu precies op tegen het sterftecijfer; het bevolkingspeil is nu precies in evenwicht; en de zeeboerderijen hebben een volmaakte evenwichtstoestand bereikt. Jij bent de enige die nog tussen de hele mensheid en de perfectie staat.’

‘Vanwege een paar muizen?’

‘Vanwege een paar muizen. En nog wat andere wezens. Marmotten. Konijnen. Sommige soorten vogels en hagedissen. Ik heb ze niet geteld -’

‘Maar het zijn de enige op de hele wereld die er nog zijn. Wat voor kwaad doen ze?’

‘Wat voor goed?’ wilde Bunting weten.

Cranwitz zei: ‘Het goed dat ze doen, is dat ze er zijn om naar te kijken. Er is een tijd geweest waarin...’

Alvarez had dat al eerder gehoord. Hij zei, met zoveel medeleven als hij in zijn stem kon krijgen (en tot zijn verbazing ook met een zekere mate van echt medelijden): ‘Dat weet ik. Er is een tijd geweest! Eeuwen geleden! Toen waren er nog grote aantallen levensvormen als die waar jij nu voor zorgt. En miljoenen jaren daarvoor waren er dinosaurussen. Maar we hebben microfilms waar alles op voorkomt. Iedereen kan het te weten komen.’

‘Hoe kun je nu microfilms met de werkelijkheid vergelijken?’ vroeg Cranwitz.

Buntings lippen krulden zich. ‘De microfilms ruiken tenminste niet.’

‘Eens was de dierentuin veel groter,’ zei Cranwitz. ‘In de loop der jaren hebben we ons van zoveel exemplaren moeten ontdoen. Alle grote dieren. Alle vleesetende dieren. De bomen. Er is niets meer over dan kleine plantjes, heel kleine wezentjes. Laat ze toch.’

Alvarez zei: ‘Wat moeten we ermee? Niemand wil ze zien. De mensheid is tegen je.’

‘Maatschappelijke druk...’

‘Als de mensen zich echt verzetten kunnen we ze niet overtuigen. De mensen willen die misvormingen van het leven eenvoudig niet zien. Ze zijn walgelijk; dat zijn ze echt. Wat moeten we ermee?’ Alvarez’ stem klonk bijna vleiend-innemend.

Cranwitz ging nu zitten. Een zekere koortsachtigheid verdiepte de kleur op zijn wangen. ‘Ik heb nagedacht. Eens zullen we naar buiten reiken. De mens zal andere werelden koloniseren. Hij zal dieren willen hebben. Hij zal andere soorten willen hebben in die nieuwe, lege werelden. Hij zal een nieuwe ecologie van verscheidenheid beginnen. Hij zal... ’ Zijn woorden stierven weg onder de vijandige blik van de twee anderen.

Bunting vroeg: ‘Wat voor andere werelden gaan we dan koloniseren?’

‘In 1969 landden we op de maan,’ zei Cranwitz. ‘Jazeker, en we hebben er zelf een kolonie gesticht, en die ook weer verlaten. Er is in het hele zonnestelsel geen enkele wereld die in staat is om zonder een zeer ver doorgevoerde techniek menselijk leven in stand te houden.’

Cranwitz zei: ‘Er zijn ook nog werelden die om andere sterren draaien. Er zijn honderden miljoenen werelden die net als Aarde zijn. Die moeten er zijn.’

Alvarez schudde zijn hoofd. ‘Buiten bereik. Wij hebben eindelijk Aarde helemaal geëxploiteerd en met mensen gevuld. We hebben onze keuze gemaakt, en het is Aarde. Er is geen marge meer voor het soort inspanning dat nodig is om een ruimteschip te bouwen dat in staat zou zijn lichtjaren van ruimte te doorkruisen. - Heb je je soms in de geschiedenis van de twintigste eeuw verdiept?’

‘Dat was de laatste eeuw van de open wereld,’ zei Cranwitz.

‘Dat was het, ja,’ zei Alvarez droogjes. ‘Ik hoop dat je die tijd niet te veel geromantiseerd hebt. Ik heb de waanzin ervan ook bestudeerd. De wereld was toen leeg, een paar miljard mensen maar, en ze dachten dat hij vol was - en niet zonder reden. Ze besteedden meer dan de helft van hun vermogen aan oorlog en oorlogsvoorbereidingen, leidden hun economie zonder enig overleg, verspilden en vergiftigden naar hartelust, lieten het genetisch reservoir aan puur toeval over, en tolereerden afwijkingen van de norm van alle mogelijke soorten. Allicht dat ze bang waren voor wat ze de bevolkingsexplosie noemden, en dat ze ervan droomden als een soort ontsnapping andere werelden te bereiken. Dat zouden wij ook, onder die omstandigheden.

Over de combinatie van gebeurtenissen en wetenschappelijke vorderingen die alles veranderden hoef ik je niets te vertellen, maar laat me je er toch even in het kort aan herinneren, voor het geval je het probeert te vergeten. Er werd een wereldregering gevestigd, de kernfusie-energie werd ontwikkeld, en ook de kunst van de genetische techniek. Met vrede over de hele planeet, een overvloed aan energie en een vreedzame mensheid kon de mens zich in alle rust vermenigvuldigen, en de wetenschap hield gelijke tred met de bevolkingsvermeerdering.

Het was al van tevoren bekend hoeveel mensen precies de Aarde in stand kon houden. Zoveel calorieën zonlicht bereikten de Aarde, en, met gebruikmaking daarvan, konden alleen maar zoveel ton koolzuurgas per jaar door groene planten gevormd worden, en konden die planten alleen maar zoveel ton dierlijk leven in stand houden. De Aarde kon in totaal twee biljoen ton dierlijk leven in stand houden..

Eindelijk viel Cranwitz hem in de rede: ‘En waarom zouden niet al die twee biljoen ton menselijk zijn?’

‘Precies.’

‘Zelfs als dat het doden van alle andere dierlijk leven betekende?’

‘Zo gaat de evolutie nu eenmaal in zijn werk,’ zei Bunting kwaad. ‘De sterksten overleven het.’

Weer raakte Alvarez zachtjes de knie van de ander aan. ‘Bunting heeft gelijk, Cranwitz,’ zei hij vriendelijk. ‘De toleosten kwamen in de plaats van de placodermi, die op hun beurt weer de trilobieten vervingen. De reptielen kwamen in de plaats van de amfibieën en werden op hun beurt weer door de zoogdieren vervangen. Nu heeft de evolutie eindelijk zijn top bereikt. Aarde draagt zijn machtige bevolking van vijftien biljoen mensen...’

‘Maar hoe?’ vroeg Cranwitz dringend. ‘Ze leven in éen onmetelijk groot gebouw dat zich over de hele oppervlakte van het droge land uitstrekt, zonder planten en zonder dieren, af gezien van wat ik hier heb. En de hele onbewoonde oceaan is éen planktonsoep geworden; geen enkel ander leven dan plankton. Wij oogsten het eindeloos om onze mensen te voeden; en even eindeloos geven we de organische materie terug om het plankton te voeden.’

‘Wij leven uitstekend,’ zei Alvarez. ‘Er is geen oorlog; geen misdaad. Er is een perfecte geboortenregeling; ons sterven is vredig. Onze kinderen worden genetisch aangepast en er zijn nu twintig miljard ton normale hersens op Aarde; de grootst denkbare hoeveelheid van de ingewikkeldst denkbare materie in het hele universum.’

‘En al dat gewicht aan hersens, wat doet het?’

Bunting slaakte een hoorbare zucht van ergernis, maar Alvarez, die zich nog steeds kalm hield, zei: ‘Beste vriend, je verwisselt de reis met de bestemming. Misschien komt dat wel doordat je met die dieren van je leeft. Toen de Aarde nog in ontwikkeling was, was het voor het leven noodzakelijk om te experimenteren en risico’s te nemen. Het was zelfs de moeite waard verkwistend te zijn. De Aarde was toen nog leeg. Er was oneindig veel ruimte en de evolutie moest experimenteren met wel tien miljoen soorten of meer - tot ze dé soort gevonden had.

Zelfs toen de mensheid er al was, moest ze de juiste weg nog leren. Tijdens dit leerproces moest ze risico’s nemen, het onmogelijke proberen, dwaas of krankzinnig zijn. -Maar nu heeft de mensheid haar bestemming bereikt. Mensen hebben de planeet gevuld en hoeven alleen nog maar van volmaaktheid te genieten.’

Alvarez wachtte even om dat goed tot hem door te laten dringen, en zei toen: ‘Wij willen het, Cranwitz. De hele wereld wil volmaaktheid. In onze generatie is die volmaaktheid bereikt, en wij willen de distinctie het bereikt te hebben. Jouw dieren staan daarbij in de weg.’

Cranwitz schudde koppig zijn hoofd. ‘Ze nemen maar zo weinig plaats in; ze gebruiken zo weinig energie. Als ze allemaal uitgeroeid werden, waarvoor zouden jullie dan ruimte krijgen? Voor nog vijfentwintig mensen? Vijfentwintig op vijftien biljoen?’

Bunting zei: ‘Vijfentwintig mensen betekenen nog eens vijfenzeventig pond menselijke hersens. Met wat voor maatstaf kun je de waarde van vijfenzeventig pond menselijk brein bepalen?’

‘Maar jullie hebben al miljarden tonnen.’

‘Weet ik,’ zei Alvarez, ‘maar het verschil tussen perfectie en net-niet-helemaal-perfectie is hetzelfde als tussen leven en net-niet-helemaal-leven. We zijn er nu zo dicht bij. De hele Aarde heeft zich er op voorbereid dit jaar 2430 A.D. te vieren. Dit is het jaar waarin de computer ons vertelt dat de planeet eindelijk vol is; het doel is bereikt; al het streven van de evolutie is bekroond. Moeten we er dan net vijfentwintig te kort komen - ook al is het op vijftien biljoen. Het is maar zo’n uiterst kleine leemte, maar het blijft een leemte.

Denk je eens in, Cranwitz! Aarde heeft vijf miljard jaar gewacht om geheel gevuld te worden. Moeten we dan nog langer wachten? We kunnen en we willen je niet dwingen, maar als je vrijwillig toegeeft zul je voor iedereen een held zijn.’

Bunting zei: ‘Ja. Tot in alle toekomstige tijden zullen de mensen zeggen dat Cranwitz een daad stelde en dat door die ene daad de volmaaktheid bereikt werd.'

En Cranwitz zei, de ander nabauwend: ‘En de mensen zullen zeggen dat Alvarez en Bunting hem daartoe overgehaald hebben.’

‘Als we daarin slagen!’ zei Alvarez zonder hoorbare ergernis. ‘Maar zeg op, Cranwitz, kun jij je dan voor altijd tegen de verstandige wil van vijftien biljoen mensen blijven verzetten? Wat je beweegredenen ook zijn - en ik erken dat je op je eigen persoonlijke manier een idealist bent - kun je zo velen dat laatste kleine beetje perfectie onthouden?’ Cranwitz sloeg zwijgend zijn ogen neer; Alvarez gebaarde voorzichtig in Buntings richting en Bunting zei geen woord. Het zwijgen duurde ononderbroken voort terwijl de minuten traag voorbij kropen.

Toen fluisterde Cranwitz: ‘Mag ik dan nog éen dag met mijn dieren samen zijn?’

‘En dan?’

‘Dan... zal ik niet meer tussen de mensheid en de volmaaktheid in staan.’

En Alvarez zei: ‘Ik zal het aan de wereld bekend maken. Je zult gehuldigd worden.’ En hij en Bunting vertrokken.

Over de hele uitgestrektheid van de onmetelijk grote continentale gebouwen lagen vijf biljoen mensen vredig te slapen ; zaten ongeveer twee biljoen mensen vredig te eten; waren een half biljoen mensen bezig voorzichtig de liefde te bedrijven. Andere biljoenen praatten zonder heftigheid, of bedienden rustig de computers, of bestuurden de voertuigen, of bestudeerden het mechanisme, of organiseerden de microfilmbibliotheken, of amuseerden hun medemensen. Biljoenen gingen slapen; biljoenen werden wakker; en in de sleur kwam nooit enige verandering.

Het mechanisme functioneerde, stelde zichzelf op de proef, repareerde zichzelf. De planktonsoep van de planetaire oceaan koesterde zich in de zon en de cellen deelden zich, en deelden zich, en deelden zich, terwijl baggermachines ze eindeloos opschepten en droogden en met miljoenen tonnen naar transportbanden en buizen overbrachten die ze naar ieder hoekje van de eindeloze gebouwen voerden.

En in ieder hoekje van de gebouwen werden menselijke uitwerpselen verzameld en bestraald en gedroogd, en menselijke lijken werden fijngemalen en behandeld en gedroogd en bewerkt en gedroogd en eindeloos werd dat residu weer naar de oceaan teruggebracht. En uren lang, terwijl dit alles doorging, zoals het al decennia lang doorgegaan was en misschien wel gedoemd zou zijn nog duizenden jaren lang door te blijven gaan, voederde Cranwitz voor het laatst zijn kleine schepseltjes, aaide zijn marmotje, hief een schildpad omhoog om het dier in zijn niets begrijpend oog te staren, betastte een levend grassprietje tussen zijn vingers.

Hij telde ze, allemaal - de laatste levende wezens op Aarde die geen mensen waren en ook geen voedsel voor mensen - en verschroeide toen de grond waarin de planten groeiden en doodde ze. Hij vulde de kooien en vertrekken waarin de dieren zich bewogen met de juiste dampen, en toen bewogen ze niet meer en al spoedig leefden ze niet meer.

De laatste was verdwenen en nu stond alleen nog maar Cranwitz tussen de mensheid en de volmaaktheid, Cranwitz, wiens gedachten nog steeds opstandig van de algemene norm afweken. Maar ook voor Cranwitz waren er de dampen, en hij wilde niet meer leven.

En daarna heerste er pas echte volmaaktheid, over de hele Aarde, over al zijn vijftien biljoen bewoners en al zijn twintig miljard ton menselijke hersens, en was er (nu Cranwitz verdwenen was) niet éen schokkende gedachte, niet éen ongewoon denkbeeld dat de universele rust, die betekende dat eindelijk het volmaakte niets van de eenvormigheid bereikt was, nog kon verstoren.

Ook al was '2430 A.D.' nu gepubliceerd, en zelfs tegen een vorstelijk honorarium, mijn neurotische angsten werden er niet minder door. Dat verhaal dat geaccepteerd was, was geschreven toen ik nog in Newton woonde. Het verhaal dat ze niet genomen hadden, was in New York geschreven.

Dus bracht ik 'Het grootste goed' naar John Campbell (voor het eerst sinds eenentwintig jaar woonden we weer in dezelfde stad) en vertelde hem de geschiedenis van IBM Magazine. Ik zei dat ik hem het geweigerde verhaal wilde geven, maar dat ik dat niet zou doen als hij het beneden zijn waardigheid achtte om onder die omstandigheden een verhaal in te zien.

Die goeie ouwe John haalde zijn schouders op en zei: 'De ene redacteur hoeft het nog niet met de andere eens te zijn.'

Hij las het verhaal en kocht het. Ik had hem niets verteld over mijn idiote bezorgdheid dat ik in New York niet meer zou kunnen schrijven, want ik schaamde me ervoor en John was nog steeds de grote man voor me, tegenover wie ik me liever niet in mijn rol als ezel liet zien. Maar door het verhaal aan te nemen had hij weer een gunst toegevoegd aan de vele, vele gunsten die hij me al bewezen had.

(En voor het geval u zich bezorgd zou maken, kan ik u wel vertellen dat mijn jaren in New York tot nog toe nog vruchtbaarder zijn geweest dan mijn jaren in Newton. Ik woonde zevenenvijftig maanden in mijn werkruimte van twee kamers en in die tijd publiceerde ik zevenenvijftig boeken.)

Aantekening: De bevolking van Aarde wordt in 1970 op 3,68 miljard geschat. Met het tegenwoordige tempo van bevolkingstoename wordt dat aantal iedere vijfendertig jaar verdubbeld. Als het tegenwoordige tempo van de bevolkingstoename nog vierhonderdzestig jaar lang gehandhaafd kan blijven, dan zal in het jaar 2430 het gewicht aan menselijk vlees en bloed gelijk zijn aan het totale gewicht aan dierlijk leven dat Aarde nu bevat. In zoverre is het bovenstaande verhaal dus geen fictie.

