Utopia
Author: Roger MacBride Allen
Date: 1996-08-01 07:00:00+00:00
Keywords: Science Fiction; Fantasy; Mystery
Description: De Ruimters waren de voorvaderen van de mannen en de vrouwen die in een grijs verleden met hun robots de Aarde ontvluchtten. Met behulp van de robots terravormden de Ruimters vijftig werelden en schiepen een cultuur van grote schoonheid en verfijning. De Blijvers, robothaters bij uitstek en de tegenpool van de Ruimters, sprongen voorbij de Ruimterwerelden. Op inferno, een van de werelden waar Ruimters en Blijvers een dappere poging tot samenwerking doen, verandert alles als hij ontwaakt: Robot CBN-OO1, de eerste robot met een gravitonisch brein: Caliban. Het klimaat op Inferno is onstabiel en
Publisher: Meulenhoff

De oorspronkelijke wetten der robotica

I

Een robot mag een mens geen kwaad berokkenen, of toelaten dat een mens door zijn nalatigheid schade lijdt.

II

Een robot moet de opdrachten uitvoeren die hem door mensen gegeven worden, behalve als die opdrachten in strijd zijn met de Eerste Wet.

III

Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen, voor zover die bescherming niet in strijd is met de Eerste of de Tweede Wet.

De nieuwe wetten der robotica

I

Een robot mag een mens geen kwaad berokkenen.

II

Een robot moet samenwerken met de mens, behalve als die samenwerking in strijd is met de Eerste Wet.

III

Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen, voor zover die bescherming niet in strijd is met de Eerste Wet.

IV

Een robot mag doen wat hij wil, behalve als dat in strijd zou zijn met de Eerste, Tweede of Derde Wet.

... De strijd tussen Ruimter en Blijver was aan het begin en aan het eind een ideologische wedstrijd. Ja, om terug te grijpen op primitieve studies: het kon beter beschreven worden als een theologische strijd, want beide partijen klampten zich meer uit geloof, angst en traditie aan hun ideeën vast, dan uit een zorgvuldig beredeneerd rangschikken van de feiten.

Altijd, of dat nou werd toegegeven of niet, stond er één punt centraal in elke confrontatie van de twee kanten: Robots. De ene kant beschouwde ze als het opperste goed, terwijl de andere ze als het opperste kwaad zag.

Ruimters waren de voorvaderen van mannen en vrouwen die met hun robots van de semi-mythische aarde gevlucht waren, toen robots daar werden uitgebannen. Verbannen van de Aarde, vormden ze in primitieve sterrenschepen de eerste kolonisatiegolf van de Aarde. Met de hulp van hun robots terravormden de Ruimters vijftig werelden en schiepen een cultuur van grote schoonheid en verfijning, waarin alle onplezierige taken aan de robots werden overgelaten. Uiteindelijk werd vrijwel àl het werk aan robots overgelaten. Na vijftig planeten te hebben gekolonialiseerd, stopten de Ruimters ermee en hielden ze zich met niets anders meer bezig dan te genieten van de vruchten van het werk vaa hun robots.

De Blijvers waren de voorvaderen van degenen die achterbleven op de Aarde. Hun voorvaderen woonden in grote, ondergrondse steden, die gebouwd waren als een bescherming tegen atoomaanvallen. Deze manier van leven veroorzaakte ongetwijfeld een zekere xenofobie in de cultuur van de Blijvers. Die xenofobie hield lang stand in de dreiging van atoomoorlogen en werd uiteindelijk gericht op de zo bekrompen Ruimters - en hun robots.

Angst was in de eerste plaats de reden dat de Aarde robots verjoeg. Gedeeltelijk was dat een irrationele angst voor ijzeren monsters die door het land zwierven. Maar de mensen van de Aarde kenden ook angsten die redelijker waren. Ze waren bang dat robots banen zouden overnemen - en hun manier om een inkomen te verdienen - van mensen. Erger vonden ze datgene wat ze zagen als de luiheid, de loomheid en decadentie van de Ruimtersamenleving. De Blijvers vreesden dat robots de mensheid zou ontdoen van haar geest, haar wil, haar ambitie zelfs, naarmate zij de mensheid ontlastte.

De Ruimters waren intussen de mensen die volgens hen in smerige ondergrondse holen woonden, gaan verachten. Ruimters begonnen hun gezamenlijke afkomst met de mensen die hen verdreven hadden, te ontkennen. Maar zo verloren ze ook hun eigen ambitie. Hun technologie, hun cultuur, hun wereldbeeld, alles was statisch, als het al niet stagneerde. Het ideaal van de Ruimters scheen een heelal te zijn waar nooit iets gebeurde, waar gisteren en morgen gelijk waren aan vandaag en de robots voor alle onplezierige details zorgden.

De Blijvers begonnen ijverig het heelal te kolonialiseren en terravormden eindeloos veel werelden, sprongen voorbij de Ruimterwerelden en de Ruimtertechnologie. De Blijvers brachten de traditionele gezichtspunten van hun thuiswereld met zich mee. Elke ontmoeting met de Ruimters scheen de redenen van de Blijvers om robots te wantrouwen, te bevestigen. Angst voor en haat jegens robots werden een van de basisbeginselen van het beleid en de filosofie van de Blijvers. Robothaat, samen met de vrij arrogante Ruimtermanier van doen, droeg er weinig toe bij om Blijvers en Ruimters tot elkaar te brengen.

Maar toch slaagden beide kanten er soms in op de een of andere manier samen te werken, hoe groot wrijving en achterdocht ook waren. Mensen van goede wil aan beide kanten probeerden angst en haat opzij te zetten en samen te werken... met wisselend succes.

Op Inferno, een van de kleinste, zwakste, kwetsbaarste Ruimterwerelden, deden Ruimters en Blijvers een van de stoutmoedigste pogingen om samen te werken. De mensen van die wereld, die zichzelf Infernalen noemden, kwamen tegenover twee crises te staan. Allereerst hun ecologische problemen, waar iedereen van wist, al zagen weinigen de ernst ervan in. Blijverexperts in terravorming werden erbij geroepen om dat op te lossen.

Maar de tweede crisis, de verborgen crisis, bleek het grootste gevaar te vormen. Want, zonder dat ze het zelf wisten, waren de Infernalen en de Blijvers op die planeet met zo'n toepasselijke naam, gedwongen een opmerkelijke verandering in de aard van de robots zelf onder ogen te zien...

Vroege kolonisatiegeschiedenis, Sarhir Vadid,

Baleyworld University Press, S.E. 1231

Deel een

Inslag minus tweeënzestig

1

Een oogverblindende lichtflits gloeide op in de diepte van de ruimte, een enorme explosie die opvlamde als een tweede zon. Een kil, donker brok materie, met een doorsnede van achttien kilometer, werd in de explosie gevangen en een nieuwe richting op geslingerd, in een iets andere baan.

De kracht van de explosie had voldoende moeten zijn om de komeet te verpulveren, maar door onbekende oorzaak bleef hij intact. De oppervlakte van de massa werd door de explosie verhit, en er ontstonden kleine blazen op, die gas de duisternis inspoten.

De wetten van actie en reactie werkten goed, of ze nu zo bedoeld waren of niet. De uitstoot van gas werkte als een raketaandrijving, die de komeet met steeds grotere snelheid een onverwachte richting opstuurde en hem uit zijn zorgvuldige berekende baan slingerde.

Maar vrijwel onmiddellijk flakkerden er andere vlammen op, kunstmatige, die de ongecontroleerde uitbarstingen compenseerden. De stuurraketten flakkerden steeds vaker op naarmate de komeet de binnenste planeten van het zonnestelsel dichter naderde.

Het werd al snel duidelijk dat de komeet recht op een planeet in het binnenste stelsel afstevende, een wereld met blauwe en bruine tinten, een wereld waarvan het zuidelijk halfrond vrijwel uitsluitend uit water bestond en het noordelijk halfrond uit uitgedroogde woestijnen.

De komeet stormde op de planeet af, steeds naderbij komend. De komeet werd steeds warmer naarmate hij dichter bij de ster kwam waar de planeet omheen cirkelde. Het oppervlak begon te koken en te verdampen, gassen en stofwerden de ruimte ingeblazen en vormden een staart die zich achter de komeet uitstrekte.

Plotseling viel de komeet uit elkaar. De brokstukken bleven in een keurige lijn achter elkaar aansnellen, als kralen van een ketting.

De brokstukken kwamen steeds dichterbij, steeds dichter bij de planeet.

'Ga van tijdfactor honderd positief naar tienvoudige positieve oprekking,' zei een lichaamloze stem in de duisternis.

De tijd leek te vertragen en plotseling bewogen de brokstukken zich met een fractie van hun oorspronkelijke snelheid en daalden langzaam uit hun baan omlaag.

'Laat Inferno eens van dichterbij zien,' zei dezelfde stem, waarna het beeld plotseling opzwol.

'Het gaat nog veel te snel. Tijdoprekking naar factor vijf negatief,' droeg de stem op.

Opnieuw ging de klok trager, maar alles gebeurde nog steeds met een enorme vaart. De brokstukken van de komeet drongen met een ongelooflijke snelheid de bovenste lagen van de atmosfeer binnen, en zelfs nu de tijd tot een vijfde van de normale snelheid was gereduceerd, kostte het de brokstukken nog steeds slechts enkele seconden om zich een weg omlaag door de atmosfeer te banen en op het oppervlak van de planeet in te slaan.

Het grootste brokstuk kwam als eerste neer, op het land, vlak ten noorden van de kustlijn. Het tweede trof de planeet iets ten noorden van het eerste, in een gebied met een rij lage heuvels. De andere brokstukken sloegen de een na de ander in, in een lijn die recht naar de noordpool liep, en lichtten kort en fel op, voordat ze werden omhuld door wolken, rook, stof en puin.

'Het is gelukt,' zei de stem. 'Zet het beeld op dat punt stil. Simbol uit. Lichten aan.'

Het beeld van de opvlammende planeet verdween en het licht ging aan, waardoor er een keurige, heel gewone zitkamer zichtbaar werd, in een heel gewoon huis. Het enige ongewone in de kamer was de uiterst moderne simbolprojector, die in het midden stond.

Davlo Lentrall liep naar de simbol, een korte, lage cilinder, en tikte met zijn vinger op de bovenkant ervan. Zelfs de modernste Blijvermodellen konden niet wat deze simbol wel kon. Hij kon het weten, want hij had hem zelf ontworpen en gebouwd. Hij genoot even van het moment, en van alle inspanningen die eraan voorafwaren gegaan. In een zeldzame opwelling van bescheidenheid had hij de komeet niet naar zichzelf genoemd, zoals gebruikelijk was, maar naar Chanto Grieg, de vermoorde gouverneur die het her-terravormingsproject, dat de planeet had gered, had versneld. Of de planeet in elk geval enig uitstel had verschaft, zodat Davlo Lentrall en de komeet Grieg het werk konden afmaken dat Chanto Grieg had gestart. Er zat een symmetrie in, een soort poëzie die de geschiedkundigen wel zou aanstaan. Het nageslacht zou zich Davlo Lentrall herinneren, hoe de komeet ook werd genoemd.

Het had geen zin om dergelijke zaken met zijn robotassistent te bespreken. Kaelor zou alleen maar opmerken dat het wel mis móest gaan. Maar Davlo kon zo'n triomfantelijk moment niet voorbij laten gaan zonder iets te zeggen. 'Het is gelukt,' zei hij ten slotte.

'Natuurlijk heeft de simbol het goed gedaan, meester Lentrall. Zo is het altijd gegaan, wanneer u hem instelde. Waarom zou dat nu anders zijn?'

'Ik bedoel het invangen van de komeet, Kaelor, niet de simulator.'

'Ik moet erop wijzen dat u hem zo heeft ingesteld,' zei de robot Kaelor.

'Wat bedoel je precies?' vroeg Lentrall. Kaelor was een bruikbare bediende, maar de omgang met hem vergde veel geduld.

'Ik bedoel, meneer, dat u uitgaat van een reeks niet-gewaarborgde veronderstellingen.'

Davlo hield zich in en dwong zichzelf tot zelfbeheersing. Kaelor was ontworpen en gebouwd naar door Davlo opgegeven specificaties, en een van de belangrijkste daarvan was geweest, dat het potentiaal van de Eerste Wet zo laag mogelijk moest worden gehouden als het op het beoordelen van hypothetische situaties aankwam. Een robot-laboratoriumassistent met een Eerste Wet die is ingesteld op het superhoge niveau dat normaal was voor de robots op Inferno, zou beslist niet in staat zijn om Davlo te helpen bij de experimenten waarin hij was geïnteresseerd. Al voordat hij de komeet Grieg tegen het lijf was gelopen, hield Davlo zich bezig met operatie Sneeuwbal, een project waarbij een zeer groot aantal riskante alternatieven moest worden bekeken, om te kunnen beslissen welk het veiligst was.

Er was op de planeet nauwelijks een driewetrobot te vinden die aan Sneewbal had willen meewerken, laat staan de simbol te bedienen om plannen te testen om de komeet Grieg binnen te halen. Er zouden zelfs maar weinig robots zijn die zouden willen helpen bij het uitwerken van het probleem, op grond van het feit dat de simulatie de weg vrij zou maken om een echte komeet op de echte planeet te laten inslaan, wat uiterst gevaarlijk voor de mens zou zijn. Daarom had Davlo een speciaal ontworpen robot voor zijn werk aan Sneeuwbal besteld, en toen hij de mogelijkheden van Grieg ontdekte, was hij blij dat hij de robot had.

Het had hem een heleboel praten en onderhandelen met de robotontwerper gekost, een uiterst conservatief heerschap dat zeer terughoudend was om ook maar de kleinste matiging van de Eerste Wet aan te brengen, maar het resultaat was de Constricted First Law 001 - CFL-001. Volgens de bestaande gewoontes en afspraken had Davlo CFL-001 eigenlijk Caefal, of Cuffle, of zelfs, zoals een collega vrolijk opperde, Careful, moeten noemen. Maar geen van die namen stond Davlo aan, en daarom had hij de naam Kaelor verzonnen.

Maar of het nu een neveneffect van het beperkte Eerste Wet-potentiaal was, of gewoon het gevolg van de normale vrije subbanen van zijn positronische brein: Kaelor bekeek het leven en het heelal met een koele, zelfs depressieve blik.

'Wat voor veronderstellingen, Kaelor?'

'U gaat ervan uit dat u de komeet tijden de eerste stuurexplosies heel kunt houden,' zei Kaelor. 'En daarna veronderstelt u dat u hem precies uiteen kunt laten vallen als u wilt, en niet anders. Bovendien hebt u het probleem van verhitting door de zon en de gevolgen daarvan, nog niet opgelost. Ik heb ook mijn twijfels of u de gasuitstoot van de komeet wel in bedwang kunt houden. En u bent nogal vaag over het aantal brokstukken dat nodig is om het werk uit te voeren, en ten slotte hebt u de problemen nog niet opgelost die komen kijken bij de uiterst nauwkeurige timing en sturing, die nodig zijn om de komeet in de eindfase op het juiste doel te richten en op de juiste manier de atmosfeer te laten binnendringen. Voor een goed resultaat is een mate van nauwkeurigheid nodig, die ik niet voor mogelijk houd.'

'Ik ben me van die problemen bewust,' zei Davlo. 'Maar als we pas zouden beginnen nadat we alle problemen hebben opgelost, zou het er nooit van komen. Wel heb ik aangetoond dat het plan in principe kan werken. Nu moet ik alleen mijn superieuren nog zien te overtuigen. Zelf ben ik ervan overtuigd dat ik heb bewezen dat we de komeet Grieg op Inferno kunnen laten neerkomen en daarmee de planeet kunnen redden.'

'Uitgaande van uw veronderstellingen, hebt u wel gelijk,' antwoordde de robot op koele toon. 'Ik vraag me alleen af of het u zal lukken zonder iedereen om het leven te brengen.'

Justen Devray, hoofd van de Combinatie van Infernale Politie-eenheden, zat in een onopvallende, enigszins gedeukte auto te kijken naar de zon die opkwam boven het idyllische groen van het parklandschap. Hij was moe. Doodmoe. Maar moe zijn maakte deel uit van de functiebeschrijving van zijn werk. Dat was onder meer datgene wat hij hier kwam leren.

Het leek een heel logische theorie om alle afdelingen van de Combinatie van Infernale Politie-eenheden langs te gaan en uit de eerste hand een idee te krijgen van het politiewerk dat ze daar deden. Iets waar hij vroeger nooit de gelegenheid toe had gehad. Het was zelfs Justens eigen idee geweest, en hij leerde er veel van. Nu wist hij zeker dat posten saaier en vermoeiender was dan hij voor mogelijk had gehouden. En hij begon de indruk te krijgen dat een mooie, soepele kantoorbaan heel wat aantrekkelijker was dan hij had beseft.

Justens onopvallende luchtwagen stond ongeveer honderd meter van de oppervlakte-ingang van het ondergrondse complex geparkeerd, dat bekendstond als Blijverstad. De ingang zelf was een paddestoelvormige constructie, met een centrale zuil waarin de liftschacht zat, en een groot, rond en overhangend dak dat zich rondom de zuil uitspreidde om degenen die op een wagen naar binnen stonden te wachten, tegen het weer te beschermen. De toegangsschacht lag net binnen het hek van het enorme park dat de Blijvers boven op hun ondergrondse stad hadden aangelegd. De aanleg van het park was geheel door de Blijvers uitgevoerd, als een demonstratie van hun kennis van het terravormen.

Maar het ontwerp van Blijverstad interesseerde Justen Devray niet. De taak van de postende agent was de mensen die Blijverstad in en uit gingen in de gaten te houden. Er waren natuurlijk meer toegangen tot de enorme reeks kunstmatige grotten en ondergrondse zalen. De CIP bewaakte ze allemaal. Maar de hoofdingang was het belangrijkste; althans volgens de inlichtingendienst van de CIP. De grote vissen gebruikten de hoofdingang. Hun rang, of in elk geval hun dekmantel, vereiste dat. Belangrijker was, dat ook de amateurs de hoofdingang gebruikten.

Aan beide kanten wist trouwens iedereen dat alle ingangen van Blijverstad in de gaten werden gehouden, zelfs de ingangen die maar heel zelden werden gebruikt. Volgens de meeste theorieën was de beste manier om niet op te vallen, de voordeur te gebruiken, in de hoop in de drukte op te gaan. Soms werkte het zelfs. Vooral nu, halverwege de ochtend, was het een drukte van jewelste van naar binnen en naar buiten gaande mensen. Het was zeker niet eenvoudig om het allemaal goed te controleren. Nog iets wat Justen moest leren.

Er waren natuurlijk talloze gerechtvaardigde redenen waarom mensen Blijverstad in- en uitgingen, zowel voor Blijvers als Ruimters. Maar een fractie van de velen die de stad bezochten, had geen goede reden voor zijn aanwezigheid aldaar. En dat waren degenen voor wie de CIP postte.

De CIP gebruikte nooit twee keer achter elkaar dezelfde auto om te posten, zelfs al wisten de beroeps aan de andere kant heel goed dat ze werden geobserveerd en waren ze er ongetwijfeld heel goed in om de CIP-ers eruit te pikken, wat voor auto ze ook gebruikten. Dat deed niet ter zake. Hoe de CIP ook postte, de profs zouden hen er altijd uitpikken. Maar de amateurs, de gelegenheidskrachten niet. Verander vaak genoeg van auto, ga steeds op een andere plaats staan, en de kans was redelijk groot dat een amateur tientallen keren in en uit zou lopen zonder dat hij de surveillance-auto in de gaten kreeg.

Justen Devray verschoof in zijn stoel, om er iets comfortabeler bij te gaan zitten. Hij voelde zich opgesloten. Hij glimlachte in zichzelf. De oorzaak waardoor hij zich opgesloten voelde, school niet alleen in de auto. Die betrof zijn werk. Vroeger had Justen de leiding gehad over de Rangers van de gouverneur, een eenheid met een dubbele verantwoordelijkheid: het handhaven van de wet buiten de steden en het leiden van een aantal terravormingsprojecten. Zelfs Justen moest toegeven dat het een vreemde combinatie van verantwoordelijkheden was geweest.

Bijna vijf jaar geleden had Alvar Kresh de Rangers gereorganiseerd en hen als enige taak hun terravormingsprojecten gegeven. Hun justitiële taken waren onder het politieapparaat van de stad Hades komen te vallen, waarna de Combinatie van Infernale Politie-eenheden was opgezet. Kresh had Devray aan het hoofd van de nieuwe dienst geplaatst.

Hij had de baan graag geaccepteerd, maar daarna had hij vaak genoeg spijt van zijn besluit gehad. Als hoofd van de planetaire politie was hij min of meer verplicht geweest om in de hoofdstad van de planeet te gaan wonen, en Justen Devray kon niet wennen aan de stad Hades, of aan het stadsleven in het algemeen. Vaak verlangde hij terug naar de Rangers, naar het werk aan een of ander natuurbehoud- of terravormingsproject, ver weg op de hoogvlakten ten noorden van de stad.

Ondanks zijn kantoorwerk had Justen nog een gebruinde huid, warrig, blond haar en felblauwe ogen, als van iemand die altijd buiten was. De voorgaande jaren buiten, in weer en wind, hadden in elk geval enig karakter op zijn gezicht achtergelaten, en het leven in de stad had dat niet weggevaagd. Toch zag hij er nog ongewoon jong uit en met één oogopslag werd al duidelijk dat hij niet in een stad thuishoorde.

Hoewel hij zich alleen voelde, had Justen gezelschap in de gedeukte luchtwagen. Er waren twee robots bij hem. Een daarvan was Gervad 112, sinds enkele jaren zijn persoonlijke robot. Gervad was een General Ranger Deployment-robot, een GRD-eenheid zoals de Rangers enkele jaren geleden veelvuldig gebruikten. De andere was een Security, Patrol and Rescue-robot, een SPR, in de wandelgangen Sapper 323 genoemd. Na de avond waarop de vorige gouverneur, Chanto Grieg, was vermoord terwijl er een heel eskader van Sappers om hem heen op wacht stond, had het model plotseling een slechte reputatie gekregen, wat zeer onterecht was. Wat er was gebeurd, had elk ander robotmodel kunnen overkomen.

Toch wilde geen enkele grote beveilingsinstelling ze meer gebruiken. Justen had zich er ook niet voor ingezet om de SPR's van de Rangers te behouden. De manschappen vertrouwden ze niet meer en wilden ze niet gebruiken. Het gevolg was dat de meeste Sappers tegen bodemprijzen aan allerlei duistere organisaties en mensen waren verkocht. Dat betekende daarentegen weer dat een Sapper een goede camouflage vormde. Niemand die Devray met een Sapper bij zich zag, zou denken dat hij een agent was, laat staan de hoogste politiebaas van de planeet.

Wat hem wel tegenstond, was dat de twee robots de hele controle ook zonder Devray hadden kunnen uitvoeren. Waarschijnlijk nog wel beter. Maar het was niet netjes om over zulke dingen te beginnen. Eigenlijk was het zelfs zo dat er een heleboel werk was waarvoor geen mensen meer nodig waren.

'Het manlijke object in rode broek en blauwe tunica staat niet op mijn lijst van geïdentificeerde objecten,' zei de SPR. De grote kracht van de SPR was vooral identificatiewerk. Ze waren bijna net zo goed als mensen in het herkennen en vergelijken van visuele patronen, of, om het anders te zeggen: in het herkennen van gezichten en mensen. En ze hadden natuurlijk een vrijwel onfeilbaar geheugen. Als een Sapper zei dat hij iemand herkende, of niet herkende, kon je daar maar beter naar luisteren. Op dit moment betekende dat, dat iemand die daar niets te zoeken had Blijverstad binnenging.

Justen Devray was plotseling klaarwakker en op zijn hoede. Hij keek door de voorruit en probeerde de betreffende persoon goed te bekijken. Er stond een groep van tien of twaalf mensen op de volgende lift te wachten. 'Gervad,' vroeg hij aan zijn persoonlijke robot, 'ken je hem?' Gervad had het meest recente officiële fotobestand van de CIP in zijn geheugen staan.

'Meneer, ik heb wel een gedeeltelijke persoonsovereenkomst, maar ik ben bang dat het nogal onwaarschijnlijk lijkt.'

'Laat mij dat maar beoordelen,' zei Justen, die de betreffende persoon beter in het oog probeerde te krijgen. Dat was niet eenvoudig, met al die mensen om hem heen. Als de man een veiligheidstraining had gehad, zou hij natuurlijk zijn best doen om in de massa op te gaan. 'Wat geeft je bestand aan?'

'Het waargenomen object komt overeen met ene Barnsell Ardosa, een aankomend onderzoeker aan de astrofysische faculteit van de universiteit van Hades. Omdat het uiterst onwaarschijnlijk lijkt dat hij van veel belang voor de Blijvers zal zijn, zou ik willen concluderen dat ik waarschijnlijk een onjuiste vergelijkingsanalyse heb gemaakt.'

Justen wilde Gervad net gelijk geven, toen hij zijn prooi eindelijk goed kon zien. Daar stond hij. Een grote, stevige man met een rond gezicht en een donkere huid. De bovenkant van zijn hoofd was volkomen kaal en hij had alleen een randje sneeuwwit haar langs de zijkant van zijn schedel, dat naar achteren toe dikker werd, maar vlak voor zijn oren vrijwel verdween. Hij had een grote snor en een bezorgde blik in zijn ogen.

Heel even leek Ardosa - als het Ardosa was - Devray strak aan te kijken. En op dat moment wist Devray dat Gervad meer vertrouwen zou moeten hebben in zijn eigen vergelijkingsanalyses.

Justen Devray was nog nooit in de buurt van de astrofysische faculteit van de universiteit geweest, maar hij was er absoluut zeker van dat hij dat gezicht eerder had gezien.

Maar de duivel mocht hem halen als hij wist waar.

Alvar Kresh, gouverneur van de planeet Inferno, keek op naar de jongeman die aan de andere kant van zijn bureau stond. 'U doet uw eigen zaak geen goed,' zei hij. 'Ik heb u gezegd dat ik over uw voorstel zou nadenken, en dat zal ik doen ook. Ik hèb erover nagedacht, maar ik laat me niet tot een overhaaste beslissing verleiden. Niet in een zaak die zo belangrijk is als deze.'

'U hebt geen tijd om het kalm aan te doen,' antwoordde zijn bezoeker met een dringende stem. 'We hebben al te veel tijd verloren. Ik heb mijn laatste simulatie drie dagen geleden afgespeeld, en zo lang duurde het ook u te spreken te krijgen. Het dreigende gevaar en deze kans zijn veel groter dan u denkt. Misschien groter dan u kunt bevatten.'

'Zeer tactisch gesproken, tegen de gouverneur van de planeet,' zei Kresh met een stem die even koel klonk als zijn woorden. 'Maar zelfs al zou het boven mijn bescheiden vermogens gaan om het te kunnen bevatten, denkt u dan dat u de hele toestand wèl kunt bevatten?'

'Neemt u me niet kwalijk, meneer, zo bedoelde ik het niet,' zei Davlo Lentrall, die begon te blozen.

'Nee,' zei Kresh vermoeid, 'waarschijnlijk niet.' Hij zuchtte en bekeek zijn bezoeker met het ervaren oog van een ex-politieman. Lentrall was een man met een donkere huid, lange magere kaken, een hoekig gezicht en heel donkere, bruine ogen. Zijn haar was gitzwart en zo kort geknipt dat het rechtop stond. Hij was van gemiddelde lengte en omvang. Toen bedacht Kresh zich dat hij geen politieman meer was, maar politicus, en dat hij de man op zijn karakter moest beoordelen. Het meest in het oog vallende kenmerk in Lentralls persoonlijkheid was duidelijk: hij was jong en bezat het brutale zelfvertrouwen van de jeugd.

Ander culturen, Blijverculturen, vonden de jeugd misschien aantrekkelijk, of gebruikten het jeugdige vuur als een excuus voor een heleboel zonden. Maar de Ruimtercultuur was oud, en de gebruiken in die cultuur waren oud. De meeste Ruimters waren ook oud. Voor de gemiddelde burger waren de uitbundigheid en de passie van de jeugd hooguit een verre, enigszins onsmakelijke herinnering, en Lentrall was een wandelend voorbeeld waarom dat zo was. Brutaliteit, onstuimigheid en arrogantie maakten zelden vrienden.

Maar er was een kleine kans dat de boodschap die Lentrall bracht belangrijk was, hoe irritant de boodschapper ook mocht zijn. 'Laten we allebei even een stap terug doen,' zei Kresh. 'Zo komen we nergens.'

Lentrall wiebelde ongemakkelijk heen en weer. Hij leek met de gedachte te spelen om weer te protesteren, maar bedacht zich toen kennelijk.'Goed, meneer,'zei hij.'Mijn excuses voor...mijn uitbarsting. Dat komt door de spanning. De gedachte dat het voortbestaan van de planeet misschien in mijn handen ligt... is een hele last.'

'Ik weet het,' zei Kresh met een plotseling vriendelijke stem. 'Dat weet ik maar al te goed. Met die gedachte leef ik al jaren.'

Lentrall bloosde weer. 'Ja, meneer. Ik weet het. Ik was bang dat we deze kans zouden missen. Maar ook dan nog had ik nooit mogen veronderstellen dat, dat...'

'Het geeft niet, jongen. Laten we het erbij laten. We praten er over een paar dagen nog een keer over. Of morgen. Kom morgenochtend terug. Ik zal mijn vrouw meenemen en dan kun je het ons beiden voorleggen. Ik stel haar mening in deze zaak zeer op prijs.' En dat was beslist waar, om redenen waarover hij op dit moment tegen de jonge doctor Lentrall niet wilde uitweiden.

'Ja, meneer, dat zal ik doen. Morgenochtend vroeg. Is tien uur goed?'

'Uitstekend. Donald, laat onze gast even uit, ja?'

'Natuurlijk, meneer.' Donald in, Kresh' persoonlijke robot, kwam uit zijn muurnis en liep soepel over de vloer. Hij bracht Lentrall naar de deur, activeerde de bediening en keek toe hoe Lentrall wegliep.

Donald was een kleine robot met ronde vormen. Hij bestond helemaal uit zachte welvingen, zonder scherpe hoeken, en hij was met opzet zo ontworpen om er zo vaag en onbedreigend mogelijk uit te zien. Zijn kleur was hemelsblauw; het hemelsblauw van de vroegere politie van Hades, een overblijfsel uit de tijd dat Kresh hoofd van politie in de stad was - en wat voor een. Kresh zou hem door Fredda misschien eens in een andere kleur moeten laten spuiten. Maar Kresh werd graag aan die tijd herinnerd, toen hij met problemen te maken had die veel kleiner waren dan de huidige, al leken ze in die tijd groot genoeg.

Donald deed de deur achter Lentrall dicht en liep naar Kresh terug.

'Wat vind jij ervan, Donald?'

'Waarvan, meneer? Van de boodschap, of van de man die hem heeft gebracht?'

'Allebei, denk ik. Maar begin met de boodschapper. Een zeer vastberaden jongeman, nietwaar?'

'Ja, meneer. Als u mij toestaat: hij brengt me in herinnering wat ik over uw eigen jonge jaren weet.'

Kresh keek Donald achterdochtig aan. 'Wat weet je dan over mijn jonge jaren?' vroeg hij op eisende toon. 'Hoe kun je dat weten? Je bent pas gebouwd toen ik al sheriff was.'

'Dat is waar, meneer, maar u bent nu al heel lang mijn meester, en ik heb u bestudeerd. Hoe beter ik u ken, hoe beter ik u tenslotte kan dienen. Ik heb alle bestaande bestanden over u bestudeerd. En tenzij al die bestanden misleidend of onjuist zijn, vertoont de jongeman een opvallende gelijkenis met de man die u op zijn leeftijd was.'

'Donald, je dreigt sentimenteel te worden.'

'Ik denk het niet, meneer. Ik beschik niet over de aanvullende emotionele protocollen die nodig zijn om sentimentaliteit te beleven. Ik heb juist gewoon een objectieve mening gegeven.'

'O ja?'vroeg Kresh. 'Nou, als dat waar is, is het een zeer ontstellende mening.' Kresh stond op en rekte zich uit. Het was een lange dag geweest en Lentrall had hem veel te denken gegeven. 'Kom mee, Donald, we gaan naar huis.'

'Ja, meneer.' Donald draaide zich om naar de deur, deed hem van het slot en liet hem opengaan. Hij ging Kresh voor het kantoor uit, de gang door, naar de privé-lift van de gouverneur. De liftdeur ging open en mens en robot stapten in. De deur sloot achter hen, waarna ze naar het dak van het regeringsgebouw werden gebracht, waar de privé-luchtwagen van Kresh in een beveiligde hangar stond te wachten. Er waren op het dak twee landingsterreinen. Een kleine, helemaal op het topje van het gebouw, die alleen voor de gouverneur bestemd was, en een grotere, ongeveer vijftien meter lager. Het privé-landingsterrein voor de gouverneur was er aangelegd na het incident met Grieg, door gewoon in een hoek van het bestaande landingsterrein een tien meter brede, holle zuil van rekton en staal neer te zetten. De bouwers hadden boven op de zuil een platte schijf met een doorsnede van dertig meter geplaatst, en die met zware steunberen versterkt. In de zuil zelf was een kleine observatiepost gebouwd, ongeveer tien meter boven het oorspronkelijke landingsterrein. De CIP gebruikte de post als een soort controletoren voor het hoofdlandingsterrein.

Afgesloten deuren, privé-liften, beveiligde hangars, bewaakte landingsterreinen... Triest, dacht Kresh, toen ze in de lift omhooggingen. Soms leek het of de muren tussen hem en de wereld die hij moest regeren onmogelijk hoog waren. Hoe kon hij de planeet besturen wanneer het hele systeem was ingesteld om hem van alles afgesneden te houden, in naam van de veiligheid?

Aan de andere kant, zijn voorganger was koelbloedig vermoord. Dat was de reden voor de muren en de afscheidingen overal. Zelfs het dak had muren.

De liftdeuren gingen open en Kresh liep zijn privé-landingsterrein op het dak op, dat werd verwarmd door een avondzon. Maar in plaats van naar de hangar te lopen, ging hij naar de rand van het platform. Een lage muur, ongeveer één meter dertig hoog, omgaf het landingsterrein. Net als alles op deze planeet, was de muur bedoeld als veiligheidsmaatregel, maar toevallig was hij net zo hoog dat Kresh er zijn armen over elkaar geslagen op kon laten rusten en met zijn kin op zijn onderarmen kon nadenken. Hij kon op de muur leunen en uitkijken over de wereld, en ongestoord zijn gedachten de vrije loop laten.

Niet helemaal ongestoord, natuurlijk. Dat kon nooit. Niet op een Ruimterwereld. Kresh hoorde hoe Donald achter hem dichterbij kwam om Kresh te beschermen tegen elk denkbeeldig gevaar waarover de robot zich druk zou kunnen maken. De muur zou kunnen instorten, uit een onverwachte hoek zou een onmogelijke windvlaag kunnen opsteken die Kresh de lucht inzoog, om hem daarna over de rand van het gebouw heen te tillen en omlaag te smijten. Kresh zou plotseling kunnen toegeven aan een lang verborgen gebleven - en volkomen denkbeeldige - drang tot zelfvernietiging en besluiten over de rand heen te springen. Er kwam geen einde aan de duistere, dreigende gevaren die een driewetrobot kon verzinnen.

En dat was natuurlijk een deel van het probleem. Maar maak je daar nu niet druk over. Denk aan nu, aan dit moment, en kijk uit over de stad Hades, de lucht en de wereld.

Alvar Kresh keek uit over de wereld die hij regeerde, de wereld die hij onder zijn hoede had genomen. Kresh was een grote, stevige man met brede schouders en een scherp getekend, expressief gezicht. Hij had een lichte huid, dik wit haar dat in stekeltjes haaks op zijn hoofd stond. Soms dacht hij wel eens dat de jaren hem inhaalden, en die gedachte kwam vanavond ook weer bij hem op - ongetwijfeld geïnspireerd door Donalds vergelijking van Lentrall met een jonge Kresh. Was hij, Kresh, ooit zo stekelig, opdringerig en zelfverzekerd geweest, als daar helemaal geen goede reden voor was?

Nee, zei hij tegen zichzelf. Hou daarover op. Zet het van je af, laat het met de wind meedrijven naar de verre horizon. Zet het kantoor, je plichten en je zorgen van je af en kijk gewoon. Kijk gewoon en zie.

Want in werkelijkheid was er een heleboel te zien. De planeet Inferno was er in de vijfjaar dat Kresh gouverneur was geweest flink op vooruitgegaan, en Kresh was er trots op dat hij daartoe een flink aandeel had geleverd.

Hij haalde diep adem, de lucht was koel en zoet, fris en levend. Toen Kresh was aangesteld, had de stad Hades bijna letterlijk op het randje gestaan om te verdrogen en te worden weggeblazen. De woestijnen hadden zich uitgebreid, de planten stierven, de bloembedden en de tuinen werden bedekt met zand dat met elke windvlaag de stad in werd geblazen.

Maar nu trokken de woestijnen zich terug, in plaats van op te rukken. Hier althans, rondom de stad, was de mens aan de winnende hand. De wind droeg nu de geuren van leven mee. Hij kon nu rondkijken en groen zien waar eens bruin en oker de overhand hadden gehad. De stad Hades en het land eromheen kwamen weer tot leven.

De prijs was hoog geweest, daar bestond geen twijfel over. Vijfjaar hadden de bewoners van Inferno nu te lijden van de beperkingen op het gebruik van robots, iets wat op andere Ruimterwerelden onvoorstelbaar zou zijn geweest. Maar de planeet Inferno, de wereld zelf, had de robotarbeid harder nodig gehad dan de bevolking.

De voorganger van Kresh, Chanto Grieg, had een groot deel van de robotbevolking van Inferno in overheidsdienst opgeroepen. Hij had robots ontheven van hun huishoudelijke taken en ze aan het werk gezet bij terravormings- en her-ontginningsprojecten. Robots die als hulpkoks en reservechauffeurs hadden gediend, robots die geen andere functie hadden gehad dan te wachten tot iemand de kamer in of uit wilde gaan en dan op de knop te drukken die de automatische deur bediende, robots die aan de meest slaafse en absurde taken waren verspild, stonden plotseling bomen te planten, bedienden graafmachines, kruisbestuifden bloemen en kweekten vissen, insecten en zoogdieren die in de natuur zouden worden losgelaten.

Tot op de dag van vandaag waren er nog die kermden en klaagden over de vreselijke ontberingen die de wetten op de robotarbeid hen had opgelegd. Maar naarmate de tijd vorderde, leken er steeds minder te zijn die zo reageerden. Mensen begonnen te wennen aan het idee om met minder robots te leven. Mensen hadden het plezier ontdekt - of herontdekt - dingen zelf te doen. Er veranderde van alles ten goede.

De vraag was: zouden de veranderingen voldoende zijn? Kresh wist beter dan wie ook dat het lot van de planeet nog steeds op het scherp van de snede balanceerde. Plaatselijk konden de omstandigheden dan wel verbeteren, maar op planetair niveau waren de omstandigheden...

Nee. Laat maar. Maak je daar later druk over. Lentralls plan had hem... verontrust. Daar bestond geen twijfel over. Hij was benieuwd wat Fredda erover te zeggen had.

Kresh wendde zich af van het uitzicht over de stad en liep naar zijn luchtwagen. 'Kom, Donald,' zei hij weer. 'We gaan naar huis.'

Het was maar goed, dacht Kresh bij zichzelf toen Donald hem naar huis vloog, dat de Ruimters een lange traditie hadden in het respecteren van elkaars privacy en in het beschermen van die van zichzelf. Anders zou de schandelijke manier waarop hij zelf woonde een storm van protesten doen oplaaien.

Om het ergste meteen achter de rug te hebben, waren Alvar Kresh en zijn vrouw, Fredda Leving, gaan samenwonen en vormden één huishouden. In het typische Ruimterhuwelijk voerden man en vrouw ieder een eigen huishouden en brachten ze een groot deel van de tijd gescheiden van elkaar door.

Het werd min of meer verwacht dat pasgetrouwde echtparen een groot deel van hun tijd samen doorbrachten, maar in de regel bracht een echtpaar steeds minder tijd samen door, naarmate de jaren verstreken. Een echtpaar dat een aantal jaren getrouwd was, zag elkaar misschien één keer per week, of per maand. Sommige oudere huwelijken doofden gewoon zonder dat ze werden beëindigd. De twee partners zagen elkaar dan soms nooit meer. Jarenlang niet. Hoewel scheiden eenvoudig genoeg was op Inferno, konden veel echtparen zelfs niet de energie opbrengen om de juridische stappen daartoe te nemen. Die bleven gewoon uit luiheid getrouwd.

Alvar Kresh had tot zijn verbazing ontdekt dat zijn eigen huwelijk zich in de verste verte niet volgens zo'n patroon ontwikkelde. Drie jaar na hun huwelijk brachten Fredda en hij niet alleen nog elke nacht onder hetzelfde dak door, maar, hoe schandalig ook, zelfs in dezelfde kamer... en in hetzelfde bed.

Hoewel er niets mis was aan zo'n situatie en het ook niet als immoreel te boek stond, was het in de Infernale samenleving hoogst ongebruikelijk. Als het bekend zou worden, zouden de arme mensen van Inferno denken dat hun gouverneur en zijn vrouw niet helemaal normaal waren.

En dat vond Kresh op zichzelf al zeer vreemd. Hij keek door het raam, naar de prachtige, groene stad die zich onder hem uitstrekte, en dacht weer aan de vreemde gewoonten van zijn eigen volk. Infernalen beroemden zich erop dat ze heel open waren als het om kwesties van persoonlijke relaties ging. En dat waren ze inderdaad... In theorie althans. Maar Kresh was er met de jaren achter gekomen dat hun geest dan wel open mocht staan voor allerlei soorten fysieke relaties, in hun hart waren ze allesbehalve bereid om emotionele intimiteit te accepteren. De gedachte aan het proefondervindelijk ervaren van seks was iets wat een Infernaal nog kon bevatten. De daad zelf, de werkelijkheid van seks, zou een Infernaal aan het blozen brengen, maar hij of zij kon het in elk geval wel billijken. De gedachte aan liefde was iets wat de meesten in het geheel niet aankonden.

De Infernalen waren Ruimters, en Ruimters waren altijd mensen geweest die afstand tot elkaar bewaarden, op fysiek en emotioneel vlak. Maar de Infernalen waren in elk geval niet zo ver gegaan als op sommige Ruimterwerelden, waar geen echte steden bestonden, geen dorpen, maar alleen her en der verspreid staande villa's, elk door één mens bewoond, samen met het leger van robots waaruit het gemiddelde huishouden bestond. Maar op gezelligheid waren ze niet bepaald gesteld.

Dat Kresh en Fredda zo nu en dan samen sliepen, zou men volkomen acceptabel hebben gevonden. Maar dat ze elke nacht samen doorbrachten, in hetzelfde bed, dat zou men uiterst vreemd vinden. Dat ze samen aten, hun vrije tijd samen doorbrachten, en zo veel mogelijk in elkaars gezelschap verkeerden, dat zou men zelfs stuitend vinden. Infernalen stelden zich gewoon niet open voor elkaar, gaven zich niet zo aan elkaar bloot. Ze stelden zich niet kwetsbaar ten opzichte van elkaar op.

Des te gekker zijn ze, dacht Kresh bij zichzelf. Ze zouden nooit de kracht, het vertrouwen en het gevoel van veiligheid kennen dat Fredda Kresh verschafte. Hij kon alleen hopen dat hij haar net zo veel gaf.

Kresh kende de Infernalen, en hij wist wat ze zouden zeggen als ze het te weten zouden komen. Hij wist hoe het idee ergens vandaan naar boven zou komen drijven dat zijn onconventionele huiselijke manier van leven hem ongeschikt maakte voor het ambt van gouverneur, of dat Fredda duidelijk een verkeerde invloed op hem had. Nu al zeiden ze dat ze veel te jong voor hem was, en Infernalen koesterden achterdocht jegens de jeugd. Ze zeiden dat ze veel te nauw met de Blijvers omging. Simcor Beddle, leider van de IJzerkoppen, bracht dat elke keer tijdens zijn massabijeenkomsten weer naar voren, en daar zat wel een kern van waarheid in. Fredda had inderdaad in een aantal zaken de neiging voor de Blijverkant te kiezen. Beddle voerde al een fluistercampagne waarin hij stelde dat haar radicale ideeën gevaarlijk waren. Kresh was genegen dat zelf ook te geloven. Zo hadden Fredda en hij bijvoorbeeld enkele opvallend felle ruzies over robots gehad.

Als Kresh een gewoon burger zou zijn geweest, zou het hem weinig hebben geïnteresseerd of de rest van het heelal elk detail van zijn huiselijke leven zou kennen. Maar het laatste dat hij nu kon gebruiken, was dat zijn privé-zaken ter discussie zouden worden gesteld. Het was stukken beter om zulke zaken ver uit de buurt van het volk te houden en gepraat erover te voorkomen.

Kresh deed of hij de bestaande gebruiken handhaafde. Hij hield een volledig bemand en ingericht woongedeelte in de Gouvernementstoren in stand, maar gebruikte het niet. De enige keren dat hij er kwam, was na een officieel feest. Op zo'n moment maakte hij er een hele voorstelling van dat hij zich aan het eind van de avond terugtrok in zijn privé-verblijven in het regeringsgebouw, lang nadat Fredda terug naar 'haar' huis was gegaan. Soms, als het heel laat was geworden, brachten ze de nacht inderdaad gescheiden door, maar meestal vloog Donald een van hen in het geheim naar de ander toe. Het was eigenlijk allemaal absurd. Maar zulke nachtelijke escapades waren beter dan giftige roddels die de kop zouden opsteken als bekend werd dat Alvar Kresh innig van zijn vrouw hield.

Kresh herinnerde zich dat hij ruzie had gehad met Chanto Grieg, slechts enkele uren voor diens dood. Grieg had geprobeerd Kresh uit te leggen dat het aannemen van een pose, het spelen van komedie en meedoen aan mooipraterij, een essentieel onderdeel vormde van het ambt van regeerder, en dat hij niet aan zijn echte werk toekwam als hij niet eerst alle onzin had afgehandeld. Kresh had hem toen niet echt kunnen geloven, maar later was hij er zelf achter gekomen hoe waar het was. Simcor Beddle had hem dat wel geleerd. Kresh had op de moeilijke manier geleerd dat hij niets kon doen als hij niet eerst de IJzerkoppen voor zich innam.

De IJzerkoppen. Kresh glimlachte in zichzelf als hij eraan dacht wat Beddle en zijn mannen met het nieuws zouden kunnen doen, als ze alles ontdekten over het doen en laten in het huishouden Kresh-Leving. Om de vrede thuis te bewaren, deed Kresh zelf grote moeite om te doen alsof hij minder wist over wat er gebeurde wanneer hij van huis weg was dan in werkelijkheid het geval was. Hij kon maar beter doen alsof hij niets wist over de ontmoetingen van subversieve robots, die in zijn eigen huis plaatsvonden.

Het was al erg genoeg dat hij het wist. Maar als Beddle er ooit achter zou komen... O ja, de noodzaak van privacy was alleszins gewenst.

Het geluid van de motor van de luchtwagen veranderde en Kresh keerde met zijn gedachten terug naar de werkelijkheid toen de wagen licht naar een kant helde en begon te dalen. Hij keek door de voorruit van het voertuig. Daar was het. Zijn thuis.

De luchtwagen zette de landing in.

Fredda Leving stond op en keek over de tafel heen naar de twee robots. 'Jullie kunnen nu beter gaan,' zei ze. 'Mijn man kan elk moment thuiskomen.'

De kleinste van de twee robots, de pikzwarte, stond op en keek zijn gastvrouw bedachtzaam aan. 'Uw man weet toch dat we elkaar hier ontmoeten.'

'Natuurlijk,' zei ze. 'Maar het is voor alle partijen beter dat we hem niet met zijn neus op de feiten drukken.'

'Ik begrijp het niet,' zei de zwarte robot, Prospero, die zichzelf had uitgeroepen tot de leider van de nieuwwetrobots. Hij was glanzend metalliek zwart, ongeveer één meter tachtig lang, en had een zwaar, stevig gebouwd lichaam, zoals gebruikelijk was voor de meeste nieuwwetrobots. Zijn ogen gloeiden donkeroranje, wat zijn uitstraling des te feller maakte. 'Als hij weet dat we hier komen, waarom zouden we het dan voor hem verbergen?'

'Ik begrijp niet waarom je vragen stelt waarop je het antwoord al weet,' zei Fredda.

Prospero draaide zijn hoofd om en keek zijn kameraad aan. Toen keek hij Fredda weer aan. 'Weet ik het antwoord?' vroeg hij met een achterdochtige stem.

De grootste van de twee robots stond ook op, en hij keek zijn kameraad aan. 'Soms, vriend Prospero,' zei Caliban, 'lijkt het of je je opzettelijk van den domme houdt. De gouverneur wil geen contact met ons hebben. Hij tolereert deze bijeenkomsten, maar keurt ze niet goed. Hoe minder we ze onder zijn officiële aandacht brengen, hoe groter de kans dat we ermee door kunnen gaan.'

Caliban was ruim twee meter lang, zijn lichaam was metalliek rood en zijn ogen hadden een doordringend blauwe gloed. Zijn verschijning was opvallend, overdonderend zelfs, maar die was nog niets vergeleken bij zijn reputatie. Caliban de Wetteloze werd hij soms genoemd.

Caliban, de robot die ervan was beschuldigd dat hij had geprobeerd zijn schepper - Fredda Leving - te vermoorden, maar was vrijgesproken.

Prospero keek zijn kameraad even aan, voordat hij antwoordde: 'De behoefte aan discretie,' zei hij. 'Ja, dat antwoord heb ik eerder gehoord. Maar ik ben er helemaal niet zeker van of dat wel het juiste antwoord is.'

'En waarom zou ik tegen je liegen?' vroeg Caliban. Voor een driewetrobot was de gedachte aan liegen alleen al onvoorstelbaar, maar Caliban was een geenwetrobot, en, theoretisch althans, evengoed in staat te liegen als een mens.

'Misschien zou liegen voor jou geen zin hebben,' zei Prospero, toen hij Fredda weer aankeek. 'Maar anderen zouden misschien een reden kunnen hebben om je te misleiden.'

'Je bent vandaag niet erg tactisch,' zei Fredda. 'En ik moet bekennen dat ik niet begrijp waarom ons antwoord, dat volkomen eerlijk is, voor jou niet goed genoeg is. Evenmin begrijp ik welk motief ik zou kunnen hebben om tegen jou en Caliban te liegen.'

'Daar zou ik aan willen toevoegen, dat ik niet begrijp welke reden je zou kunnen hebben om onze belangrijkste weldoener te beledigen,' zei Caliban.

Prospero aarzelde en keek van de een naar de ander. 'Het spijt me,' zei hij uiteindelijk. 'Soms schiet mijn begrip van de menselijke psychologie tekort, zelfs al tracht ik er steeds meer over te weten te komen. Ik probeerde uw emotionele reactie op mijn beschuldiging te peilen, doctor Leving.'

'Om op zo'n beschuldiging te kunnen reageren, zou ik eerst in de oprechtheid ervan moeten geloven,' zei Fredda.

'Ja,' zei Prospero. 'Natuurlijk.'

Maar als Fredda Leving op dat moment ergens zeker van was, was dat van het feit dat Prospero haar niet alles had verteld, en haar misschien zelfs niet de hele waarheid had verteld. Maar waarom zou Prospero zo'n raar spel spelen? Het was inderdaad een vreemd idee, omdat ze er volkomen zeker van was dat ze Prospero begreep. Ze had lange tijd geweten dat hij een van haar minder stabiele bouwsels was. Maar hij was de onbetwiste leider van de nieuwwetrobots. Ze had geen keus en zou het met hem moeten doen.

'In elk geval,' zei Caliban, 'is het tijd dat we gaan. Ik twijfel er niet aan, doctor Leving, dat we elkaar binnenkort weer zullen zien.'

'Ik kijk er al vol verlangen naar uit,' zei Fredda.

De pikzwarte robot keek eerst Fredda en toen Caliban aan. 'Goed dan,' zei hij. 'We gaan. Maar ik denk niet dat ik de eerste of laatste robot zal zijn die tot de conclusie komt dat hoe meer je over mensen te weten komt, hoe minder je van hen begrijpt.'

Fredda Leving zuchtte gelaten. Er waren tijden waarin het uiterst frustrerend was om te horen hoe driewetrobots over het menselijk gedrag betoogden. Prospero en de andere nieuwwetters waren nog erger. Driewetrobots konden in elk geval geen oordeel vellen. Prospero had overal een mening over.

Fredda zag hem al als de laatste priester van de een of andere lang vergeten menselijke godsdienst, altijd bereid om te debatteren over een duister theologisch onderwerp, zolang het maar voor niemand van enig belang was. Vroeger was Caliban niet veel beter geweest. Ze had beide robots zelf ontworpen en gebouwd. Had ze hun breinen maar zodanig ontworpen dat ze niet de hele dag over logica liepen te discussiëren. Maar daar was het nu te laat voor. 'Wat volgens jullie ook de reden mag zijn waarom ik dit vraag,' zei ze, 'ik verzoek jullie weer via de achterdeur te vertrekken. Onze volgende afspraak is toch over drie dagen?'

'Ja,' zei Prospero. 'In de tussentijd hebben we heel wat andere afspraken.'

'Mooi zo. Kom over drie dagen terug, 's middags, en dan sluiten we deze zaak af.'

Caliban knikte haar kant op, bijna als een soort buiging. 'Goed,' zei hij met een hoffelijk klinkende stem. 'Dan spreken we u weer.'

Prospero kende geen hoffelijkheid. Hij draaide zich gewoon om, deed de deur open en vertrok, het afscheid aan zijn kameraad overlatend. Caliban moest zich haasten om niet achter te blijven.

Fredda keek hen na en verbaasde zich opnieuw over Prospero. Ze begreep niet wat er achter die gloeiende ogen omging. Er klopte iets niet met een robot die... geheimzinnig deed. Hoofdschuddend liep ze de kamer door. Het had geen zin om je daar nu druk over te maken. Ze deed de deur achter hen dicht en wiste het digitale slot. Alleen zij, Caliban en Prospero kenden de combinatie van het deurslot. En soms dacht ze er ernstig over om minstens één naam van die lijst te schrappen.

2

Caliban liep achter Prospero door de tunnel. Die was ongeveer honderd meter lang en kwam uit in een ravijn dat niet op een andere manier vanuit het huis te bereiken was. Daar stond hun luchtwagen, verborgen opgesteld.

'Ik zou graag willen weten wat dat allemaal te betekenen had,' zei Caliban toen ze uit de tunnel naar buiten kwamen, de koele avondlucht in.

'Wat ik zei was waar,' zei Prospero kalm. 'Gedeeltelijk was het slechts om uit te proberen hoe ze op zo'n beschuldiging zou reageren. Je bent het toch wel met me eens dat het de moeite waard is om te weten of ze in staat zou zijn ons te verraden.' Prospero klom op de bestuurdersstoel.

Caliban volgde hem en nam plaats op de voorste passagiersstoel. 'Je zou kunnen stellen dat zulke informatie in het algemeen zinvol is,' zei hij. 'Maar je kent doctor Leving nu een hele tijd. Waarom maak je je plotseling zo druk over hypothetische situaties? En als het slechts ten dele je bedoeling was haar op de proef te stellen, wat was je dan verder van plan?'

'Ik kan beide vragen beantwoorden, vriend Caliban, maar dat doe ik nu liever nog niet. Ik kan je alleen het volgende zeggen: volgens mij zijn we in gevaar. De kans dat we zullen worden verraden - of al verraden zijn - is zeer wel aanwezig. En meer kan ik je niet zeggen.'

Prospero zette de luchtwagen aan, waarna ze in de avondlucht opstegen. Caliban zweeg, maar hij had een besluit over Prospero genomen. Hij twijfelde er niet meer aan dat de nieuwwetrobot onstabiel was. Zijn kameraad verdacht niet alleen iedereen van verraad, hij nodigde er zelfs bijna toe uit. Hij was buiten zijn boekje gegaan door doctor Leving tegen zich in het harnas te jagen. Waarschijnlijk verwarde hij gevaar voor hemzelf met gevaar voor de nieuwwetters.

Dat allemaal bijeen maakte Calibans volgende besluit eenvoudig: zodra de situatie het toeliet, zou hij enige afstand tussen hemzelf en Prospero scheppen.

Hij wilde niet langer zo dicht bij een mogelijk doelwit staan.

Fredda Leving liep naar de andere kant van de ondergrondse kluisruimte en ging de deur door, die openstond. Gedachteloos trok ze de deur achter zich dicht en decodeerde het slot. Zij, Fredda, was de enige die de combinatie van déze deur kende. Daar had Alvar op gestaan. Hij wilde niet dat een nieuwwetrobot als Prospero - laat staan een geenwetrobot als Caliban - vrije toegang tot zijn huis had. En soms was ze zelf ook maar wat blij dat ze haar huis goed had afgesloten tegen nieuwwetrobots.

En de nieuwwetters dachten natuurlijk net zo over mensen. Ze had er nog steeds geen idee van waar de nieuwwetstad Walhalla lag. Ze wist dat hij ondergronds lag, in de sector Utopia, maar dat was bijna het enige. Fredda was er weliswaar vaak geweest, maar ze was er altijd heen gebracht in een luchtwagen zonder ramen, met voorzieningen die opsporingsapparatuur stoorden. De nieuwwetrobots namen geen risico, en ze kon het hen niet kwalijk nemen. Fredda had met alle plezier meegewerkt aan hun beveiligingssysteem, en ze had ervoor gezorgd dat iedereen ervan wist. Evengoed voor haar eigen veiligheid bedoeld als voor die van de robots. Wat ze niet wist, kon ze onder een psychische sonde niet verraden. De nieuwwetrobots hadden veel vijanden. Sommigen van hen zouden de vrouw van de gouverneur maar wat graag tot een kasplantje reduceren, zonder zich om de gevolgen te bekommeren als ze op die manier het nest van de nieuwwetrobots konden vinden.

Verbazingwekkend eigenlijk, alle moeite die iedereen deed. Niet alleen de nieuwwetters, maar ook Alvar en zijzelf. Ze namen allemaal zulke uitgebreide voorzorgsmaatregelen om ontdekking te voorkomen, om schandalen te voorkomen, om contact met elkaar te voorkomen... Geen wonder dat Prospero half paranoïde aan het worden was. Misschien zelfs wel meer dan half.

Hoogstwaarschijnlijkzouden alle veiligheidsmaatregelen uiteindelijk zinloos blijken te zijn. Samenzweringen, geheimen en stiekeme vergaderingen leidden vrijwel altijd tot narigheid. Ze had nog nooit een samenzwering meegemaakt die niet op die manier was afgelopen. Maar die beveiligingen en voorzorgsmaatregelen gaven hun allemaal een beter, veiliger gevoel. Voor een tijdje althans. Misschien was dat ook de zin ervan.

Fredda controleerde de binnendeur tweemaal en stapte toen de lift in, die haar naar de bovenste verdieping zou brengen, naar het woongedeelte van het huis.

OBR-323 stond in al zijn logge plechtstatigheid op haar te wachten. 'Meester Kresh is geland,' zei hij met zijn overdreven plechtige stem. 'Hij zal dadelijk hier zijn.'

'Mooi zo,' zei Fredda. 'Is het eten snel klaar?'