Het grootste goed

De Aarde was éen groot park. De Aarde was volledig getemd.

Lou Tansonia zag de planeet voor zijn ogen groter worden terwijl hij er somber vanuit het Maanpendelschip op neerkeek. Zijn ver vooruitstekende neus splitste zijn magere gezicht in twee onaanzienlijke helften die elk voortdurend triest keken - maar deze keer gaven ze een nauwgezette afspiegeling van zijn stemming.

Hij was nog nooit zo lang weg geweest - bijna een maand -en hij verwachtte een niet zo plezierige acclimatiseringsperiode als de grote zwaartekracht van Aarde hem eenmaal in zijn krachtige greep had.

Maar dat kwam later pas. Dat was niet de oorzaak van de triestheid die hij nu voelde, nu hij Aarde geleidelijk groter zag worden.

Zo lang de planeet nog ver genoeg was om niet meer dan een cirkel van witte spiralen te zijn, die fonkelden in de zonnestralen die er over de schouders van het schip op schenen, had hij nog zijn oorspronkelijke schoonheid. Toen hier en daar wat vlekken van pastelkleurig bruin en groen tussen de wolken door kwamen schemeren, kon hij nog steeds de planeet zijn die hij nu al sinds driehonderd miljoen jaren geweest was, toen het leven voor het eerst buiten de zee gereikt had en over het droge land voortgekropen was om de dalen met groen te vullen.

Pas lager, veel lager - terwijl het schip daalde - begon het saaie, tamme karakter van de planeet zichtbaar te worden.

Nergens was meer een spoor van wildernis. Lou had nog nooit Aardse wildernis gezien; hij had er alleen over gelezen, of het in oude films gezien.

De bossen stonden keurig in het gelid, iedere boom zorgvuldig met soort en volgnummer aangeduid. De oogsten groeiden in ordelijke wisselbouw op hun akkers, met bij regelmatige tussenpozen geautomatiseerde bemesting en onkruidverdelging. De weinige huisdieren die nog bestonden waren genummerd en Lou vermoedde zuur dat dat met de grassprietjes ook het geval was.

Dieren lieten zich zo zelden zien dat het een hele sensatie was als je een glimp van een dier opving. Zelfs de insekten waren geleidelijk uitgestorven en geen enkel groot dier kwam nog buiten het langzaam afnemende aantal dierentuinen voor.

Zelfs de katten waren gering in aantal geworden, want het was veel vaderlandslievender om een hamster te houden, als je al een troeteldiertje hebben wilde.

Wacht eventjes! Alleen de niet-menselijke dierlijke bevolking van Aarde was kleiner geworden. Maar het totaal aan dierlijk leven was nog even groot als altijd, alleen bestond het grootste deel ervan, ongeveer driekwart van het totaal, uit maar éen enkele soort: Homo sapiens. En ondanks alles wat het Aards Bureau voor Ecologie kon doen (of beweerde dat het kon doen), nam dat deel van jaar tot jaar nog heel langzaam toe.

Daar dacht Lou, als altijd, met een overweldigend gevoel van verlies aan. Het was waar, de menselijke aanwezigheid was onopvallend. Er was zelfs geen spoor van te zien vanaf de hoogte waar het pendelschip zijn laatste banen om de planeet trok; en, wist Lou, zelfs wanneer ze nog veel lager daalden zou er geen spoor van te zien zijn.

De zich naar alle kanten uitstrekkende steden van de chaotische pre-planetaire tijden waren verdwenen. De oude autosnelwegen waren vanuit de lucht nog te volgen door de afdruk die ze nog steeds op de plantengroei achtergelaten hadden, maar van dichtbij waren ze onzichtbaar. Afzonderlijke mensen verstoorden maar zelden het oppervlak, maar ze waren er wel, onder de grond. De hele mensheid was onder de grond, met al zijn miljarden, met zijn fabrieken, zijn voedselverwerkende installaties, zijn energieën, zijn vacu-tunnels.

De getemde wereld leefde op zonne-energie en kende geen strijd meer, en was daarom juist weerzinwekkend voor Lou.

Maar op dit ogenblik kon hij dat bijna vergeten, want na maanden van mislukking zou hij met Adrastus zelf gaan spreken. Daarvoor had hij aan alle beschikbare touwtjes moeten trekken.

Ino Adrastus was de secretaris-generaal voor Ecologie. Het was geen ambt waarvoor je gekozen werd; het was een maar heel weinig bekende functie. Het was eenvoudig de belangrijkste post op Aarde, want alles werd erdoor gecontroleerd.

Dat was nu precies wat Jan Marley zei terwijl hij daar zat, met een slaperige uitdrukking van verstrooide wanordelijkheid die je deed veronderstellen dat hij dik geweest zou zijn als het menselijk dieet zo ongecontroleerd was dat het corpulentie toestond.

Hij zei: ‘Ik voor mij vind dat dit de belangrijkste post op Aarde is, en niemand schijnt het te weten. Ik wil het zo mooi mogelijk beschrijven.’

Adrastus haalde zijn schouders op. Zijn korte, gedrongen gestalte, met zijn ruige bos haar, dat eens lichtbruin was en nu grijs met hier en daar wat bruin, zijn fletsblauwe ogen die verzonken waren in donker geworden, uiterst fijn gerimpelde weefsels, was een generatie lang een onopvallend onderdeel van het bestuursapparaat geweest. Hij was al secretaris-generaal voor de Ecologie sinds de regionale ecologische raden tot het overkoepelende Aardse Bureau gecombineerd waren. De weinigen die iets van hem wisten konden zich de ecologie zonder hem eenvoudig niet voorstellen.

Hij zei: ‘De werkelijkheid is dat ik vrijwel nooit een besluit neem dat echt van mij is. De richtlijnen die ik onderteken zijn eigenlijk niet van mij. Ik onderteken ze omdat het in psychologisch opzicht erg onplezierig zou zijn ze door computers te laten ondertekenen. Maar, zie je, alleen de computers kunnen het werk doen.

Het Bureau neemt iedere dag een ongelooflijke hoeveelheid gegevens op; gegevens die het van alle delen van de aardbol krijgt en die niet alleen over menselijke geboorten en sterfgevallen, wijzigingen in het bevolkingscijfer, de produktie en de consumptie gaan, maar ook over alle tastbare veranderingen in de plantaardige en de dierlijke bevolking, en niet te vergeten de opgemeten toestand van de belangrijkste onderdelen van het milieu: lucht, zee en bodem. Die informatie wordt ontleed, geabsorbeerd en tot dubbel gecheckte geheugenregisters van een verbijsterende complexiteit verwerkt, en uit dat geheugen komen de antwoorden op de vragen die we stellen.’

Marley vroeg, met een scherpe, zijdelingse blik op de ander: ‘Antwoorden op alle vragen?’

Adrastus glimlachte. ‘Wij leren niet de moeite te nemen vragen te stellen waar geen antwoord op is.’

‘En het resultaat is ecologisch evenwicht,’ zei Marley. ‘Precies, maar een bijzonder ecologisch evenwicht. Door de hele geschiedenis van de planeet heen is het evenwicht in stand gehouden, maar altijd ten koste van kolossale rampen. Na een tijdelijke verstoring van het evenwicht wordt het evenwicht hersteld door hongersnood, epidemieën, drastische veranderingen van het klimaat. Wij houden het nu zonder grote rampen in stand door dagelijkse veranderingen en wisselingen, zodat het gebrek aan evenwicht nooit de kans krijgt gevaarlijke proporties aan te nemen.’ Marley zei: ‘Dat is toch precies wat u eens gezegd hebt: “’s Mensen grootste goed is een evenwichtige ecologie.”’

‘Dat beweren ze, dat ik dat gezegd heb.’

‘Het staat daar op de muur vlak achter u.’

‘Alleen de eerste drie woorden,’ zei Adrastus droogjes. Daar stond het op een langwerpig Glimmer-plast, in flikkerende, levendige woorden: ’S MANS GROOTSTE GOED...

‘Je hoeft de zin niet af te maken.’

‘Is er verder nog iets dat ik u kan vertellen?’

‘Mag ik een tijdje bij u doorbrengen en u aan het werk zien?’

‘Dan zult u een beter soort kantoorklerk aan het werk zien.’

‘Dat denk ik niet. Hebt u soms afspraken waar ik bij aanwezig mag zijn?’

‘Vandaag éen afspraak; een jonge knaap die Tansonia heet; een van onze Maanmensen. U mag er wel bij blijven.’ ‘Maanmensen? Bedoelt u...’

‘Ja, van de maanlaboratoria. De hemel zij dank dat we de maan hebben. Anders zouden alle experimenten op Aarde plaatsvinden, en het kost ons zo al moeite genoeg om de ecologie te handhaven.’

‘Bedoelt u kernproeven en verontreiniging door atoom-straling?’

‘Ik bedoel heel veel dingen.’

De uitdrukking op Lou Tansonia’s gezicht was een mengeling van nauwelijks bedwongen opgewondenheid en nauwelijks bedwongen angst. ‘Ik ben erg blij met deze kans om u te spreken, meneer de secretaris,’ zei hij buiten adem, hijgend en puffend tegen de zwaartekracht van Aarde.

‘Het spijt me dat het niet eerder mogelijk was,’ zei Adrastus vriendelijk. ‘Ik heb uitstekende rapporten over uw werk gekregen. De andere heer die hier aanwezig is, is Jan Marley, een schrijver over wetenschap, en wij hoeven ons niet aan hem te storen.’

Lou wierp een vluchtige blik op de schrijver en knikte, wendde zich toen weer gretig tot Adrastus. ‘Meneer de secretaris...’

‘Gaat u toch zitten,’ zei Adrastus.

Dat deed Lou, een tikkeltje onhandig, zoals je verwachten kon van iemand die nog bezig was op Aarde te acclimatiseren, en op de een of andere manier met een air alsof de onderbreking van het gaan zitten alleen maar tijdverspilling was. Hij zei: ‘Meneer de secretaris, ik doe een beroep op u persoonlijk met betrekking tot mijn projectaanvraag num -’ ‘Ik ken het, ja.’

‘Hebt u het gelezen, meneer?'

‘Nee, ik niet, maar de computers hebben het gelezen. Het is afgewezen.’

‘Ja! Maar in verband met die afwijzing door de computers doe ik nu juist een beroep op u.’

Adrastus glimlachte en schudde zijn hoofd. ‘Dat is voor mij een wel heel moeilijk beroep. Ik weet werkelijk niet waar ik de moed vandaan zou kunnen halen om tegen de beslissing van de computer in te gaan.’

‘Maar u móet,’ zei de man ernstig. ‘Mijn terrein is de genetische wetenschap.’

‘Ja, dat weet ik.’

‘En de genetische wetenschap,' zei Lou, de onderbreking negerend, ‘is de dienstbode van de medische wetenschap en dat zou toch niet zo mogen zijn. Niet geheel en al in elk geval.’

‘Eigenaardig dat u er zo over denkt. U hebt uw medische graad, en u hebt indrukwekkend werk op het gebied van de medische genetica verricht. Mij is ter ore gekomen dat uw werk over twee jaar mogelijk zal leiden tot de volledige en definitieve verdwijning van suikerziekte.’

‘Ja, maar dat interesseert me niet. Daar wil ik niet mee doorgaan. Laat iemand anders dat maar doen. Het genezen van suikerziekte is alleen maar een detail en het zal uitsluitend betekenen dat het sterftecijfer iets omlaag zal gaan en dus een ietsje meer druk in de richting van een bevolkingstoename teweeg zal brengen. Het interesseert me hoegenaamd niet om dat te bereiken.’

‘Hecht u dan geen waarde aan het menselijk leven?’ ‘Niet tot in het oneindige. Er zijn al te veel mensen op Aarde.’

‘Ik weet dat sommigen er zo over denken.’

‘U bent er een van, meneer de secretaris. U hebt artikelen geschreven waarin u dat stelt. En het is voor ieder weldenkend mens - en voor u nog meer dan voor ieder ander - overduidelijk wat het tot gevolg heeft. Overbevolking betekent ongemak, en om het ongemak te verkleinen moet de persoonlijke keuze verdwijnen. Prop genoeg mensen op een stuk terrein en de enige manier waarop ze allemaal kunnen gaan zitten is dat ze allemaal tegelijk gaan zitten. Zorg dat een menigte dicht genoeg is en ze kunnen zich alleen maar snel van het ene punt naar het andere bewegen door in formatie te marcheren. Dat is wat de mens nu aan het worden is: een blindelings voortmarcherende massa die niet weet waar ze heen gaan of waarom.’

‘Hoe lang hebt u deze toespraak gerepeteerd, meneer Tansonia?’

Lou bloosde een beetje. ‘En de andere levensvormen nemen zowel wat soorten als afzonderlijke exemplaren betreft in aantal af, met uitzondering van de planten die we eten. De ecologie wordt met het jaar eenvoudiger.’

‘De ecologie blijft in evenwicht.’

‘Maar verliest aan kleur en verscheidenheid en we weten niet eens hoe goed dat evenwicht is. We accepteren het evenwicht alleen omdat dat alles is wat we hebben.’

‘Wat zou u doen?’

‘Vraag dat de computer die mijn voorstel afgewezen heeft. Ik wil een programma voor genetische techniek beginnen met een grote verscheidenheid aan soorten, van wormen tot zoogdieren. Ik wil uit het uitstervende materiaal dat we voor handen hebben nieuwe variëteiten creëren voor het helemaal uitsterft.’

‘Met welk doel?’

‘Om kunstmatige ecologieën op te bouwen. Om ecologieën op te bouwen, gebaseerd op planten en dieren die anders zijn dan alles wat er op Aarde bestaat.’

‘Wat zou u daarmee verkrijgen?’

‘Dat weet ik niet. Als ik precies wist wat ik ermee verkrijgen zou, zou ik het onderzoek niet hoeven te doen. Maar ik weet wel wat we ermee zouden moeten verkrijgen. Wij zouden meer moeten leren over wat een ecologie laat functioneren. Tot nu toe hebben we alleen maar genomen wat de natuur ons gegeven heeft, en het vervolgens te gronde gericht en vernield zodat we het met de miserabele restanten moeten doen. Waarom niet iets opbouwen en dat bestuderen?’ ‘Bedoelt u blindelings opbouwen? Zomaar in het wilde weg?’

‘We weten eenvoudig niet genoeg om het op een andere manier te doen. De genetische techniek heeft de willekeurige mutatie als fundamentele drijfkracht. Op de medische wetenschap toegepast, moet die willekeurigheid tot elke prijs tot een minimum teruggebracht worden, want daar wordt naar een specifiek effect gestreefd. Wat ik wil, is de willekeurigheidsfactor van de genetische techniek nemen en daar gebruik van maken.’

Adrastus fronste een ogenblik zijn wenkbrauwen. ‘En hoe bent u van plan een ecologie op te bouwen die zinvol is? Zou die niet inwerken op de reeds bestaande ecologie en mogelijk het evenwicht daarvan verstoren? Dat is iets dat we ons niet kunnen permitteren.’

‘Het is niet mijn bedoeling de experimenten op Aarde uit te voeren,’ zei Lou. ‘Natuurlijk niet.’

‘Op de maan dan?’

‘Ook niet op de maan. - Op de asteroïden. Aan die mogelijkheid heb ik gedacht nadat mijn voorstel aan de computer gevoed werd, die het weigerde. Misschien zal dat verschil uitmaken. Als we eens kleine uitgeholde asteroïden namen; éen per ecologie? Als u nu eens met het oog daarop een bepaald aantal asteroïden toewijst. Ze op de juiste wijze klaar laat maken; ze uitrust met energiebronnen en transferbuizen; ze bezaait met verzamelingen levensvormen die mogelijk een gesloten ecologie zullen vormen. En kijken wat er dan gebeurt. Als het niet werkt, dan proberen er achter te komen waarom, en er iets aan onttrekken of, waarschijnlijker, iets aan toevoegen, of de verhoudingen veranderen. Op die manier zullen we een wetenschap van toegepaste ecologie tot ontwikkeling brengen, of, als u dat liever hebt, een wetenschap van de ecologische techniek; een wetenschap die wat ingewikkeldheid en belang weer éen stapje hoger staat dan de genetische techniek.’