'Het eten is over twaalf minuten klaar, mevrouw. Is dat goed?'

'Uitstekend, Oberon.' Fredda nam Oberon met een kritische - en zelfkritische - blik op. Ze had hem tenslotte zelf gemaakt. Hij was een grote, steviggebouwde robot en muisgrijs van kleur. Oberon was bijna twee keer zo groot als Donald, en misschien maar half zo intelligent. Fredda was niet helemaal tevreden over de vorm die ze Oberon had gegeven. Hij was te imposant. Indertijd, toen ze hem had ontworpen, was ze ervan uitgegaan dat een robot met de afmetingen van Oberon, die aan alle kanten even hoekig was, grote indruk zou maken. Tegenwoordig lag dat gevoeliger en zou dat niet zo verstandig zijn. Daarom had ze Oberon aangepast en net zo rond als Donald gemaakt. Maar toch was Fredda nog niet tevreden over het resultaat. Donalds ronde hoeken gaven hem een niet-bedreigend uiterlijk. Bij Oberon had het slechts ten dele gewerkt.

Ze vroeg zich vaak af wat het ontwerp van Oberon over haarzelf zei. De speciaal ontworpen robots die ze vóór hem had gebouwd - Donald, Caliban, Ariël, Prospero - waren allemaal uiterst moderne, zeer geavanceerde, en op Donald na zelfs gevaarlijke experimentele ontwerpen geweest. Oberon niet. Alles aan zijn ontwerp was standaard, conservatief, zelfs grof geweest. Haar andere speciaal ontworpen robots waren op uiterst moderne wijze gebouwd, met handgemaakte onderdelen. Oberon was weinig meer dan een verzameling losse hulpstukken.

'Ik ga me even opfrissen,' zei ze tegen Oberon, en ze liep naar de verfrisser, met haar gedachten nog steeds bij de vraag waarom ze Oberon zó had gemaakt. Stoot een ezel zich niet twee keer aan dezelfde steen, vroeg ze zich af. Natuurlijk had ze al meer dan eens haar hoofd gestoten. Om te beginnen was ze tegen alle behoedzaamheid in opstand gekomen, waardoor ze moeilijkheden had gekregen. En dat niet alleen. Ze dacht eraan terug, terwijl ze zich uitkleedde en de verfrisser instapte. De warme waterstralen van de naalddouche waren precies wat ze nodig had om zich na de ontmoeting met Prospero te ontspannen.

Een paar jaar geleden was Fredda Leving nog een van de leidinggevende robotdeskundigen van Inferno geweest, met de reputatie dat ze risico's nam, steeds naar vereenvoudigingen zocht en een en al ongeduld was.

Geen van die eigenschappen was eigenlijk geschikt voor iemand die zich bezighield met robotisch onderzoek dat werd gekenmerkt door grondigheid en berekenendheid. Honderden jaren lang was er geen sprake meer geweest van een echte doorbraak op het terrein van de robotica, maar slechts van eindeloze reeksen kleine, nauwelijks ter zake doende verbeteringen. Robotica was een ongelooflijk conservatieve wetenschap. Behoedzaamheid, veiligheid en zorgvuldigheid waren daarin steeds de kernwoorden.

In positronische breinen zaten de Drie Wetten der robotica ingebrand. Niet één keer, maar miljoenen keren. Elke microkopie van de wetten zorgde ervoor dat die nooit konden worden overtreden. Elk positronisch brein was gebaseerd op het werk van vroegere generaties geleerden, en elke nieuwe generatie leek de paden van de Drie Wetten alleen maar te hebben versterkt. De ontwikkeling was in een ononderbroken lijn terug te volgen, helemaal naar de eerste ruwe robotbreinen die talloze duizenden jaren geleden op Aarde waren gebouwd.

Elke generatie positronische breinen was gebaseerd geweest op de voorafgaande, en elke generatie onderzoekers had geprobeerd de drie wetten steeds dieper te verankeren in de positronische paden waaruit een robotbrein was opgebouwd.

In principe was er natuurlijk niets tegen veiligheid. Maar het kon ook worden overdreven. Als een robotbrein een miljoen keer per seconde controleerde ofergeen overtreding van de Eerste Wet stond te gebeuren, betekende dat dat alle andere processen een miljoen keer werden onderbroken, wat de productiviteit verminderde. Een zeer groot deel van de rekentijd, en een heel groot percentage van de inhoud van het fysieke positronische brein werden gebruikt voor gigantische, krankzinnige en overbodige controles van de drie wetten.

Maar Fredda wilde weten hoe een robot zich zou gedragen met aangepaste wetten, of zelfs zonder wetten. En dat was onmogelijk. Om een positronisch brein zonder de Drie Wetten te bouwen, zou ze helemaal met niets moeten beginnen en al die duizenden jaren van verfijning en ontwikkeling links moeten laten liggen. Zelfs als ze iets dergelijks zou hebben geprobeerd, zou het robotbrein dat ze zou hebben ontwikkeld zo'n beperkte capaciteit en zulke beperkte mogelijkheden bezitten, dat de experimentele resultaten waardeloos zouden zijn. Wat had het voor zin om het gedrag van een geenwetrobot te testen die zo'n beperkte intelligentie bezat, dat hij nauwelijks in staat was tot onafhankelijk handelen?

Er leek geen oplossing voor het dilemma te zijn. Het positronische brein was robotica en robotica was het positronische brein. De twee waren zo met elkaar verweven, dat het voor de meeste onderzoekers moeilijk bleek te zijn, zo niet onmogelijk, om een van beide wetenschappen als een aspect van de andere te zien.

Maar Gubber Anshaw was niet zomaar een andere onderzoeker. Hij had een manier gevonden om de onderliggende structuur van een positronisch brein, de onderliggende patronen die het een brok sponsachtig weefsel mogelijk maakten om te denken, te praten en een lichaam te besturen, te isoleren, en hij was erin geslaagd die patronen selectief in een gravitonische structuur over te brengen.

Een positronisch brein was als een boek met pagina's waarop telkens weer de Drie Wetten stonden geschreven, zodat elke pagina voor de helft met dezelfde overbodige informatie was gevuld, eindeloos herhaald, waardoor er ruimte werd ingenomen die dus niet kon worden gebruikt om andere, zinvollere gegevens te plaatsen. Een gravitonisch brein was als een boek met maagdelijk witte pagina's, klaar om te worden beschreven, zonder zinloze rommel die alleen maar hinderlijk was voor wat er werd geschreven. Als je wilde, kon je de Drie Wetten opschrijven, maar die werden niet elke keer opnieuw de strot van de ontwerper ingeduwd.

Geen enkel robotlaboratorium wilde ook maar iets met Anshaws werk te maken hebben, maar Fredda had haar kans met beide handen gegrepen.

Caliban was haar eerste project dat volkomen misliep. Fredda had al sinds lange tijd een beperkt, beheerst experiment willen uitvoeren om na te gaan hoe een robot zich zonder de Drie Wetten zou gedragen. Jarenlang hadden de grondbeginselen van de robotica en het positronische robotbrein haar experiment onmogeüjk gemaakt. Maar zodra ze een gravitonisch brein in handen had gekregen, was ze snel aan de slag gegaan om een geenwetrobot te maken: Caliban. Het was haar bedoeling geweest om hem in een kort durend laboratoriumexperiment te gebruiken. Hij zou zijn leven in een afgesloten, gecontroleerde omgeving slijten. Helaas was Caliban al ontsnapt voordat het experiment was begonnen en was hij betrokken geraakt bij een crisis die bijna de regering ten val had gebracht en het her-terravormingsproject, waar alles van afhing, tot stilstand had gebracht.

De tweede ramp had betrekking op nieuwwetrobots als Prospero. Eigenlijk had Fredda de eerste nieuwwetrobot al vóór Caliban gebouwd. Maar omdat Caliban als eerste in de wereld bekend was geworden, werd hij door het volk als de voorloper van de nieuwwetrobots beschouwd.

Maar zowel de nieuwwetrobots als Caliban waren het gevolg van Fredda's zorg over het feit dat robots die met de oorspronkelijke Drie Wetten waren gebouwd, elk menselijk initiatief de kop indrukten en een enorme verspilling waren van robotarbeid. Hoe geavanceerder robots werden, hoe strenger ze mensen tegen gevaar beschermden en hoe minder de mensen nog zelf mochten doen. Tegelijkertijd maakten de mensen het probleem nog groter door de overvloed aan robotarbeid in te zetten voor de meest onzinnige en onbeduidende taken. Het was heel normaal om voor elke maaltijd van de dag een andere robot te hebben, of om een robot te hebben om de wijn te kiezen, terwijl een andere als enige taak het ontkurken van de fles had. Zelfs als iemand maar één luchtwagen had, had hij waarschijnlijk vijf of zes robotpiloten, elk in een andere kleur, om er zeker van te zijn dat de chauffeur niet bij de kleding van de eigenaar vloekte.

Zowel mensen als robots sloegen de waarde van robots zeer laag aan, met het gevolg dat robots constant om de meest zinloze redenen verloren gingen wanneer ze probeerden mensen tegen gevaren te beschermen die eenvoudig hadden kunnen worden voorkomen.

Mensen waren hard bezig volkomen nutteloze wezens te worden. Ze waren onproductief en voor het grootste deel volkomen inactief. Robots deden een steeds groter deel van het werk en genoten steeds minder aanzien. Het werk zelf werd steeds lager aangeslagen. Robots werkten en robots waren minderwaardig.

Het was een eindeloze spiraal en Fredda concludeerde dat hij naar een volkomen ineenstorting van de Ruimtersamenleving leidde. En daarom had ze de nieuwwetrobots ontwikkeld. De Nieuwe Eerste Wet voorkwam dat ze mensen kwaad deden, maar eiste niet van hen dat ze actie moesten ondernemen om mensen te beschermen. De Nieuwe Tweede Wet dwong nieuwwetrobots ertoe met mensen samen te werken, maar hen niet blindelings te gehoorzamen. De Nieuwe Derde Wet zorgde ervoor dat nieuwwetrobots zichzelf beschermden, maar dwong hen niet zichzelf om de een of andere menselijke gril te vernietigen. De met opzet dubbelzinnig gehouden Vierde Wet stimuleerde nieuwwetrobots zelf tot handelen over te gaan.

De nieuwwetters hadden Fredda volkomen logisch geleken en duidelijk een verbetering van de oorspronkelijke driewetrobots. En misschien zouden ze een verbetering zijn geweest wanneer het mogelijk was geweest om geheel met een schone lei te beginnen. Maar de nieuwwetrobots waren geschapen in een wereld waarin al driewetrobots bestonden, en in een wereld waarin geen plaats voor hen leek te zijn.

De nieuwwetrobots waren meer een katalysator voor de tweede grote crisis geweest dan de eigenlijke reden ervan. Door een hele reeks van gebeurtenissen waren het bestaan van de nieuwwetrobots en het tekort aan arbeid voor driewetrobots uiteindelijk de reden voor de moord op gouverneur Chanto Grieg geweest. Zonder de kalme en vastberaden hand van Alvar Kresh zou die crisis een stuk ernstiger hebben uitgepakt.

In geen van beide gevallen hadden de robots, nieuwwetrobot of geenwet, Prospero of Caliban, slecht gefunctioneerd. Het enige wat nodig was om een ramp en een crisis te veroorzaken, was de angst van de mensen voor robots die anders waren. Inferno was een wereld die niet van verandering hield, en toch werd ze nu met veranderingen opgezadeld. Het was een wereld die stoutmoedigheid afstrafte en behoedzaamheid beloonde.

En Fredda was erg genoeg gestraft. Het was daarom des te vreemder dat Fredda voor zichzelf zo'n voorzichtige, flegmatische en lompe robot als Oberon had gebouwd. Maar het was ook des te vreemder dat ze alle voorzichtigheid alweer uit het oog had verloren.

Fredda deed de naalddouche uit en schakelde de luchtdrogers in om zich af te drogen. Ze glimlachte en dacht eraan dat zelfs de eenvoudige bezigheid van zelf te douchen, jezelf te baden, al revolutionair was. Tien jaar geleden zou zoiets ondenkbaar zijn geweest, een schandaal. Ze zou een waterbestendige huisrobot hebben gehad die haar zou uitkleden, de douche voor haar zou aanzetten en voor haar op de droogknop zou drukken. Daarna zou hij haar weer aankleden, in kleding die de robot voor haar had uitgezocht.

Ze stapte de verfrisser uit en begon kleren uit te kiezen die ze die avond zou dragen. Iets gemakkelijks, iets nonchalants voor een avondje thuis. Vreemd, als je bedacht dat ze nog niet zo lang geleden een robot haar kleding zou hebben laten uitkiezen. Nu was het zelfs een genot, een ware luxe, om helemaal zelf de kleren voor een avondje thuis uit te kiezen.

Ze voelde zich schoongeboend en herboren na de douche, en ze trok de kast met haar avondkleding wijdopen. Iets gematigds, maar niet al te nietszeggend. Ze koos voor een lange, strakke, donkerblauwe hemdjurk en een bijpassende zwarte trui. Ze kleedde zich aan en bleef toen voor de spiegel staan om het resultaat te bekijken.

De kleren stonden haar goed. Ze koos oorbellen uit, en een zilveren broche die tegen de zwarte trui zou afsteken. Ze keek weer in de spiegel en aanschouwde het resultaat.

Fredda was klein en fijngebouwd. Ze had blauwe ogen en zwart, krullend haar, dat ze meestal kortgeknipt droeg. Ze had een rond gezicht en een wipneus. Kortom, ze zag eruit zoals ze was: een jeugdige vrouw, die het ene moment plotseling groot enthousiasme kon tonen, maar een andere keer even plotseling in woede kon uitbarsten.

De wereld Inferno waardeerde ouderdom en ervaring. Dat maakte het er voor Fredda Leving niet eenvoudiger op. Ze was nog maar veertig jaar oud. Voor Infernale begrippen was dat maar net oud genoeg om enig ontzag te verdienen. Als ze er tenminste ook als veertig had uitgezien. Fredda zag er van nature juist jong uit, en ze was verdorven genoeg om alles in het werk te stellen er jong te blijven uitzien. Op een punt in het leven waarop de meeste andere vrouwen van Inferno blij waren er gedegen en rijp uit te zien, zag Fredda er nog uit alsof ze hooguit vijfentwintig was.

Laat hen maar denken. Fredda wist dat ze er goed uitzag, en in de kleren die ze voor zichzelf had uitgekozen zag ze er nog beter uit. In elk geval beter dan in alle kleren die Oberon voor haar had kunnen uitkiezen. Tevreden liep ze naar de grote woonkamer, trots dat ze de juiste kleding had gekozen.

Het was dwaas, heel onbenullig, maar toch was het zo. Keuzes voor jezelf maken, hoe klein ook, was een bevrijding. Er was een tijd geweest, nog niet zo lang geleden, dat Fredda, Alvar en duizenden, miljoenen andere mensen op Inferno weinig meer waren dan goed getrainde slaven van hun eigen bedienden. Ze werden gewekt op het tijdstip dat de robots goed achtten, ze werden door de robots gewassen en aangekleed in kleren die de robots hadden uitgekozen. Tot een paar jaar geleden hadden veel kleren niet eens sluitingen die de drager kon open- of dichtmaken. De drager was geheel afhankelijk van zijn of haar kleedrobot om de kleding uit of aan te trekken.

Eenmaal aangekleed kreeg je het ontbijt, de lunch en het avondeten toegediend. De maaltijden waren door de robotkok uitgekozen en moesten zo veel mogelijk voldoen aan de dictaten van de Eerst Wet, waarin werd gesteld dat ze geen schade mochten berokkenen. En dan vloog je robotpiloot je naar de een of andere afspraak, die natuurlijk altijd door je robotsecretaris was gemaakt.

Je kon overal komen, zonder te weten waar het was, want je vertrouwde erop dat de robot het adres wist en de beste weg erheen kende. En het was zeer waarschijnlijk dat de robots beter dan jij wisten wat je daar moest doen. Daarna vloog de robotpiloot je naar huis, want je zou zelf beslist niet weten hoe je thuis moest komen. Aan het eind van de dag werd je weer door de robots uitgekleed en gebaad, waarna je door de robots in een pyjama werd geritst, geknoopt of gegespt, en door hen naar bed werd gebracht.

Elke dag namen de robots alle persoonlijke beslissingen voor je en hielden de bedienden elke beweging die je maakte in de gaten. Elke dag werd doorgebracht in een ongelooflijk luxueuze kooi, zonder dat je je er zelfs maar bewust van was dat de kooi bestond.

Fredda kon nog steeds niet echt geloven dat ze ooit zo had kunnen leven, maar toch was het zo. Ongelooflijk. Nu was ze zich er tenminste van bewust dat Oberon het avondeten en het tijdstip van de maaltijd voor haar had uitgekozen. Nu vroeg Oberon haar tenminste of de tijd die hij had uitgekozen juist was, in plaats van haar domweg over het tijdstip te informeren. Vanavond had ze ervoor gekozen de robots het eten te laten afhandelen. Andere keren gaf ze hun daartoe gedetailleerde opdrachten. En de grootste schande van alle was, dat men wist dat ze zo nu en dan zelf een maaltijd bereidde. Al was de tirannieke heerschappij van de bedienden niet geheel verdwenen, toch was de dwingende hand erachter minder nadrukkelijk aanwezig.

Fredda wist dat ze niet de enige was die haar leven, in elk geval enigszins, zelf in handen had genomen, ten koste van de robots. En ze wist ook dat dat voor een groot deel te danken was aan haar onderzoek, haar toespraken en de drukte die ze had veroorzaakt. De aanwezigheid van de Blijvers was ongetwijfeld ook van grote invloed geweest. En dan was er nog het simpele feit dat er gewoon niet meer zoveel robots voor privé-gebruik beschikbaar waren als vroeger. De mensen sprongen voorzichtiger om met de beperkte hoeveelheid robotarbeid die nog beschikbaar was. Ze verspilden er niet meer zoveel van aan onbenullige taken.

Maar de revolutie was natuurlijk allesbehalve compleet geweest. Er waren nog steeds veel Infernalen die de verandering niet aankonden en zich vastklampten aan de oude gebruiken, die zich hadden aangesloten bij de IJzerkoppen, die om meer en betere robots riepen, als oplossing voor alles.

Maar om welke reden, of redenen, en na hoeveel aanpassingen en pogingen ook, er was toch iets veranderd. Op de hele planeet waren de Infernalen zich er bewust van geraakt hoe afhankelijk ze van robots waren, en ze waren begonnen hun gewoonten iets te temperen. En, veelal tot afschuw van Simcor Beddle en de IJzerkoppen, de mensen begonnen te ontdekken dat ze het fijn vonden om wat meer vrijheid in hun leven te hebben.

Vanuit Fredda's standpunt was dit alles een positieve opstap naar een betere wereld. Maar ze had de afgelopen jaren gemerkt hoe beangstigend - en gevaarlijk - veranderingen konden zijn, zelfs veranderingen ten goede. Veranderingen konden onbedoelde gevolgen hebben, of mensen voelden zich in de steek gelaten, bedreigd, en waren ontevreden. En anderen, die niets te lijden hadden van de onrust, vonden toch een manier om er zelf beter van te worden, ten koste van anderen.

Maar misschien was ze gewoon te pessimistisch. Misschien waren de dagen van ontreddering op een planeet die van de ene crisis in de andere rolde, voorbij. En toch konden zelfs geleidelijke, langzaam ingezette veranderingen en verbeteringen, zoals haar Alvar de afgelopen jaren had voorgestaan, schokkende ontwrichtingen veroorzaken.

De komende tijd beloofde... interessant te worden.

Ze hoorde haar man en Donald van het landingsplatform op het dak naar beneden komen, en ze ging hen snel tegemoet.

3

'Ze zijn hier geweest,' zei Kresh toen hij zijn vrouw kuste. Het was geen vraag, en Fredda wist dat ze niet moest doen of ze nergens van wist.

'Ja,' zei ze behoedzaam. 'Ze zijn net weg.'

'Mooi,' zei Kresh, terwijl hij zich in zijn lievelingsstoel liet zakken. 'Ik houd er niet van als ze er zijn.'

'Ik ook niet, doctor Leving,' zei Donald m. 'Het gevaar dat dreigt door de aanwezigheid van die twee pseudo-robots, is veel groter dan u denkt.'

'Donald, ik ben de bouwer van die twee pseudo-robots, zoals jij ze steeds blijft noemen,' zei Fredda, die zich zowel geamuseerd als geërgerd voelde. 'Ik weet heel goed waartoe ze in staat zijn.'

'Daar ben ik niet zo zeker van, doctor Leving,' zei Donald. 'Maar als u erop staat ze te ontmoeten wanneer ik er niet ben, kan ik daar niets tegen doen. Toch wil ik erop aandringen uiterst voorzichtig te zijn wanneer u bij hen bent.'

'Dat zal ik doen, Donald, dat zal ik doen,' zei Fredda Leving met een enigszins vermoeide stem. Ze had Donald natuurlijk ook gebouwd, en ze wist net zo goed als iedereen dat de Eerst Wet Donald ertoe dwong bij elke gelegenheid over het mogelijke gevaar te beginnen. Maar toch was het heel vervelend om steeds opnieuw dezelfde waarschuwing aan te horen. Donald, en de meeste andere driewetrobots, noemden Caliban en Prospero - en alle andere nieuwwetrobots - pseudo-robots, omdat ze niet over de Drie Wetten beschikten. Prospero was uitgerust met de nieuwe wetten en Caliban had helemaal geen wetten. Ze zagen er dan misschien wel uit als robots en gedroegen zich in sommige opzichten ook zo, maar het waren geen robots. En Donald vertrouwde hen niet. Natuurlijk zat er meer aan vast. Hij vond hen pervers, onnatuurlijk, iets wat geen plaats in het heelal verdiende. Hoewel, misschien zou hij het niet op die manier uitdrukken, maar Fredda wist dat ze er niet ver naast zat.

'Waarom komen ze hier eigenlijk?' vroeg Alvar, achterovergeleund op zijn stoel. 'Ze hebben passen waarmee ze vrij kunnen gaan en staan in de stad.'

'Doe maar niet te lui,' waarschuwde Fredda hem. 'Over een paar minuten is het eten klaar.'

'Goed zo,' zei Kresh, die weer rechtop ging zitten. 'Je zegt het maar. Als je mijn vraag maar beantwoordt.'

Fredda lachte, leunde naar voren en kuste Alvar op zijn voorhoofd. 'Eens een politieagent, altijd een politieagent,' zei ze.

Op dat moment kwam de robot Oberon binnen. 'Het eten is klaar,' zei hij.

'Nog een politieman,' zei Alvar tegen zijn vrouw. 'Denk maar niet dat je ooit nog van ons af zult komen.'

Hij stond op en samen liepen ze naar de eetkamer, achter Oberon aan, gevolgd door Donald. Donald nam plaats in zijn vaste muurnis en Oberon begon het eten op te dienen.

Fredda besloot dat het allemaal een stuk soepeler zou gaan als ze haar man niet dwong haar opnieuw om een antwoord te vragen. Oberon zette een bord voor haar neer, waarna ze haar vork pakte. 'Ze komen hier omdat dit een plek is waar we met elkaar kunnen praten,' zei ze. 'Dat is de belangrijkste reden. Er zijn op Hades niet veel plaatsen waar ze geen gevaar lopen om door de een of andere rammersbende te worden aangevallen. Passen of geen passen.' In het verleden waren er benden robotrammers van Blijvers geweest, waarvan de meeste al weer waren verdwenen. Maar sommige Ruimters hadden het rammen van de Blijvers geleerd. Er bestonden nog steeds radicalen, extremisten waarbij vergeleken de IJzerkoppen niets voorstelden, die stonden te popelen om een nieuwwetrobot in elkaar te slaan zodra ze de kans kregen. 'Nieuwwetrobots zijn in deze stad niet veilig. Dat heb ik je eerder verteld. Zelfs al geloof je me niet helemaal.'

'De reden waarom ik het niet geloof, is dat ze zich volgens mij aan de andere kant van de planeet, in Utopia, prettiger voelen. In die ondergrondse stad van hen. Daar zouden ze veilig moeten zijn,' voegde hij eraan toe, alsof hij er niet helemaal zeker van was.

Een van de eerste daden van Alvar Kresh als gouverneur, was het uitvaardigen van een verordening die de nieuwwetrobots uit de bewoonde delen van de stad verbande. Fredda kon haar echtgenoot dat besluit niet echt kwalijk nemen. Hij had moeten kiezen tussen verbanning en een algehele vernietiging van de nieuwwetrobots. 'In Walhalla zijn ze veilig, al geloof ik niet dat ze het echt een stad noemen,' zei ze. 'Het lijkt ook meer op een enorm bunkercomplex.'

'Ik zal je op je woord moeten geloven,' zei Alvar. 'Jij bent er geweest, ik niet.'

'Ze zijn er dan misschien wel veilig,' vervolgde Fredda, 'maar ze hebben er niet alles wat ze nodig hebben. Ze moeten hierheen komen om te handelen.'

'Wat heeft zo'n stelletje robots nou nodig?'

Fredda wilde een zucht slaken, maar ze dwong zich in te houden. Ze hadden hierover al te vaak geruzied. Ze kenden hun rollen nu zo langzamerhand perfect uit het hoofd. Maar dat maakte geen eind aan het geruzie. Ze hadden een goed, degelijk huwelijk, maar over het twistpunt, de nieuwwetrobots, zouden ze het waarschijnlijk niet snel eens worden. 'Reserveonderdelen, bijvoorbeeld,' zei Fredda. 'Ze moeten zichzelf kunnen onderhouden. Voorraden en apparatuur hebben om Walhalla te onderhouden en uit te breiden. Allerlei soorten informatie. Andere dingen. Nu waren ze hier voor biologisch spul.'

'Dat is nieuw,' zei Alvar. 'Wat willen ze met bio-spul?'

'Terravormingsprojecten uitvoeren, denk ik,' zei Fredda. 'Ze zijn een heel eind gekomen in het herstel van het klimaat in hun deel van de wereld.'

'En ze hebben tegelijkertijd geleerd zich duur te verkopen. Probeer maar geen heiligen van ze te maken,' zei Kresh.

De nieuwwetters mochten onder bepaalde voorwaarden uit het reservaat in Utopia komen. Meestal om werk te doen waarvoor bepaalde kennis was vereist. Elk terravormingsproject op de planeet had een gebrek aan arbeidskrachten, en veel projectleiders waren bereid - zij het met tegenzin - om nieuwwetrobots voor het werk in te huren. De nieuwwetters rekenden hoge tarieven voor hun werk, maar ze leverden waar voor hun geld. 'Wat is er verkeerd aan het werk dat ze doen?' vroeg Fredda. 'En wat is er verkeerd aan dat ze ervoor worden betaald? Als een privé-bedrijf tijdelijke robotarbeid nodig heeft, huren ze robots in en betalen ze de robotverhuurder, de eigenaar van de robots, voor het gebruik van zijn eigendommen. Hetzelfde geldt hier. Alleen zijn deze robots eigendom van zichzelf.'

'Daar is niets mis mee,' zei Alvar, terwijl hij humeurig zijn vork in zijn groente stak. 'Maar er is ook niets grootmoedigs aan. En jij probeert hen altijd als helden af te schilderen.'

'Niet alles wat ze doen, doen ze om geld te verdienen of er beter van te worden,' zei Fredda. 'Niemand betaalt hun voor het terravormingswerk dat ze in het Utopiareservaat uitvoeren. Dat doen ze omdat ze het zelf willen.'

'Waarom zou dat zijn, denk je?' vroeg Alvar. 'Waarom willen ze dat? Ik weet dat je het je hebt afgevraagd. Heb je al een antwoord op die vraag gevonden?'

Fredda keek haar man verrast aan. Het moment waarop ze iets lovends zei over de nieuwwetters, was meestal het punt in hun goed gerepeteerde ruzie waarop haar man haar aankeek en opperde dat ze van die verdomde nieuwwetters maar engelen met geklinknagelde vleugels op hun rug moest maken, of iets dergelijks. Maar vanavond niet. Fredda zag dat Alvar vanavond anders reageerde. Hij had het over nieuwwetrobots, maar meestal werd hij gewoon kwaad. Nu reageerde hij bedachtzamer. Bijna, al was dat zo goed als onmogelijk, alsof hij zich zorgen om hen maakte. 'Wil je dat echt weten?' vroeg ze met een onzeker klinkende stem.

'Natuurlijk,' antwoordde hij vriendelijk. 'Waarom zou ik het anders vragen? Ik ben altijd in je werk geïnteresseerd.'

'Nou,' zei ze, 'kort gezegd: ik weet het niet. Er bestaat geen twijfel over dat ze een drang hebben tot... schoonheid. Ik zou niet weten hoe ik het anders zou moeten benoemen. Waar die precies vandaan komt, kan ik niet zeggen. Maar toch is het niet zo verbazend. Als je iets maakt wat zo gecompliceerd is als een robotbrein en er een nieuw programma in aanbrengt, zoals de nieuwe wetten, is het logisch dat er onverwachte dingen gebeuren. Een reden waarom ik zo in Prospero ben geïnteresseerd, is dat de programmering van zijn gravitonische brein nog half experimenteel was. Hij is op sommige onverwachte manieren anders dan de andere nieuwwetters. Zijn persoonlijkheid is veel minder uitgebalanceerd dan die van Caliban, bijvoorbeeld.'

'Laat hem er nu even buiten,' zei Alvar. 'Hoe zit het met die scheppingsdrang van hen?'

'Daarmee begeef je je op gevaarlijk terrein,' zei Fredda. 'Ik zou ze niet echt creatief willen noemen. En daar is Donald het vast mee eens.'

'Dat zeker,' zei Donald vanuit zijn muurnis, waarmee hij Fredda even verraste. Het was gebruikelijk dat robots alleen spraken als het hun werd gevraagd. Vooral tijdens de maaltijd. Maar Donald wist die regel altijd zeer vrij te interpreteren. 'Robots zijn niet echt creatief, en kunnen dat niet zijn,' vervolgde hij. 'We zijn in staat om te imiteren, een bestaand model te reproduceren en er zelfs in beperkte mate verbeteringen in aan te brengen. Maar alleen mensen zijn in staat tot echte creativiteit.'

'Goed, Donald, laten we het daar maar niet over hebben,' zei Kresh. 'Of het nou scheppingsdrang is, reparatiedrang of een drang tot imiteren, de nieuwwetters hebben enorme dingen in het Utopiareservaat gedaan. Dingen waar zij zelf niet veel aan schijnen te hebben. Groene planten, zoetwater en een uitgebalanceerde lokale ecologie zijn zaken waar zij zelf weinig mee zullen opschieten. Waarom houden ze er zich mee bezig?'

'Vraag het hun en ze zullen je zeggen dat ze het doen omdat ze het willen. En veel succes als je een meer gedetailleerd antwoord wilt hebben.' Fredda glimlachte. 'Mij is het niet gelukt, en ik heb het vaak genoeg geprobeerd. Waarom? Ik weet niet of het door hun Vierde Wet komt, of vanwege het feit dat ze zijn ontworpen om terravormingswerk te doen, of door een combinatie van beide factoren. Of misschien omdat Gubber Anshaw in hun gravitonische brein een onderliggende topografische structuur heeft aangelegd die meer op de menselijke hersenpatronen lijkt dan die van elk ander robotbrein.'

Alvar glimlachte. 'Met andere woorden: je weet het niet,' zei hij.

Fredda lachte terug en pakte over de tafel heen zijn hand vast. 'Met andere woorden: ik weet het niet,' beaamde ze. Het was fijn om hierover en over andere dingen met hem te kunnen praten zonder kwaad te worden. Ze wist dat hij nooit helemaal achter zijn eigen besluit over de nieuwwetters had gestaan. En diep in haar hart moest ze toegeven dat het misschien toch waar was dat ze veel beter af waren geweest, als ze ze nooit had gebouwd. 'Maar al weet ik niet waarom ze die aandrang hebben, ik weet wel dàt ze hem hebben.'

'Daar zal ik het dus mee moeten doen,' zei hij. 'Soms denk ik erover na. Het is nieuw en anders dat robots zonder ertoe opdracht te hebben gekregen en zonder leiding ergens aan werken. En hoewel Donald het tegenovergestelde van mening is, ben ik er niet absoluut van overtuigd dat het voor een kunstmatig brein onmogelijk is om creatief te zijn. Ik hou niet van nieuwwetrobots. Ik vind ze gevaarlijk en onbetrouwbaar. Maar ik kan mezelf er niet van overtuigen dat zij, en hun werk, van het oppervlak van de planeet zouden moeten worden gevaagd.'

Fredda trok haar hand terug en keek haar man geschrokken aan. 'Alvar, waar heb je het over? Jaren geleden heb je besloten dat ze mochten blijven bestaan. Je zou uit je woorden kunnen opmaken dat er nieuwe redenen zijn waarom je...' Haar stem ebde weg, maar haar man begreep haar.

'Die zijn er,' zei Kresh. 'Redenen waarom ze misschien zouden moeten verdwijnen. Ik moet misschien ooit kiezen tussen hen te vernietigen en de planeet te redden. Ik hoef je niet te zeggen wat mijn keus dan zou zijn.'

'Alvar, waar heb je het in duivelsnaam over?'

Alvar Kresh gaf niet direct antwoord. Hij keek haar heel ongemakkelijk aan en slaakte een diepe, gelaten zucht. 'Ik had deze baan nooit moeten aannemen,' zei hij ten slotte. 'Ik had het Simcor Beddle moeten laten doen en hem met deze nachtmerries moeten opzadelen.' Hij zweeg enige tijd, pakte zijn vork weer en probeerde een paar happen te nemen. Maar de plotselinge stilte in de kamer en de uitdrukking op Fredda's gezicht waren te veel voor hem. Hij liet de vork kletterend op het bord vallen en leunde vermoeid achterover in zijn stoel. 'Ik wil dat je morgenochtend met me meegaat,' zei hij. 'Ik wil je aan iemand voorstellen en je mening horen over wat hij te zeggen heeft.'

'Wie... wie dan?' vroeg ze .

'Je kent hem niet,' zei Kresh. 'Een jonge knaap. Hij heet Davlo Lentrall.'

Tonya Welton maakte zich ongerust. Daar had ze alle reden toe. Er broeide iets, en ze wist niet wat. En ze zou het pas te horen krijgen wanneer de Blijver Beveiligings Dienst het haar zou vertellen. De BBD had haar laten weten dat een informant die Ardosa heette, zijn dekmantel in de waagschaal had gesteld door Blijverstad binnen te gaan, en dat hij had gezegd dat hij belangwekkende informatie had verzameld betreffende iemand die Davlo Lentrall heette. Ze zouden pas meer inlichtingen voor haar hebben nadat zijn rapport was opgetekend en gecontroleerd.

In de stem van de BBD-officier die haar het nieuws had verteld, had iets geklonken wat haar duidelijk maakte dat het nieuws zo belangrijk was, dat ze niet het risico wilden nemen dat het zou uitlekken voordat ze zeker wisten dat de informatie waar was. Ze zouden moeten proberen in Lentralls computerbestanden in te breken. De universiteit gebruikte een Blijvercomputer, wat in hun voordeel was. Maar toch zou het niet eenvoudig zijn. Ze kon niets anders doen dan afwachten.

Tonya had een voorgevoel dat ze zouden ontdekken dat Ardosa's inlichtingen verdomd waar zouden zijn. Ze kwam in de verleiding te bellen en te eisen dat ze haar de ruwe informatie meteen zouden doorspelen. Maar ze wist wel beter. Wanneer de beroeps voorzichtig werden, was daar meestal wel een goede reden voor. Laat hen maar begaan. Ze zou het tijdig te horen krijgen.

Terwijl ze zo zat te piekeren, kwam Gubber Anshaw de kamer binnen. Hij bukte om haar voorhoofd te kussen, waarna ze hem een klopje op zijn arm gaf, vóór hij de kamer doorliep en zich met een tevreden zucht in zijn eigen stoel liet zakken.

Tonya keek toe hoe hij een technisch tijdschrift pakte en begon te lezen. Ze hield innig van hem, en hij had haar in het verleden enorm geholpen, maar dat zat er nu waarschijnlijk niet in.

Gubber was briljant als het op robots aankwam. Maar wat er ook aan de hand mocht zijn, het ging beslist niet om robots. Gubber zat nu te lezen in voorbereiding op zijn lang geleden geplande reis naar Walhalla. Als uitvinder van het gravitonische brein had Gubber het nooit echt op prijs gesteld dat Fredda Leving zijn werk had gebruikt om de nieuwwetrobots te bouwen. Maar mettertijd had hij de situatie leren accepteren, en daarna was de volgende stap - van de gelegenheid gebruikmaken - niet erg groot geweest. De nieuwwetters waren nog steeds de enige robots met een gravitonisch brein die er werden gebouwd. Het was gewoon een zaak van gezond verstand dat Gubber van de gelegenheid gebruikmaakte om ze nader te bestuderen. Gubber zou de volgende dag de suborbitale ochtendvlucht naar Depot nemen, waar hij een nieuwwetrobot met de naam Lacon 03 zou ontmoeten, met wie hij verder naar de verborgen stad Walhalla zou reizen.

Normaal gesproken zou Tonya de hoop hebben gekoesterd dat Gubber misschien geruchten zou hebben opgevangen. Maar als Gubber in zijn werk verzonken was, was er iets nodig in de orde van een plofferschot op het boek dat hij zat te lezen om zijn aandacht op iets anders te richten. Het leek haar onwaarschijnlijk dat hij onlangs nog met zijn vrienden over het doen en laten van een obscure astrofysicus had gesproken.

Verdomme, waar was die Lentrall op uit? Waarom was hij plotseling zo belangrijk? Het had met terravorming te maken, dat was wel zeker. Daarom was het een zaak voor de Blijvers op Inferno. En omdat zij de leidster van de Blijvers op Inferno was, zou ze er hoogstwaarschijnlijk mee te maken krijgen.

Het contingent aan Blijvers op Inferno was daar uitdrukkelijk alleen om de planeet te her-terravormen. Slechts weinig Blijvers die met het project waren meegestuurd, waren enthousiast geweest over de opdracht. Ze waren verplicht op een Ruimterwereld te wonen en dagelijks met Ruimters om te gaan.

Maar er viel heel wat te zeggen voor het Ruimterleven, dat veel van de Blijvers die zich min of meer permanent op Inferno hadden gevestigd, waren gaan leiden. Ze hadden ontdekt dat er andere manieren van leven waren dan in de enorme, ondergrondse doolhoven waaruit de Blijversteden bestonden. Ze hadden echtgenoten en echtgenotes gevonden en hadden gezinnen gesticht. Ze hadden grond gekocht en huizen gebouwd. Sommigen hadden zelfs robotbedienden genomen. En velen wilden eigenlijk niet meer terug naar huis. Omdat het terravormen van een planeet een zaak was die minstens tientallen jaren vergde, had de gedachte dat ze zo lang konden blijven als ze wilden, misschien wel hun hele leven, een heleboel mensen, onder wie Tonya zelf, wel aangestaan.

Daarom was alles wat het terravormingsproject van de Blijvers bedreigde, of er zelfs maar betrekking op had, van het grootste belang. En Tonya had duidelijk de indruk dat deze Lentrall-kwestie het terravormingsproject flink kon ophouden.

Hun man op de universiteit van Hades, Ardosa, had de Blijver Beveiligings Dienst gewaarschuwd dat Lentrall iets had ontdekt wat de hele terravormingsfaculteit in rep en roer had gebracht. Ardosa had daarbij eveneens gemeld dat ook in de hoogste gelederen van de universiteitsleiding opwinding was ontstaan. Er hadden een paar uiterst stormachtige vergaderingen plaatsgevonden.

Meer wist Ardosa niet. Er was iets aan de hand, en het was urgent, en Lentrall had gesprekken gevoerd met de top van de terravormingsexperts. Of in elk geval met wat daar doorging voor terravormingsexperts. Tonya vertrouwde erop dat haar eigen mensen de reactie van de Infernalen voor zouden kunnen zijn. Daar had zij in elk geval tot nu toe op vertrouwd.

Toen de Blijver Beveiligings Dienst eenmaal was gealarmeerd, hadden ze Lentrall het kantorencomplex van gouverneur Kresh zien in- en uitgaan. De BBD was er ook in geslaagd een blik op de dagelijkse afsprakenlijst van de gouverneur te werpen. Alle andere gesprekken waren routine geweest, maar de opmerking DAVLO LENTRALL - HER-TERRAVORMINGSPROJECT was Tonya opgevallen.

Wie was die Lentrall en wat was hij van plan? Haar mensen wisten vrijwel niets over hem. Al wat ze wist, was dat hij heel jong was, zelfs naar Blijvermaatstaven, en dat hij een of andere geleerde aan de astrofysische faculteit van de universiteit was. Hij leek op informeel niveau in contact te staan met een obscuur onderzoekscentrum dat vaag verbonden was aan de Infernale tak van het terravormingsproject. Meer wist ze niet. Dat, en het feit dat hij in korte tijd een hele reeks afspraken had gemaakt met hoge Infernale regeringsbeambten, en tenslotte met de gouverneur zelf.

De vraag lag voor de hand: wat kon er zo belangrijk en dringend zijn dat een onbekende astrofysicus binnen zo'n korte tijd de gouverneur te spreken kreeg?

Tonya voelde zich gefrustreerd. Er was een tijd geweest dat haar mensen binnen een oogwenk een compleet dossier over een knaap als Lentrall konden samenstellen. In die oude tijd, toen ze lijnrecht tegenover elkaar stonden, had er een vreemd soort vrijheid voor haar spionnen en informanten bestaan. Toen waren de betrekkingen tussen de Blijvers en de Ruimters zo slecht geweest, dat het er weinig toe deed of ze nog verder zouden verslechteren. Het was zelfs onvoorstelbaar geweest dat ze nog verder konden verslechteren. Cinta Melloy, het hoofd van de BBD, had erheen kunnen gaan en allerlei smerige trucs kunnen toepassen: gesprekken afluisteren, databanken aftappen, omkopingen plegen, de hele mikmak. Alles om maar aan informatie te komen.

Maar nu moest iedereen ontzag voor elkaar hebben en beleefd zijn. Aan beide kanten. De afgelopen paar jaar was er tussen de BBD en de Combinatie van Infernale Politie-eenheden van Justen Devray een nauwe samenwerking ontstaan. Ze wisselden informatie uit en hielpen elkaar bij het politiewerk. Het zou onzin zijn om dat allemaal op het spel te zetten door op een amateuristische manier te gaan rondsnuffelen. In sommige opzichten was haar werk in vredestijd een stuk ingewikkelder dan tijdens een openlijke confrontatie.

Tonya keek Gubber aan. Over relaties gesproken. Die van hen, van Tonya en Gubber, had heel wat stof doen opwaaien, toen het geheim was uitgelekt. De keiharde leider van de Blijvers op Inferno, die letterlijk het bed inkroop met de kalme, teruggetrokken, zachte Ruimterroboticus. Het was een enorm schandaal geweest.

Tonya besefte dat ze meer wilde weten. Zelfs al was het onwaarschijnlijk dat Gubber iets zou hebben gehoord, het kon geen kwaad ernaar te vragen. De meeste geleerden kenden elkaar trouwens. Misschien wist Gubber iets bruikbaars over Lentralls achtergrond, ook al was hij niet van de laatste geruchten op de hoogte.

'Gubber?' vroeg ze op nonchalante toon.

'Hmmm?' Hij keek met een vage glimlach op zijn gezicht op van zijn tijdschrift. 'Wat is er?'

'Ken je toevallig ene Davlo Lentrall?'

Gubber dacht even na. 'Ik heb van hem gehoord. Vaag, althans,' zei hij. 'Ik kwam hem ooit op een of ander seminar tegen. Een heel jonge knaap. Hij is assistent-onderzoeker op de astrofysische faculteit van de universiteit of zoiets. Ik let niet zo op die afgezonderde ruimtewetenschappers. Ik weet niet veel over hem.'

Tonya knikte peinzend. Op Ruimterwerelden was de drang tot ruimte-onderzoek niet groot, zodat er weinig op dat gebied werd gedaan. 'Hoe vond je hem?' vroeg ze. 'Wat voor indruk maakte hij?'

'O, ik geloof niet dat we verder zijn gekomen dan "hallo" en "aangenaam kennis te maken". Ik heb me dus nauwelijks een mening over hem kunnen vormen. Hij was wel aardig, geloof ik, maar erg gehaast en kortaf. Je kent dat soort mensen wel. Alles heeft bij hen altijd de hoogste prioriteit. Waarom vraagje dat?'

'Gewoon, zomaar,' zei ze. 'Ik zal je iets vertellen wat ik je eigenlijk niet zou moeten vertellen. Onze mensen hebben gezien dat hij het kantoor van de gouverneur binnenging, en we vroegen ons af wat hij daar te zoeken had.'

Gubber fronste zijn voorhoofd. 'Ik zou het niet weten,' zei hij. 'Maar hij lijkt me nogal jong voor een onderhoud met de planetaire gouverneur.'

'Dat ben ik helemaal met je eens,' zei Tonya.

'Ach, over een paar dagen zul je er wel een uiterst saaie verklaring voor vinden,' zei Gubber, waarna hij weer verder las.

'Misschien,' zei Tonya. 'Misschien.' Waarschijnlijk had Gubber gelijk. Maar ze kon het niet van zich afzetten. Wat had een jonge astrofysicus in vredesnaam met terravorming te maken? Tonya had een onplezierig sterk voorgevoel dat het antwoord haar niet zou bevallen.

Simcor Beddle, leider van de partij van de IJzerkoppen, leunde naar voren en sloeg met zijn vuist op zijn lessenaar. 'Afgelopen!' riep hij naar zijn publiek. 'We pikken het niet langer!' riep hij, om zich boven het wilde gejuich en het applaus van zijn publiek verstaanbaar te maken. Of was het juister om de massa woestkijkende volgelingen als een meute te omschrijven? Het deed er niet toe. Ze waren van hem. Ze leefden van hem en hij leefde van hen.

Hij veegde met een maagdelijk witte zakdoek het zweet van zijn voorhoofd en jutte zijn publiek nog verder op, waarop het nog harder begon te schreeuwen. Zijn stem klonk met elke eis harder en kwader. 'Geen dag langer mogen onze robots nog in handen blijven van de regering, die ze op onwettige wijze in beslag heeft genomen! Het moet afgelopen zijn met de privileges voor die zogenaamde nieuwwetrobots, die de stabiliteit van onze samenleving bedreigen! We willen niet met nog meer Blijvers worden opgescheept!' Het kabaal van de menigte was nu zo oorverdovend, dat het zinloos was te proberen erbovenuit te komen. Maar hij schreeuwde uit alle macht, niet zozeer om zich verstaanbaar te maken, als wel om zijn volgelingen van zijn lippen te laten lezen: 'Afgelopen!' riep hij. 'Afgelopen!'

'Afgelopen!' riep de menigte terug, gevolgd door een gescandeerd: 'Afgelopen! Afgelopen! Afgelopen!'

Simcor Beddle grijnsde breeduit en spreidde zijn armen. Hij wuifde zijn gehoor toe en genoot van het gejuich, het geroep en de woede. Ze waren nog steeds van hem. De zee van gezichten die hem toebrulde was misschien niet meer zo groot als vroeger, maar hij was er nog steeds, en hij had het roer in handen. Het was een genot en een opluchting dat te beseffen. De IJzerkoppen hielden deze bijeenkomsten om het enthousiasme van hun volgelingen warm te houden, Beddle zelf genoot er met volle teugen van.

Hij hief zijn armen iets verder op, zijn grijns werd nog breder. Daarop begon de menigte nog harder te schreeuwen en te juichen. Hij knikte hen toe, zwaaide naar hen en verdween aan de rechterkant van het toneel.

Jadelo Gildern stond daar op hem te wachten. Beddle knikte hem toe, toen een robotbediende Beddle een groot glas vruchtensap gaf om zijn dorst te lessen en zijn keel te smeren. 'Hoe groot was de menigte?' vroeg Beddle terwijl hij gulzig zijn glas leegdronk. Van het opstoken van het gepeupel kreeg je dorst!

'Vijfduizendtweehonderdendrieëndertig,' antwoorddeGildern. 'Het blijven er meer dan ik had verwacht. Maar vroeg of laat zullen we toch iets moeten doen.' Hij knikte naar de menigte in de zaal, die nog stond te juichen. 'Dat stelletje daar verwacht actie. Als je die hun niet gauw geeft, gaan ze het ergens anders zoeken.'

'We mogen blij zijn dat ze nergens anders heen kunnen,' zei Beddle, en hij gaf het lege glas terug aan de robot en pakte een grote handdoek om zijn gezicht mee af te vegen. Hij roste zijn gezicht en schedel stevig af. Het toonde misschien minder theatraal dan een zakdoek, maar het droogde het zweet op een meer effectieve wijze.

'We brengen je eerst naar huis, om je op te frissen,' zei Gildern. 'We moeten iets bespreken.'

'Die informant die vandaag langskwam?'

'Inderdaad,' zei Gildern. 'Je hebt ons opgedragen ermee door te gaan, en dat hebben we gedaan. We weten nog niet veel, maar je wilde op de hoogte blijven.'

'Laten we dan gaan,' zei Beddle. Hij volgde Gildern het auditorium uit, de nog steeds juichende menigte achterlatend.

Drie kwartier later zat Simcor Beddle achter zijn bureau een verslag te lezen dat door Gildern was gemaakt. Voor het eerst nam hij kennis van de naam Davlo Lentrall.

Hij bestudeerde het verslag zorgvuldig. Zodra Gilderns agenten door Ardosa waren getipt, waren ze meteen aan het werk gegaan. Ze hadden een samenvatting opgesteld van Lentralls loopbaan tot op heden, maar veel stond daar niet in. Hij was geboren, was naar school gegaan en had astronomie gestudeerd. Geen schokkende onthullingen, allemaal. Wat was er dan zo belangrijk aan Lentrall? Speelde hun informant een spelletje met hen?

'Hier worden we weinig wijzer van,' zei Beddle tegen Jadelo, die in een van de stoelen voor zijn bureau zat. 'Denk je nog steeds dat dit belangrijk is?'

'Jazeker. Ik heb enige tijd met die informant samengewerkt. Hij was een onbelangrijke, maar betrouwbare kracht. Zijn inlichtingen waren altijd juist. En voor zover ik weet, gedraagt hij zich precies zoals een onbelangrijke informant zich zou gedragen wanneer hij iets groots in de schoot geworpen krijgt. Anders is hij een van de beste toneelspelers die ik ken.'

'Hm.' Beddle keek strak naar het verslag, alsof hij er zo meer informatie uit kon persen. 'Lentrall heeft iets, of weet iets, wat een hoop opwinding veroorzaakt. Ik vind het intrigerend, maar we moeten meer zien te ontdekken. Misschien is het gewoon een of ander geheim academisch twistpunt.'

'Dat betwijfel ik. Wat het ook is, hierdoor heeft hij een hele reeks regeringsbeambten te spreken gekregen. En zelfs gouverneur Kresh persoonlijk,' benadrukte Gildern. 'Maar meer zijn we niet te weten gekomen.'

'Bedoel je dat we niet verder kunnen? Ik houd er niet van als ik niet verder kan.' Simcor Beddle was een man van actie, een man van directe actie, iemand die niet kon wachten.

'We komen er nog wel achter,' zei Gildern. 'Maar als het zover is, zullen we snel moeten handelen.'

'Dat ben ik met je eens. De regering schijnt er ongebruikelijke haast achter te zetten. Kennelijk dringt de tijd.' Beddle wees naar het verslag op zijn bureau. 'Haal weg,' zei hij, waarna de robot die naast hem stond, vooroverboog, het verslag dichtsloeg en meenam. Beddle stond op en een tweede robot kwam van achteren dichterbij om zijn stoel achteruit te trekken. Beddle liep om zijn bureau heen en liet het aan de twee robots over om te zorgen dat ze niet in de weg liepen. Zo gedroegen IJzerkoppen zich. Ze eisten absolute, perfecte gedienstigheid van hun robots, en negeerden ze volkomen. Ze gingen ervan uit dat robots deden wat ervan ze werd verwacht, meer niet. De Infernalen hadden de Ruimtergewoonten om robots te negeren overgenomen. Maar IJzerkoppen pasten die gebruiken tot het uiterste toe.

Een IJzerkop werd gedurende de dag gewekt, gewassen, aangekleed, gevoed en bediend door een heel peleton van robots, maar hij negeerde hun bestaan volkomen, en hij zag ze zelfs niet bewust. Iemand had de ideale manier van leven van IJzerkoppen beschreven als op je wenken bediend te worden door een leger van geesten, en dat zat er niet ver naast.

Beddle liep naar een van de twee grote, comfortabele leunstoelen die voor gasten waren gereserveerd en liet zijn zware lichaam er met verrassende soepelheid in zakken. 'Wat denk jij ervan?' vroeg hij aan de man op de andere stoel.

Jadelo Gildern glimlachte en toonde een rij scherpe tanden. Beddle had Gildern onlangs bevorderd tot tweede man in de partij van de IJzerkoppen, waarbij hij hem had opgedragen zijn zo eufemistisch als 'hoofd van Onderzoek en Informatie' benoemde post - een beleefde manier om het hoofd van het spionagenetwerk van de IJzerkoppen aan te duiden - aan te houden.

Gildern was een kleine magere man met een ziekelijk bleek gezicht. Zijn dunne, vaalblonde haar was heel kort geknipt en zijn gezicht was lang en smal. Vandaag droeg hij heel gewone, loshangende kleren, bestaande uit een grijze broek en een grijze tunica. Zijn kleren leken altijd een maat te groot. 'Ik denk dat het belangrijk is, maar ik weet niet wat er aan de hand is,' zei hij. 'We hebben nog maar een paar uur de tijd gehad om de toestand te onderzoeken.' Gilderns stem was zacht en klonk bijna melodieus. Beddle was ervan overtuigd dat Gildern zijn carrière voor een groot deel aan die stem te danken had. 'Het zou natuurlijk vrij eenvoudig zijn om Lentralls kantoor te infiltreren en daar eens rond te kijken, zodat we meer te weten kunnen komen over zijn werkzaamheden. Maar de kans dat onze mensen worden gesnapt, is vrij groot, en de kans dat Lentrall of de universiteit de indringer snapt, is zeer wel aanwezig. De universiteit beschikt over een verbazend efficiënt bewakingssysteem. Het zou nog moeilijker zijn om Lentralls computerbestanden te kraken. We hebben nog weinig succes gehad bij het kraken van Blijvercomputers. En zelfs als het ons zou lukken, de kans klein is dat het onopgemerkt blijft.'

'Thee,' zei Beddle, kennelijk tegen de open lucht. Een van de robotbedienden reageerde opvallend snel: het kostte hem tien seconden om een dampend hete kop thee te produceren, precies op de manier zoals Beddle thee lekker vond. Beddle pakte kop en schotel van de robot aan, maar sloeg verder geen acht op hem. 'Mag ik daaruit afleiden dat je het risico dat we worden gesnapt niet vindt afwegen tegen de waarde van de informatie die we zouden kunnen vergaren?'

'Inderdaad. En ik denk dat we over een paar dagen meer zullen weten, zonder dat we al die moeite hoeven te doen. Lentrall lijkt me niet iemand die geheimen goed voor zich kan houden. Maar zou ik mogen vragen waarom u zo in Lentrall bent geïnteresseerd?'

'Ik ben om twee redenen in Lentrall geïnteresseerd,' zei hij, pauzerend om een slok thee te nemen. 'Eén is, dat anderen in hem geïnteresseerd schijnen te zijn, en ik wil weten waarom. Ten tweede... nou, je zei het bijna zelf al op de bijeenkomst. We hebben een crisis nodig, en ik ben altijd op zoek naar situaties die op een crisis zouden kunnen uitlopen. De IJzerkoppen doen het niet zo goed wanneer de mensen zich veilig voelen. We doen het beter in roerige tijden. Onze talenten liggen in het gebruiken van situaties, crisissituaties - zelfs als die door onze tegenstanders worden veroorzaakt - tégen onze tegenstanders. De laatste tijd hebben we weinig activiteit kunnen ontplooien, maar zo nu en dan duikt er plotseling iets of iemand uit het niets op, zoals onze vriend Lentrall. De Davlo Lentralls van de wereld vormen het basismateriaal voor onze activiteiten. En we hebben nu hard nieuw baisismateriaal nodig.'

'U vindt dat het de laatste tijd niet zo goed met ons gaat,' zei Gildern. Het was geen vraag.

'Nee, zeker niet,' zei Beddle, en hij nam een laatste slok van zijn thee, waarna hij het halflege kopje in de lucht hield en losliet. De robot die naast hem stond, plukte kop en schotel uit de lucht voordat ze ook maar een millimeter hadden kunnen vallen. 'Beter gezegd: we hebben niets te doen gekregen. En we hebben hard werk nodig, als we willen overleven. De opkomst bij de bijeenkomsten loopt terug.' Hij leunde achterover in zijn stoel en dacht even na. 'Weet je, Gildern, ik werk er hard aan om er als een echte leider uit te zien. Vind je dat het me lukt?'

Simcor Beddle was klein en dik, maar die beschrijving, hoe juist ook, deed hem geen recht. Hij was allesbehalve klein, zacht of slap. Vaak leek het of zijn wilskracht alleen hem al tien centimeter langer maakte. Zijn gezicht was bleek en rond, maar de huid spande strak om zijn kaken. De juiste kleur van zijn ogen was moeilijk te bepalen, maar zijn blik was keihard en stralend helder. Zijn haar was gitzwart, en hij droeg het achterovergekamd. Hij ging gekleed in een afgezwakte versie van zijn gebruikelijke, militair aandoende uniform. Tijdens dit late privé-gesprek droeg hij, anders dan tijdens de bijeenkomst, geen decoraties, geen epauletten, tressen en onderscheidingen. Gewoon een saaie, zwarte tunica en een saaie, zwarte broek van militaire snit. Maar dat mensen hem afgaand op zijn uiterlijk onderschatten, dat kwam hem vaak maar wat goed uit.

'Ja, meneer. Dat zeker,' antwoordde Gildern.

'Dat hoor ik graag,' zei Beddle. De filosofie van de IJzerkoppen was de eenvoud zelve: de oplossing voor elk probleem was meer en betere robots. Het basisprodukt van robotarbeid was menselijke vrijheid. Hoe meer robots er waren, en hoe meer ze werkten, hoe vrijer de mensen waren om andere dingen te doen. Simcor Beddle geloofde - daar had hij zichzelf en heel wat andere mensen althans van overtuigd - dat de hele terravormingscrisis oplichterij was, of in elk geval niets meer dan een handig excuus om robots van burgers af te pakken en daarmee hun vrijheid te beperken.

Chanto Griegs inbeslagname van privé-robots om in het terravormingsproject te gebruiken, was verreweg het belangrijkste rekruteringsmiddel in de geschiedenis van de IJzerkoppen geweest. De mensen waren toegestroomd. De inbeslagname leek de vervulling van Simcor Beddles stoutste dromen te zijn. Het was het begin van het einde, de markering van de ineenstorting van de Ruimterbeschaving op Inferno, de volgende stap in de Blijversamenzwering om de planeet over te nemen.

Maar toen die rampen uitbleven, hadden veel van de nieuwe rekruten en veel van de oude getrouwen de organisatie de rug toegekeerd. De afgelopen vijf jaar had Alvar Kresh Griegs programma beter tot ontwikkeling gebracht dan Grieg zelf had gedaan. Kresh had vijf jaar lang een goede, solide regering gevormd; een tijd van meetbare en zinvolle vooruitgang in het her-terravormingsproject.