‘Maar wat het nut ervan is, dat kunt u niet zeggen.' ‘Het specifieke nut, nee, natuurlijk niet. Maar hoe kan het iets nuttigs voorkómen? Het zal onze kennis juist op dat gebied waar we die het meest nodig hebben doen toenemen.’ Hij wees naar de flikkerende letters achter Adrastus. ‘U hebt het zelf gezegd: “’s Mensen grootste goed is een evenwichtige ecologie.” Ik bied u een methode aan om fundamenteel wetenschappelijk onderzoek op het gebied van de experimentele ecologie te verrichten; iets dat nog nooit eerder gedaan is.’

‘Hoeveel asteroïden denkt u nodig te hebben?’

Lou aarzelde. ‘Tien?’ zei hij op stijgende toon. ‘Om mee te beginnen.’

‘Laten we vijf zeggen,’ zei Adrastus, terwijl hij het rapport naar zich toe trok en er snel iets op neerkrabbelde, waarmee hij de beslissing van de computer nietig verklaarde.

Later zei Marley: ‘Kunt u mij nu zoals u daar zit wijs maken dat u een beter soort kantoorklerk bent? U vernietigt een beslissing van de computer en geeft eventjes vijf asteroïden weg. Zomaar.’

‘Het Congres zal het nog goed moeten keuren. Ik ben er zeker van dat ze dat zullen doen.’

‘Dus u denkt dat het voorstel van die jongeman werkelijk goed is.’

‘Nee, dat denk ik niet. Het zal niet lukken. Ondanks zijn enthousiasme is deze zaak zo gecompliceerd dat er, om het tot een punt uit te voeren waarop het nog enigszins de moeite waard is, veel meer mensen nodig zullen zijn dan er met enige mogelijkheid beschikbaar gesteld kunnen worden, en dat gedurende veel meer jaren dan die jonge man zal leven. ’ ‘Weet u dat zeker?’

‘Dat zegt de computer. Dat was de reden waarom zijn project werd afgewezen.’

‘Waarom hebt u dan de beslissing van de computer ongedaan gemaakt?’

‘Omdat ik, en de regering in het algemeen, hier zijn om iets in stand te houden dat nog veel belangrijker is dan de ecologie.’

Marley boog zich naar voren. ‘Dat snap ik niet.’

‘Omdat u wat ik zo lang geleden zei verkeerd geciteerd hebt. Omdat iedereen het verkeerd citeert. Omdat ik twee zinnen gezegd heb die tot éen in elkaar geschoven werden, en ik nooit meer in staat ben geweest ze weer uit elkaar te halen. Vermoedelijk is het menselijk ras eenvoudig niet bereid om mijn opmerkingen te aanvaarden zoals ik ze uitgesproken heb.’

‘Bedoelt u dat u niet gezegd hebt “’s Mensen grootste goed is een evenwichtige ecologie”?’

‘Natuurlijk niet. Ik zei: “ ’s Mensen grootste noodzaak is een evenwichtige ecologie.”’

‘Maar op uw Glimmerplast zegt u: “’s Mensen grootste goed..’

‘Daar begint de tweede zin mee, die de mensen weigeren te citeren, maar die ik nooit vergeet: “’s Mensen grootste goed is de onzekere geest.” Ik ben niet tegen het besluit van de computer in gegaan ter wille van onze ecologie. Die hebben we alleen maar nodig om te leven. Ik ben er tegenin gegaan om een waardevolle geest te behouden en aan het werk te houden, een onzekere geest. Die hebben we nodig opdat de mens mens is - wat veel belangrijker is dan alleen maar te leven.’

Marley stond op. ‘Ik heb zo’n idee, meneer de secretaris, dat u me voor dit interview hier wilde laten komen. Dit is toch de stelling die u me wilt laten publiceren, niet?’ ‘Laten we zeggen,’ zei Adrastus, ‘dat ik de kans aangrijp om te zorgen dat mijn opmerkingen correct geciteerd worden.’

Helaas, dat was het laatste verhaal dat ik aan John verkocht. Zijn cheque kwam op 18 augustus 1970 binnen, en nog geen jaar later was hij dood.

Toen het verhaal in het januarinummer 1972 van Analog verscheen, was mijn goede, lieve vriend Ben Bova redacteur van dat tijdschrift. Het is niet mogelijk om in John Campbells schoenen te staan, maar Ben staat met heel veel succes in zijn eigen schoenen.

Het volgende verhaal werd geschreven als gevolg van een blijspel der vergissingen. In januari 1971 beloofde ik, als gevolg van een ingewikkelde samenloop van omstandigheden, Bob Silverberg dat ik een kort verhaal zou schrijven voor een bloemlezing van oorspronkelijke verhalen die hij aan het samenstellen was.*

* Het zal u misschien verbazen dat ik geen nadere uitleg van die ingewikkelde samenloop van omstandigheden geef, want ik ben nu eenmaal zo'n kletskous, maar Bob vindt mijn versie een tikkeltje aan de beledigende kant, dus laten we het er maar bij.

Ik schreef het korte verhaal, maar het bleek helemaal geen kortverhaal te zijn geworden. Tot mijn kolossale verbazing schreef ik een roman, The Gods Themselves (Doubleday, 1972) (Zelfs de goden) mijn eerste sciencefictionroman in vijftien jaar (als u Fantastic Voyage, dat niet helemaal van mij was, niet meetelt).

Het was helemaal geen slechte roman, want ik kreeg er de Hugo en de Nebula voor, en liet er de sciencefictionwereld mee zien dat de oude man het nog steeds in zijn vingers had. Maar evengoed kwam ik erdoor in de klem te zitten, want ik had Bob nu eenmaal dat korte verhaal beloofd. Daarom schreef ik er nog een, 'Take A Match' ('Pak een Lucifer'), dat in Bobs bloemlezing New Dimensions II (Doubleday, 1972) verscheen.

Pak een lucifer

De ruimte was zwart; zwart overal om hem heen in alle richtingen. Er was niets te zien; geen ster.

Dat was niet omdat er geen sterren waren...

In werkelijkheid had de gedachte dat er misschien wel geen sterren waren, letterlijk geen sterren waren, Per Hanson tot in zijn binnenste doen huiveren. Het was de oude nachtmerrie die, maar nauwelijks onderbewust, onder de oppervlakte van het brein van iedere diepruimtereiziger aanwezig bleef.

Wanneer je de grote sprong door het tachyonheelal waagde, hoe zeker was je er dan van waar je er weer uit zou komen? De timing en de hoeveelheid ingebrachte energie mochten nog zo uiterst nauwkeurig gecontroleerd zijn, en je fusionist mocht dan de beste in de ruimte zijn, het onzekerheidsprincipe voerde de boventoon en er was altijd de kans, zelfs de onvermijdelijkheid, van een toevallige misser.

En als het om tachyons ging, dan zou een papierdunne misser wel eens iets in de orde van duizenden lichtjaren kunnen betekenen.

Dus wat als je nergens terecht kwam; of in elk geval zo ver van ergens dat niets je ook maar met enige mogelijkheid tot kennis van je eigen positie kon leiden en niets je dus ook weer terug naar ergens kon leiden?

Ónmogelijk, zeiden de geleerden. Er was in het heelal geen enkel punt vanwaar je de quasars niet kon zien, en alleen met behulp van die quasars kon je je eigen positie bepalen. Bovendien was er in de loop van een normale sprong maar een kans van een op de tien miljoen dat je door louter toeval buiten het melkwegstelsel terecht zou komen, en over een afstand van, laten we zeggen, de Andromeda-nevel of Maffei, misschien maar éen op een biljard.

Vergeet het maar, zeiden de geleerden.

Dus wanneer een schip uit zijn sprong komt, en van de griezelige paradoxen van de sneller-dan-het-licht-tachyons terugkeert naar het gezonde dat-kennen-we-allemaal van alle tardyons van opgaande tot dalende protonen, dan móeten daar sterren te zien zijn. En als ze desondanks toch niet te zien zijn, dan zit je midden in een stofwolk; dat is de enige verklaring. Er zijn donker-mistige gebieden in de melkweg, of in iedere spiraalnevel, zoals ze eens ook op Aarde voorkwamen, toen die nog het enige tehuis van de mensheid was, in plaats van het zorgvuldig bewaarde, tegen alle weersomstandigheden beschermde levensreservaat-museumstuk dat de planeet nu was.

Hanson was lang en somber; zijn huid leek wel van leer; en wat hij niet wist van de hyperschepen die de Melkweg en de direct daar aan grenzende gebieden doorploegden - altijd met uitzondering van de mysteries van de fusionisten -moest nog uitgevonden worden. Hij zat nu in zijn eentje in het gezagvoerdershoekje, waar hij graag vertoefde. Hij had alles bij de hand wat hij nodig had om met iedere man of vrouw aan boord, en met de resultaten van ieder toestel of instrument verbonden te worden, en het beviel hem de onzichtbare aanwezigheid te zijn.

- Hoewel op dit ogenblik niets hem beviel. Hij schakelde over en zei: ‘Verder nog iets, Strauss?’

‘We zitten in een open sterrengroep,’ zei de stem van Strauss. (Hanson had de visuele verbinding niet ingeschakeld; dan zou hij zijn eigen gezicht hebben moeten laten zien en hij gaf er de voorkeur aan zijn uitdrukking van misselijk makende ongerustheid voor zichzelf te houden.)

‘Tenminste,’ vervolgde Strauss, ‘het lijkt een open sterrengroep te zijn, te oordelen naar het stralingsniveau dat we in de verre infrarode en microgolfgebieden op kunnen vangen. De moeilijkheid is dat we de posities gewoon niet goed genoeg vast kunnen stellen om onze positie te bepalen. Geen kans.’

‘Niets in zichtbaar licht?’

‘Hoegenaamd niets; en in bijna-infrarood ook niet. De stofwolk is zo dik als puree.’

‘Hoe groot is hij?’

‘Geen idee.’

‘Kun je de afstand naar de dichtstbijzijnde rand schatten?’ ‘Zelfs niet bij benadering. Het kan een lichtweek zijn. Het kunnen ook tien lichtjaren zijn. Volstrekt onmogelijk vast te stellen.’

‘Heb je met Viluekis gesproken?’

Strauss zei kortaf: ‘Ja!’

‘Wat zegt hij ervan?’

‘Niet veel. Hij heeft de pest in. Hij vat het natuurlijk als een persoonlijke belediging op.’

‘Natuurlijk.’ Hanson zuchtte geluidloos. Fusionisten waren al even kinderachtig als kinderen, en omdat ze zo’n romantische rol in de diepe ruimte speelden, werden ze met toegeeflijkheid behandeld. Hij zei: ‘Je hebt hem toch zeker wel gezegd dat dit soort dingen niet te voorspellen zijn en elk ogenblik kunnen gebeuren.’

‘Ja. En hij zei, zoals je wel raden kunt: “Niet met Viluekis.’”

‘Behalve dan dat het natuurlijk tóch gebeurd is. Tja, ik kan niet met hem praten. Niets van wat ik zeg zal ook maar iets voor hem betekenen, behalve dat ik probeer me op mijn rang te laten voorstaan, en dan krijgen we helemaal niets meer uit hem. - Wil hij de schoep niet in werking stellen?’ ‘Hij zegt dat hij niet kan. Hij zegt dat hij beschadigd zal worden.’

‘Hoe kun je nu een magnetisch veld beschadigen!’ Strauss bromde. ‘Dat moet je vooral niet tegen hem zeggen . Hij zal je vertellen dat er meer aan een fusiebuis zit dan een magnetisch veld, en dan zal hij ook nog zeggen dat je hem probeert te degraderen.’

‘Ja, ik weet het. - Nou ja, moet je luisteren, zet iedereen en alles aan het werk met de wolk. Er moet toch wel een of andere manier zijn om een gissing naar de richting en de afstand van de dichtstbijzijnde rand te doen.’ Hij verbrak de verbinding.

Toen keek Hanson fronsend voor zich uit.

De dichtstbijzijnde rand! Het viel te betwijfelen of ze, met de snelheid die het schip (in verhouding tot de omringende materie) had, het zouden kunnen wagen de voor een radicale koerswijziging noodzakelijke energie te verbruiken.

Ze waren in verhouding tot de galactische kern in het tardyonuniversum met de halve lichtsnelheid aan de sprong begonnen, en zouden er (vanzelfsprekend) ook met dezelfde snelheid weer uitkomen. Daar scheen altijd een zeker risico in te schuilen. Per slot van rekening, stel dat je op de terugtocht eens dicht in de buurt van een ster terecht kwam en daar met de halve lichtsnelheid op af koerste.

De theoretici ontkenden dat die mogelijkheid bestond. Redelijkerwijs viel niet te verwachten dat je door middel van een sprong gevaarlijk dicht bij een massief lichaam zou komen. Dat beweerden de geleerden. Bij de sprong waren gravitatiekrachten betrokken en voor de overgang van tar-dyon naar tachyon en weer terug naar tardyon werkten die krachten afstotend. In werkelijkheid was het juist het onvoorspelbare effect van een nooit in al zijn details te berekenen zuivere gravitatiekracht dat voor een groot deel van de onzekerheid in de sprong verantwoordelijk was.

Bovendien, zouden ze zeggen, vertrouw maar op het instinct van de fusionist. Een goede fusionist vergist zich nooit in de weg.

Behalve dan dat deze fusionist hen in een wolk had laten springen.

- O, dat! Maar dat gebeurt toch voortdurend. Dat is niet van belang. Weet je wel hoe ijl de meeste wolken zijn. Je merkt niet eens dat je er in bent.

(Niet deze wolk, o geleerde.)

- Eigenlijk zijn wolken zelfs goed voor je. De schoepen hoeven dan niet zo lang of zo hard te werken om de fusie aan de gang te houden en energie op te slaan.

(Niet deze wolk, o geleerde.)

- Nou, vertrouw er dan maar op dat de fusionist een uitweg zal bedenken.

(Maar als er eens geen uitweg is?)

Voor die laatste gedachte schrok Hanson terug. Hij deed zijn uiterste best om er niet aan te denken. - Maar hoe kun je niet aan een gedachte denken die het luidst van alles in je hoofd klinkt?

Henry Strauss, de sterrenkundige van het schip, voelde zichzelf ook uiterst gedeprimeerd. Als dat wat er nu gebeurd was een onvervalste ramp was, dan was dat iets dat je kon aanvaarden. Niemand aan boord van de hyperschepen kon helemaal zijn ogen voor de mogelijkheid van een ramp sluiten. Je was er op voorbereid, of althans, dat probeerde je. - Hoewel het natuurlijk voor de passagiers wel erger was.

Maar wanneer die ramp iets inhield waarvoor je wel je hoektanden had willen geven om het te kunnen observeren en bestuderen, en je dan tot de ontdekking kwam dat de beroepsvondst van je leven nu juist dat was wat je dood betekende.. .

Hij slaakte een diepe zucht.

Hij was een stevig gebouwde kerel, met gekleurde contactlenzen waardoor zijn ogen, die anders precies bij een kleurloze persoonlijkheid gepast zouden hebben, een onechte levendigheid en kleur hadden gekregen.

De gezagvoerder kon absoluut niets doen. Dat wist hij. De gezagvoerder mocht dan de autocraat van de hele rest van het schip zijn, maar een fusionist stond boven de wet, en dat was altijd zo geweest. Zelfs voor de passagiers (dacht hij met enige weerzin) is de fusionist de keizer van de ruimtewe-gen, en naast hem kromp iedereen tot een toonbeeld van onmacht ineen.

Het was een kwestie van vraag en aanbod. De computers mochten dan de exacte hoeveelheid en timing van de energie-inbreng berekenen, en de exacte plaats en richting (als ‘richting’ nog enige betekenis had in de overgang van tardyon naar tachyon), maar de foutmarge was enorm groot en alleen een talentvol fusionist kon die verkleinen. Wat het was waar een fusionist zijn talent vandaan had, dat wist niemand - ze werden geboren, niet gemaakt. Maar fusionisten wisten dat ze dat talent hadden, en er was er nooit een die er geen gebruik van maakte.

Viluekis was helemaal niet kwaad voor een fusionist - hoewel ze nooit ver kwamen. Hij en Strauss spraken tenminste tegen elkaar, ook al had Viluekis zonder moeite de aantrekkelijkste vrouwelijke passagier aan boord ingepikt nadat Strauss haar als eerste gezien had. (Dat maakte op de een of andere manier deel uit van de keizerlijke rechten van de fusionisten als ze onderweg waren.)

Strauss nam contact op met Anton Viluekis. Het duurde een tijdje voor de verbinding tot stand kwam, en toen het zo ver was, bleek Viluekis op een verkreukelde, treurig-ogende manier geërgerd te kijken.

‘Hoe is het met de buis?’ vroeg Strauss vriendelijk.

‘Ik denk dat ik hem net op tijd uitgeschakeld heb. Ik heb hem geïnspecteerd en kan geen enkele schade constateren. En nu,’ hij keek op zichzelf neer, ‘moet ik schoonmaken.’ ‘Hij is dus tenminste niet beschadigd.’

‘Maar we kunnen hem niet gebruiken.’

‘Misschien zouden we hem toch moeten gebruiken, Vil,’ zei Strauss op vleierig-innemende toon. ‘We weten niet wat daar buiten zal gebeuren. Als de buis beschadigd was, dan zou het er niet toe doen wat daar buiten zou gebeuren, maar zoals de zaken er nu voorstaan, als de wolk optrekt...’ ‘Als - als - als - Ik zal jou eens een “als” geven. Als jullie stomme sterrenkundigen hadden geweten dat die wolk hier was, dan had ik hem misschien kunnen ontwijken.’

Dat sloeg duidelijk nergens op, en Strauss ging er niet op in. Hij zei: ‘Het kan best zijn dat hij optrekt.’

‘Wat zegt de analyse?’

‘Niet best, Vil. Het is de dichtste hydroxylwolk die ooit waargenomen is. Nergens in het hele melkwegstelsel is, voor zover ik weet, een plaats waar zo’n hoge concentratie hydroxyl is.’

‘En geen waterstof?’

‘Natuurlijk wel een beetje waterstof. Ongeveer vijf procent.’

‘Niet genoeg,’ zei Viluekis nors. ‘Er is daar behalve die hydroxyl nog iets. Er is daar iets dat me meer problemen heeft gegeven dan hydroxyl ooit zou kunnen doen. Heb je het opgespoord?’

‘Jazeker. Formaldehyde. Erzit meer formaldehyde in dan waterstof. Besef je wel wat dat betekent, Vil? Een of ander proces heeft ongehoorde hoeveelheden zuurstof en koolstof in de ruimte geconcentreerd; genoeg om over een omvang van misschien wel kubieke lichtjaren de waterstof op te gebruiken. Ik ken absoluut niets en ik kan me ook niets indenken dat voor zoiets verantwoordelijk zou kunnen zijn.’ ‘Wat wil je eigenlijk zeggen, Strauss? Wil je me wijs maken dat dit de enige wolk van deze soort in de ruimte is en dat ik zo stom ben om er in terecht te komen?’

‘Dat zeg ik niet, Vil. Ik zeg alleen wat je me hoort zeggen en dat heb je niet gehoord. Maar, Vil, om er uit te komen zijn we helemaal van jou afhankelijk. Ik kan niet om hulp roepen want ik kan geen hyperstraal uitzenden zonder te weten waar we zijn; en ik kan er niet achter komen waar we zijn omdat ik geen enkele ster op kan sporen...’

‘En ik kan de fusiebuis niet gebruiken, dus waarom ben ik de boosdoener? Jij kunt je werk ook niet doen, dus waarom moet de fusionist altijd weer de boosdoener zijn?’ Viluekis ziedde van woede. ‘Het is jouw taak, Strauss, het is jouw taak. Vertel jij me maar waar ik het schip heen moet sturen om waterstof te vinden. Vertel jij me maar waar de rand van de wolk is. - Ach wat kan me de rand van de wolk ook verdommen; vind liever de rand van die hydroxyl-formaldehyde-troep voor me.’

‘Ik wou dat ik het kon,’ zei Strauss, ‘maar tot nu toe kan ik, zo ver als ik kan peilen, niets anders ontdekken dan hydroxyl en formaldehyde.’

‘Dat spul kunnen we niet tot fusie brengen.’

‘Weet ik.’

‘Goed,’ zei Viluekis driftig, ‘dit is nu typisch de reden waarom het verkeerd is dat de regering probeert superveiligheid bij de wet te reguleren in plaats van het aan het oordeel van de fusionist ter plekke over te laten. Als we de capaciteit voor de dubbele sprong hadden, dan zouden er geen moeilijkheden zijn.’

Strauss wist heel goed wat Viluekis bedoelde. Er was altijd de neiging tijd te besparen door snel achter elkaar twee sprongen te maken, maar als éen sprong al zekere niet te vermijden onzekerheden inhield, dan vergrootten twee sprongen vlak na elkaar die onzekerheden in sterke mate, en zelfs de beste fusionist kon daar niet veel aan doen. De veelvoudig vergrote fout verlengde vrijwel altijd de totale tijdsduur van de tocht.

Eén regel van de hypernavigatie waar streng de hand aan werd gehouden was dat een volle dag op kruissnelheid tussen twee sprongen noodzakelijk was - drie volle dagen was nog beter. Daardoor was er voldoende tijd om de volgende sprong met alle nodige voorzichtigheid voor te bereiden. Om te voorkomen dat deze regel overtreden werd, werd iedere sprong gemaakt onder zulke voorwaarden dat er niet voldoende energie voor een tweede sprong overbleef. Gedurende tenminste enige tijd moesten de schoepen waterstof verzamelen en comprimeren, het fuseren, de energie opslaan en die tot het punt van sprongontsteking opbouwen. En gewoonlijk duurde het op zijn minst een dag voordat er voldoende energie opgeslagen was om een sprong mogelijk te maken.

Strauss vroeg: ‘Hoeveel energie kom je tekort, Vil?’

‘Niet veel. Zoveel.’ Viluekis hield zijn duim en wijsvinger iets minder dan een centimeter van elkaar. ‘Maar dat is al genoeg.’

‘Jammer,’ zei Strauss mat. De energievoorraad was geregistreerd en kon geïnspecteerd worden, maar zelfs dan nog was het van fusionisten bekend dat ze de registratierapporten zo georganiseerd hadden dat ze altijd nog enige marge voor die tweede sprong over hadden.

‘Weet je het zeker?’ vroeg hij. ‘Als je de noodgenerators eens in werking stelde, alle lichten uitdraaide...’

‘En de luchtcirculatie en de apparaten en het hele hydroponische systeem. Ik weet het. Ik weet het. Dat heb ik allemaal al in mijn berekening opgenomen en we halen het net niet. - Dat komt door die stompzinnige veiligheidsvoorschriften over die tweede sprong van jullie.’

Het lukte Strauss nog steeds zijn kalmte te bewaren. Hij wist - zoals iedereen wist - dat het juist de broederschap van fusionisten geweest was die de voorschriften er doorgedreven hadden. Een dubbele sprong, waar de gezagvoerder soms op stond, had vaker wel dan niet een boos gezicht van de fusionist tot gevolg. - Maar het had in elk geval éen voordeel. Met de verplichte kruissnelheid tussen iedere sprong zou het op zijn minst een hele week duren voordat de passagiers rusteloos en achterdochtig begonnen te worden, en in die week zou er misschien wel iets gebeuren. Tot nog toe was er nog geen dag voorbij.

Hij zei: ‘Weet je heel zeker dat je niet iets met je systeem kunt doen; enkele van de onzuiverheden er uitfilteren bij voorbeeld?’

‘Ze uitfilteren! Het zijn geen onzuiverheden; ze zijn de hele wolk. Waterstof is hier de onzuiverheid. Luister, ik heb een half miljard graden nodig om koolstof- en zuurstofatomen te fuseren; waarschijnlijk zelfs een heel miljard. Het kan niet en ik ben ook niet van plan het te proberen. Als ik iets probeer en het lukt niet, dan is het mijn schuld, en dat neem ik niet. Het is jouw taak mij naar de waterstof te brengen en dat doe je dan maar. Je laat gewoon dit schip naar de waterstof kruisen. Hoe lang het duurt kan me niet schelen. ’ Strauss zei: ‘We kunnen niet sneller gaan dan we al doen, Vil, de dichtheid van het medium in aanmerking genomen. En met de halve lichtsnelheid moeten we misschien wel twee jaar kruisen - of misschien wel twintig -’

‘Nou ja, jij bedenkt maar een uitweg. Of de gezagvoerder.’

Wanhopig verbrak Strauss het contact. Het was eenvoudig niet mogelijk om met een fusionist een redelijk gesprek te voeren. Hij had wel eens (en volkomen serieus) de theorie naar voren horen brengen dat meerdere sprongen het brein aantastten. Tijdens de sprong moest iedere tardyon in normale materie worden omgezet in een equivalente tachyon en vervolgens weer terug in de oorspronkelijke tardyon. Als die dubbele omzetting ook maar in het allerkleinste detail onvolmaakt was, dan zou het effect daarvan zich ongetwijfeld het eerst van al in het brein vertonen, dat verreweg het ingewikkeldste brok materie was dat ooit de overgang door moest maken. Natuurlijk waren er nooit op proefondervindelijke wijze negatieve effecten aangetoond, en geen enkele lichting van officieren op de hyperschepen scheen mettertijd in sterkere mate achteruit te gaan dan aan het normale proces van ouder worden toegeschreven kon worden. Maar wat het specifieke onderdeeltje in de hersenen van de fusionisten, waardoor ze fusionisten werden en, louter door intuïtie, verder konden gaan dan de beste computers, zou wel eens bijzonder ingewikkeld kunnen zijn, en daardoor ook bijzonder kwetsbaar.

Nonsens! Het was niets bijzonders! Fusionisten waren alleen maar verwend!

Hij aarzelde. Moest hij proberen Cheryl te bereiken? Als er iemand was die de zaak glad kon strijken was zij het wel, en als die ouwe snoeper van een Vil maar eenmaal op de juiste wijze vertroeteld was, zou hij misschien wel een manier bedenken om de fusiebuizen in werking te stellen - hydroxyl of niet.

Geloofde hij dan werkelijk dat Viluekis dat onder alle omstandigheden kon? Of probeerde hij de gedachte om jarenlang rond te moeten kruisen te vermijden? Het was waar dat hyperschepen in principe wel op dergelijke eventualiteiten waren voorbereid, maar zo’n eventualiteit had zich nog nooit voorgedaan en de bemanningen - en de passagiers nog minder - waren er zeker niet op voorbereid.

Maar als hij met Cheryl praatte, wat kon hij dan zeggen dat niet als een bevel tot verleiding klonk? Het had tot nu toe nog maar éen dag geduurd en hij was nog niet bereid om voor een fusionist voor pooier te spelen.

Viluekis fronste zijn wenkbrauwen. Hij voelde zich een beetje beter nu hij een bad had genomen en hij was blij dat hij een flinke houding tegenover Strauss had aangenomen. Geen kwaaie, die Strauss, maar net als zij allemaal (‘zij’, de gezagvoerder, de bemanning, de passagiers, al die stomme non-fusionisten in het universum) wilde hij alle verantwoordelijkheid van zich af schuiven. Het allemaal maar in de schoenen van de fusionist schuiven. Het was al een oud, een heel oud verhaaltje, en hij was een fusionist die niet van plan was het te nemen.

Dat geklets over jarenlang rondkruisen diende alleen maar om hem bang te maken. Als ze er echt hun hersens voor gebruikten, konden ze de grenzen van de wolk berekenen en ergens moest er dan toch een rand zijn die het dichtste bij was. Het was te veel gevraagd dat ze precies in het midden terecht waren gekomen. Natuurlijk, als ze dichtbij de ene rand terecht waren gekomen en koers zetten naar de andere...

Viluekis stond op en rekte zich uit. Hij was lang en zijn wenkbrauwen hingen als baldakijnen over zijn ogen.

Als het eens werkelijk jaren duurde. Geen enkel hyperschip had ooit jaren lang rondgekruist. De langste tocht op kruissnelheid had achtentachtig dagen en dertien uur geduurd; dat was gebeurd toen een van hen het had klaargespeeld in een ongunstige positie ten opzichte van een diffuse ster terecht te komen en zich terug had moeten trekken met snelheden die tot meer dan 0,9 lichtsnelheid klommen voordat het schip redelijk in staat was de sprong te wagen.

Ze hadden het overleefd en dat kruisen had een kwart jaar geduurd. Natuurlijk, twintig jaar...

Maar. dat was onmogelijk.

Het signaallicht flitste driemaal voor het volledig tot hem doordrong. Als dat soms de gezagvoerder was die hem persoonlijk op kwam zoeken, dan zou hij in een heel wat sneller tempo vertrekken dat hij was gekomen.

‘Anton!’

Het was een zachte, dringende stem, en een deel van zijn ergernis sijpelde weg. Hij liet de deur terugglijden in zijn nis en Cheryl kwam binnen. De deur sloot zich weer achter haar.

Ze was een jaar of vijfentwintig, had groene ogen, een stevige kin, mat rood haar en een luisterrijk figuur dat zijn licht niet onder een korenmaat verborg.

Ze zei: ‘Anton. Is er iets mis?’

Viluekis werd toch niet zo volledig overrompeld dat hij zoiets toegaf. Zelfs een fusionist wist wel beter dan iets voortijdig aan een passagier te onthullen. ‘Helemaal niet. Waarom denk je dat?’

‘Een van de andere passagiers zegt het. Een man die Martand heet.’

‘Martand? Wat weet die er nu van?’ Toen, argwanend: ‘En waarom luister jij eigenlijk naar een of andere idiote passagier? Hoe ziet hij eruit?’

Cheryl glimlachte flauwtjes. ‘Gewoon iemand die een gesprek begon in de lounge. Hij zal al wel tegen de zestig zijn, en hij is volkomen onschuldig, hoewel ik zo’n idee heb dat hij dat liever niet was. Maar daar gaat het niet om. Er zijn geen sterren te zien. Iedereen kan dat constateren, en Martand beweerde dat het veelbetekenend was.’

‘O ja? We trekken gewoon door een wolk. Er zijn een heleboel van die gaswolken in de Melkweg en er trekken voortdurend hyperschepen doorheen.’

‘Ja, maar Martand zegt dat je zelfs in een gaswolk gewoonlijk toch wel wat sterren kunt zien.’

‘Wat weet hij ervan?’ herhaalde Viluekis. ‘Is hij soms een oude rot in de diepe ruimte?’

‘Nee-ee,’ gaf Cheryl toe. ‘Eigenlijk is dit pas zijn eerste tocht, geloof ik. Maar hij schijnt wel veel te weten.’

‘Dat zal wel, ja. Moet je luisteren, jij gaat naar hem toe en /egt hem dat hij zijn bek moet houden. Dit is iets waar hij eenzame opsluiting voor kan krijgen. En vertel jij zulk soort verhalen vooral niet verder.’

Cheryl hield haar hoofd schuin. ‘Echt waar, Anton, je praat alsof er écht moeilijkheden zijn. Die Martand - Louis Martand heet hij - is een interessante knaap. Hij is schoolmeester - achtste klas algemene wetenschappen.’

‘Onderwijzer aan een lagere school! Godallemachtig, Cheryl -’

‘Maar je zou eens naar hem moeten luisteren. Hij zegt dat het lesgeven aan kinderen een van de weinige beroepen is waarin je van alles een beetje moet weten, omdat kinderen vragen stellen en kunnen herkennen wat onecht is.’

‘Nou, misschien zou jij dan ook als specialiteit het herkennen van wat onecht is moeten hebben. En ga nu naar hem toe, Cheryl, en zeg hem dat hij zijn bek moet houden, anders doe ik het.’

‘Goed dan. Maar eerst dit: Is het waar dat we door een hydroxylwolk trekken en dat de fusiebuis afgesloten is?’ Viluekis’ mond ging open en klapte toen weer dicht. Het duurde een hele tijd voor hij zei: ‘Wie heeft jou dat verteld?’ ‘Martand. Ik ga nu.’

‘Nee,’ zei Viluekis bits. ‘Wacht even. Aan hoeveel anderen heeft Martand dit allemaal verteld?’