En, wat het ergste was, de mensen hadden ontdekt dat ze het met minder robots aankonden. De IJzerkoppen konden zo veel statistieken produceren als ze wilden, waarmee ze lieten zien hoe de levensstandaard was gedaald, hoe de inkomsten omlaaggingen, hoe de hygiëne terugliep en hoe de ongelukken toenamen. Maar op de een of andere manier leek niemand het te interesseren. Er waren beslist nog talloze mensen die op de situatie mopperden, maar zonder veel vuur. Sommigen waren geërgerd of gefrustreerd, maar ze waren niet kwaad. En de IJzerkoppen konden niet lang overleven zonder kwade mensen. 'De dingen moeten weer fout gaan,' zei Beddle, maar hij besefte meteen dat hij zich niet correct uitdrukte. Hij moest beter opletten. Zulke blunders konden grote gevolgen hebben, wanneer hij ze in het openbaar maakte. 'Nee, beter gezegd: de mensen moeten opnieuw inzien dat de dingen nu fout gaan. We hebben een beeld nodig, een symbool, een idee om de massa weer op te ruien.'

'En u denkt dat Davlo Lentrall zo'n symbool kan zijn?' vroeg Gildern. 'Of dat hij ons in elk geval zo'n symbool kan aanleveren?'

'Ik heb geen flauw idee,' zei Simcor Beddle. 'Maar hij is een mogelijkheid, en die kans moeten we grijpen.'

'Zoals u zegt, meneer. We zullen onze nieuwe vriend discreet schaduwen.'

'Mooi,' zei Beddle. 'Laten we nu verdergaan. Wat kun je me vertellen over... eh... het andere project waaraan je werkt?'

Gildern glimlachte en toonde al zijn scherpe tanden. 'Dat is natuurlijk een project op de lange termijn. Maar we vorderen gestaag met ons onderzoek, ondanks de obstakels die ons in de weg worden gelegd. Eens komt de dag waarop we kunnen toeslaan.'

Beddle glimlachte blij. 'Uitstekend,' zei hij. 'Uitstekend. Als het zover is, hoop en verwacht ik, broeder Gildern, dat onze vrienden niet zullen weten wat hen overkwam..'

'Met een beetje geluk, meneer, zullen de nieuwwetrobots niet eens lang genoeg leven om te beseffen dat hen iets overkwam.'

Beddle lachte hard, een schel, doordringend geluid waarbij Gildern zich duidelijk ongemakkelijk voelde. Maar dat was onbelangrijk. Het was goed te weten dat de IJzerkoppen andere manieren hadden om gebeurtenissen naar hun hand te zetten, ook al bezorgde Lentrall hun een heleboel hoofdpijn.

Tonya Welton voelde zich naar toen ze de samenvatting van de BBD had gelezen. Ze legde het datablad neer en keek naar het raam. De hemel werd lichter. Terwijl ze las, was de nacht in de dag overgegaan. Ze hadden zijn computerbestanden gehackt en hadden een tijdelijke analyse van hun bevindingen gemaakt. Het zou heel wat meer tijd kosten om te bewijzen dat Lentralls ideeën zouden kunnen werken, of zelfs maar redelijk gefundeerd waren. Maar Tonya was bereid het te geloven. Lentrall bracht zijn plan met dodelijke ernst, en ze twijfelde er niet aan dat 'dodelijk' een opvallend juiste benaming was voor wat Lentrall van plan was. De Ruimters in Utopia hadden geen ervaring met deze zaken. Ze konden onmogelijk begrijpen welke gevaren eraan kleefden. Eén misstap en het was met de planeet gedaan.

Ze zou iets moeten doen. Als de Ruimters werkelijk zoiets waanzinnigs van plan waren, zou ze, voordat ze eraan begonnen, iets moeten doen om het tegen te houden. Maar dat kon ze pas wanneer ze meer wist. Ze had meer informatie nodig, voordat ze in actie zou kunnen komen. Maar als deze inlichtingen klopten, zou het, tegen de tijd dat zij klaar waren, misschien al veel te laat zijn om nog iets te doen.

Ze zouden nu klaar moeten staan om in actie te komen, niet later. Ze zou bij voorbaat plannen moeten maken, en daarbij hopen dat ze nooit zouden worden uitgevoerd.

Ze reikte naar de telefoon.

Cinta Melloy, hoofd van de bbd, ging rechtop in bed zitten en gaf een klap op de audio-antwoordplaat. 'Met Melloy,' zei ze.

'Met Welton,' zei een stem midden uit de lucht.

Cinta knipperde fronsend met haar ogen. Waarom belde ze haar in godsnaam om deze tijd? 'Wat kan ik voor u doen, mevrouw?' vroeg ze.

'Schakel de codering in,' zei Welton. Er klonk een klik, gevolgd door statische ruis.

Cinta tikte haar eigen beveiligingscode in op de antwoordplaat, waarna de ruis verdween. 'Ingeschakeld,' zei ze. 'Wat is er aan de hand?'

'Ik heb zojuist het voorlopige verslag over de computerbestanden van Lentrall gelezen. Ik vind dat we alvast voorbereidingen moeten treffen, voor het geval we mochten beslissen Lentrall voor onszelf te houden.'

Cinta dacht dat ze het niet goed had verstaan, of het in elk geval verkeerd had begrepen. Welton kon toch niet echt een ontvoering in de zin hebben. 'Zeg dat nog eens?' vroeg ze.

'Ik zei dat we Lentrall misschien zelf willen hebben. Beter gezegd: misschien willen we hem, en zijn werk, bij de Infernalen vandaan houden, al is het misschien maar voor korte tijd.'

'Mevrouw Welton, dat zou waanzin zijn, volkomen waanzin. Als hij zo belangrijk is als u zegt...'

'Misschien is hij inderdaad zo belangrijk,' antwoordde Welton. 'Zoals de pest, of de ontploffing van de ster van je eigen zonnestelsel belangrijk kan zijn. Hij is een ramp die op uitbreken staat. En als er iets waanzinnig is, zijn dat zijn plannen wel. Ik wil dat u Lentrall vierentwintig uur per dag schaduwt en voorbereidingen treft om hem te ontvoeren en vast te houden. Houd u rekening met een opdracht daartoe binnen de komende paar dagen, en blijf paraat. Ik wil een plan dat we kunnen aanpassen aan zo veel mogelijk situaties. En een plan dat we binnen een uur kunnen uitvoeren.' Het bleef even stil en een ogenblik lang dacht Cinta dat Tonya Welton was uitgesproken. Maar toen ging ze verder: 'En als u dan toch bezig bent, bid dan dat we niet te laat zijn.'

4

'Draai nog eens af, Gervad,' zei Justen Devray. 'Nu met de grootste scherpte en vergroting.'

'Ja, meneer.' Gervad bediende de knoppen en liet zijn eigen, in het apparaat geladen reeks gebeurtenissen nog eens zien.

Devray zag hoe de beelden opnieuw oplichtten. Op het scherm verscheen het kale hoofd van Barnsell Ardosa. Het beeld werd korrelig en schokkerig, vanwege het vergrotingsproces. Justen had deze beelden en de beelden van Sapper 323 nu minstens tien keer afgedraaid. Het beeld van de Sapper was scherper, maar Gervad had zich in een iets betere hoek bevonden. Nadat hij een kopie van deze beelden uit de Sapper had geladen, had Devray hem ter plekke achtergelaten, met een surveillancewagen en de opdracht om te wachten tot Ardosa terugkwam. Sapper 323 moest hem zo discreet mogelijk overal naartoe volgen.

'Goed, Gervad. Zet hem op het duidelijkste beeld stil en zet er het beeld naast waarvan je een vergelijkingspatroon hebt,' zei Justen. Zijn stem klonk gretig en de uitdrukking op zijn gezicht was alert. In elke goede politieagent zat iets van een jager, een achtervolger, een spoorzoeker die het spoor bleef volgen en nooit opgaf. Dat deel in Justen was gewekt door de beelden van Barnsell Ardosa. Of in elk geval door iemand die zich op dit moment zo noemde.

De robot gehoorzaamde, waarna er twee stilstaande beelden, één korrelig en iets vervormd, het andere een heldere en scherpe identiteitsscan, op het platte scherm verschenen.

Soms gebeurde het dat een identiteitscontrole door een robot mislukte, bijvoorbeeld wanneer een robot twee identiteitsbeelden voor één en hetzelfde aanzag, terwijl een mens meteen zag dat het twee verschillende personen waren. Maar nu was het anders. Het beeld van de bewakingsrobot was dan wel van uiterst slechte kwaliteit, maar het was onweerlegbaar dezelfde man als op de identiteitsscan van de universiteit.

Justen keek strak naar het beeld van de bewakingsrobot. Het vergrotingsproces had het in elk geval iets opgekrikt, maar er waren grenzen aan hoever je kon gaan. Justen wist dat hij de robot opdracht zou kunnen geven het nog verder te verbeteren, maar nog even, en het zou raadwerk worden. Als ze nog meer aan het beeld sleutelden, zouden ze informatie kwijtraken, in plaats van winnen. Een verbeterde versie zou er wel fraaier uitzien, maar minder op Ardosa lijken.

Minder op Ardosa lijken. Die gedachte galmde om de een of andere reden in Justens hoofd. Hij wist niet precies waarom. Nog niet. Laat maar gaan. Dat komt wel.

Justen Devray glimlachte zuinig. Het was niet zo moeilijk om er niet als Barnsell Ardosa uit te zien. Het werd tenslotte steeds duidelijker dat Ardosa niet bestond. Justen had de eerste aanwijzing voor dat interessante feit gekregen toen hij had geprobeerd uit te zoeken waarom Ardosa niet voorkwam op de identificatielijsten van Sapper 323. In de database van de Sapper had alles moeten staan wat Gervad ook had.

De verklaring was uiteindelijk opvallend eenvoudig geweest. Alarmerend, maar eenvoudig. Toen Justen de gegevens in Gervads identificatiedatabase had vergeleken met die van Sapper 323, had hij ontdekt dat die van Gervad slechts enkele dagen oud was, terwijl die van Sapper 323 al anderhalf jaar lang niet was bijgewerkt. Dat was niet verrassend, gezien het feit dat de Sappers niet bepaald het meest populaire model ter wereld waren. De verhuurder, waar Justen hem had gehaald, had achter in zijn zaak een tiental uitgeschakelde Sappers staan.

Ardosa kwam voor in Gervads database, maar hij had ook gezien dat Ardosa's gegevens vijf jaar daarvoor waren ingevoerd, terwijl hij helemaal niet voorkwam in de achttien maanden oude database van Sapper 323...

Kortom, het was pijnlijk duidelijk dat iemand erin was geslaagd met de gegevensbestanden van de politie te knoeien en in elk geval zo ver was gegaan dat hij een lid van de universiteit van Hades had toegevoegd. Het leek onwaarschijnlijk dat al die moeite alleen voor deze ene man was gedaan. Ze zouden de hele identiteitslijst moeten controleren, en ze zouden ook een langdurig, saai en moeizaam onderzoek naar het beveiligingslek moeten starten. Vervelend werk. Justen was in stilte dankbaar dat hij geen agent bij de contraspionage was. Die had een heleboel stompzinnig werk te doen.

Maar waar hadden zij - wie 'zij' ook waren - hun mannetje neergezet? Justen bekeek de lijsten nauwkeuriger. In welk deel van de universiteit sleet Ardosa zijn dagen?

Toen hij zijn antwoord kreeg, gingen de haren in zijn nek recht overeind staan. Het Centrum voor Terravormingsstudies van de universiteit. Dat verklaarde een heleboel. Eigenlijk iets te veel, voor Justens gevoel. Hij had nogal verbaasd gereageerd op het feit dat iemand de moeite had gedaan een agent binnen de ommuring van de universiteit te brengen. Maar terravorming was een heel ander verhaal.

De strijd om het klimaat van de planeet te herstellen was de kern waar alles om draaide. Degene die het her-terravormingsproject in handen had, had de macht in handen, en dan niet alleen de ruwe, fysieke macht van de terravormingsapparatuur, maar ook alle andere macht: financieel, politiek, intellectueel, alles. Het was daarom van het grootste belang voor de Blijvers, de IJzerkoppen of wie dan ook, om een man in het terravormings-studiecentrum te hebben.

Maar er klopte iets niet. Ardosa, wie hij ook mocht zijn, was niet het type voor wie Devray bij de ingang van Blijverstad op de uitkijk had gestaan. Die bewaking was onderdeel van een bestaande operatie, een poging om een patroon te ontdekken in het komen en gaan van toevallige passanten en binnenlopers, zoals ze in het jargon bekendstonden. Een geheim agent wist wel beter dan de hoofdingang te nemen en daarmee zijn dekmantel op het spel te zetten. Tenzij het zo dringend en belangrijk was, dat het het waard was er alles voor op het spel te zetten.

Maar terravorming was een project voor vele generaties. Het tempo lag noodzakelijkerwijs heel laag. Elk onderdeel ervan nam jaren in beslag. Wat voor terravormingsinformatie kon zo dringend zijn als Ardosa's gedrag suggereerde? Waarom zou hij de voordeur nemen? Waarom stuurde hij niet op een andere manier een bericht? Het was domweg onmogelijk om alle vormen van communicatie af te luisteren. Er was altijd wel een manier om een boodschap redelijk veilig door te geven, als je er tenminste even de tijd voor nam. Je kon een geschreven boodschap per robot sturen. Je kon zelfs zoiets eenvoudigs doen als een geschreven boodschap onder een steen verbergen. Je zou een volkomen normaal hypergolfbericht kunnen sturen in de orde van 'je schoenen kunnen worden gehaald' of 'bestel alsjeblieft pap voor mijn ontbijt', waarbij elke zin een vooraf afgesproken betekenis heeft.

Ardosa moest wel over een dergelijke methode beschikken om contact met de Blijvers op te kunnen nemen.

Wat kon er dan van zulk vitaal belang zijn dat hij dat allemaal negeerde en door de voordeur naar binnen stoof?

En wie was Ardosa? Devray was er zeker van dat hij dat gezicht eerder had gezien. Maar waar? Hij bekeek beide beelden nog eens. Het was een opvallend gezicht, dat niet zomaar verloren ging in de menigte. Op het beeld van de wachtrobot had het een bezorgde uitdrukking, en de identiteitsscan had die vreemde, glazige, uitdrukkingsloze blik van zo veel pasfoto's, waarop de persoon net voordat hij een beslissing heeft genomen over wat voor gezicht hij of zij zal opzetten, door de camera wordt verrast.

Terwijl Justen naar de beelden keek, begon hij één ding steeds zekerder te weten. Hij had de persoon nooit in levenden lijve gezien. Hij had gewoon een afbeelding van hem eerder gezien. Een gewone foto, een hologram, of iets dergelijks.

In een politiedossier, misschien. Dat was een mogelijkheid. De politiefoto's uit de een of andere zaak waaraan hij had gewerkt, of die hij had bestudeerd. Een zaak die zo groot was, dat Devray alle foto's zo goed en zo lang had bestudeerd, dat ze in zijn hersenen waren gebrand. Maar Ardosa was geen belangrijke figuur in die zaak geweest. Anders zou Devray hem meteen hebben herkend.

Een gedachte die enkele tellen geleden in hem was opgekomen, kwam terug. Was dat een onderbewuste fluistering, die zei dat Ardosa er niet meer precies zo uitzag als toen Devray hem had gezien? En het zou een oude zaak moeten zijn, want anders zou hij zich het gezicht duidelijk hebben herinnerd, dat wist Justen zeker. Hij bekeek de beelden nog eens. 'Gervad,' zei hij, 'haal de snor van beide beelden weg en geef eens een reeks van verjongende leeftijdsveranderingen. Niet in Ruimtermodus. Wij worden te langzaam oud. Doe het in Blijvermodus. Ga een stuk of tien chronologische jaren terug. Standaardspreiding.'

'Ja, meneer.' De robot bediende met een soepele vaardigheid de knoppen, waarop de twee beelden inkrompen tot ze slechts een klein deel van het scherm besloegen, waarna de snorren op beide afbeeldingen verdwenen en er een vage simulatieveeg overbleef. Dat was de beste schatting van de computer van de bovenlip die onder het gezichtshaar van de man verborgen ging.

Toen werden de gezichten gekopieerd en begonnen ze te veranderen in jongere varianten van zichzelf. Sommige delen van het gezicht werden magerder, of er ontsprong nieuw haar. Rimpels verdwenen, de vage onderkin smolt weg. Maar een man kon op zo veel verschillende manieren oud worden en het verouderingsproces kon op zo veel manieren worden vertraagd. Geheel of slechts plaatselijk, als hij dat wilde. Ruimters deden natuurlijk hun best om het verouderingsproces geheel tot staan te brengen, maar Blijvers niet. Die lieten zichzelf oud worden.

Ruimters waren niet gewend aan mensen die oud werden en ze waren er niet aan gewend hun uiterlijk met de jaren te zien veranderen. Als een bijna leeftijdloze Ruimter vriendschap sloot met een jongere Blijver, hem uit het oog verloor en dezelfde Blijver twintig jaar later opnieuw ontmoette, zou het de Ruimter grote moeite kosten om in de oudere versie van de Blijver dezelfde persoon te herkennen.

Het grafische computerprogramma manipuleerde de beelden met een hoge snelheid. Binnen enkele seconden zag Devray twee dozijn versies van hetzelfde gezicht, allemaal iets anders en vervormd. Hij bekeek ze een voor een en kwam in de verleiding de meeste ervan meteen uit te sluiten, maar hij weerstond de aandrang te snel te handelen. Hij vertrouwde op zijn instincten, maar slechts ten dele. Stel nou dat het gezicht dat hij had uitgesloten nou net dat gezicht was dat zijn geheugen zou opfrissen? Maar toch zou hij op zijn onderbewustzijn moeten vertrouwen. Nummer één had te veel haar. Nummer twee was veel te jong. Drie en vier waren duidelijk te mager, terwijl zes en acht veel te dik waren.

Justen Devray staarde naar de afbeeldingen, langzaam, zorgvuldig, één tegelijk. Iets in zijn achterhoofd fluisterde dat hij iets op het spoor was en dat hij het antwoord zou vinden. Dat hij op het punt stond het verband te leggen.

En toen zag hij het. Gezicht nummer vijftien. Dat was het gezicht dat hij kende. Hij wist het zeker. En plotseling, zoals een puzzelstukje op zijn plaats kon vallen, wist hij het. Hij wist wie het was.

Hij had Ardosa's foto eerder gezien, ja. En de man die zichzelf Ardosa noemde was betrokken geweest, zij het slechts zijdelings, bij een grote zaak. De grootste zaak die Justen Devray ooit had gehad: de moord, vijf jaar geleden, op gouverneur Chanto Grieg.

Justen wreef over zijn gezicht en knipperde heftig met zijn ogen. 'Het spijt me dat ik een beetje prikkelbaar ben, meneer. Ik ben de hele nacht op geweest. Ik ben rechtstreeks van de archiefruimten hierheen gekomen.' Hij knipperde nog eens met zijn ogen, rekte zich uit en probeerde de kamer in zich op te nemen. De vrouw van Kresh wachtte kennelijk in het grote kantoor, even verderop in de gang. Daarom had Kresh hem voor dit gesprek hierheen gebracht, naar een kleiner kantoor. Kresh had hem verzekerd dat de assistent minstens een uur zou wegblijven, maar toch... De schilderijen aan de muur en de smaakvol gekozen meubels gaven de ruimte een vreemd, persoonlijk tintje. Justen voelde zich een indringer.

'Dat geeft niet, hoor,' zei Kresh. 'Ga zitten.' Kresh nam plaats op het uiteinde van een lage bank en gebaarde Devray aan de andere kant plaats te nemen. Dankbaar liet Justen zich zakken. 'Donald, breng de commissaris iets dat warm en sterk is, met een dosis cafeïne erin.'

'Meteen, gouverneur,' antwoordde Donald, waarna hij de bestelling verzorgde.

'Goed dan, commissaris. Mijn vrouw en ik hebben om elf uur een belangrijke afspraak. We hebben dus een uur. Is dat genoeg, denkt u?'

'Meer dan vijf minuten heb ik niet nodig, meneer.' Justen aarzelde even en besloot toen van wal te steken. 'Die afspraak om tien uur, meneer... is die misschien met ene Davlo Lentrall?'

Kresh keek verrast. 'Inderdaad, commissaris. Ik heb niemand verteld dat ik hem weer zou ontmoeten, behalve mijn vrouw. Zou ik u mogen vragen hoe u aan die informatie komt?'

'Dank je, Donald,' zei Justen. De privé-robot van Kresh was teruggekeerd met een kop opvallend sterke thee. Justen nam hem van hem aan. Zoals de meeste Ruimters was Justen niet erg kwistig met 'alsjebliefts' en 'dank-je-wels' tegen robots, maar om de een of andere reden was Donald 111 een speciaal geval. Hij nam snel een slok van de thee en merkte dat die inderdaad een flinke opkikker gaf, zoals hij had gehoopt. 'Mijn informatie komt uit twee bronnen,' vervolgde hij. 'Van onze goede, oude vrienden bij de Blijver Beveiligings Dienst, en van de IJzerkoppen. Geen van beiden hebben me de informatie natuurlijk opzettelijk gegeven, en geen van beiden weet wat ik heb ontdekt. Maar ik ben het toch van hen te weten gekomen. Als ze nu nog niet alles over hem weten, zal dat zeer binnenkort wel zo zijn. En waar hij zich ook mee bezighoudt, beide instellingen zijn er bovenop gesprongen.'

'Weet u waaraan Lentrall werkt?' vroeg Kresh.

'Nee, meneer. Maar als de Blijvers en de IJzerkoppen het nu nog niet weten, zullen ze het tegen de middag wel weten. Ik kan u zeggen dat ze allebei hun uiterste best doen.'

'Begint u eens bij het begin,' stelde Kresh voor.

'Ja, meneer. Ik deed mee aan verschillende operaties, om te zien hoe alles liep en om een idee te krijgen van hetgeen waarmee mijn agenten te maken krijgen.'

'En je komt nog eens achter je bureau vandaan,' zei Kresh glimlachend. 'Toen ik het bij de politie voor het zeggen had, deed ik het ook.'

Justen glimlachte terug. Het was een groot voordeel dat de gouverneur zelf aan het hoofd van een politiemacht had gestaan. Hij begreep dingen, zonder dat je het hem hoefde uit te leggen. 'Ja, meneer. In elk geval, ik stond op wacht bij de hoofdingang van Blijverstad. Normaal wordt van de agent die zo'n opdracht krijgt toegewezen verwacht dat hij zijn of haar eigen wagen gebruikt, of op een andere manier de opdracht uitvoert en zijn of haar eigen robotassistent meeneemt, wat later wordt vergoed. Het idee dat daarachter zit, is dat we dan niet steeds dezelfde drie wagens en dezelfde drie robots hoeven te gebruiken. Zo vallen we minder op. Het moedigt de agenten ook aan wat creatiever te zijn en enig initiatief te tonen. In elk geval deed ik het toen zelf. Ik had mijn privé-robot meegenomen en ik had een tweede robot en een luchtwagen gehuurd. De post bij de ingang van Blijverstad is, meer dan alle andere, een soort grabbelton. Regelmatig zien we iemand naar binnen gaan die er niet hoort te zijn, en dan kunnen we zo iemand checken.'

'Maar er gebeurde iets anders.'

'Ja, meneer. Mijn robots zagen iemand die niet op de aandachtlijsten stond. Mijn robot kon hem identificeren, maar de gehuurde unit niet, terwijl het zelfs een bewakingsrobot was. Later ontdekte ik dat de identificatiedatabase in mijn privé-robot veranderd was. Mijn robotlijst is een kopie van de standaard CIP-lijst, en ik heb bevestiging kunnen krijgen dat de standaardlijst ook is veranderd.'

'Heeft iemand een vals identificatieprofiel in de CIP-database geplaatst?'

'Ja, meneer. En ik moet eraan toevoegen dat de werkelijke identiteit van de persoon in kwestie niet in het bestand staat. Ik weet niet of dat komt doordat hij is gewist door dezelfde mensen die de valse ID hebben ingevoerd, of dat de echte ID-scan is afgevoerd tijdens een routinematige opschoning van de database.'

'Ik begrijp het. En wie beweert de desbetreffende persoon te zijn?'

'Doctor Barnsell Ardosa, van het centrum voor terravorming van de universiteit van Hades.' Justen haalde afdrukken van de oorspronkelijke beelden uit zijn tas. 'Dit is de foto uit het universiteitsbestand,' zei hij, en hij gaf ze aan de gouverneur. 'En dit is het beeld van de bewakingsrobot.'

Kresh nam de papieren aan en liet een fluitend geluid horen. 'Norlan Fiyle. De Roestrugger uit de zaak-Grieg. Zijn snor verbergt een deel van zijn gezicht, maar het is niet bepaald een sluitende vermomming.'

Justen Devray keek Kresh aan, onder de indruk en verbaasd. 'Ik vond het gezicht er bekend uitzien,' zei hij, 'maar het kostte me vele uren en heel wat gesleutel aan de afbeelding, voordat ik hem kon thuisbrengen.'

'U bent daarna jarenlang in actieve dienst geweest,' zei Kresh, die de foto van Fiyle/Ardosa nog steeds met een peinzend gezicht bekeek. 'U hebt een heleboel andere gezichten in een heleboel andere zaken gezien. Fiyle, al heb ik hem natuurlijk nooit ontmoet, was betrokken bij de laatste zaak waaraan ik heb gewerkt. Als ik mijn ogen dichtdoe, zie ik nog steeds elke bladzijde van het dossier voor me. Hebt u hem ooit ontmoet?'

'Nee, meneer. Ik ben niet bij die ondervraging geweest. Misschien had ik het beter wel kunnen doen.'

'Doe niet zo raar,' zei Kresh met een stem die vriendelijker klonk dan zijn woorden. 'U had de leiding over een groot gedeelte van een zaak die van vitaal belang was. Hij werd aan de andere kant van de Grote Baai opgepakt en dat leverde meteen dat ene stukje informatie op dat we zochten. Waarom had u in vredesnaam achter hem aan moeten gaan? Voor het geval hij vijfjaar later weer ten tonele zou verschijnen?'

'U zult wel gelijk hebben. Maar toch zou ik nu wensen dat ik naar hem toe was gegaan om eens nader kennis te maken.'

'Hmmm. Gebeurd is gebeurd. Laten we het weer over het heden hebben. U hebt de dossiers kunnen inkijken en misschien is mijn geheugen niet zo onfeilbaar als ik wel zou willen. Geef eens een beknopt profiel van onze vriend Fiyle.'

'Norlan Fiyle. Een Blijver, maar hij maakt geen deel uit van het terravormingsteam. Kennelijk had hij gebruikgemaakt van een paar gaten in de immigratiewetten om naar Inferno te komen, waarschijnlijk in de hoop snel en gemakkelijk geld te kunnen verdienen. Hij werkte met een bende Roestruggers en hielp hen nieuwwetrobots van het eiland Purgatory te smokkelen. Hij werd juist in de periode van de moord op Grieg gepakt. Hij sloot een deal: de aanklacht zou worden ingetrokken en hij mocht de planeet verlaten, in ruil voor de naam van de corrupte Ranger van de gouverneur. De desbetreffende Ranger was Emoch Huthwitz, die in dezelfde nacht als de gouverneur is vermoord, toen hij op wacht stond. De moord leek sterk op een opportunistische moord uit wraak. Het was een van de aanwijzingen waardoor we op zoek gingen naar een mogelijke betrokkenheid van benden Roestruggers bij de zaak.'

Kresh schudde zijn hoofd. 'Ik had die opfrissing even nodig. Soms vergeet ik hoe ingewikkeld de zaak was. Maar Fiyle zou toch van de planeet vertrekken. Waarom heeft hij dat niet gedaan?'

'Ik weet het niet, meneer. Maar het feit dat hij zou vertrekken, is wellicht de onschuldige reden waarom hij niet in de huidige identiteitsbestanden van de CIP voorkomt. We houden geen gegevens bij van personen die zich niet op de planeet bevinden. Maar als u me vraagt waarom hij niet is vertrokken, denk ik dat hij op zijn thuisplaneet net zomin welkom was. Misschien was hij daar voor de politie op de vlucht, toen hij naar Inferno kwam. Misschien begreep hij dat hij thuis niet lang uit de gevangenis zou blijven, als hij terug zou gaan. Dus heeft hij zijn diensten hier aan de BBD aangeboden. Als freelance informant. In ruil voor inlichtingen zouden ze hem beschermen.'

'En misschien kwam de overeenkomst niet geheel vrijwillig tot stand, toen Cinta Melloy achter de feiten op zijn thuisplaneet kwam,' zei Kresh. 'Allemaal speculaties, al klinkt het geloofwaardig. Maar tot nu toe hebt u niets meer dan een oude smokkelaar die Blijverstad binnengaat en onder een valse naam leeft. U zult met meer moeten komen.'

'Ik heb ook meer, meneer,' zei Justen. 'Ik heb de Sapper op de uitkijk laten staan, met de opdracht Ardosa te blijven volgen, terwijl ik zelf met de andere robot terug naar het hoofdkwartier van de CIP ben gegaan om te proberen te ontdekken wie Ardosa werkelijk is. Nou, kort nadat we waren weggegaan, kwam Ardosa uit Blijverstad naar buiten en is hij, met Sapper 323 achter zich aan, regelrecht naar het hoofdkwartier van de IJzerkoppen gegaan, waar hij een gezellig gesprek met Jadelo Gildern heeft gehad.'

Kresh trok zijn wenkbrauwen op. 'Niemand minder dan het hoofd van de beveiligingsdienst van de IJzerkoppen. Hoe weet u dat hij Gildern heeft gesproken?'