‘Aan niemand. Hij zei dat hij geen paniek wil zaaien. Ik was er bij terwijl hij er over na zat te denken, veronderstel ik, en ik denk dat hij het niet na kon laten er iets over te zeggen.’

‘Weet hij dat jij me kent?’

Er kwam een lichte frons op Cheryls voorhoofd. ‘Ik denk dat ik daar wel eens iets over heb losgelaten.’

Viluekis snoof minachtend: ‘En denk vooral niet dat die idiote oude man die jij opgepikt hebt zal proberen jou te laten zien hoe geweldig hij is. Nee, hij probeert mij via jou te imponeren.'

‘Ach welnee,’ zei Cheryl. ‘Hij zei zelfs uitdrukkelijk dat ik er niets van tegen jou moest zeggen.’

‘Natuurlijk wel wetende dat jij direct naar me toe zou komen.’

‘Waarom zou hij me dat willen laten doen?’

‘Om mij aan de kaak te stellen. Weet je wel wat het is, een fusionist te zijn? Als iedereen de pest aan je heeft, tegen je is, omdat ze je zo nodig hebben, omdat je...’

Cheryl zei: ‘Maar wat heeft dat er nu allemaal mee te maken? Als Martand het nu eens helemaal mis heeft, hoe zou dat jou dan aan de kaak moeten stellen? En als hij gelijk heeft - Heeft hij gelijk, Anton?’

‘Nou ja, wat zei hij eigenlijk precies?’

‘Ik weet natuurlijk niet zeker of ik het me allemaal nog kan herinneren,’ zei Cheryl nadenkend. ‘Het was nadat we uit de sprong waren gekomen, eigenlijk wel een paar uren later, ja. Het enige waar iedereen toen over praatte was dat er helemaal geen sterren te zien waren. In de lounge zei iedereen dat er nu toch gauw weer een sprong moest komen, want wat had je aan reizen door de diepe ruimte zonder dat je iets te zien kreeg. Natuurlijk wisten we wel dat we op zijn minst een dag op kruissnelheid verder zouden moeten gaan. Toen kwam Martand binnen, zag me, en kwam naar me toe om met me te praten. - Ik denk dat hij me nogal graag mag. ’ ‘Ik denk dat ik hem helemaal niet graag mag,’ zei Viluekis grimmig. ‘Ga verder.’

‘Ik zei tegen hem dat het behoorlijk vervelend was zonder dat je iets zag, en hij zei dat het zo nog wel een tijdje zou blijven, en hij scheen ongerust te zijn. Natuurlijk vroeg ik hem toen waarom hij dat zei, en toen zei hij dat het was omdat de fusiebuis was uitgeschakeld.’

‘Wie had hem dat verteld?’ wilde Viluekis weten.

‘Hij zei dat er normaal een heel zacht gezoem was dat je in een van de herentoiletten kon horen, en dat je dat nu niet meer hoorde. En hij zei ook dat er ergens in de kast van de speelkamer, op een plekje waar de schaakspelen stonden, de muur warm aanvoelde door de fusiebuis, en dat het daar nu niet warm meer was.’

‘Is dat alles wat hij aan bewijs heeft?’

Cheryl negeerde die vraag en vervolgde: ‘Hij zei dat er geen sterren te zien waren omdat we in een stofwolk zaten, en dat de fusiebuizen kennelijk stilgezet waren omdat er geen noemenswaardige hoeveelheid waterstof in voorkwam. Hij zei verder dat er waarschijnlijk niet genoeg energie zou zijn om een tweede sprong te maken en dat, als we naar waterstof zochten, we misschien wel jarenlang moesten kruisen om uit die wolk te komen.’

Viluekis frons werd woest-dreigend. ‘Hij is een paniekzaaier. Weet je wat dat

‘Dat is hij niet. Hij zei me juist het tegen niemand te vertellen, omdat daar anders maar paniek door zou ontstaan, zei hij, en bovendien zou het niet gebeuren. Hij had het me alleen maar verteld omdat hij het net bedacht had en er helemaal opgewonden van was geworden en er daarom even met iemand over moest praten, maar hij zei ook dat er een makkelijke uitweg was en dat de fusionist wel zou weten wat hem te doen stond, zodat we ons helemaal geen zorgen hoefden maken. - Maar jij bent de fusionist, dus leek het me dat ik je maar beter even kon vragen of hij echt gelijk had met die wolk en of je er echt voor gezorgd had.’

Viluekis zei: ‘Die schoolmeester van jou weet van niets ook maar iets af. Zorg dat je uit zijn buurt blijft. - Eh, zéi hij ook wat die zogenaamde makkelijke uitweg was?’

‘Nee. Had ik het hem moeten vragen?’

‘Nee! Waarom had je het hem moeten vragen? Wat zou hij er nu van af kunnen weten? Maar nogmaals - Nou ja, vraag het hem toch maar. Ik ben eigenlijk wel nieuwsgierig wat die idioot voor idee heeft. Vraag het hem maar.’ Cheryl knikte. ‘Dat kan ik wel doen. Maar zitten we in moeilijkheden?’

Viluekis zei kortaf: ‘Laat dat maar liever aan mij over. We zitten niet in moeilijkheden zolang ik niet zeg dat we in moeilijkheden zitten.’

Hij bleef nog lang naar de gesloten deur zitten kijken nadat ze vertrokken was, kwaad en ongerust tegelijk. Wat deed die Louis Martand - die schoolmeester - met zijn goed geraden gissingen?

Als het tenslotte zo ver kwam dat een langdurige tocht op kruissnelheid noodzakelijk was, dan moest dat op uiterst voorzichtige wijze aan de passagiers bekend worden gemaakt, anders zou geen van hen allen het overleven. En als Martand het aan ieder die maar horen wilde uitbazuinde...

Bijna woest bracht Viluekis het combinatiecontact tot stand dat hem de gezagvoerder zou geven.

Martand was een slanke, knappe verschijning. Zijn lippen leken altijd op het punt te staan te glimlachen, hoewel zijn gezicht en zijn hele houding gekenmerkt werden door een beleefde ernst; een bijna afwachtende ernst, alsof hij eeuwig wachtte op de persoon die hem iets werkelijk belangrijks te zeggen zou hebben.

Cheryl zei tegen hem: ‘Ik heb met meneer Viluekis gesproken. - Hij is de fusionist, ziet u. Ik heb hem verteld wat u gezegd hebt.’

Martand keek geschokt en schudde zijn hoofd. ‘Ik ben bang dat je dat beter niet had kunnen doen!’

‘Hij scheen nogal ontstemd.’

‘Allicht. Fusionisten zijn heel speciale mensen en ze hebben niet graag dat buitenstaanders -’

‘Dat kon ik wel merken, ja. Maar hij bleef volhouden dat er niets was om ons zorgen over te maken.’

‘Allicht niet,’ zei Martand, terwijl hij haar hand pakte en er in een gebaar van troost op klopte, maar zonder hem daarna los te laten. ‘Ik zei je toch dat er een makkelijke uitweg was. Dat is hij nu waarschijnlijk aan het organiseren. Toch heb ik zo’n idee dat het nog wel eens een tijdje zou kunnen duren voor hij er aan denkt.’

‘Waaraan denkt?’ Toen, op hartelijke toon: ‘Waarom zou hij er niet aan denken als ü er wel aan gedacht hebt?’ ‘Omdat hij een specialist is, begrijp je, mijn beste jongedame. Specialisten denken alleen in hun eigen specialiteit en het kost hen verschrikkelijk veel moeite om zich daaruit los te rukken. Ik voor mij waag het niet de gebaande wegen te volgen. Wanneer ik voor mijn klas een demonstratie op touw zet moet ik meestal improviseren. Ik ben nog nooit op een school geweest waar ze proton-microreactors beschikbaar hadden, en wanneer we naar buiten gingen, op veldexpedities, heb ik me zelfs wel met een thermo-elektrische generator moeten behelpen die op kerosine werkte.’

‘Wat is kerosine?’ vroeg Cheryl.

Martand lachte. Hij scheen opgetogen. ‘Zie je wel? De mensen vergeten het gewoon. Kerosine is een soort ontvlambare vloeistof. Een nóg primitievere energiebron die ik heel wat keren heb moeten gebruiken was een houtvuurtje dat je door wrijving moet ontsteken. Ben je wel eens een van die dingen tegengekomen? Je pakt een lucifer...’

Cheryl keek wezenloos voor zich uit en Martand vervolgde toegeeflijk: ‘Nou ja, het doet er ook niet toe. Ik probeer alleen maar duidelijk te maken dat die fusionist van jou aan iets primitievers dan kernfusie zal moeten denken en dat het wel een tijdje zal duren voor hij zo ver is. Ik voor mij ben eraan gewend met primitieve methoden te werken. - Om maar eens iets te noemen, weet je wat daar buiten is?’ ‘Een wolk; een stofwolk.’

‘Ja, maar wat voor een? Het enige wat altijd overal te vinden is, is waterstof. Dat is de oorspronkelijke materie van het heelal en hyperschepen zijn er helemaal van afhankelijk. Geen enkel schip kan genoeg brandstof meenemen om meerdere sprongen te maken of vaker naar de bijna-licht-snelheid te versnellen en weer terug. We moeten de brandstof uit de ruimte scheppen.’

‘Dat heb ik me nou altijd afgevraagd, weet u. Ik dacht dat de ruimte leeg was!’

‘Bijna leeg, liefje, en “bijna” is al zo goed als een feestmaal. Wanneer je met een snelheid van honderdzestigduizend kilometer per seconde reist, kun je heel wat waterstof opscheppen en comprimeren, ook als er maar een paar atomen per kubieke centimeter zijn. En kleine hoeveelheden waterstof,- die geleidelijk fuseren, leveren alle energie die we nodig hebben. In wolken is de hoeveelheid waterstof zelfs nog dichter, maar onzuiverheden kunnen moeilijkheden opleveren, zoals in deze wolk.’

‘Hoe weet u dat deze wolk onzuiverheden bevat?’ ‘Waarom zou meneer Viluekis anders de fusiebuis afgesloten hebben? Na waterstof zijn de elementen die het meest in het heelal voorkomen helium, zuurstof en koolstof. Als de fusiepompen niet meer werken, dan betekent dat dat er een tekort aan brandstof is, namelijk waterstof, en dat er iets aanwezig is dat schade toe kan brengen aan het ingewikkelde fusiesysteem. Helium kan het niet zijn, want dat is onschuldig. Waarschijnlijk zijn het hydroxylgroepen, een combinatie van zuurstof en waterstof. Begrijp je dat?’

‘Ik denk het wel,’ zei Cheryl. ‘Op school heb ik algemene wetenschap gehad, en iets daarvan komt nu weer bij me boven. Stof bestaat in werkelijkheid uit hydroxylgroepen die zich aan vaste stofkorrels vastgehecht hebben.’

‘Of ook wel vrij voorkomend in gasvormige toestand. Zelfs hydroxyl is niet zo erg gevaarlijk voor het fusiesysteem, als het in matige hoeveelheden voorkomt, maar kool-stofverbindingen wel. Het is hoogst waarschijnlijk dat er formaldehyde in voorkomt en ik zou zo zeggen in een verhouding van ongeveer éen op vier hydroxylen. Begrijp je het nu?’

‘Nee,’ zei Cheryl mat.

‘Dergelijke verbindingen willen niet fuseren. Als je ze tot een paar honderd miljoen graden verhit, vallen ze uiteen tot afzonderlijke atomen, en de concentratie van zuurstof en koolstof zal het systeem eenvoudigweg beschadigen. Maar waarom ze niet bij normale temperaturen opnemen. Hydroxyl zal zich dan, na de compressie, met formaldehyde verbinden in een chemische reactie die het systeem geen schade toe zal brengen. Tenminste, ik weet zeker dat een goede fusionist het systeem zo zou kunnen wijzigen dat het een chemische reactie bij kamertemperatuur zou kunnen verwerken. De energie van die reactie kan dan opgeslagen worden en na een tijdje zal er genoeg zijn om een sprong mogelijk te maken.’

Cheryl zei: ‘Dat begrijp ik absoluut niet. Chemische reacties produceren nauwelijks enige energie, vergeleken met kernfusie.’

‘Je hebt volkomen gelijk, liefje. Maar we hebben niet veel nodig. De vorige sprong heeft niet voldoende energie overgelaten voor een onmiddellijke tweede sprong - zo zijn de voorschriften nu eenmaal. Maar ik wed dat jouw vriend, de fusionist, er wel voor gezorgd heeft dat er zo weinig mogelijk energie ontbrak. Dat doen fusionisten meestal. Het kleine beetje extra energie dat nodig is om tot ontsteking te komen kan uit normale chemische reacties verzameld worden. Dan, als een sprong ons eenmaal uit de wolk heeft gebracht, zal ongeveer een week op kruissnelheid verder trekken onze energiereservoirs weer helemaal bijvullen, zodat we zonder moeilijkheden verder kunnen gaan. Maar ja, natuurlijk...’ Martand trok zijn wenkbrauwen omhoog en haalde zijn schouders op.

‘Ja?’

‘Natuurlijk,’ zei Martand, ‘als meneer Viluekis om de een of andere reden de zaak uit zou stellen, dan zouden er wel eens moeilijkheden kunnen komen. Iedere dag die we vóór de sprong doorbrengen wordt er door het normale leven aan boord van het schip al energie opgebruikt, en na een tijdje zullen de chemische reacties de energie, die we voor de ontsteking van de sprong nodig hebben, niet meer produceren. Ik hoop dat hij niet te lang wacht.’

‘Nou, waarom vertelt u hem dat dan niet? Nu.’ Martand schudde zijn hoofd. ‘Zoiets tegen een fusionist zeggen? Dat kan ik toch niet doen, liefje.’

‘Dan doe ik het.’

‘O nee. Je kunt er zéker van zijn dat hij er zelf op komt. Ik wil zelfs een weddenschap met je afsluiten, liefje. Jij vertelt hem precies wat ik gezegd heb, en laten we dan zeggen dat ik jou gezegd heb dat hij er zelf al aan gedacht heeft en dat de fusiebuis al in werking was. En natuurlijk, als ik win...’ Martand glimlachte.

Cheryl glimlachte ook. ‘Ik zal wel zien,’ zei ze.

Martand keek haar peinzend na toen ze zich weg haastte, zijn gedachten niet helemaal bij Viluekis’ mogelijke reactie.

Hij was helemaal niet verbaasd toen een scheepswacht haast uit het niets te voorschijn kwam en zei: ‘Wilt u zo goed zijn me te volgen, meneer Martand.’

Rustig zei hij: ‘Dank u dat u me dit eerst af hebt laten maken. Ik was al bang dat u dat niet zou doen.’

Iets meer dan zes uur gingen voorbij voordat Martand toestemming kreeg met de gezagvoerder te spreken. Zijn gevangenschap (want als zodanig beschouwde hij het) kwam neer op eenzame opsluiting, maar was toch niet drukkend; en de gezagvoerder zag er, toen hij hem zag, vermoeid en niet bijzonder vijandig uit.

Hanson zei: ‘Mij is gemeld dat u geruchten verspreid hebt met de bedoeling paniek onder de passagiers te zaaien. Dat is een ernstige beschuldiging.’

‘Ik heb met maar éen passagier gesproken, meneer; en met een speciaal doel.’

‘Dat begrijpen we. We hebben u onmiddellijk onder surveillance geplaatst en ik heb een tamelijk volledig rapport over het gesprek dat u met juffrouw Cheryl Winter gehad hebt. Het betrof het tweede gesprek over dit onderwerp.’ ‘Ja meneer.’

‘Blijkbaar was het uw bedoeling dat de kern van het gesprek aan meneer Viluekis door werd gegeven.’

‘Ja meneer.’

‘Hebt u er niet over gedacht zelf naar meneer Viluekis toe te gaan?’

‘Ik betwijfel of hij naar me geluisterd zou hebben, meneer.’

‘Of naar mij.’

‘U zou misschien nog wel geluisterd hebben, maar hoe had u de informatie aan meneer Viluekis door kunnen geven? U zou dan misschien zelf gebruik hebben moeten maken van juffrouw Winter. Fusionisten hebben nu eenmaal hun eigenaardigheden.’

De gezagvoerder knikte afwezig. ‘Wat verwachtte u eigenlijk dat er gebeuren zou nadat juffrouw Winter de informatie aan meneer Viluekis door had gegeven?’

‘Wat ik hoopte, meneer,’ zei Martand, ‘was dat hij tegenover juffrouw Winter minder afwerend zou zijn dan tegenover ieder ander; dat hij zich minder bedreigd zou voelen. Ik hoopte dat hij dan zou lachen en zeggen dat het een heel simpel idee was dat hij zelf al veel eerder had gehad, en dat de schoepen inderdaad al werkten, met de bedoeling de chemische reactie teweeg te brengen. Dan, wanneer hij juffrouw Winter weggebonjourd had, en ik stel me zo voor dat hij dat heel snel zou doen, zou hij de schoepen in werking stellen en zijn initiatief aan u melden, meneer, zonder mij of juffrouw Winter te noemen.’

‘Dacht u niet dat hij misschien het hele idee als onuitvoerbaar van de hand zou wijzen?’

‘Die kans bestond, maar het is niet gebeurd.’

‘Hoe weet u dat?’

‘Omdat een half uur nadat ik in hechtenis was genomen, meneer, de lichten in het vertrek waar ik zat merkbaar in intensiteit afnamen en niet meer helder werden. Ik nam aan dat het energieverbruik in het schip tot het uiterste beperkt werd, en veronderstelde verder dat Viluekis alles op alles gooide om te zorgen dat de chemische reactie genoeg energie voor de ontsteking zou leveren.’

De gezagvoerder fronste zijn wenkbrauwen. ‘Hoe komt het dat u er zo zeker van was dat u meneer Viluekis zou kunnen manipuleren? U hebt toch zeker nooit eerder met fusionisten te maken gehad, niet?’

‘O, maar ik geef les in de achtste klas, kapitein. Ik heb wel meer met kinderen te maken gehad.’

Een ogenblik lang bleef de gelaatsuitdrukking van de gezagvoerder onaangedaan. Toen ontspande zijn gezicht zich langzaam tot een glimlach. ‘Ik mag u wel, meneer Martand,’ zei hij, ‘maar daar zult u niet veel aan hebben. Uw verwachtingen zijn uitgekomen; voor zover ik weet precies zoals u gehoopt had. Maar begrijpt u wel wat hier uit volgde?’ ‘Als u het me vertelt wel, ja.’

‘Meneer Viluekis moest uw voorstel beoordelen en onmiddellijk beslissen of het uitvoerbaar was. Hij moest een aantal uiterst nauwkeurige regelingen in het systeem aanbrengen om te zorgen dat de chemische reacties plaats konden vinden zonder toekomstige kernfusies onmogelijk te maken. Hij moest de maximale veiligheidsmarge van de reactie vaststellen; de hoeveelheid opgeslagen energie die gespaard moest worden; het punt waarop veilig met de ontsteking begonnen kon worden; het soort en de aard van de sprong. Dat alles moest heel snel gebeuren en niemand anders dan een fusionist had het kunnen doen. Het is zelfs zo dat niet iedere fusionist het had kunnen doen; meneer Viluekis is zelfs voor een fusionist uitzonderlijk. Begrijpt u het?’

‘Heel goed, ja.’

De gezagvoerder keek op het uurwerk aan de muur en stelde zijn beeldvenster in werking. Dat was zwart, zoals het dus al bijna twee dagen geweest was. ‘Meneer Viluekis heeft me op de hoogte gesteld van het tijdstip waarop hij de sprongontsteking zal wagen. Hij denkt dat het wel zou lukken en ik vertrouw op zijn oordeel.’

‘Als het mis gaat,’ zei Martand somber, ‘dan zitten we waarschijnlijk weer in dezelfde positie als eerst, maar dan zonder energie.’

‘Dat besef ik,’ zei Hanson, ‘en omdat u misschien een zekere verantwoordelijkheid voelt voor het feit dat u de fusionist op het idee gebracht hebt, dacht ik dat u die enkele momenten van spanning die we voor ons hebben wel af zou willen wachten.’

Beide mannen keken nu zwijgend naar het beeldscherm, terwijl eerst de seconden, vervolgens de minuten, voorbij gingen. Hanson had de exacte tijdslimiet niet genoemd en Martand kon op geen enkele manier te weten komen hoe dichtbij het was, of dat het misschien al voorbij was. Hij kon alleen, zo nu en dan en heel vluchtig, zijn blik op het gezicht van de gezagvoerder richten, dat op een bestudeerde wijze uitdrukkingsloos bleef.

Toen kwam die zonderlinge inwendige schok die bijna onmiddellijk weer verdween, als een zenuwtrekje in de maagwand. Ze hadden de sprong gemaakt.

‘Sterren! ’ zei Hanson met een intens voldane fluisterstem. Het beeldvenster gaf plotseling uitzicht op een hele zwerm van sterren, en op dat ogenblik kon Martand zich niet herinneren dat hij in zijn hele leven zoiets moois gezien had.

‘En op de seconde af,’ zei Hanson. ‘Schitterend gedaan. We zitten nu zonder energie, maar over een a drie weken zitten we weer vol en al die tijd hebben de passagiers hun uitzicht.’

Martand voelde zich te zwak van opluchting om iets te kunnen zeggen.

De gezagvoerder wendde zich tot hem. ‘Zo, meneer Mar tand. Uw idee had zijn verdienste. Je zou kunnen betogen dat het het schip en alle mensen erin gered heeft. Je zou ook kunnen betogen dat meneer Viluekis er in elk geval al vrij gauw zelf op gekomen zou zijn. Maar er zal helemaal niet over gedebatteerd worden, want onder geen enkele voorwaarde mag uw aandeel hierin bekend worden. Meneer Viluekis heeft het werk gedaan en hij heeft het er fantastisch van afgebracht, als een virtuoos, zelfs als we rekening houden met het feit dat u er misschien de aanleiding toe gegeven hebt. Hij zal er een eervolle vermelding voor krijgen en op alle manieren gehuldigd worden. U zult niets krijgen.’ Martand bleef een ogenblik zwijgen. Toen zei hij: ‘Dat begrijp ik. Een fusionist is onmisbaar en ik ben van geen belang. Als meneer Viluekis’ trots ook maar in het minst gekwetst wordt, dan heeft hij misschien geen nut meer voor u, en u kunt het zich niet veroorloven hem kwijt te raken. Ik voor mij - nou ja, het zij zoals u wilt. Ik groet u, kapitein. ’ ‘Nog niet,’ zei de gezagvoerder. ‘We kunnen u niet vertrouwen.’

‘Ik zal niets zeggen.’

‘Dat bent u misschien niet van plan, maar zulke dingen gebeuren. We mogen het risico niet nemen. Voor de rest van de vlucht zult u huisarrest opgelegd krijgen.’

Martand fronste zijn voorhoofd. ‘Waarvóór? Ik heb u en dat vervloekte schip van u gered - én uw fusionist.’ ‘Daarom precies. Omdat u het gered hebt. Zo gaat het nu eenmaal.’

‘En de rechtvaardigheid?’

Langzaam schudde de gezagvoerder zijn hoofd. ‘Dat is een zeldzaam goed, moet ik toegeven, en soms te duur om het ons te kunnen veroorloven. U mag zelfs niet naar uw eigen kamer teruggaan. U zult gedurende de rest van de tocht niemand meer zien.’

Martand wreef met éen vinger over de zijkant van zijn kin. ‘Dat bedoelt u toch zeker niet letterlijk, kapitein.’

‘Ik vrees van wel.’

‘Maar er is nog iemand die zou kunnen praten - per ongeluk, zonder opzet. U kunt dan beter juffrouw Winter ook huisarrest opleggen.’

‘En het onrecht verdubbelen?’

‘Ellende heeft graag gezelschap,’ zei Martand.

En de gezagvoerder glimlachte. ‘Misschien hebt u wel gelijk,’ zei hij.

Schrijversvrienden komen en gaan ook, helaas. Nadat ik naar New York verhuisd was, ging ik veelvuldig om met een aantal schrijvers die ik, toen ik nog in Boston woonde, maar sporadisch gezien had. Lester del Rey en Robert Silverberg zijn daar voorbeelden van. Maar in 1972 verhuisde Bob naar Californië en verloor ik hem opnieuw uit het oog.

Ik kreeg, tussen haakjes, de kans nog éen ding voor John Campbell te doen. Harry Harrison kwam op het idee een bloemlezing samen te stellen van verhalen van het soort dat John Campbell beroemd gemaakt had, en wel door de auteurs die hij beroemd had gemaakt. Natuurlijk was ik een van die auteurs, en in maart 1972 bood ik aan nog een artikel over 'thiotimoline' te schrijven.

Ik had er al drie gemaakt en die hadden een behoorlijke opschudding veroorzaakt. Het eerste was 'The Endochronic Properties of Resublimated Thiotimoline' ('De endochronische eigenschappen van geresublimeerd thiotimoline' in De Rode Koningin), dat in het maartnummer 1948 van Astounding verschenen was onder omstandigheden die ik in Vroege werken van Asimov (waarin het artikel herdrukt werd) beschreven heb.

Het tweede was 'The Micropsychiatric Applications of Thiotimoline', dat in het decembernummer 1953 van Astounding verscheen. Samen met het eerste werd het opgenomen in mijn verzamelbundel Only a Trillion (Abelard-Schuman, 1957).

Het derde was 'Thiotimoline and the Space Age', dat in het septembernummer 1960 van Analog verscheen en opgenomen werd in mijn boek Opus 100 (Houghton Mifflin, 1969).

Nu schreef ik, een kwart eeuw na het eerste, een vierde, en dat was 'Thiotimoline to the Stars' ('Met thiotimoline naar de sterren').

Met thiotimoline naar de sterren

‘Zal wel weer dezelfde toespraak zijn,’ zei luitenant-ter-zee derde klas Peet lusteloos.

‘Waarom niet?’ zei luitenant Prohorov, terwijl hij zijn ogen sloot en voorzichtig plaats nam. ‘Hij houdt hem al vijftien jaar, voor iedere eindexamenklas van de Astronautische Academie.’

‘Woord voor woord, wed ik,’ zei Peet, die de toespraak het vorige jaar voor het eerst gehoord had.

‘Voor zover ik weet wel, ja. - Wat een opgeblazen stuk onbenul! Ik wou dat ik een speld had om al die pretentie door te prikken.’

Maar de klas kwam nu in een lange rij binnen marcheren, geüniformeerd en vol verwachting, met de uiterste precisie in rijen uiteenzwenkend, waarbij iedere man en iedere vrouw zich op het ritme van een gedempte trommelslag naar de hem of haar toegewezen plaats begaf, tot ze allemaal tegelijk met éen luide bons gingen zitten.

Op dat ogenblik kwam admiraal Vernon binnen en liep stram naar het podium.

‘Eindexamenklas van ’22, welkom! Jullie schooldagen zijn voorbij. Nu begint jullie ontwikkeling.

Jullie hebben alles wat er over de klassieke theorie van de ruimtevlucht te weten valt geleerd. Jullie zijn boordevol gepropt met astrofysica en hemelse relativistische mechanica. Maar jullie is niets verteld over thiotimoline.

Daar is een heel goede reden voor. Er jullie op school over vertellen, daar zou je niets aan hebben. Jullie zullen met thiotimoline moeten leren vliegen. Thiotimoline, en niets anders dan dat, zal jullie naar de sterren brengen. Ondanks alles wat jullie uit de boeken geleerd hebben, zullen jullie misschien nooit leren met thiotimoline om te gaan. Als dat zo is, dan zijn er even goed nog talrijke functies in de astronautische wereld die jullie kunnen vervullen. Maar piloot zal daar niet bij zijn.

Ik wil op deze dag, de dag waarop jullie je einddiploma hebben gehaald, afscheid van jullie nemen met de enige les die jullie over dit onderwerp zullen krijgen. Hierna zullen jullie relaties met thiotimoline uitsluitend tijdens de vlucht plaatsvinden, en dan zullen we er snel genoeg achter komen of jullie er enig talent voor hebben.’

De admiraal zweeg een ogenblik en scheen iedereen beurtelings aan te kijken alsof hij nu al probeerde te bekijken of iedere man talent had. Toen blafte hij:

‘Thiotimoline! Volgens de legende voor het eerst vermeld in 1948 door een zekere Azimuth, of mogelijk Asymptote, die hoogst waarschijnlijk nooit heeft bestaan. Er is geen enkele kopie van het oorspronkelijke artikel dat hij geschreven zou hebben; alleen maar vage verwijzingen ernaar, en geen enkele daarvan eerder dan de eenentwintigste eeuw.

Serieuze studie van het onderwerp begon pas met Almirante, die ofwel het thiotimoline ontdekte, óf het, als we aannemen dat het sprookje over Azimuth/Asymptote op waarheid berust, opnieuw ontdekte. Almirante werkte de theorie van de hypersterische belemmering uit en toonde aan dat het molecule van thiotimoline zo vervormd is dat de ene binding door de tijdelijke dimensie tot uitbreiding naar het verleden gedwongen wordt; en de andere naar de toekomst.

Als gevolg van de uitbreiding naar de toekomst kan thiotimoline invloed uitoefenen op een gebeurtenis die nog niet heeft plaatsgevonden. Het kan bij voorbeeld, om maar eens een klassiek voorbeeld te noemen, in water oplossen voordat het water is toegevoegd.

Thiotimoline is natuurlijk vergelijkenderwijs een heel eenvoudige verbinding. Het heeft zelfs het eenvoudigste molecule dat in staat is om endochronische eigenschappen ten toon te spreiden - dat wil zeggen, de uitbreiding naar verleden en toekomst. Hoewel dit zekere unieke methodes wel mogelijk maakte, moesten de werkelijke toepassingen van de endochroniciteit wachten op de ontwikkeling van moleculen van ingewikkelder samenstelling: polymeren die endochroniciteit paarden aan een stevige structuur.

Pellagrini was de eerste die endochronische harsen en plastics vormde, en twintig jaar later demonstreerde Cudahy de techniek voor het verbinden van endochronische plastics met metaal. Het werd mogelijk grote voorwerpen endochronisch te maken - hele ruimteschepen bij voorbeeld.

Laten we nu eens bezien wat er gebeurt wanneer een grote structuur endochronisch is. Ik zal er alleen een kwalitatieve beschrijving van geven; dat is alles wat nodig is. De theoretici hebben het allemaal mathematisch uitgerekend, maar ik ben nog nooit zo’n natuurkundige kwast tegengekomen die een sterreschip kon besturen. Laten zij zich dus maar bezighouden met de theorie, en jullie met het schip.

Het kleine thiotimolinemolecule is buitengewoon gevoelig voor de probabilistische toestand van de toekomst. Als je er zeker van bent dat je water toe zult voegen, zal het al oplossen voordat het water is toegevoegd. Als er ook maar de geringste twijfel in je gedachten bestaat of je het water al of niet toe zal voegen, dan zal het thiotimoline pas oplossen wanneer het werkelijk is toegevoegd.

Hoe groter het molecule dat de endochroniciteit bezit, des te minder gevoelig is het voor de aanwezigheid van twijfel. Het zal oplossen, zwellen, zijn elektrische eigenschappen veranderen, of op de een of andere manier een wisselwerking met water ondergaan, zelfs als je er vrijwel zeker van bent dat je het water niet toe zult voegen. Maar wat nu als je het water eens werkelijk niet toevoegt? Het antwoord is eenvoudig. De endochronische structuur zal zich op zoek naar water naar de toekomst begeven; en wanneer het geen water vindt, zal het zich naar de toekomst blijven begeven.

Het effect heeft veel van dat van de ezel die achter de wortel aanloopt die aan een stok bevestigd is en een halve meter voor zijn neus gehouden wordt; alleen is de endochronische structuur niet zo slim als de ezel, en wordt nooit moe.

Als een heel schip endochronisch is - dat wil zeggen, als endochronische groeperingen op regelmatige afstanden aan de romp bevestigd zijn - dan is het heel makkelijk een apparaat te construeren dat op bepaalde essentiële punten in de structuur water af zal leveren, en dat apparaat toch zo in te stellen dat het, hoewel het voortdurend op het punt schijnt te staan het water af te leveren, het in werkelijkheid nooit doet.

In dat geval zullen de endochronische groeperingen zich voorwaarts in de tijd bewegen, en het hele schip en alle voorwerpen aan boord van het schip, met inbegrip van bemanning en passagiers, met zich meeslepen.