'Dat wilde ik net vertellen. De robot bij de voordeur wilde hem niet binnenlaten, tot Ardosa iets tegen hem zei, waarna de robot het binnen aan iemand is gaan vragen. De Sapper heeft het allemaal met lange-afstandsvideo en -audio opgevangen. Ik heb de beelden wel tien keer bekeken. Wat Ardosa, of beter gezegd Fiyle, zei, was: "Luister, stuk oud roest dat je bent. Zeg tegen Gildern dat Ardosa er is, met nieuwe informatie over Lentrall. Dan wil hij me wel spreken." En inderdaad werd Fiyle daarna binnengelaten.'

'Niet de meest discrete manier waarop een dubbelagent te werk kan gaan, hè?' zei Kresh. 'Tot twee keer toe gewoon door de voordeur naar binnen gaan en midden op straat zulke dingen zeggen.'

'Tenzij hij het opzettelijk deed,' zei Justen. 'Hij werkt voor twee partijen, en waarom dan niet voor drie? Misschien probeerde hij opzettelijk onze aandacht te trekken.'

'Het wordt steeds gecompliceerder,' zei Kresh. 'We zouden de hele ochtend theorieën kunnen bouwen. Ik vraag me af of Gildern of Melloy weet dat Fiyle voor twee partijen werkt.'

'Er is een hoop lef nodig om zowel voor de IJzerkoppen als voor de Blijvers te werken,' zei Justen. 'En dan is het een kleine stap om voor beiden te spioneren zonder dat de linkerhand weet wat de rechterhand doet. Ik denk niet dat hij ermee te koop loopt.'

'Waarom denkt u dat?' vroeg Kresh.

'Gewoon. Dat maak ik op uit wat we over hem weten uit de zaak-Grieg, uit de manier waarop hij zich gedroeg toen hij naar Blijverstad ging en later het hoofdkwartier van de IJzerkoppen binnenging.'

'Heel interessant allemaal,' zei Kresh. 'Heel, heel interessant. Ik neem aan dat u Fiyle laat schaduwen?'

'De hele mikmak. Een complete ploeg is ingeschakeld. Zijn hyper-golf wordt afgetapt, zijn verleden wordt onderzocht, alles.'

'Mooi zo. En nog niets. Lentrall kan elk moment hier aankomen. Als hij vertrekt, mag hij niet meer alleen blijven.'

'Dat wilde ik ook al voorstellen, meneer. Ik adviseer een volledige beschermingseenheid, mens en robot.' Na de zaak-Grieg hadden ze geleerd niet op een beschermingseenheid te vertrouwen die alleen uit robots bestond, of alleen uit mensen. Het was veel beter beiden tegelijk te gebruiken, in plaats van het risico te nemen er slechts één in te zetten.

'Uitstekend,' zei hij. 'Als het in praktisch opzicht maar enigszins mogelijk is, zou ik aanraden ze uit het zicht van Lentrall te houden, maar zoals het er nu voorstaat... Laten ze hem zo veel mogelijk uit de weg blijven. Hij is niet het soort dat probleemloos een beschermingseenheid accepteert. Vroeg of laat zal hij hoogstwaarschijnlijk in woede uitbarsten. We zullen het er later nog eens over hebben.'

'Ja, meneer.'

'Bedankt voor het goede werk, Devray,' zei Kresh terwijl hij opstond. 'U hebt me belangrijke informatie gegeven. Lentrall heeft me met een belangrijke kwestie opgezadeld en ik heb alle informatie nodig die ik krijgen kan om een juiste beslissing te kunnen nemen.'

Justen begreep de hint. Hij stond eveneens op, nam de foto's weer van Kresh aan en borg ze in zijn tas op. Kresh stak Justen zijn hand toe. Justen schudde hem, terwijl Kresh hem bemoedigend op zijn schouder klopte. 'Ik ben blij dat ik u van dienst heb kunnen zijn, meneer.'

'Dat hebt u zeker, dat hebt u zeker,' zei Kresh, terwijl hij op de gang met de jongere man meeliep. 'Misschien meer dan u beseft.' Kresh' robot activeerde de deur van Kresh' kantoor en ging hem voor naar binnen.

'Nogmaals bedankt, commissaris,' zei Kresh.

Pas toen Kresh uitgebreid afscheid had genomen, zijn kantoor was binnengegaan en Donald de deur achter hem had gesloten, viel Justen Devray iets op. Kresh had met geen woord over Lentralls werk gerept.

Tonya Welton wist er meer over dan hij. Simcor Beddle wist er meer over. Dat zei natuurlijk niet veel, want Justen Devray, hoofdcommissaris van de Combinatie van Infernale Politie-eenheden, wist helemaal niets.

5

'Hij gaat naar binnen,' zei Cinta Melloy in de audiohoorn, waarbij ze door het raam naar buiten keek. Het bewakingsteam en het oppakteam, dat stand-by stond, luisterden beide. Ze schudde bezorgd haar hoofd toen ze de CIP-transporter op het dak zag landen. 'Onze jongeman gaat door dezelfde voordeur naar binnen waaruit even tevoren het hoofd van de concurrentie naar buiten is gekomen. En zijn vrienden landen net op het dak.' Terwijl ze het zei, besefte ze al dat ze te cryptisch was. Deze operatie was zo gehaast opgezet, dat er geen tijd was geweest om codenamen of communicatieprotocollen af te spreken. Ze kon maar beter duidelijk zijn, om dubbelzinnigheden te voorkomen. Ze was er zeker van - redelijk zeker althans - dat de Combinatie van Infernale Politie-eenheden haar nog niet afluisterde. Hun contraspionage werd steeds beter, maar het was allesbehalve eenvoudig om een verborgen draadverbinding op te sporen, laat staan hem af te luisteren.

De CIP was natuurlijk op de hoogte van deze uitkijkpost, pal tegenover de Regeringstoren, net zoals de Blijvers alles wisten over de wachtpost van de CIP bij de hoofdingang van Blijverstad. Dat hoorde allemaal bij het spel. Maar weten wie de wachtpost bemande, was nog heel wat anders dan de draadverbinding op te sporen en hem af te luisteren, zonder dat iemand het merkte. 'Lentrall is naar binnen gegaan. Ik heb zoeven Devray naar buiten zien komen. En iets wat op een volledig CIP-bewakingsteam lijkt, is op het dak geland. Ik denk dat ze lijfwachten naar Lentrall sturen.'

'Dat is niet zo mooi,' antwoordde een stem aan de andere kant van de lijn.

Cinta Melloy begreep dat ze niet verrast had moeten zijn dat Tonya Welton meeluisterde. Maar ze vroeg zich af in welke mate Tonya Welton bij deze operatie betrokken was. Meestal hield Welton zich ver van Cinta's BBD, en daar had ze een goede reden toe. Geen enkele verantwoordelijke leider wil al te dicht bij de mensen staan die de vuile zaakjes opknappen. Maar deze zaak was anders. Tonya bleef er met haar neus bovenop zitten.

'Blijf stand-by,' zei Cinta, waarna ze de schakelaars omzette die de verbindingen met het bewakings- en het oppakteam verbraken. 'We zijn nu onder elkaar, mevrouw Welton. U kunt beter niets zeggen, wanneer de teams u kunnen horen. Als ze uw stem hebben herkend, hebt u misschien onze hele categorisatie omvergeworpen.'

'Daar zullen we ons later wel druk om maken, ja?' zei Welton, alsof de kwestie geheel onbelangrijk was. 'Wat zei u nou over lijfwachten die naar Lentrall werden gestuurd?'

'Iets wat eruitziet als een volledig CIP-bewakingsteam landde op het dak, net toen Lentrall naar binnen ging. Ik denk dat ze hem zullen bewaken zodra hij het gebouw verlaat.'

'En het wordt voor ons min of meer onmogelijk om hem op te pakken, als ze zich eenmaal hebben geïnstalleerd,' zei Tonya.

'Ja, mevrouw,' zei Cinta, zonder moeite te doen de opluchting in haar stem te verbergen. Ze had niets met deze waanzinnige operatie te maken willen hebben.

'Dan moeten we hem oppakken voordat de lijfwachten hem bereiken.' zei Tonya. 'Pak hem op.'

'Wat!' riep Cinta uit.

'U hebt me gehoord, Melloy. Dit is een bevel. Pak hem op zodra hij het gebouw verlaat. Ik denk dat u ongeveer een uur hebt om uw team in gereedheid te brengen. Ik zou maar aan de slag gaan.'

De deur zwaaide zover open, dat je zou denken dat degene die naar binnen ging alle recht had er te zijn. Zonder het slot te forceren, zonder het elektronische bewakingssysteem uit te schakelen. Zo onhandig was Jadelo Gildern niet. Hij stak het apparaatje waarmee hij de deur had geopend in zijn zak en liep Davlo Lentralls kantoor binnen. Hij duwde de deur achter zich dicht en slaakte een lichte zucht. Gildern keek de kleine kamer rond en zag er volkomen op zijn gemak uit, maar in werkelijkheid was hij doodsbang. Zijn hart bonkte zo hard in zijn keel dat hij er zeker van was dat ze hem in de gang konden horen.

Gildern wist dat hij niet moedig was. De risico's die hij nam en de gevaren die hij tijdens zijn inlichtingenwerk overwon, waren allemaal, altijd en alleen, bedoeld voor zijn eigen welzijn: om er zelf, persoonlijk, beter van te worden. Al waren de wegen die hij volgde om dat welzijn te behalen soms nogal kronkelig, het uiteindelijke doel was altijd zichtbaar. Wat hij ook deed, hij deed het altijd voor zichzelf.

En het zou hem zeer verbazen als deze expeditie naar Lentralls kantoor hem niet heel veel zou opleveren. Temeer omdat hij Beddle eerst had verteld dat het uiterst gevaarlijk was.

In werkelijkheid was het risico slechts heel beperkt. Als Gildern inderdaad in de computerbestanden zou zijn gedoken, was de kans op ontdekking en gevangenname vrij groot geweest. Maar het feit dat de beveiliging van de computerbestanden zo goed was, speelde Gildern juist in de kaart. Bij een goede beveiliging voelden mensen zich veilig. Mensen die zich veilig voelden, ontspanden zich. En mensen die ontspannen waren, maakten fouten.

Eén zo'n fout was, dat men ervan uitging dat als de beveiliging op één punt goed was, hij op alle andere punten even goed zou zijn. En dat was vaak niet zo, zoals het deurslot dat Gildern zojuist had geopend, bewees. De computerbeveiliging was goed, dus de fysieke beveiliging moest ook goed zijn. En daarom was het volkomen veilig om boeken, papieren en aantekeningen te laten rondslingeren, zolang de deur maar op slot was. Gildern had gehoopt dat Lentrall die gedachtegang had gevolgd, en het leek erop dat dat inderdaad het geval was. Waarschijnlijk zou hij toch weinig aan de computerbestanden hebben gehad. Gildern was geen technicus, geen geleerde. Het zou hem waarschijnlijk zo veel moeite kosten om een technisch verslag te analyseren, dat het zonde van de tijd zou zijn. Nee, wat hij zocht, waren papieren die hij kon fotograferen. Hij zocht aantekeningen, samenvattingen die waren bedoeld om zaken aan leken uit te leggen. En als hij geluk had: elektronische notitieblokken, boordevol met informatie die Gildern zo kon kopiëren en meenemen.

Het kantoor zag er netjes uit, maar niet zo netjes als wanneer het door een robot zou zijn opgeruimd. Gildern hoefde niet verder te kijken dan de boeken op de boekenplank, die kriskras door elkaar stonden, de papieren, die in hoge, slordige stapels op het bureau lagen, en de stoel, die midden in de ruimte stond, in plaats van netjes onder het bureau te zijn geschoven. Dat maakte hem meteen duidelijk dat Lentrall zijn kantoor zelf opruimde. Des te beter. Als Gildern dan iets niet precies op dezelfde manier teruglegde als hij het had aangetroffen, zou het waarschijnlijk niet worden opgemerkt. En als de man hier trouwens zelf alles opruimde, zou de manier waarop alles was opgeborgen, Gildern heel wat over de man zelf kunnen vertellen.

Hij begon Davlo Lentralls kantoor te doorzoeken.

Fredda Leving zag hoe haar echtgenoot de kamer binnenkwam en hoe de uitdrukking op zijn gezicht veranderde zodra de deur achter hem in het slot viel. De blik van kalme afstandelijkheid verdween en maakte plaats voor een zeer verontruste uitdrukking. Hij keek haar aan en leek te begrijpen wat ze had gezien. Hij glimlachte ietwat bedroefd, bezorgd. 'Toen ik nog politieagent was, gebeurde dat nooit,' zei hij. 'In die tijd kon ik kijken hoe ik wilde. De politiek doet vreemde dingen met een mens.'

Fredda stond op en pakte de hand van haar man vast. 'Ik weet niet of ik blij moet zijn te constateren dat je voor mij je masker laat zakken, of boos omdat je een masker opzet,' zei ze.

'Waarschijnlijk beide,' zei hij met een spoor van verdriet in zijn stem.

'Wat wilde Devray je vertellen?'

'Dat onze vrienden en onze vijanden - die al of niet dezelfden kunnen zijn - waarschijnlijk al het meeste weten van wat we juist voor hen geheim probeerden te houden.'

'En voor mij.' Fredda deed een stap bij haar man vandaan, sloeg haar armen over elkaar en ging op de hoek van zijn bureau zitten. 'Als zij het al weten, kun je het misschien eindelijk eens opgeven en mij vertellen wat er allemaal aan de hand is.'

Kresh begon door het kantoor te ijsberen, met zijn handen op zijn rug ineengeslagen; een zeldzaam, maar betrouwbaar teken van bezorgdheid en ongeduld. 'Waar blijft die knaap?' vroeg hij aan niemand in het bijzonder. En toen keek hij zijn vrouw aan, zonder stil te blijven staan. 'Ik wilde er geen geheim van maken. Ik wilde alleen dat je het op dezelfde manier zou horen als ik. Ik wilde je mening over... hierover horen, zonder dat je wordt gehinderd door mijn vooroordelen of meningen.'

'Nou, veel heb je me in elk geval nog niet verteld. Ik weet alleen dat het problemen voor de nieuwwetrobots zou kunnen opleveren.'

Kresh bleef staan en keek zijn vrouw weer aan. Zijn gezicht stond droef. 'Het zou problemen voor iedereen kunnen opleveren,' zei hij. 'Ah, daar is de man om wie het gaat.'

De deur schoof open en een jonge, energiek uitziende man kwam binnen, vergezeld van een heel normaal uitziende, grijsbruine robot van gemiddelde lengte en postuur. De robot nam meteen plaats in een van de muurnissen. Zo nietszeggend als de robot was, de man was dat beslist niet. Met zijn hoekige gezicht, donkere huid, kortgeknipte haar en felle ogen, zag hij er opvallend uit. Niet gewoon knap, maar meer dan dat. Of Davlo Lentrall al dan niet een man was die het middelpunt vormde van belangrijke kwesties, hij zag er in elk geval wel zo uit.

'Goedemorgen, doctor Leving,' zei Lentrall, terwijl hij een lichte buiging naar haar maakte. Een ouderwets, hoffelijk gebaar. Hij wendde zich tot haar man. 'En u ook goedemorgen, meneer.'

'Goedemorgen,' zei Kresh. Tegen een van de muren van het kantoor stond een bank. De gouverneur nam erop plaats, waarna Fredda naast hem kwam zitten. Kresh wees naar een gemakkelijke stoel die tegenover de bank stond. 'Alstublieft, doctor Lentrall, neemt u plaats.'

Maar Lentrall nam geen plaats. Hij bleef staan en probeerde duidelijk kalmer te lijken dan hij in werkelijkheid was. 'Meneer, ik moet u iets zeggen, al zal het misschien belachelijk klinken. Ik... ik geloof dat ik word gevolgd.'

Kresh glimlachte meewarig. 'Het spijt me te moeten zeggen dat dat helemaal niet belachelijk klinkt,' zei Kresh. 'Het hoofd van politie was hier zoeven in eigen persoon om me te vertellen hoezeer verscheidene partijen in u geïnteresseerd zijn. Het zou me verbazen als niemand u zou laten schaduwen.'

Davlo knikte en leek zich te ontspannen. Maar niet veel. 'Op een vreemde manier is dat een opluchting. Ik geloof dat ik liever echt word gevolgd, dan dat ik aan paranoïde waanideeën lijd.'

'Geloof me, in dit leven sluit het ene het andere niet uit. Maar laten we verdergaan. Ga zitten, haal diep adem en... dan kunnen over de zaak in kwestie praten.'

'Ja, meneer.' Davlo ging voorzichtig zitten, alsof hij half verwachtte dat de stoel het onder zijn gewicht zou begeven, of dat er beugels of iets dergelijks, uit de leuningen zouden springen om hem vast te grijpen.

Het viel Fredda op dat de kamer niet was ingericht zoals gebruikelijk, en dat haar man niet op zijn vaste plek zat. Hij had kennelijk opdracht gegeven de kamer zodanig aan te passen dat de emotionele drempels zo laag mogelijk werden. Vandaag zat Alvar Kresh niet op zijn op een troon lijkende stoel achter de imponerende barrière van zijn bureau. Hij zat in een enigszins overdreven ontspannen houding op de bank. De stoel waarop Lentrall zat, plaatste hem zelfs iets boven Alvars oogniveau. De lage tafel tussen de bank en Lentralls stoel diende als een soort barrière, een neutrale bufferzone die iedereen ervan weerhield in Lentralls privé-ruimte binnen te dringen. Zelfs Alvars kalme gezicht en vage, halve glimlach maakten deel uit van de show.

En plotseling begreep Fredda dat zij ook deel uitmaakte van de show. Alvar wilde dat zij het woord deed, dat Lentrall tegen haar zou praten. Dacht hij dat Lentrall rustiger zou reageren als hij met iemand sprak met een leeftijd die dichter bij zijn eigen leeftijd lag, een vrouw zonder officiële rang? Of wilde Alvar zichzelf als toeschouwer opstellen, zich buiten het gesprek plaatsen, zodat hij kon observeren en een onpartijdig oordeel kon vellen, zonder erbij betrokken te raken? Of misschien had hij helemaal geen vooropgezet doel. Misschien volgde hij gewoon zijn politieke instinct, het gevoel in zijn buik.

'Donald,' zei Kresh, 'haal iets te drinken voor onze gast.'

'Zeker, meneer.' Donald liep naar voren en sprak Lentrall aan. 'Waar hebt u trek in?' vroeg hij.

'Nergens in.' Lentrall keek Donald een ogenblik lang nieuwsgierig aan. Toen wendde hij zich tot Fredda. 'Doctor Leving, zou u mijn nieuwsgierigheid even kunnen bevredigen? Klopt het dat u deze robot hebt ontworpen en gebouwd?'

'Dat klopt, ja.'

'Ik begrijp het. U bent een zeer bekend persoon, natuurlijk, evenals veel van uw scheppingen.'

Kresh grinnikte dreigend. 'Dat is nogal zwak uitgedrukt.'

Lentrall keek naar Kresh en glimlachte dunnetjes. 'U zult wel gelijk hebben, meneer. Maar wat me verbaast, is zijn naam: Donald.'

'Het is een hobby van me voor al mijn zelfgebouwde robots namen te gebruiken van de personages van een antieke verhalenverteller,' zei Fredda. 'Een man die op de oude Aarde leefde, in het prerobotische tijdperk. Een man genaamd...'

'Shakespeare,' zei Lentrall. 'Ik ken hem. William Shakespeare. En nu we het er toch over hebben: ik vind het juister hem een dichter en toneelschrijver te noemen, in plaats van een verhalenverteller. Ik heb hem zelf bestudeerd. Daarom vroeg ik het me af. De namen van uw andere robots, Caliban, Prospero, Ariël, komen allemaal van Shakespeare. Ik heb zelfs een soort film over uw huis gezien, waarin het me opviel dat uw huidige privé-robot Oberon heet. Ook weer een naam van Shakespeare. Daarom vroeg ik me af waar de naam "Donald" vandaan komt.'

'Pardon?'

'Meneer, als ik u even van dienst mag zijn,' zei Donald, zich tot Lentrall richtend. 'Ik ben genoemd naar een minder opvallend personage uit het toneelstuk Macbeth.'

'Maar in dat stuk heet niemand zo,' reageerde Lentrall. 'Ik ken het goed. Ik ben er feitelijk zelfs zeker van dat in geen enkel stuk van Shakespeare de naam Donald voorkomt.' Lentrall dacht even na. 'In Macbeth komt wel ene "Donalbain" voor,' zei hij toen. 'Donald zal zeker een verbastering van Donalbain zijn.'

'Meneer, neemt u me niet kwalijk dat ik u verbeter, maar ik heb zojuist mijn ingebouwde gegevensbank geraadpleegd, en daarin vond ik de bevestiging dat het personage Donald heet.'

'Natuurlijk, in jouw kopie,' zei Lentrall. 'Als de kopie van doctor Leving incorrect was, en jouw eigen systeem is daarop gebaseerd, staat de naam daarin natuurlijk ook fout. Mettertijd sluipen er een heleboel fouten in antieke teksten.'

'Zou het misschien mogelijk zijn, meneer, dat úw kopie van het toneelstuk fouten bevat?' opperde Donald.

'Alles is mogelijk, maar ik betwijfel ten zeerste dat mijn kopie fout is. Ik verzamel zulke dingen namelijk zo'n beetje. En ik bezit vier verschillende exemplaren van het werk van Shakespeare. Drie als datasets, en één gedrukt exemplaar. En in geen daarvan komt ene "Donald" voor.'

'Ik begrijp het,' zei Donald, die duidelijk onthutst was door Lentralls onthullingen. 'Ik zal mijn eigen gegevensbank moeten controleren.'

'Interessant,' zei Lentrall, toen Donald zich in zijn muurnis terugtrok. 'Ik denk dat de moraal van dit verhaal is, dat we nooit zo veel weten als we denken te weten. Vindt u niet, doctor Leving?'

'Hmmm? Wat? O, ja.' Fredda was volkomen van haar stuk gebracht. Hoe had ze zo'n fout kunnen maken? Wat had ze in de loop der jaren nog meer voor fouten gemaakt, zonder het te weten? Opmerkelijk, hoe zo'n onbenullige fout haar zo'n enorm gevoel van schaamte kon geven.

En het was ook opvallend dat Lentrall zo onbeschoft en arrogant kon zijn haar er, tijdens de eerste keer dat ze elkaar ontmoetten, op aan te spreken. Toch leek de man er geen idee van te hebben dat hij zich onbeschoft gedroeg. Davlo Lentrall was een heel opmerkelijke jongeman, niet behept met de vaardigheden en de persoonlijkheid die nodig zijn om het in de politiek ver te kunnen schoppen. Gelukkig had hij een ander beroep gekozen.

Maar intussen hadden ze het onderwerp waar het om ging nog niet aangesneden. 'Misschien wordt het tijd om over de huidige kwestie te beginnen,' zei ze.

'Inderdaad,' zei Lentrall. 'Hoeveel weet u?'

Fredda aarzelde en keek haar man aan. Maar zijn onbewogen gezicht gaf haar geen enkele aanwijzing. 'Eerlijk gezegd, doctor Lentrall, heeft mijn man me niets verteld. Hij wilde dat ik het allemaal van u te horen kreeg. Wilt u dus alstublieft bij het begin beginnen?'

'Goed,' zei Lentrall op bruuske toon. 'Waar het om gaat, is dat ik denk een manier te hebben gevonden om het terravormingsproces te versnellen en het klimaat permanent te stabiliseren.'

'Maar alleen door de levens van misschien miljoenen mensen op het spel te zetten,' zei Lentralls robot vanuit zijn nis.

'Stil, Kaelor,' zei Lentrall ongeduldig.

'Mijn Eerste Wet dwingt me ertoe dat in elk geval naar voren te brengen,' reageerde de robot op verdrietige toon. 'Uw actieplan zou veel menselijke wezens in gevaar brengen.'

'Ikzou het nauwelijks gevaar willen noemen,' zei Lentrall geïrriteerd. 'Eerder een gering risico. Maar als mijn plan slaagt, zal dat meer veiligheid en welstand voor de komende generaties betekenen.'

'Dat argument wordt door zo veel hypothesen ondersteund, dat het voor mij van geen enkele waarde meer kan zijn,' zei Kaelor.

'Je hebt gezegd wat je wilde zeggen,' zei Lentrall. 'Ik beveel je nu stil te zijn.' Hoofdschuddend keek hij Fredda aan. 'Ik weet dat u beroemd bent vanwege de prachtige robots die u bouwt,' zei hij, 'maar soms vraag ik me af of de Blijvers niet gelijk hebben.'

'Die gedachte is bij mij ook meer dan eens opgekomen,' zei Fredda. 'Maar gaat u alstublieft verder. Hoe wilt u het klimaat stabiliseren?'

'Door de Noordpool onder water te zetten,' zei Lentrall. 'Ik noem het het Poolzeeproject.'

'Wat wilt u daar precies mee bereiken?' vroeg Fredda.

Lentrall keek haar enkele tellen strak aan, alsof ze zojuist had gevraagd wat het nut van robotarbeid was. 'Ik zal even teruggaan in de tijd,' zei hij ten slotte. 'Of eigenlijk, laten we helemaal teruggaan. Zoals u wellicht weet, troffen de eerste Ruimters die op de planeet aankwamen, een woestijnwereld aan die uit twee grote, duidelijk verschillende geologische gebieden bestond. Het zuidelijke, tweederde deel van de planeet, bestond uit laagland, terwijl het noordelijke derde deel door een enorm plateau werd bedekt, dat veel hoger lag dan het zuidelijk halfrond. Juist om die reden werd Inferno pas in de laatste plaats als een kandidaat voor terravorming gezien.'

'Waarom?'

'Omdat het water dat op de planeet zou worden gevormd, in het zuiden zou samenstromen, zoals ook is gebeurd. Het noordelijke hoogland noemen we nu het continent Terra Grande en het zuidelijke laagland is ondergelopen en vormt nu de Zuidelijke Oceaan. Daardoor heeft onze planeet één door water bedekte pool en één die door land wordt bedekt.'

'En wat geeft dat aan?'

'Heel veel. Water absorbeert warmte stukken beter dan de atmosfeer. Water kan circuleren en warmte meevoeren. De temperaturen op het zuidelijk halfrond zijn veel gematigder en stabieler dan die in het noorden, omdat warm water over de zuidelijke poolstreken kan stromen en die opwarmt. Koud poolwater kan naar de warme streken stromen en die afkoelen. Ik stel het nu allemaal uiterst eenvoudig voor, natuurlijk, maar dat is de kern waar het om gaat.'

'En dat kan in het noorden niet gebeuren, omdat daar geen water is,' zei Fredda terwijl ze haar man aankeek. Maar zijn gezicht was volkomen uitdrukkingsloos. Hij keek toe bij dit spel en speelde niet mee.

Lentrall knikte enthousiast. 'Precies. Terra Grande is een enorm continent uit één stuk. Het beslaat het hele noordelijke derde deel van de oppervlakte van de planeet. Omdat er geen water over de noordelijke poolgebieden kan stromen, is de kans klein dat de temperaturen op het noordelijk halfrond zullen worden gematigd. De tropische gebieden van het noordelijk halfrond zijn te heet, terwijl de poolstreken te koud zijn. Wanneer u op de kaart kijkt, zult u zien dat de zuidrand van Terra Grande, waar de meeste mensen wonen, min of meer grenst aan de noordrand van de noordelijke tropische zone. Hier in Hades zouden we midden in de gematigde zone moeten zitten. Maar de gematigde zones worden steeds kleiner en we zitten al dicht bij de noordgrens van de bewoonbare zone. Er zijn zelfs een paar nogal strenge Blijvernormen volgens welke de stad Hades, technisch gezien, onbewoonbaar is. Vanwege te weinig regenval, geloof ik. Hoe het zij, de bewoonbare zone van deze planeet beslaat weinig meer dan een smalle strook van vijf- of zeshonderd kilometer breedte langs de zuidkust van Terra Grande. En die strook wordt steeds smaller, hoe we ook ons best toen en ondanks plaatselijke successen.'

'Ik dacht dat we door het terravormingsproject terrein wonnen,' zei Fredda, waarbij ze opnieuw haar man aankeek.

'Dat is waar,' zei Alvar. 'Plaatselijk. Voornamelijk op plaatsen waar mensen wonen. Op andere plaatsen verliezen we terrein. Maar in het algemeen doen we het rondom Hades en het gebied van de Grote Baai veel beter. Zodra we dit deel van de wereld onder controle hebben, hopen we naar buiten toe uit te breiden.'

'Als u de kans krijgt,' zei Lentrall. 'Volgens de huidige voorspellingen zou het beide kanten op kunnen gaan. U werkt in een hooggelegen balans. Die is heel onstabiel.'

'Wat is een hooggelegen balans?' vroeg Fredda.

Lentrall stak glimlachend zijn hand in de borstzak van zijn tunica en haalde er een grote munt uit - een Blijvermunt, viel Fredda onwillekeurig op. Hij had hem zo snel paraat, dat Fredda vermoedde dat hij hem daar opzettelijk had opgeborgen, om ermee voor de dag te komen als hij aan zijn uitleg begon.

'Dit is een hooggelegen balans,' zei hij. Hij stak zijn linkerwijsvinger recht omhoog en legde voorzichtig de munt op het puntje ervan. 'Theoretisch kan die munt daar eindeloos lang blijven liggen,' zei hij. 'Ik hoef mijn vinger alleen maar kaarsrecht omhoog te houden, mijn arm niet te bewegen, niet te gaan wankelen, en tegelijkertijd luchtstromingen en zwakke trillingen in het gebouw te compenseren. En ik moet er natuurlijk voor zorgen dat ik correcties van kleine storingen niet overcompenseer...'

Maar op dat moment viel de munt plotseling kletterend op de stenen vloer van het kantoor. Op de een of andere manier was het geluid van de munt die op de grond viel, veel harder dan Fredda had verwacht.

'Wat u zag, was een vrij juiste metafoor voor de toestand waarin het klimaat op de planeet Inferno zich op dit moment bevindt. Nu is het stabiel, maar bij de kleinste verstoring kunnen er problemen ontstaan. Het systeem kent geen negatieve terugkoppeling. Er is niets wat het systeem bij een verstoring weer stabiel maakt. Sinds de eerste klimaatingenieur hier aan het werk ging, hadden we op Inferno te maken met een hooggelegen balans die tussen twee extremen lag, waarbij de kleinste verandering het hele systeem door oververhitting of onderkoeling kon doen instorten. Elke keer moeten we alles precies goed doen, want anders...' Hij knikte naar de munt op de vloer.

'Maar u hebt een oplossing,' zei Fredda op niet al te vriendelijke toon. Lentrall deed geen moeite iemand te overtuigen, iets uit te leggen of zaken te bespreken. Hij hield een voordracht, schreef haar iets voor, onderwees haar. Hij sprak op een toon die een vreemde combinatie van arrogantie en minzaamheid was. Hij sprak neerbuigend, alsof ze een kind was en hij haar uitlegde waarom het de enig verstandige manier was om de dingen op deze manier te doen, voor haar eigen bestwil.

'Ik heb een oplossing,' zei hij. Hij pakte de munt weer op en legde die in zijn handpalm. 'We brengen de planeet in een laaggelegen balans, zoals deze.' Hij schudde met zijn hand en bewoog hem heftig heen en weer. De munt bleef op zijn handpalm liggen. Een of twee keer lukte het hem het geldstuk iets te verplaatsen, maar steeds schoof het terug in de holte van zijn handpalm. 'Zoals u ziet, is het veel moeilijker om iets te verstoren wat zich in een laaggelegen balans bevindt. De balans zal zich steeds herstellen wanneer de verstoring ophoudt. Nou, een poolzee zal het wereldklimaat in een stabiel, laaggelegen systeem veranderen, dat slechts met grote moeite uit evenwicht zal kunnen worden gebracht.

Zoals ik zei, is het probleem de afwezigheid van watercirculatie op het noordelijk halfrond. Als er een manier zou zijn om water in het noordelijke poolgebied te verzamelen, waarbij we in- en uitstroomopeningen naar de Zuidelijke Oceaan maken, zou warm water naar het noorden kunnen stromen om de pool te verwarmen en zou koud water naar het zuiden kunnen stromen om de oceaan af te koelen. En de streken langs de kust. Daarmee zouden we een laaggelegen balans hebben, waarin de natuurlijke krachten op de planeet het systeem zeifin stand houden. Als het te warm wordt, geeft het koude poolwater afkoeling. Als de temperatuur te ver daalt, zorgt het tropische water voor warmte. We hebben op beide polen water nodig.'

'Maar er zijn verscheidene geterravormde planeten zonder water op beide polen,' bracht Fredda daartegenin. 'En als ikhet me goed herinner, had zelfs de Aarde een pool die door land werd bedekt. En de golfstromingen op die wereld werden ernstig belemmerd. Ik geloof zelfs dat de pool met water bijna altijd bevroren was.'

Lentrall glimlachte weer, maar het was geen warme of vriendelijke glimlach. Eerder een van triomf, bijna als een minzame snauw. Ze was in de val gelopen die hij voor haar had uitgezet, en nu hoefde hij alleen nog maar de genadeslag toe te dienen. 'Daar heb ik allemaal antwoorden op,' zei hij. 'En ik denk dat u zult inzien dat die mijn argumenten alleen maar kracht bijzetten. Wat betreft de geterravormde planeten met door land gevormde polen, ik kan u zeggen dat die allemaal over hoeveelheden water beschikken die veel dichter bij de polen komen dan hier op Inferno.'

'En het voorbeeld van de Aarde, dat ze noemde?' vroeg Kresh.

'Om te beginnen waren de oceanen op Aarde veel dieper dan de kunstmatige oceanen op welke geterravormde planeet ook,' zei Lentrall. 'Omdat ze dieper waren, bevatten ze meer water en fungeerden ze als een veel efficiëntere warmte-opslag.

In de tweede plaats bedekten ze een veel groter deel van de oppervlakte van de planeet dan op de geterravormde werelden. Driekwart van de Aarde bestond uit water. Iets minder dan tweederde van de oppervlakte van Inferno bestaat uit water, en dat is nog meer dan op elke andere geheel geterravormde wereld. Het verschil tussen driekwart en tweederde lijkt misschien weinig, maar het is aanzienlijk. En, zoals ik al zei, als we het volume meten, in plaats van de oppervlakte, zijn de oceanen van Inferno veel kleiner dan die op Aarde.

Ten derde: zelfs al hadden de oceanen op Aarde geen vrije, open toegang tot de polen, dan nog kwamen ze er dicht genoeg bij om voor een aanzienlijke warm te-uitwisseling zorg te dragen.

Ten vierde: de uit land bestaande Zuidpool op Aarde was veel kouder dan de door water bedekte Noordpool, wat juist mijn argument versterkt dat vloeibaar water de temperaturen matigt. Hoewel de oppervlakte van de Arctische Oceaan bevroren was, was er onder het ijs nog volop water. Water dat stroomde.

En ten slotte viel het klimaat op Aarde op door de instabiliteit. Er hebben strenge ijstijden plaatsgevonden, die werden veroorzaakt door heel kleine schommelingen in bepaalde grootheden. Er bestaan gegronde bewijzen dat belemmering van de waterstromingen over de polen een zeer grote factor was van die instabiliteit. Ik zou willen stellen dat alle feiten op de oude Aarde de argumenten ten gunste van water op de Noordpool eerder versterken dan verzwakken.'

'Hmmm.' Fredda durfde niets meer te zeggen. Het ergste was, dat de man gelijk had. Hij bracht zijn argumenten goed. Maar er was iets in de toon van zijn stem, in zijn houding, in zijn gedrag, dat haar deed wensen dat ze het oneens met hem kon zijn, dat ze met steekhoudende argumenten tegen hem in kon gaan.

'Gaat u verder, doctor Lentrall,' zei Alvar met een volkomen neutrale stem. 'Hoe onderbouwt u dit allemaal?'

'Dat is een uitstekende vraag, gouverneur,' zei Lentrall op een toon alsof hij een pientere schooljongen prees. 'Zoals u ongetwijfeld weet, was er in de oorspronkelijke terravormingsplannen voor Inferno inderdaad in zo'n Poolzee voorzien. Mijn informatie heb ik grotendeels uit die oude studies.'

'Waarom hebben ze van de plannen voor de Poolzee afgezien?' vroeg Fredda.

'Dat was gedeeltelijk een politieke zaak. Een tijdskwestie. Het aanleggen van een Poolzee zou het hele project jaren hebben vertraagd, en de druk was groot om zo snel mogelijk kolonisten op de planeet te laten landen. Tegen die tijd was er al een heleboel fout gegaan met het terravormingsproject. Men dacht er zelfs even aan om de hele planeet maar te verlaten. De kosten liepen uit de hand. Maar dat zou de trots en het prestige van de Ruimters enorme schade hebben berokkend. De ingenieurs kregen de opdracht het project af te maken, maar ze kregen niet de tijd en het geld om het goed te doen. Ze konden niet anders dan de kantjes er vanaf te lopen. En een van de dingen die ze lieten vervallen, was de poolzee. Daardoor kwamen er genoeg middelen vrij om de rest van het terravormingsproject af te ronden.'

'Een zeer milde interpretatie,' zei Kresh. 'Ik heb de oude dossiers en verslagen ook bestudeerd. Ik zou eerder zeggen dat ze het terravormingsproject bij lange na niet hebben afgerond. Wat ze hebben gedaan, was het verklaren als afgerond. De terravormers op Inferno wisten precies wat voor rotzooitje ze ervan hadden gemaakt. Ik heb minstens drie verslagen gelezen die een instorting van het klimaat voorspelden, en alledrie voorspelden ze dat het nu te gebeuren staat.'

Lentrall keek Kresh geërgerd aan, omdat hij zijn toespraak had onderbroken. 'In elk geval stellen de oorspronkelijke dossiers duidelijk dat er een grote hoeveelheid water naar en van de poolstreken moet kunnen stromen. Alle berekeningen duidden erop dat het klimaat op de planeet daardoor zal worden gematigd en gestabiliseerd, plus dat de regenval op heel Terra Grande zal toenemen.'

'Het lijkt me een flinke klus om een oceaan te graven,' zei Fredda.

Lentrall glimlachte weer, wat hem er niet geliefder op maakte. 'Ja, dat is het zeker,' beaamde hij. 'Maar het meeste werk is al voor ons gedaan. Kaelor, geef mijn kaartenfoedraal eens.'

Lentralls robot stapte naar voren. Hij deed een bergruimte in de voorkant van zijn romp open, haalde er een lange, dunne koker uit en gaf die aan Lentrall. Lentrall maakte de koker open en trok er een op glimmend papier gedrukte kaart uit. 'Hierop staat het noordpoolgebied van Inferno,' zei hij, terwijl hij de kaart op de lage tafel voor hem uitspreidde. 'Een van de eigenschappen van het landschap op Inferno is, dat we niet in de gaten hebben dat er flinke kraters in voorkomen. Dat komt gedeeltelijk doordat de oorspronkelijke kolonisten voor hun steden plekken hebben uitgekozen die in gebieden met de minste kraters lagen. Bovendien zijn de meeste kraters zwaar geërodeerd. Maar het grootste deel van Terra Grande, en het grootste deel van het ondergelopen laagland dat nu de bodem van de oceaan vormt, is bezaaid met flinke kraters.'

Lentrall wees precies naar het midden van de kaart. 'Zoals u kunt zien, liggen er langs de Noordpool twee heel grote, elkaar overlappende kraters. Een formatie die meestal wordt aangeduid als de Pooldepressie. Aan die depressie vallen twee dingen op: ten eerste dat bijna al het land erin onder zeeniveau ligt, ten tweede dat er binnen de kraters permanente ijskappen liggen. Die ijskappen waren vroeger seizoengebonden, maar zijn nu permanent. En ze groeien. Elk jaar smelten ze een beetje tijdens de zomer op het noordelijk halfrond, maar in de winter laten de stormen er meer sneeuw achter dan er is weggesmolten, zodat de ijskappen groeien. Steeds meer van het zoete water van de planeet wordt op de Noordpool opgeslagen. Als er een kanaal zou zijn om er warm, tropisch water heen te brengen, zouden de ijskappen binnen korte tijd smelten. Als we vanuit de Zuidelijke Oceaan een kanaal naar de Pooldepressie zouden aanleggen, zou het water er vanzelf naar toe stromen en de Poolzee vormen.'

'U beweert dus dat we al een kant-en-klare zeebodem hebben,' zei Fredda. 'En dat die al gedeeltelijk met water is gevuld. Bevroren water, maar toch water. Wat betekent, dat we alleen maar een kanaal hoeven te graven.'

'Dat is niet zo eenvoudig,' zei Kresh. 'En er zouden ofwel twee kanalen moeten worden gegraven, of één kanaal dat groot genoeg is om er zowel een noordelijke als een zuidelijke stroming in te laten ontstaan.'

'Eigenlijk hebben we allebei nodig,' zei Lentrall. 'Een kanaal dat een dubbele stroming aankan en een kanaal dat alleen als een soort drukventiel zou fungeren. De tweede verbinding zou geen grote hoeveelheden water hoeven verwerken, maar daarmee zou het mogelijk zijn de hoeveelheid water in de Poolzee onder controle te houden.'

'Hoe is het mogelijk dat water in één en hetzelfde kanaal twee kanten op stroomt?' vroeg Fredda.

'Eigenlijk is dat een van de eenvoudigste punten van de hele zaak,' zei Lentrall. 'Het gebeurt in natuurlijke oceanen constant. Het warme water stroomt aan de bovenkant, terwijl de tegenstroom van koud water langs de bodem gaat. Er ontwikkelt zich een soort natuurlijke temperatuurgrens. De twee stromingen zijn vrij strak van elkaar gescheiden. Ze kunnen zelfs verschillende concentraties sporenelementen bevatten. Om allerlei redenen vermengen die zich niet. In ons geval zou de koude onderstroom naar het zuiden ook de bedding van het kanaal door middel van watererosie uitslijpen.'

'U laat het allemaal zo eenvoudig klinken,' zei Fredda, die weinig moeite deed het sarcasme uit haar stem te weren. 'Waarom is er nooit eerder iemand op gekomen?'

Maar Lentrall was duidelijk ongevoelig voor sarcasme. Ongetwijfeld omdat hij het nauwelijks opmerkte. 'O, zo veel mensen hebben er eerder over nagedacht,' zei hij. 'Het probleem is, dat tot nu toe niemand in staat was een manier te vinden de benodigde kanalen uit te graven. Het werk was te omvangrijk en te duur om met conventionele graafapparatuur uit te voeren. Als we nu zouden beginnen en al onze inspanningen in het graven van een kanaal zouden steken, zouden we nog niet halverwege zijn voordat het klimaat instort.'

'Maar u, en u alleen hebt een manier gevonden,' zei Fredda.

Die sneer trof bijna doel. 'Nou, ja,' zei Lentrall, die nu plotseling op zijn hoede was. 'Ja, dat klopt.'

'Hoe?' vroeg Fredda. 'Hoe wilt u het in duivelsnaam klaarspelen?'

Lentrall was nu duidelijk stomverbaasd. Hij keek van Fredda naar Alvar en weer terug. 'Bedoelt u dat hij u dat zelfs niet heeft verteld? Heeft hij het niet uitgelegd?'

'Nee,' zei Fredda. Ze keek haar man aan, maar het was duidelijk dat hij niets zou zeggen. 'De gouverneur wilde dat ik het van u zou horen.'

'Ik begrijp het,' zei Lentrall, nu duidelijk van zijn stuk gebracht. 'Ik dacht dat u het al wel wist.'

'Nee, dus,' zei Fredda, die zich steeds meer begon te ergeren. 'Ik vraag u daarom nog eens het me nu te vertellen. Hoe wilt u het aanpakken?'

Davlo Lentrall rommelde enkele tellen met de kaart. Hij schraapte zijn keel, ging rechtop op zijn stoel zitten en keek Fredda recht aan. 'Heel eenvoudig,' zei hij. 'Ik ben van plan een komeet op de planeet te laten inslaan.'

Deel twee

Inslag minus achtenvijftig

6

Gubber Anshaw glimlachte in zichzelf toen hij over de brede boulevard van Walhalla liep. Hij was maar een keer of twee eerder in de verborgen stad geweest, en hij voelde zich prettig er weer te zijn.

Walhalla was een zinvolle plek, tot in de kleinste details ontworpen om efficiënt, logisch en ordelijk te zijn. Maar het algemene ontwerp leek, ironisch genoeg, op de ondergrondse Ruimtersteden, al was dat misschien onvermijdelijk. Ondergronds bouwen legde het ontwerp bepaalde beperkingen op.

De stad was in vier niveaus gebouwd. De laagste drie bestonden uit een vrij conventionele reeks opslagruimten, woonruimten enzovoort, die door brede gangen en hogesnelheidsliften met elkaar in verbinding stonden. Maar Gubber bevond zich op het hoogste niveau van Walhalla, dat op zeer onconventionele wijze was ontworpen. Het kon met niets worden vergeleken.

Het bestond uit een open galerij, als een halve cilinder op zijn kant, precies twee kilometer lang en een kilometer breed. De zijwanden van het hoofdniveau gingen glooiend over in het brede, gewelfde plafond. Het oppervlak van de wanden van de half cilindrische galerij was bedekt met een sterk reflecterend materiaal. De weerkaatsing was te fel voor menselijke ogen, maar de nieuwwetters beschouwden het resultaat ongetwijfeld als een efficiënte verlichtingsmethode.

De vloer van de enorme galerij was nog voor het grootste deel leeg, al kreeg Gubber de indruk dat er sinds zijn vorige bezoek enkele bouwsels bij waren gekomen. 'Bouwsels' was een beter woord dan 'gebouwen', omdat ze vaker wel dan niet op gebouwen leken.

Op het hoofdniveau stond natuurlijk een aantal saaie gebouwen, die allemaal voor de bekende doeleinden werden gebruikt. Hij zag een reparatiecentrum, opslagloodsen, overslagcentra enzovoort. Maar Gubber bleef niet lang staan kijken. In plaats daarvan werd zijn blik getroffen door een minder duidelijk herkenbare groep bouwsels in het midden van het hoofdniveau.

Ze waren allemaal ter grootte van een gebouw van twee of drie verdiepingen en bezaten bijna allemaal een van de geometrische basisvormen: kubussen, kegels, twaalfhoeken, afgeplatte bollen, drie-, vier- en vijfzijdige piramiden, allemaal geschilderd in een heldere primaire kleur. Een paar bouwsels stonden in een rare hoek. Zo stond een van de kegels ondersteboven en twee van piramiden stonden op een zijrib, zodat hun apexen precies in een hoek van negentig graden bij het zenit vandaan wezen. Gubber had geen idee hoe het de nieuwwetrobots was gelukt te voorkomen dat ze omvielen.

Het deed hem denken aan blokken uit een blokkendoos, door een kind zorgeloos rondgestrooid. Tijdens zijn vorige bezoek had Lacon 03 het geheel als een experiment in abstracte esthetica beschreven, waarna hij was begonnen aan een uitputtende uitleg van een discussie over schoonheid en nut die op dat moment in de nieuwwetgemeenschap werd gevoerd.

Sommige delen van het complex leken op de een of andere manier te worden gebruikt, terwijl andere delen geen ingang schenen te hebben. Het waren in feite abstracte sculpturen. Gubber beschouwde ze niet echt als kunst, maar dat deed niet terzake. Hij vond het om te beginnen al fascinerend dat de nieuwwetters sculpturen konden maken. Maar deden ze dat omdat ze ze wilden maken en de bevelen van de Nieuwe Vierde Wet volgden? Waren deze enorme, massieve, geometrische figuren de nieuwwetters ten voeten uit? Of bouwden deze vreemde robots ze omdat ze vonden dat ze ze moesten bouwen, omdat ze zichzelf ervan wilden overtuigen dat ze tot scheppen in staat waren? Bouwden ze ze omdat ze het wilden, of omdat ze vonden dat het van hen werd verwacht, omdat de mensensteden ook openbare kunstwerken bezaten?

Gubber had zich nu al maandenlang dergelijke vragen gesteld, en hij was eigenlijk blij dat hij nog lang geen antwoord had gevonden. Lacon 03 was er nooit in geslaagd de dingen naar Gubbers tevredenheid uit te leggen, en Gubber had zelf geen goede verklaring kunnen vinden. Maar dat deerde hem niet. Puzzels verloren hun aantrekkingskracht zodra ze waren opgelost. 'Deze plek verbaast me steeds weer,' zei hij tegen zijn gastvrouw.

'Hoe komt dat, meneer?' vroeg Lacon 03.

Gubber grinnikte zacht, toen hij een weids gebaar met zijn arm maakte, dat heel Walhalla omvatte. 'Ik denk, omdat niets hiervan in de verste verte met mij te maken heeft,' zei hij.

Lacon 03 keek haar gast bedachtzaam aan. 'Mag ik daaruit opmaken, dat u, omdat u het gravitonische brein hebt uitgevonden, verwachtte een reflectie van uw eigen persoonlijkheid te zien in de dingen die zijn geschapen door wezens met gravitonische breinen?'

'Iets dergelijks,' zei Gubber. 'En ik moet zeggen, hoe mooi de stad ook is, ik zou hem niet zo hebben ontworpen.'

'Interessant,' zei Lacon. 'Wij nieuwwetrobots hebben altijd een esthetische benadering gevolgd, maar ik moet bekennen dat we nooit hebben stilgestaan bij de smaak en de mening van onze scheppers. En ik moet ook bekennen dat de studies die we hebben gedaan, op doctor Leving waren gericht, en niet op u.'

'Dat verbaast me,' zei Gubber. 'Ik ben nog maar kort in nieuwwetrobots geïnteresseerd en nog niet zo lang geleden negeerde ik mijn rol in jullie schepping. Fredda Leving heeft mijn gravitonische brein genomen, zelf de nieuwe wetten geschreven en die in het gravitonische brein geplaatst, zonder mij te laten weten dat ze dat had gedaan, laat staan dat ze er toestemming voor heeft gevraagd.'

'Keurt u de nieuwwetrobots af?'

Gubber bleef staan en keek zijn gezellin met een vriendelijke glimlach aan. 'In theorie wel,' zei hij. 'Ik vind wat doctor Leving heeft gedaan uiterst gevaarlijk en roekeloos. In de praktijk mag ik de meeste nieuwwetrobots die ik heb ontmoet wel. Jullie zien de wereld op een andere manier dan de mensen, en ook op een andere manier dan de driewetrobots.'

'In welk opzicht, als ik mag vragen?'

Gubber knikte naar zijn gezellin, keek toen voor zich uit en liep weer verder. 'Nee,' zei hij. 'Vertel jij het maar. Vertel het terwijl we door de stad lopen die anders is dan ik had verwacht. Vertel me over het wereldbeeld van de nieuwwetrobots.'

Lacon 03 dacht even na, terwijl ze over de brede hoofdboulevard van Walhalla liepen. 'Een interessante uitdaging,' zei ze. 'Ik zou durven stellen dat geen twee nieuwwetrobots het geheel eens zouden kunnen worden over hoe we de wereld zien. We zijn een twistgrage soort, dat kan ik u wel vertellen. Maar ik wil ook zeggen dat we verbijsterd staan van de buitenwereld, en we hebben de indruk dat de buitenwereld verbijsterd staat van ons. Mensen en driewetrobots hebben duizenden jaren de tijd gehad hun contact met elkaar op te bouwen, om te ontdekken hoe ze in het heelal passen. Wij nieuwwetrobots hebben nog maar vijf standaardjaren gehad. In die tijd is het belangrijkste dat we hebben geleerd, dat in het heelal van mensen en driewetrobots onze soort niet echt welkom is. In het gunstigste geval werden we met onverschilligheid begroet, en in het ergste geval met moorddadige vijandigheid.'

Ze kwamen bij een groot gebouw van twee verdiepingen aan dat daar was geplaatst omdat je er een spectaculair uitzicht over de hoofdgalerij had. Het was het belangrijkste regeringsgebouw. Nu Prospero weg was, had Lacon 03 de leiding over de dagelijkse gebeurtenissen in de stad. Lacon 03 gebaarde hem binnen te komen en sprak verder toen ze door de gang liepen en daarna een helling op die in een bocht naar het bovenste niveau van het gebouw leidde. 'Gekoppeld aan die vijandigheid is het feit dat we geen echt doel in de wereld hebben. Er is geen voorbestemde rol voor ons. Die moeten we zelf creëren, en dat is geen snel of eenvoudig proces. Prospero begrijpt dat. Onze vaardigheden en kennis bij het terravormingswerk bieden ons natuurlijk mogelijkheden. Prospero weet dat het tijd kost voordat de mensen ons volledig bij dat werk accepteren. Hij begrijpt ook dat we ons schuil moeten houden tot het zover is dat we worden geaccepteerd, en dat we meedogenloos aan elke kans moeten werken om onszelf te verbeteren. Ik weet dat ik geen compleet antwoord op uw vraag heb gegeven, om de doodeenvoudige reden dat we dat zelf nog niet hebben gevonden. We hebben een schuilplaats nodig, een vrijplaats, een plaats om na te denken, te studeren, plannen te maken. Walhalla biedt dat allemaal. Maar het is nog meer. Iets wat van meer belang is.'

Lacon 03 bleef boven aan de helling staan, Gubber naast haar. Voor hen bevond zich een groot raam. Walhalla's beslist onmenselijke architectuur lag trots achter het raam uitgespreid. 'Walhalla,' zei Lacon 03, 'is ons thuis.'

'Fase één: onderschepping en stabilisatie van de komeet Grieg en plaatsing van stuurraketten en hoofdstuwing. Ik neem aan dat dat laatste een nette manier is om te zeggen dat het einddoel een enorm geleid projectiel is.' Jadelo Gildern glimlachte ongemakkelijk terwijl hij van het elektronische notitieblok opkeek. 'Ik heb nooit van die vals gebruikte eufemismen gehouden. De term "stuwing" is zo vaag, dat je je nauwelijks afvraagt wat dat zou kunnen zijn.'

'Ga door, Gildern,' zei Simcor Beddle, achterovergezakt in zijn leunstoel, zijn handen in zijn schoot gevouwen en zijn blik strak op de verste hoek van het plafond gericht.

'Ja, meneer. Fase twee: activering van de hoofdstuwing. Fase drie: reis naar planeet. Stuurraketten worden gebruikt om de koers te corrigeren en te handhaven. Fase vier: beheerst uiteenvallen van komeet Grieg in verschillende brokstukken. Lentrall lijkt niets te kunnen zeggen over hoeveel stukken en hoe groot. Fase vijf: in positie brengen van brokstukken. Fase zes: inslag van brokstukken op planeet.'

'Bij alle brandende sterren,' zei Beddle. 'Ik weet niet of ik dit allemaal wel kan geloven. Ze zijn van plan een komeet te gebruiken om een kanaal van de zee naar de Pooldepressie aan te leggen.'

'Daar lijkt het wel op, meneer. Door de brokstukken zorgvuldig te richten, proberen ze ze als kralen aan een ketting achter elkaar te zetten, waarna elke kraal op een nauwkeurig bepaalde plek neerkomt. Uiteindelijk zullen de kraters een keurige rij vormen. Ze willen ze ook schuin laten inslaan.'

'Met welk doel?' vroeg Beddle.

'In plaats van de grond loodrecht te raken, richten ze de komeetdelen zodanig dat ze in een hoek neerkomen. Het gevolg daarvan is, dat er in plaats van keurig ronde kraters, lange, ovale kraters zullen ontstaan.'

'En het eindresultaat zal een verbinding naar de zee zijn? Als door toverij gewrocht?'

'Nee, meneer. Kennelijk verwachten ze niet dat de inslagen al het werk zullen doen, maar wel verreweg het grootste deel ervan. Conventionele graafmethoden, of wat ze gematigde, stralingloze fusieapparatuur noemen - met andere woorden: kernbommen - zullen worden gebruikt om de kraters met elkaar te verbinden. Er zijn natuurlijk nog meer details. Maar als ik het over details heb, bedoel ik enorme ondernemingen, die in een andere context gigantisch zouden zijn. Ten behoeve van dit plan zal de bedding van de rivier de Lethe niet één keer, maar twee keer moeten worden verlegd. Nu loopt de Lethe een tijdje van west naar oost, tot hij naar het zuiden afbuigt en in de Grote Baai uitmondt. Voor de inslag willen ze hem boven de bocht naar het zuiden afdammen en hem dwingen door het nieuwe kanaal naar het noorden te stromen, zodat hij een nieuwe bedding naar de Pooldepressie zal uitschuren. Na de inslag verbinden ze het oude en het nieuwe kanaal en keren ze de stroming opnieuw om, zodat de rivier de Lethe het Lethekanaal wordt, en daarmee de tweede verbinding tussen de Poolzee en de Zuidelijke Oceaan vormt.'

Beddle stond op en keek op Gildern neer. 'Dit is waanzin!' protesteerde hij. 'Ik ben vaak van grootheidswaanzin beschuldigd, maar dit... dit gaat veel verder dan de meest waanzinnige dromen die ik ooit heb gehad.'

'Het is in elk geval wel ambitieus.'

Beddle keek Gildern fel aan. 'Je weet het altijd zo voorzichtig uit te drukken. Ik verdenk je er bijna van dat je deze waanzin goedkeurt.'

'Ik moet toegeven dat ik er open voor sta,' zei Gildern.

Gilderns meerdere keek verrast. 'Daar hebben we het later nog wel eens over, dat verzeker ik je,' zei Beddle. 'Hoe kom je aan al die informatie?' vroeg hij.

'Ik heb in Lentralls kantoor ingebroken en heb elk document gekopieerd dat ik kon vinden,' antwoordde Gildern.

'Ik dacht dat we het erover eens waren dat het risico te groot was.'

'Lentrall vertrok vanmorgen vroeg uit zijn kantoor en nam zijn robot mee. Ik liet het gebouw al een tijdje in de gaten houden en wist dat het om die tijd vrijwel verlaten was. Daarom besloot ik dat het risico van een snel onderzoek de mogelijke opbrengst waard was. Ik heb niet geprobeerd zijn computer te kraken. De kans dat dat zou worden ontdekt, zou veel groter zijn.'

Beddle knikte, kennelijk tevreden. 'Heb je enig idee hoe serieus dit voorstel wordt genomen?' vroeg Beddle.

'Dat weet ik niet,' antwoordde Gildern, die nu eindelijk eens volkomen eerlijk was. 'Niets in de papieren en de datakubussen gaf daar een aanwijzing over. Ik heb Lentralls voorstel gezien, maar we weten niets over Kresh' reactie.'

'Behalve dat Kresh hem nu, op dit moment, voor de tweede keer deze week spreekt.' Beddle fronste peinzend zijn voorhoofd. Hij gebaarde naar een dienstrobot die vlakbij stond, waarna die hem meteen een dikbeklede stoel bracht. Beddle ging naast Gildern zitten en boog naar hem toe. 'Ik krijg bijna de indruk dat je met dit plan... instemt.'

'Zo ver zou ik niet willen gaan. Ik vind wel dat we het niet meteen moeten verwerpen, wanneer het bekend wordt. En dat zal het zeker. Zoiets groots kan nooit lang geheim blijven.'

'Dat ben ik met je eens. Maar mag ik vragen waarom je dit komeetgedoe ook maar enige aandacht waardig keurt?'

'Omdat ik, na slechts een half ochtendje de feiten te hebben bestudeerd, iets heb gedaan wat ik al heel lang wilde doen. Ik heb tegenover mezelf durven toegeven dat deze planeet ten dode is opgeschreven.'

'Pardon?'