Nu zijn er natuurlijk geen absoluten. Het schip beweegt zich voorwaarts in de tijd, maar in verhouding tot het universum; en dat is precies hetzelfde als wanneer we zeggen dat het universum zich achterwaarts in de tijd beweegt, in verhouding tot het schip. Het tempo waarin het schip zich in de tijd voorwaarts beweegt, of het universum achterwaarts, kan met de grootste precisie geregeld worden door de noodzakelijke wijziging van het apparaat voor het toevoegen van water. De juiste manier om dit te doen kan men tot op zekere hoogte leren; maar het is alleen door een aangeboren talent op volmaakte wijze toe te passen. Dat is nu wat we van jullie allemaal te weten willen komen; of jullie dat talent hebben.’

Weer zweeg hij een ogenblik en keek hen schattend aan. Toen vervolgde hij, in een volmaakte stilte:

‘Maar wat is het nut van dit alles? Laten we de sterrevluchten eens in ogenschouw nemen en nog eens enkele van de dingen die jullie op school hebben geleerd recapituleren.

Sterren liggen ongelooflijk ver uiteen en om van de ene ster naar de andere te reizen kost, de lichtsnelheidsbeperking op de reissnelheid in aanmerking genomen, jaren, eeuwen, millennia. Eén manier om het toch te doen is een reusachtig schip met een gesloten ecologie te bouwen; een kleine, geheel onafhankelijke wereld. Een groep mensen gaat op reis en de tiende generatie daarna bereikt een verre ster. Niet éen man maakt de hele reis, en zelfs als het schip tenslotte naar huis terugkeert, zullen er vele eeuwen voorbij zijn gegaan.

Om de oorspronkelijke bemanning nog tijdens hun eigen leven naar de sterren te brengen, zou men invriestechnieken kunnen gebruiken die hen gedurende vrijwel de hele tocht in een toestand van schijndood houden. Maar invriezen is een uiterst onzeker procedé, en zelfs als de bemanning het overleeft en naar huis terugkeert, zullen ze merken dat er op Aarde vele eeuwen voorbij zijn gegaan.

Om de oorspronkelijke bemanning nog tijdens hun leven naar de sterren te brengen zonder hen in te vriezen, hoeven we de snelheid alleen maar tot bijna die van het licht te verhogen. De subjectieve tijd vertraagt dan, en de bemanning zal de indruk hebben dat de tocht hen alleen maar een aantal maanden gekost heeft. Maar voor de rest van het universum gaat de tijd in het normale tempo verder, en wanneer de bemanning terugkeert zullen ze merken dat, hoewel ze zelf in tijd misschien niet meer dan twee maanden ouder zijn geworden, de Aarde zelf vele eeuwen achter de rug zal hebben.

In alle gevallen houdt het sterrereizen een reusachtige tijdsduur op Aarde in, ook al gaat dat dan niet op voor de bemanning. Men moet nu eenmaal naar Aarde terugkeren, als men al ooit terugkeert, en dit betekent dat interstellaire reizen psychologisch niet uitvoerbaar zijn.

Maar... Maar, gediplomeerden...’

Hij keek hen doordringend aan en zei met zachte, gespannen stem: ‘Als we een endochronisch schip kiezen, dan kunnen we het tijdvergrotingseffect precies evenredig maken aan het endochronische effect. Terwijl het schip met een kolossale snelheid door de ruimte reist, en een grote vertraging in het tempo van de ervaren tijd ondergaat, beweegt het endochronische effect het universum in verhouding tot het schip in tijd achteruit. Wanneer dit op de juiste wijze toegepast wordt zal, wanneer het schip naar Aarde terugkeert, met een bemanning die, laten we zeggen, een tijdsduur van maar twee maanden ondergaan heeft, het hele universum eveneens een tijdsduur van maar twee maanden ervaren hebben. En eindelijk wordt het interstellaire reizen dus praktisch uitvoerbaar.

Maar alleen als dit zeer nauwkeurig gebeurt.

Als het endochronische effect maar een heel klein beetje achter het tijdvergrotingseffect aan komt, zal het schip dat na twee maanden terugkeert een Aarde aantreffen die vier maanden ouder is geworden. Dat is misschien niet veel; het is iets waar je mee leven kunt, zul je misschien denken; maar zo is het niet. De leden van de bemanning zijn dan niet gesynchroniseerd met de rest van de wereld. Ze hebben het gevoel dat alles om hen heen in verhouding tot hen zelf twee maanden ouder is geworden. Erger nog, de hele bevolking heeft het gevoel dat de bemanningsleden twee maanden jonger zijn dan ze eigenlijk zouden moeten zijn. Dat produceert gevoelens van verbittering en onbehagen.

Iets dergelijks gebeurt als het endochronische effect iets op het tijdvergrotingseffect vooruit loopt; het schip komt dan na twee maanden terug en treft een aarde aan die geen enkele tijdsduur ervaren heeft. Het schip keert terug op het moment waarop het zich in de lucht verheft. Ook hier gevoelens van verbittering en onbehagen.

Nee, gediplomeerden, geen enkele interstellaire vlucht zal in deze sterrevloot als succesvol beschouwd worden als de tijdsduur voor de bemanning en de tijdsduur voor Aarde elkaar niet op de minuut af evenaren. Een afwijking van zestig seconden zal als slordig afgeleverd werk beschouwd worden, dat jullie geen enkele verdienste oplevert. Een afwijking van honderdtwintig seconden zal eenvoudig niet getolereerd worden.

Ik weet heel goed, gegradueerden, wat voor vragen er allemaal door jullie hoofd gaan. Ze gingen ook door het mijne toen ik mijn diploma haalde. Hebben we in het endochronische schip eigenlijk niet het equivalent van een tijdmachine? Kunnen we, door de juiste instelling van ons endochronische apparaat, niet opzettelijk een eeuw in de toekomst reizen, onze observaties uitvoeren, en dan weer een eeuw in het verleden reizen om zo weer naar ons beginpunt terug te keren? Of vice versa, kunnen we niet een eeuw in het verleden reizen en dan terug in de toekomst naar het beginpunt? Of duizend jaar, of een miljard? Zouden we niet getuige kunnen zijn van hoe de Aarde ontstaan is, het leven zich ontwikkelde, de zon stierf?

Gediplomeerden, de wiskundige kwasten vertellen ons dat dit soort dingen paradoxen creëren en te veel energie vereisen om uitvoerbaar te zijn. Maar ik zeg jullie dat die paradoxen naar de hel kunnen lopen. Als we het niet kunnen doen is dat om een heel eenvoudige reden. De endochronische eigenschappen zijn onstabiel. Moleculen die tot in de tijddimensie samengetrokken worden zijn inderdaad gevoelig. Betrekkelijk kleine effecten zullen maken dat ze chemische veranderingen ondergaan waardoor de samentrekking ongedaan wordt gemaakt. Zelfs als er helemaal geen effecten zijn, zullen allerlei trillingen al de veranderingen teweegbrengen die de samentrekking ongedaan zullen maken.

Kortom, een endochronisch schip zal langzaam isochronisch worden en in normale materie zonder tijdelijke uitbreiding in de tijd veranderen. De moderne technologie heeft het tempo van het ongedaan maken van de samentrekking enorm gereduceerd en zal het misschien nog verder reduceren, maar wat we ook doen, niets, zegt de theorie ons, zal ooit een werkelijk stabiel endochronisch molecule produceren.

Dit betekent dat jullie sterreschip als sterreschip maar een beperkte levensduur heeft. Het moet naar Aarde terugkeren terwijl zijn endochroniciteit nog stand houdt, en die endochroniciteit moet vóór de volgende tocht weer hersteld worden.

Maar wat gebeurt er nu als jullie buiten-de-tijd terugkeren? Als je niet heel dichtbij je eigen tijd terugkeert, dan zul je geen enkele zekerheid hebben dat het stadium waarin de technologie verkeert het jullie mogelijk zal maken je schip opnieuw te endochroniseren. Je zult misschien nog geluk hebben als jullie in de toekomst terugkeren; maar in het verleden zul je zeker pech hebben. Als je, door zorgeloosheid van jullie kant, of eenvoudig door gebrek aan talent, op een behoorlijk grote afstand in het verleden terugkeert, zullen jullie daar zeker vast komen te zitten omdat jullie je schip op geen enkele manier zo kunnen bewerken dat het jullie terug zal kunnen brengen naar wat dan jullie toekomst zal zijn.

En ik wil dat jullie goed begrijpen, gediplomeerden,’ en hier klapte hij in zijn handen, als om zijn woorden nog te benadrukken, ‘dat er geen enkele tijd in het verleden is waarin een beschaafd astronautisch officier graag zijn leven door zou willen brengen. Jullie zouden bij voorbeeld in het zesde-eeuwse Frankrijk kunnen stranden, of, erger nog, in het twintigste-eeuwse Amerika.

Houd je dus ver van iedere verleiding om met de tijd te experimenteren.

Laten we nu overgaan tot nog een ander punt waar in jullie officiële schooltijd misschien alleen maar op gezinspeeld is, maar dat iets is dat jullie zeker zullen ervaren.

Je zult je afvragen hoe het komt dat een betrekkelijk gering aantal endochronische atoombindingen, hier en daar tussen materie geplaatst die in overstelpende mate isochronisch is, dat alles mee kan slepen. Waarom zou éen endochronische binding die naar water snelt ook nog een biljard atomen met isochronische bindingen meeslepen? Als gevolg van onze levenslange ervaring met inertie hebben we het gevoel dat dit eigenlijk niet zou mogen gebeuren.

Maar in de beweging naar verleden of toekomst komt geen inertie voor. Als éen deel van een voorwerp zich naar verleden of toekomst beweegt, dan doet de rest van dat voorwerp dat ook, en met exact dezelfde snelheid. Er komt helemaal geen massafactor bij te pas. Dat is de reden waarom het voor het hele universum even makkelijk is achterwaarts in tijd te bewegen, als voor dit ene schip om zich voorwaarts te bewegen - en met dezelfde snelheid.

Maar hier zit nog meer aan vast. Het tijdvergrotingseffect is het gevolg van jullie versnelling met betrekking tot het universum in het algemeen. Dat hebben jullie op de lagere school al geleerd, toen jullie elementaire relativistische fysica kregen. Het maakt deel uit van het inertie-effect van de versnelling.

Maar door van het endochronische effect gebruik te maken, schakelen we het tijdvergrotingseffect volledig uit. En als we het tijdvergrotingseffect uitschakelen, dan schakelen we, bij wijze van spreken, datgene uit waardoor het effect geproduceerd wordt. Kortom, wanneer het endochronische effect precies in evenwicht is met het tijdvergrotingseffect, dan wordt het inertie-effect van de versnelling uitgeschakeld.

Je kunt niet éen inertie-effect uitschakelen zonder ze allemaal uit te schakelen. De inertie wordt dus volledig uitgeschakeld en je kunt je snelheid tot ieder tempo verhogen zonder het te voelen. Als het endochronische effect eenmaal op de juiste wijze is ingesteld, kun je in enkele minuten tot enkele uren tijd versnellen van rust met betrekking tot Aarde, tot 297000 kilometer per seconde met betrekking tot Aarde. Hoe talentvoller en bekwamer jullie zijn in het omgaan met het endochronische effect, des te sneller zul je kunnen accelereren.

En dat ervaren jullie nu, op dit ogenblik, heren. Jullie hebben misschien de indruk dat je in een gehoorzaal op het oppervlak van de planeet Aarde zit, en ik weet zeker dat niemand van jullie ook maar enige reden of gelegenheid had om aan de werkelijkheid van die indruk te twijfelen. En toch is het niet zo.

Ik geef toe dat jullie in een gehoorzaal zitten, maar die bevindt zich niet op het oppervlak van de planeet Aarde; niet meer. Jullie - ik - wij allemaal - bevinden ons in een groot sterreschip, dat startte op het moment waarop ik met deze toespraak begon en in een kolossaal tempo zijn snelheid vergroot heeft. Terwijl ik aan het woord was hebben we de buitengebieden van het zonnestelsel bereikt, en nu zijn we op de terugweg.

Op geen enkel moment heeft wie dan ook van jullie ook maar iets van de acceleratie gevoeld, niet door verandering van snelheid, niet door verandering van route of zelfs allebei tegelijk, en daarom hebben jullie allemaal aangenomen dat je met betrekking tot het oppervlak van de Aarde in rust bleef.

Absoluut niet, gediplomeerden. Gedurende de hele tijd dat ik aan het woord was zijn jullie in de ruimte geweest en volgens de berekeningen zijn jullie op een afstand van ruim drie miljoen kilometer langs de planeet Saturnus getrokken.’

Hij scheen een grimmig plezier te hebben in de duidelijk hoorbare opschudding onder zijn gehoor.

‘Jullie hoeven je geen zorgen te maken, gediplomeerden. Aangezien we geen inertie-effecten ervaren, ondergaan we ook geen gravitatie-effecten (die twee zijn in wezen hetzelfde), zodat onze baan niet door Saturnus beïnvloed is. We kunnen nu ieder ogenblik op het oppervlak van Aarde terugkeren. Als speciale verrassing zullen we in de Verenigde Naties Haven in Lincoln, Nebraska, neerkomen, en dan staat het jullie vrij om gedurende het weekend van de genoegens van de wereldstad te genieten.

Tussen twee haakjes, alleen al het feit dat we geen enkel inertie-effect hebben ondergaan, toont aan hoe uitstekend het endochronische effect met de tijdvergroting overeenkwam. Zou er ook maar iets, hoe weinig ook, aan die overeenkomst ontbroken hebben, dan zouden jullie de effecten van de acceleratie gevoeld hebben - ook alweer een reden om niet met tijd te gaan experimenteren.

Vergeet het niet, gediplomeerden, een fout van zestig seconden is een slordigheid en een fout van honderdtwintig seconden is onverdraaglijk. We staan nu op het punt te landen; luitenant Prohorov, wilt u de wacht in de commandotoren overnemen en toezicht houden op de feitelijke landing?’ Prohorov zei opgewekt: ‘Ja meneer,’ en klom de ladder op die achterin de vergaderzaal stond, waar hij gezeten had.

Admiraal Vernon glimlachte: ‘Blijven jullie allemaal op je plaatsen zitten. We volgen precies de juiste koers. Mijn schepen volgen altijd de juiste koers.’

Maar toen daalde Prohorov de ladder weer af en kwam het gangpad op hollen, naar de admiraal toe. Toen hij bij hem kwam fluisterde hij hem iets in het oor. ‘Admiraal,’ zei hij, ‘als dit Lincoln, Nebraska, is, dan is er iets fout gegaan. Het enige wat ik zien kan zijn Indianen; horden Indianen. Indianen in Nebraska, nú, admiraal?’

Admiraal Vernon verbleekte en maakte een rochelend keelgeluid. Hij boog dubbel en zakte in elkaar, terwijl de eindexamenklas onzeker overeind kwam. Luitenant-ter-zee derde klasse Peet was Prohorov naar het podium gevolgd; hij had zijn woorden opgevangen en stond daar nu als door de bliksem getroffen.

Prohorov hief zijn armen op. ‘Alles is in orde, dames en heren. Rustig maar. De admiraal heeft zojuist een kleine aanval van duizeligheid gehad. Dat gebeurt soms tijdens de landing met oudere mensen.’

Peet fluisterde scherp: ‘Maar we zitten vast in het verleden, Prohorov.’

Prohorov trok zijn wenkbrauwen op. ‘Natuurlijk niet. Je hebt toch geen enkel inertie-effect gevoeld, wel? We kunnen zelfs nog geen afwijking van een uur hebben. Als de admiraal behalve zijn uniform ook maar een beetje hersens had, dan zou hij het ook gemerkt hebben. Hij had het net gezegd, godallemachtig.’

‘Waarom zei je dan dat er iets fout was gegaan? Waarom zei je dan dat er buiten Indianen zijn?’

‘Omdat er iets fout gegaan was en omdat er Indianen zijn. Wanneer admiraal Sul straks bij komt, zal hij me niets kunnen maken. We zijn namelijk niet in Lincoln, Nebraska geland, dus er was inderdaad iets fout gegaan. En wat die Indianen betreft - wel, als ik de verkeerstekens goed gelezen heb, dan moeten we aan de rand van Manacapuru, aan de Amazone, zijn geland.’

De bloemlezing van Harry Harrison, waarin 'Met thiotimoline naar de sterren' verscheen, werd eenvoudig Astounding genoemd. Het was Harry's bedoeling nog éen laatste nummer van dat tijdschrift te laten uitkomen. Nu niet Analog, maar Astounding.

Er is niets verkeerds aan Analog, maar voor ons oude rotten kan geen enkele naamsverandering met enige mogelijkheid de naam Astounding in ons hart vervangen.

In de lente van 1973 vroeg The Saturday Evening Post, die een paar van mijn korte verhalen herdrukt had, me een oorspronkelijk verhaal voor hen te schrijven. Op 3 mei 1973, gevangen in de greep van de inspiratie, schreef ik 'Light Verse' ('Lichtvers') in éen snelle ruk direct op mijn schrijfmachine en hoefde er toen ik de definitieve versie maakte nauwelijks een woord in te veranderen. Het verscheen in het september-oktobernummer 1973 van The Saturday Evening Post.

Lichtvers

De allerlaatste van wie ook maar iemand verwacht had dat ze een moordenaar zou zijn was wel mevrouw Avis Lardner. Ze was de weduwe van de grote martelaar-astronaut, en een bekend filantrope, verzamelaarster van kunst, een uitzonderlijke gastvrouw en, daar was iedereen het over eens, een kunstzinnig genie. Maar vooral was ze de liefste en hartelijkste persoon die je je maar voor kon stellen.

Haar man, William J. Lardner, was, zoals we allemaal weten, overleden aan de gevolgen van straling door een zonnevlam, nadat hij opzettelijk in de ruimte achtergebleven was om het een passagiersschip mogelijk te maken veilig Ruimtestation 5 te bereiken.

Mevrouw Lardner had daar een royaal pensioen voor gekregen, dat ze op uitstekende, verstandige wijze geïnvesteerd had. Aan het eind van haar middelbare leeftijd was ze heel welgesteld.

Haar huis was een bezienswaardigheid, een waar museum, dat een kleine maar buitengewoon selecte collectie van uitzonderlijk mooie, met juwelen bezette voorwerpen bevatte. Van een stuk of twaalf verschillende culturen had ze relieken verkregen van haast ieder denkbaar kunstprodukt dat met juwelen bezet kon worden, en vervaardigd was voor de aristocratie van die beschaving. Ze bezat een van de eerste met juwelen ingelegde polshorloges die in Amerika gemaakt waren, een met juwelen bezette dolk uit Cambodja, een van juwelen voorziene bril uit Italië, en zo ging het bijna eindeloos door.

Alles was open en bloot tentoongesteld. De kunstprodukten waren niet verzekerd, en er waren geen normale veiligheidsvoorzieningen getroffen. Mevrouw Lardner had geen conventionele maatregelen nodig, want ze had zich omringd met een grote staf van robotbedienden, en op elk daarvan kon ze vertrouwen dat hij ieder voorwerp met onverstoorbare concentratie, onberispelijke eerlijkheid en onherroepelijke doeltreffendheid zou bewaken.

Iedereen wist van het bestaan van die robots af en er is nooit melding van enige poging tot diefstal gemaakt.

En dan was er natuurlijk ook nog haar beeldhouwkunst met licht. Hoe mevrouw Lardner haar eigen talent in die kunst ontdekt had, daar had geen gast op haar talrijke overvloedige partijtjes ook maar enig vermoeden van. Maar iedere keer wanneer ze haar huis voor gasten openzette, straalde een nieuwe symfonie van licht door de vertrekken; driedimensionale curven en vaste vormen in smeltende kleuren, sommige zuiver en andere in elkaar overvloeiend in verbijsterende kristallijnen effecten die iedere gast paf deden staan van bewondering. Deze arrangeerden zich altijd zo dat ze mevrouw Lardners blauw-witte haar en zachte gezicht zonder rimpels een lieve schoonheid verleenden.

Meer dan voor al het andere kwamen de gasten voor de lichtsculptuur. Die was nooit tweemaal hetzelfde, en verzuimde nooit nieuwe experimentele kunstwegen te verkennen. Veel mensen die zich lichtconsoles konden veroorloven, produceerden lichtsculpturen om zich te amuseren, maar niemand kon de deskundigheid van mevrouw Lardner zelfs maar benaderen. Zelfs niet degenen die zich als beroepsartiesten beschouwden.

Zelf deed ze er op een charmante manier bescheiden over. ‘Welnee, welnee,’ wierp ze tegen als iemand lyrisch over haar werd. ‘Ik zou het geen “poëzie in licht” willen noemen. Dat is veel te vriendelijk gezegd. Op zijn hoogst zou ik zeggen dat het een “lichtvers” is.’ En iedereen glimlachte om haar lieve geestigheid.

Hoewel het haar vaak gevraagd werd, wilde ze nooit lichtsculpturen creëren voor andere gelegenheden dan haar eigen feestjes. ‘Dat zou commercialisering betekenen,’ zei ze.

Maar ze had geen bezwaar tegen het prepareren van ingewikkelde hologrammen van haar sculpturen zodat ze bewaard konden worden en in musea over de hele wereld konden worden gereproduceerd. Ze rekende ook nooit iets voor welk gebruik ook dat van haar lichtsculpturen gemaakt kon worden.

‘Daar zou ik toch echt geen cent voor kunnen vragen,’ zei ze, haar armen wijd uitspreidend. ‘Ze zijn voor iedereen gratis beschikbaar. Voor mij zijn ze toch verder van geen nut.’ Dat was waar! Ze gebruikte nooit tweemaal dezelfde lichtsculptuur.

Toen de hologrammen gemaakt werden was ze een en al hulpvaardigheid. Terwijl ze zelf welwillend iedere beweging in het oog hield, was ze voortdurend bereid haar robotbedienden bevel te geven een handje te helpen. ‘Courtney,’ zei ze dan, ‘zou je zo vriendelijk willen zijn de trap even recht te zetten?’

Zo waren nu eenmaal haar manieren. Tot haar robots richtte ze zich altijd met de meest formele beleefdheid.

Eens, jaren geleden, had ze daar bijna een standje voor gekregen van een regeringsambtenaar die van het Bureau voor robots en mechanische mensen kwam. ‘Dat kunt u toch niet doen,’ zei hij streng. ‘Het stoort hun efficiency. Ze zijn gebouwd om bevelen op te volgen, en hoe duidelijker u die bevelen geeft, des te efficiënter zullen ze ze opvolgen. Wanneer u het ze met ingewikkelde beleefde zinnen vraagt, valt het ze moeilijk te begrijpen dat u een bevel hebt gegeven. Ze reageren dan veel trager.’

Mevrouw Lardner hief haar aristocratische hoofd op. ‘Ik vraag niet om snelheid en efficiency,’ zei ze. ‘Ik vraag om welwillendheid. Mijn robots houden van me.’

De regeringsfunctionaris had haar natuurlijk uit kunnen leggen dat robots niemand lief kunnen hebben, maar hij kromp ineen onder haar gekwetste en toch lieve blik.

Het was algemeen bekend dat mevrouw Lardner nooit een robot naar de fabriek terugstuurde om hem opnieuw af te laten stellen. Hun positronische breinen zijn ontzaglijk ingewikkeld, en in éen op de ongeveer tien gevallen is de afstelling niet volmaakt als de robot de fabriek verlaat. Soms duurt het een hele tijd voor de fout gemerkt wordt, maar wanneer dat gebeurt zorgt de NV VS Robots en Mechanische Mensen zonder mankeren gratis voor de juiste afstelling.

Mevrouw Lardner schudde haar hoofd. ‘Als een robot eenmaal in mijn huis is,’ zei ze, ‘en zijn plichten heeft vervuld, dan moeten we kleinere excentriciteiten maar verdragen. Ik weiger hem te laten toetakelen.’

Het allerergste wat je dan kon proberen haar uit te leggen was dat een robot maar een machine was. Ze zei dan uiterst stroef: ‘Niets dat zo intelligent is als een robot kan ooit maar een machine zijn. Ik behandel ze als mensen.’

En daarmee uit!

Ze hield zelfs Max, hoewel die bijna hulpeloos was. Hij kon nauwelijks begrijpen wat er van hem verwacht werd. Maar dat ontkende mevrouw Lardner met klem. ‘Helemaal niet,’ zei ze fel. ‘Hij kan hoeden en jassen afnemen en ze uitstekend opbergen. Hij kan dingen voor me vasthouden. Hij kan echt een heleboel dingen doen.’

‘Maar waarom laat je hem niet beter afstellen?’ vroeg een vriendin eens.

‘O nee, dat zou ik niet over mijn hart kunnen verkrijgen. Hij is zichzelf. Hij is zo lief, zie je. Per slot van rekening is een positronisch brein zo ingewikkeld dat niemand precies kan zeggen op wat voor manier er nu iets mis mee is. Als hij helemaal normaal gemaakt zou worden, zou hij op geen enkele manier meer zo afgesteld kunnen worden dat hij weer net zo lief werd als hij nu is. Nee, dat wil ik niet opgeven.’ ‘Maar als hij verkeerd is afgesteld,’ vroeg de vriendin, met een zenuwachtige blik op Max, ‘zou hij dan niet gevaarlijk kunnen worden?’

‘Van zijn leven niet,’ lachte mevrouw Lardner. ‘Ik heb hem al jaren. Hij is volmaakt onschuldig en echt een schat.’

In werkelijkheid zag hij er precies eender uit als alle andere robots, glad, van metaal, vaag menselijk, maar zonder enige uitdrukking.

Maar voor de lieve mevrouw Lardner waren ze allemaal individuen, allemaal lief, beminnelijk. Zo’n soort vrouw was ze nu eenmaal.

Hoe zou zij nu een moord kunnen plegen?

De allerlaatste van wie ook maar iemand verwachtte dat hij vermoord zou worden was wel John Semper Travis. Introvert en vriendelijk als hij was, was hij in de wereld maar niet van de wereld. Hij beschikte over die eigenaardige wiskundige hersenkronkel die het hem mogelijk maakte uit zijn hoofd het ingewikkelde netwerk van de ontelbare positronische breinpaden in het brein van een robot uit te werken.

Hij was hoofd-technicus van de NV VS Robots en Mechanische Mensen.

Maar hij was ook een geestdriftig amateur op het gebied van de lichtsculptuur. Hij had een boek over het onderwerp geschreven, waarin hij probeerde aan te tonen dat het soort wiskunde dat gebruikt wordt om positronische breinpaden te berekenen mogelijk te veranderen zou kunnen zijn in een leidraad voor de produktie van esthetische lichtsculpturen.

Zijn poging om zijn theorie in de praktijk te brengen liep uit op een treurig fiasco. De sculpturen die hij zelf volgens zijn mathematische principes produceerde waren onverteerbaar, mechanisch en oninteressant.

Dat was de enige reden waarom hij zich ongelukkig voelde in zijn rustige, introverte, veilige leventje, en toch was het voor hem reden genoeg om zich werkelijk heel ongelukkig te voelen. Hij wist dat zijn theorieën juist waren, en toch kon hij ze niet tot uitvoering brengen. Als hij tenminste maar éen werkelijk grootse lichtsculptuur voort zou kunnen brengen...

Natuurlijk was hij op de hoogte van de lichtsculpturen van mevrouw Lardner. Ze werd algemeen een genie genoemd, maar Travis wist dat ze zelfs het simpelste aspect van robot-wiskunde niet kon begrijpen. Hij had met haar gecorrespondeerd, maar ze weigerde hardnekkig haar methoden uiteen te zetten, en hij vroeg zich af of ze wel een methode had. Zou het niet allemaal op intuïtie kunnen berusten? - Maar zelfs intuïtie viel misschien tot wiskunde te herleiden. Eindelijk speelde hij het klaar een uitnodiging voor een van haar feestjes te krijgen. Hij moest haar eenvoudig te spreken zien te krijgen.

De heer Travis kwam tamelijk laat. Hij had nog éen laatste poging tot een lichtsculptuur gedaan en het was weer op een treurige mislukking uitgelopen.

Hij begroette mevrouw Lardner met een soort verlegen eerbied en zei: ‘Dat was een eigenaardige robot die mijn hoed en jas aannam.’

‘Dat is Max,’ zei mevrouw Lardner.

‘Hij is behoorlijk verkeerd afgesteld, en het is een tamelijk ouderwets model. Hoe komt het dat u hem niet naar de fabriek terug hebt gestuurd?’

‘O nee toch,’ zei mevrouw Lardner. ‘Dat zou veel te veel moeite zijn.’

‘Absoluut niet, mevrouw Lardner,’ zei Travis. ‘Het zou u verbazen als u wist wat een eenvoudig werkje dat was. Omdat ik bij VS Robots werk, ben ik zo vrij geweest hem zelf even bij te stellen. Het was in minder dan geen tijd gebeurd en u zult zien dat hij nu helemaal in orde is.’

Een zonderlinge verandering kwam over het gezicht van mevrouw Lardner. Voor het eerst in haar zachtaardige leventje kwam er een uitdrukking van woede op, en het was alsof de lijnen van haar gezicht niet wisten hoe ze zich moesten vormen.

‘Hebt u hem bijgesteld?’ krijste ze. ‘Maar hij was het die mijn lichtsculpturen creëerde. Het was juist die verkeerde afstelling, die verkeerde afstelling, die u nooit meer kunt herstellen, die... die..

Het trof werkelijk wel heel ongelukkig dat ze op dat moment net haar kunstverzameling had laten zien en dat de met juwelen ingelegde dolk uit Cambodja net op het marmeren tafelblad voor haar lag.

Travis’ gezicht was ook verwrongen. ‘U bedoelt dat als ik zijn op unieke wijze verkeerd afgestelde positronische breinpaden bestudeerd had ik misschien had kunnen leren hoe...’

Ze sprong zo snel met de dolk naar voren dat niemand haar tegen kon houden, en zelf deed hij geen poging haar te ontwijken. Iemand zei dat hij het wapen zelfs tegemoet kwam - alsof hij wilde sterven.

Toen ik het verhaal naar The Saturday Evening Post stuurde, deed ik wel mijn uiterste best om hen duidelijk te maken dat ik hen geen oud verhaal gestuurd had. Ik legde hen nogal nadrukkelijk uit dat ik 'het vandaag geschreven had'.

Daarmee vergat ik het vooroordeel dat veel mensen tegen een snel geschreven verhaal hebben. Er is een soort legende die zegt dat een goed verhaal geschreven en meermalen herschreven moet worden, en dat iedere met moeite en pijn gewrochte alinea de schrijver dagen en dagen van kwellingen moet kosten. Ik denk dat schrijvers dat prachtige verzinsel verspreiden om het medeleven van het publiek te krijgen.

Hoe dan ook, ik schrijf niet langzaam, maar redacteuren die niet veel ervaring met me hebben realiseren zich dat niet. Ik kreeg een brief van de mensen van de Post waarin ze helemaal verrukt waren over het verhaal en hun opperste verbazing uitdrukten over het feit dat ik het in éen dag had kunnen schrijven. Ik hield me maar stil en zei niets.

Maar u kan ik het wel vertellen, omdat u mijn vrienden bent. Vanaf het moment waarop ik achter de schrijfmachine ging zitten tot het moment waarop ik de envelop in de brievenbus liet glijden, is er niet een hele dag voorbijgegaan. Het kostte me in totaal niet meer dan twee en een half uur. Maar vertel dat vooral niet aan de Post.

Wat valt er verder nog te vertellen om te zorgen dat u weer bij bent?

Goed, op 30 november 1973 trouwde ik voor de tweede keer. Mijn vrouw heet Janet Jeppson. Ze is psychiater, schrijfster en een fantastische vrouw, in deze volgorde van toenemend belang. Ze heeft zelf een sciencefictionroman gepubliceerd, The Second Experiment (Houghton Mifflin, 1974), en kreeg definitief bericht dat die roman aangenomen was op 30 november 1973, een half uur nadat we getrouwd waren. Dat was een grote dag.

Ik voor mij wou dat haar beroep haar een beetje meer tijd liet om te schrijven. Dan zouden we misschien eens een verzameling van ons samen kunnen produceren.