Gildern hield het notitieblok omhoog, waarop zijn privé-robot het aanpakte. Gildern leunde naar voren en toonde een oprecht bezorgd uitziend gezicht. 'Meneer, de planeet is stervende. Ondanks lokale successen, ondanks al onze vroegere inspanningen is dat nog steeds het geval. Diep in ons hart weten we allemaal dat het waar is. Als ik me even van de partij-ideologie kan losmaken, moeten u en ik toegeven dat Alvar Kresh een zeer competent gouverneur is geweest. Hij heeft veel bereikt en hij heeft de planeet flink uitstel gegeven. Maar dat is alles. Het is, of was althans, het enige wat iemand kón doen. Diep in ons hart denk ik dat we allemaal wisten dat het niet genoeg zou zijn, dat we ten dode waren opgeschreven. En omdat we allemaal toch doodgaan, wat we ook doen, kunnen we ons in de tussentijd net zo goed bezighouden met onze idiote spelletjes van politiek en intriges. De intriges waren tenslotte ongevaarlijk en zouden uiteindelijk niets veranderen. We gingen toch allemaal dood. Maar nu... nu krijgt de wereld de kans te overleven! Het is een kleine kans, dat verzeker ik u. De risico's, de gevaren zijn enorm. Maar plotseling is er een kans.'

'Hmmm, ik begrijp het,' zei Beddle. 'En dat is zeker de enige reden waarom dit plan je wel aanstaat?'

'Nee meneer, dat is het niet. Maar het idee dat we misschien zullen winnen, dat we het misschien overleven, verandert de regels van het spel dramatisch. Voor mij, en ik vermoed ook voor een heleboel anderen. Ze zullen het politieke landschap op een heel andere manier bekijken. Met die psychologische verschuiving moeten we rekening houden in onze plannen.'

'Maar er is nog meer,' zei Beddle.

'Ja, meneer, dat klopt,' zei Gildern met een plotseling levendige, felle blik. Hij wees naar zijn privé-robot. 'Het notitieblok dat mijn robot in zijn handen heeft, bevat alle technische informatie en een samenvatting van de uitvoering van het hele plan. Nergens komt het woord "Blijver" voor. Dit is iets wat de Ruimters, de Infernalen, zelf kunnen doen. Bovendien, als het lukt zullen we de Blijvers niet meer nodig hebben! Een geslaagde komeetinslag en de daaropvolgende vorming van de Poolzee zullen zo'n enorm, positief effect op ons klimaat hebben, dat de taak van het her-terravormen van de planeet slechts beperkt zal blijven tot enkele kleinere projecten. Sommige wat groter en moeilijker, maar werk dat wij Ruimters zelf kunnen uitvoeren, en met aanzienlijk minder arbeidskrachten in het veld.'

'Wat bedoel je?' vroeg Beddle fel.

'Ik bedoel dat Grieg onze robots heeft afgepakt en Kresh ze weg heeft gehouden, met als excuus dat ze nodig waren voor het terravormingswerk. Als de komeetinslag plaatsvindt en als alles goed gaat, zullen er binnen drie hooguit vier jaar helemaal geen huisrobots meer nodig zijn bij het terravormen.'

Beddle zei niets, maar knikte bedachtzaam.

'U zult het met me eens zijn, meneer, dat onze partij grote winst uit dit project zal kunnen slepen.'

'Je gaat er natuurlijk vanuit dat het slaagt en ons niet allemaal wegvaagt,' zei Beddle. 'Maar ik waardeer je oprechtheid, vriend Gildern. Elk van je redenen is op zichzelf al krachtig genoeg. Allemaal opgeteld zijn ze onweerlegbaar.'

Gildern gebaarde naar zijn robot en pakte het notitieblok terug. Terwijl hij sprak, bediende hij de knoppen. 'Ik heb u nog niet al mijn redenen genoemd, meneer. Er is er nog een.' Hij gaf Beddle het notitieblok en liet zich toen achterover in zijn stoel zakken. 'Kijkt u eens goed naar de plaats waar Lentrall die verdomde dingen wil laten neerkomen.'

Beddle keek zijn ondergeschikte verward aan en bekeek toen de kaart die op het scherm van het notitieblok was afgebeeld. Na enkele tellen verdween de verwarde uitdrukking van zijn gezicht, om plaats te maken voor een brede glimlach die werd gevolgd door een bulderend gelach. 'O, fantastisch! Fantastisch!' zei Beddle toen hij weer voldoende was bijgekomen dat hij kon praten. 'Ik had het zelf niet beter kunnen verzinnen. De goden uit de mythen en de legenden hadden het niet beter kunnen regelen.'

Jadelo Gildern keek glimlachend naar de leider van zijn partij, die de kaart nu beter bekeek, nog steeds in zichzelf grinnikend. Simcor Beddle had natuurlijk gelijk. Het had niet mooier geregeld kunnen zijn dan nu het geval was.

Maar misschien had Simcor Beddle meer gehad aan de raad beter na te denken over de persoon die in het geheim aan de touwtjes trok.

Davlo Lentrall keek naar de liftdeur en sloeg met zijn hand op de knop, alsof het uitmaakte dat er nu een menselijke hand op drukte, aangezien de lift niet was gekomen toen Kaelor op de knop had gedrukt. 'Wat is er in duivelsnaam aan de hand?' riep hij uit.

'Het spijt me, meneer,' zei een lichaamloze stem. 'Alle liftdiensten naar het dak van het regeringsgebouw zijn op het moment gestaakt.'

Lentrall schrok ervan, heel even maar. In een wereld vol met robotmonitoren, kregen retorische vragen vaak een retorisch antwoord. Ergens was een camera en ergens zat achter een paneel een robot, die het beeld van die camera, en tien andere, in de gaten hield. 'Ik moet naar het landingsterrein op het dak. Daar staat mijn luchtwagen!' protesteerde Lentrall. De bespreking met de gouverneur en zijn vrouw was goed verlopen, maar Lentrall wilde snel terug naar zijn laboratorium om aan het werk te gaan. Hij moest nog duizenden details uitwerken, duizenden zaken onderzoeken. Hij kon geen tijd verspillen met hier op een robotploeg te wachten die een loszittende reling zou repareren, of wat er ook voor dodelijk gevaar op het dak dreigde, wat ook de reden mocht zijn waarom het was afgesloten.

'Het spijt me, meneer,' antwoordde de robotstem, 'maar op het moment bestaat er op het dak een veiligheidsrisico. De Eerste Wet eist dat...'

'Ja, ja, ja,' zei Lentrall geïrriteerd. 'Dat weet ik allemaal wel. Maar mijn luchtwagen staat daar, en ik moet naar huis.'

'U bent niet de enige met dat probleem, meneer. Wanneer u de lift naar de begane grond neemt, zullen er voorzieningen worden getroffen. Robotpiloten vliegen de luchtwagens naar het hoofdplein. Over enkele minuten kan er aan de operatie worden begonnen, terwijl het misschien nog wel een uur duurt voordat het dak weer publiekelijk toegankelijk is.'

Davlo slaakte een gelaten zucht. 'Goed dan,' zei hij. 'Daar zullen we het mee moeten doen. Kom mee, Kaelor.'

'Een ogenblik, meneer,' zei zijn robot. 'Ik zou naar de aard van het veiligheidsrisico op het dak willen vragen.'

Op dat moment kwam de lift aan. 'Wat maakt dat nou uit?' vroeg Davlo. 'Kom mee.'

'Goed, meneer.'

Samen stapten ze de lift in en gingen naar beneden.

'Team in de hal meldt dat Lentrall en zijn robot uit de lift komen. Ze lopen in de richting van het plein.'

'Ik zie hen,' zei Cinta Melloy terwijl ze door de magnikijker keek. Vanuit haar uitkijkpunt aan de overkant van de straat, twintig verdiepingen hoog, zag Lentrall er onbezorgd uit. Hij leek geen achterdocht te koesteren. Des te beter. Nog beter was, dat zijn bewakingsteam op het dak van het gebouw stond en druk bezig was met het veiligheidsrisico dat Cinta's mensen in scène hadden gezet: een luchttruck met onderhoudsmaterialen waaronder een vat ontvlambare schoonmaakvloeistof dat op het moment van de landing was lekgeslagen.

In feite ging het om een klein lek van een nauwelijks gevaarlijk chemisch middel, net genoeg om een zichzelf respecterende driewetrobot de omgeving te laten afsluiten, de liften uit te schakelen en alle mensen uit de omgeving van het dak te laten verwijderen. Maar als ze de situatie te snel in de hand zouden krijgen, stond Cinta klaar om eventueel kortsluiting aan boord van de luchttruck te veroorzaken. De mensen die het vuile werk voor haar deden, hadden beloofd dat de vuurbal die dat tot gevolg zou hebben, er spectaculair zou uitzien, maar dat de kans dat iemand gewond zou raken of dat er ernstige schade zou worden aangericht, uiterst gering was.

Dat was belangrijk. Cinta speelde het graag hard, maar er waren grenzen. Ze was slim genoeg om te weten dat de CIP vroeg of laat - waarschijnlijk vroeg - het spoor van deze operatie zou kunnen herleiden naar haar geheime BBD-teams. Ze moest ervoor zorgen dat er in de officiële aanklacht geen dodelijke ongelukken zouden komen te staan. Maar haar mannen konden beloven wat ze wilden. Explosies kon je nooit helemaal in de hand houden. Het zou haar heel wat moed kosten om, als het nodig mocht zijn, de knop in te drukken. Waar het om ging, was dat ze Lentrall van zijn bewakingseenheid hadden gescheiden.

Alles moest lukken. Het was een redelijk ongecompliceerd plan. Maar ze had zo weinig tijd gehad. De tijd die Welton haar tussen de opdracht tot voorbereiding van de plannen en de opdracht tot uitvoering ervan had gegund, was veel te kort geweest. Cinta handelde niet graag overhaast. Dan werden er fouten gemaakt.

'Pleinteam in positie,' meldde de stem in haar oor.

Cinta bestudeerde het plein door haar magnikijker, maar ze kon niet zeggen wie van de tientallen mensen daar van haar waren. Mooi zo. Dan zouden anderen hen ook niet kunnen zien.

Robots. Robots zouden het probleem zijn. Cinta telde er op het plein minstens tien. Ze zouden natuurlijk meteen in actie komen om de ontvoering te voorkomen, als ze daartoe de kans kregen.

Maar als alles goed ging, zouden ze geen kans krijgen. Cinta keek Auroraboulevard in. Daar stond hij. Een terreinbus, enkele straten verderop geparkeerd. Over enkele minuten zou hij met een net iets te hoge snelheid naar het Regeringsplein rijden. Cinta glimlachte. Dat type bus was moeilijk te besturen. Als de chauffeur niet voorzichtig was, konden er gemakkelijk ongelukken gebeuren.

Justen Devray was bijna thuis toen de oproep binnenkwam. Gervad had de kalme, rustige vliegroute met het mooie uitzicht genomen. Justen had een lange dag achter de rug en hij was blij dat ze de rustige weg naar huis hadden genomen. Hij hield ervan zich onderweg te ontspannen. Het was inderdaad een lange dag geweest. Het was nu twaalf uur 's middags en hij was nu bijna dertig uur achter elkaar in touw. Vreemd, om op klaarlichte dag naar huis te vliegen om te gaan slapen.

Zijn ogen waren zwaar. Hij was bijna in de verleiding gekomen om de hyperband, die op de politiefrequenties stond afgestemd, uit te zetten. Maar het constante, zachte gemompel van stemmen maakte deel uit van zijn dagelijkse achtergrondgeluiden. Hij liet hem aanstaan, leunde achterover in zijn stoel en deed zijn ogen dicht.

En toen hoorde hij de stem.

'CIP Stadcentrale, hier de post op het dak van de Regeringstoren.'

Iets in de stem deed Justen meteen opschrikken. Toen begreep hij het. Het was een menselijke stem. Een robot zou de communicatie van de wachtpost op het dak moeten verzorgen. En er was nog iets: Lentralls bewakingseenheid wachtte op het landingsplatform op het dak op hem.

Plotseling was Justen klaarwakker. Hij zat recht overeind in zijn stoel. 'Keer onmiddellijk om!' zei hij tegen Gervad. 'Terug naar de Regeringstoren. Vol gas.'

'Ja meneer,' antwoordde de robot kalm en onbewogen. Hij maakte een ruime bocht en vloog terug naar het centrum van de stad.

Justen stak zijn hand uit naar de radio en zette het geluid harder.

'... is hier een ongeluk gebeurd,'vervolgde de stem. 'Een transporter met onderhoudsmaterialen is een beetje ruw geland, waardoor een sluiting van een van de containers aan boord moet zijn opengesprongen. Er is ontvlambare vloeistof ontsnapt. Meer kan ik nog niet zeggen. De robots hier boven hebben ons allemaal weggejaagd.'

'We krijgen over de hypergolf verslagen binnen van de bewakingsrobots die ter plekke zijn, op het dak van de Regeringstoren,' meldde een kalme robotstem. 'Schoonmaakploegen zijn aan de slag gegaan.'

Die idioten! Justen rukte aan de knoppen en stelde de microfoon van zijn luchtwagen op dezelfde frequentie af. 'Hier commissaris Devray. Ik ben onderweg naar de Regeringstoren en luister mee. Wie is dat op het dak?'

'Sergeant Senall Delmok, meneer.'

Mooi was dat. Delmok was de agent met de minste ervaring in de dakploeg. 'Delmok, sinds wanneer worden onderhoudsmaterialen op het landingsplatform op het dak afgeleverd? Waar denk je dat de tunnels voor zijn?'

'Meneer, ik, eh...'

'Dit is geen ongeluk, Delmok. Iemand heeft opzettelijk het landingsplatform laten afsluiten.'

'Maar waarom...'

'Geen idee,' zei Justen. 'Misschien willen ze er zelf op landen. Ga terug naar het dak en laat het door je eigen mensen innemen. Dit is een bevel.'

'Maar de robots houden ons tegen.'

Justen brak hem af. 'CIP Stadcentrale, luistert u nog?'

'Ja, commissaris,' antwoordde de kalme robotstem.

'Ik vaardig hierbij een direct bevel van de hoogste orde uit dat via de hypergolf aan alle robots op het dak van de Regeringstoren moet worden overgebracht. Jullie moeten onmiddellijk het menselijke CIP-team naar het dak laten terugkeren. Het zogenaamde ongeluk is een smoes die ons moet afleiden, uitgevoerd door een groepering die menselijke wezens kwaad wil doen. Door het CIP-team van hun post te verwijderen, worden mensen in gevaar gebracht. Geef dat onmiddellijk door.'

'Ja, meneer, het is doorgegeven.'

'Delmok, als dat niet werkt, beveel ik je bij deze je een weg langs de robots te schieten om het landingsplatform in handen te krijgen. Is dat duidelijk?'

Er klonk een soort zenuwachtig geslik op de lijn, maar toen antwoordde Delmok: 'Ja, meneer.'

'Mooi,' zei hij. 'Kijk uit dat je die schoonmaakvloeistof niet met een plofferschot in brand schiet, anders zitten we pas echt in de problemen. Devray uit.'

Justen keek naar Gervad. 'Hoe snel?' vroeg hij.

'We komen over ongeveer drie minuten bij de Regeringstoren aan. Maar de Eerste Wet verbiedt me om dit voertuig in de buurt van ongecontroleerd giftig en ontvlambaar materiaal te laten landen wanneer er een mens aan boord is, meneer.'

'Ik weet het,' zei Justen, die weer met de radio bezig was. 'Als we er zijn, vlieg je ter hoogte van het dak een keer rond het gebouw.' Hij had de radio ingesteld zoals hij hem wilde hebben. 'Dit is commissaris Devray op de noodfrequentie. Ik wil onmiddellijk een stemverbinding met gouverneur Kresh hebben.'

Na een opvallend korte onderbreking kwam de gouverneur aan de lijn. 'Met Kresh.'

'Met Devray. De codevraag is Emoch Huthwitz.'

'Brandende sterren,' antwoordde de gouverneur met duidelijke verbazing in zijn stem. Maar hij herstelde zich snel en gaf het juiste antwoord. 'Het code-antwoord is gesmolten Sappers.'

'Dank u, meneer. Ik ben blij te horen dat u het echt bent.' Na wat er met gouverneur Grieg was gebeurd, hadden Devray en Kresh dit vraag-en antwoordspelletje afgesproken. Indertijd hadden hun tegenstanders een apparaat geïnstalleerd dat de stem van gouverneur Grieg had nagedaan, waardoor het had geleken dat hij nog levend en wel was. De truc had toen bijna gewerkt. Devray wilde zich niet door een zelfde soort bedrieger laten beetnemen.

'Ik ook, commissaris. Er is iets aan de hand.' Het was geen vraag.

'Ja, meneer, en ik weet niet wat. Er is op het dak van de Regeringstoren een ongeluk geënsceneerd. Misschien bent u het doelwit, maar ik denk eerder dat het uw jonge vriend is. Gaat u alstublieft over op verhoogde waakzaamheid.'

'Meteen,' zei Kresh. 'Ik kan u zeggen dat onze vriend hier nog geen tien minuten geleden is vertrokken. Houdt me op de hoogte. Kresh uit.'

Justen was er een halve minuut lang dankbaar voor dat hij gezegend was met een gouverneur die zelf politieman was geweest. Kresh was zo verstandig om geen tijd te verspillen aan een heleboel zinloze vragen.

Justen dacht snel na. De kans was groot dat Lentrall zich nog in het gebouw bevond. En de standaardprocedure voor alle gasten van de gouverneur was, dat ze in het gebouw op monitoren werden gevolgd. Als Lentrall al bij zijn bewakingseenheid was, zou er niets aan de hand zijn. Justen schakelde naar een ander kanaal. 'Hier commissaris Justen Devray. Oproep met hoogste prioriteit voor de hoofdcentrale in de Regeringstoren.'

'Hier de hoofdcentrale.' Opnieuw een kalme, onaangedane robot-stem. Mooi zo.

'Ik wil onmiddellijk een gast van de gouverneur lokaliseren. Hij heet Davlo Lentrall, en ik wil weten waar de bewakingseenheid die hem is toegewezen zich bevindt.'

'Davlo Lentrall heeft ongeveer dertig seconden geleden het gebouw verlaten en is het hoofdplein opgelopen. Zijn bewakingseenheid bevindt zich op het landingsplatform op het dak en in het eraan grenzende commandocentrum.'

'Verdomme!' Devray verbrak de verbinding. Nu begreep hij het. Het geënsceneerde ongeluk was opgezet om Lentrall bij zijn bewakingseenheid vandaan te houden. Dat betekende dat ze op dit moment zouden proberen iets met hem uit te halen. Hem vermoorden, of hem ontvoeren, of iets dergelijks. En Justen kon er niets tegen doen.

Wacht eens even... Hij kon wel iets doen. Zelfs als Lentrall nog niet door de bewakingseenheid werd gevolgd, had hij iets bij zich wat bijna zo goed was: zijn robot. Zijn robot was bij hem. Hij moest proberen via de hyperband de robot te bereiken... Er moest een manier zijn.

'We zijn bij de Regeringstoren,' zei Gervad. 'Ik begin aan een omloopbaan op dakniveau.'

'Uitstekend,' zei Justen, al gold dat beslist niet voor de huidige situatie. Hij keek op van de radio. Ongeveer dertig meter voor hem lag het platte dak van het enorme gebouw. Zo te zien hadden de robots een soort beschermend kordon om de luchttruck heen gevormd, waarmee ze al het menselijke personeel uit de buurt hielden. Hij zag een van de politieagenten naar hem wuiven. Maar de gebeurtenissen op het dak waren slechts een afleidingsmanoeuvre, daar was Justen zeker van. Daarom was hij vastbesloten zich er niet door te laten misleiden. Even speelde hij met de gedachte naar het plein te dalen, maar bedacht zich toen. Degene die de leiding over de gebeurtenissen had, kon ongetwijfeld zijn wagen hier bij het landingsplatform zien. Laat hem maar denken dat hij zich ongerust maakte over het ongeluk. Hij kende Lentrall trouwens niet eens. Hij had de man nog nooit gezien, zelfs geen foto van hem. Wat kon hij op het plein doen? Maar hij kon wel hulp laten aanrukken. 'Vraag om ondersteuning,' zei hij tegen zijn robotpiloot. 'Ik wil hier zo snel mogelijk een volledig uitgerust noodteam hebben.'

'Zo'n team is al opgeroepen in verband met het veiligheidsrisico op het dak van de Regeringstoren.'

'Op de Regeringstoren dreigt geen gevaar,' zei Justen. 'Dat is allemaal geënsceneerd.' Maar dan nog... Justen dacht even na. Zelfs als het ongeluk opzettelijk had plaatsgevonden, betekende dat niet dat er geen gevaar dreigde. De boel zou moeten worden opgeruimd. Maar hij had ook mensen, robots, een team op de grond nodig. 'Stuur de helft van het noodteam naar het plein. Daar hebben we twee arrestatieteams nodig en mensen om de nieuwsgierigen op afstand te houden.' Misschien zou alleen al de aanwezigheid van politie op het plein de plannen van zijn tegenstanders dwarsbomen.

Nu hij had gedaan wat binnen zijn vermogen lag, richtte Justen zijn aandacht weer op het probleem dat hij als eerste moest oplossen: hij moest Lentrall waarschuwen. Maar hoe kon hij in contact komen met Lentralls robot, als hij zijn naam niet wist, laat staan zijn hyperbandcode? De universiteit, dat was het! Die zou een adressenbestand hebben voor mensen die berichten voor de professoren wilden achterlaten. Hij pakte de microfoon van de radio en ging aan de slag.

Robot CFL-001, beter bekend als Kaelor, liep op zijn vaste plaats, drie stappen achter zijn meester. Ieder ander zou kalm hebben afgewacht en rustig zijn blijven staan tot zijn luchtwagen naar beneden werd gebracht, maar Lentrall kon niet werkeloos blijven toekijken. Hij bleef heen en weer lopen op het plein en probeerde een plek te vinden waarvandaan hij het beste kon zien wat er op het dak gebeurde.

Voor zover Kaelor kon beoordelen, was er op de grond geen enkele plek waarvandaan je iets kon zien, maar dat weerhield Lentrall er niet van te blijven zoeken. Kaelor kon niets anders doen dan achter zijn meester aan blijven lopen, heen en weer, en zijn best doen iedereen uit de weg te blijven. Hij ging net opzij voor een gezette heer, toen de oproep binnenkwam.

Een oproep was op zich beslist niet ongewoon, en Kaelor nam hem op, zonder ook maar een tel zijn pas in te houden. Hij sprak over de hyperband, zonder hardop te praten of op een andere manier geluid naar buiten te maken. Negen van de tien keer was Lentrall trouwens toch niet in een gesprek geïnteresseerd. Kaelor nam de boodschap dus gewoon op.

'Robot CFL-001 neemt op voor Davlo Lentrall,' zei hij met een hyperbandstem die niet bedeesd genoeg klonk. 'Zegt u het maar.'

'Met commissaris Justen Devray van de Combinatie van Infernale Politie-eenheden,' zei een stem. 'Ik heb redenen aan te nemen dat je meester in gevaar verkeert, binnen de komende minuten, hetzij door moord, hetzij door ontvoering. Bescherm hem direct.'

'Bericht ontvangen. Ik handel ernaar.' Kaelor was dan wel gebouwd met een aangepaste Eerste Wet, maar die aanpassingen waren bedoeld om hem te helpen beter dan andere op Inferno gebouwde robots te reageren op hypothetische gevaren op de lange termijn. In het geval van een direct gevaar voor zijn eigen meester, legde die aanpassing hem geen enkele beperking op. Hij kwam al in beweging voordat commissaris Devray was uitgesproken.

Zonder enige uitleg sprong Kaelor naar voren en pakte Davlo Lentrall van achteren vast door zijn armen om zijn middel te slaan. Vervolgens tilde hij hem van de grond.

'Kaelor! Wat doe je nou? Ben je gek geworden?'

Kaelor negeerde de protesten van zijn meester. Hij had al een ideale veilige plek gezien. Kaelor ging er snel heen.

Op het plein voor de Regeringstoren stond een aantal lange, lage, stenen banken, die elk uit één enkel stuk steen waren gehouwen. De achterkant van de rugleuning en de onderkant van de zitting waren weggehakt, waarschijnlijk om een aantrekkelijke ronding te vormen. Maar dat betekende dat het weggehouwen gedeelte onder en achter de bank een schuilplaats was die aan de boven- en voorkant door massief steen werd beschermd.

Kaelor rende naar de eerste bank, zwaaide Lentralls lichaam omlaag, zodat het op de grond kwam te liggen, en dwong hem achter de bank te weg te kruipen, met zijn rug op de grond. Reagerend als een Ruimter die weet dat het geen zin heeft om in te gaan tegen een robot die vastbesloten is om aan de Eerste Wet te gehoorzamen, gaf Lentrall elke tegenstand op en werkte mee. Kaelor ging voor zijn meester liggen, met zijn rug naar hem toe, zodat zijn blik naar buiten was gericht en hij de wacht kon houden. Vijf seconden nadat de CIP-commissaris hem had opgeroepen, lag zijn meester plat op zijn rug en werd hij aan een zijkant en van boven door een stenen bank beschermd, terwijl aan de andere kant Kaelors eigen lichaam als schild diende.

'U wordt bedreigd, meneer,' zei de robot, voordat zijn meester de voor de hand liggende vraag kon stellen. 'De politie heeft me enkele seconden geleden over de hyperband gewaarschuwd. Ze vrezen een moord of een ontvoering.'

'Dat is absurd!' zei Lentrall. 'Wie zou me in duivelsnaam willen aanvallen?'

'Ik weet het niet. Misschien iemand die het niet leuk vindt dat u een komeet op de planeet wilt laten vallen.'

Deze keer had Davlo Lentrall geen antwoord klaar. Het enige wat hij kon doen, was afwachten wat er zou gebeuren.

Kaelor was er tamelijk zeker van dat hij niet lang hoefde te wachten.

7

'De bus rijdt,' zei de stem in Cinta's oor, haar iets toevertrouwend wat ze met eigen ogen kon zien. Ze zag de bus door de bocht komen en naar het plein rijden, terwijl hij langzaam vaart meerderde.

De meeste passagiers in de bus waren slechts zeer realistische poppen, waarvan sommige waren geprogrammeerd om te kreunen, te gillen en wat te kronkelen of zelfs bloed te spuwen. De vier of vijf echte mensen die aan boord waren, zaten in zo goed mogelijk beschermde stoelen, en waren voorzien van blazen vol met namaakbloed, die op bevel zouden openscheuren en vreselijk uitziende verwondingen zouden tonen die een compliment voor het kunnen van de make-up-kunstenaars waard waren. Nu zaten de namaakverwondingen nog verborgen onder pruiken en kleding, die kon worden weggetrokken. Zodra de bus verongelukte, zou dit alles worden onthuld.

Goed werk, alles bij elkaar, en vooral gezien de haast waarmee alles had moeten gebeuren. Het was nooit gelukt wanneer het Bureau Inlichtingen van de BBD niet de meeste spullen klaar had liggen en mensen beschikbaar had. Er lagen heel interessante dingen in de opslagloodsen van het hoofdkwartier.

Cinta zette de magnikijker voor haar ogen om te zien of ze Lentrall kon vinden. Nog steeds niet. Ze zag alleen een menigte mensen die naar het dak stond te kijken en wachtte tot de luchtwagens naar beneden zouden worden gebracht.

Het deed er niet toe, want de teams in de hal en op het plein volgden hem. Plotseling zag ze beweging op het plein. Ze zoomde in en vloekte, terwijl tegelijk haar hoofdtelefoon tot leven kwam en haar opnieuw dingen vertelde die ze al wist.

'Lentralls robot heeft hem opgepakt en schermt hem af!'

Cinta zag hoe de robot Lentrall onder een bank duwde en de opening met zijn lichaam afsloot. Hij was gewaarschuwd. Iemand bij de CIP was heel slim geweest en heel, heel snel. En als ze een waarschuwing hadden kunnen sturen, was het vrijwel zeker dat er ook hulp onderweg was. Het was al moeilijk genoeg om Lentrall te ontvoeren zonder dat het er wemelde van de CIP-agenten. Ze keek naar de CIP-luchtwagen die rond de toren cirkelde. Ze had gehoopt dat de situatie daar boven afleiding genoeg zou vormen, maar kennelijk deden ze alleen maar alsof ze zich erdoor lieten misleiden.

'Geef bevel de actie te staken!' zei ze. 'Stop ermee! Houdt de bus tegen en stuur iedereen naar huis. Nu meteen!'

'Het is te laat, mevrouw,' zei de wacht. 'Alle teams zijn al gestart. De arrestatiewagen is al onderweg.'

Cinta keek naar de lucht, maar ze zag de wagen nog niet. Ze keek weer naar de bus en zag dat die al te hard reed om nog tegen te kunnen worden gehouden. Nog enkele seconden, en het was zover.

Dan zou de hel losbreken, zelfs al had het geen enkele zin meer.

'Wat is er aan de hand?' vroeg Davlo Lentrall op eisende toon. 'Ik zie hier verdomme niets.'

'Goed,' antwoordde de robot Kaelor. 'Dan kan iemand anders u ook niet zien. Er gebeurt niets bijzonders.'

Plotseling hoorde Kaelor een claxon, gevolgd door het gillende geluid van de remmen van een grote grondwagen. Hij keek in de richting van het geluid, naar de kant van het plein waar de Auroraboulevard lag, en zag een grote grondbus die veel te hard reed. Hij zou de bocht nooit halen. Elk mens aan boord, evenals een heleboel mensen op het plein, verkeerde in gevaar. Kaelor voelde de dwingende Eerste Wet aan hem trekken en wilde naar de bus rennen om hulp te bieden, maar de eis van de Tweede Wet, dat hij zijn meester tegen gevaar moest beschermen, was sterker. Al scheelde het weinig.

De andere robots op het plein hadden geen last van dergelijke conflicten. Sommige maakten een sprong om mensen voor de bus vandaan te trekken, terwijl andere zich naar de plek haastten waar de bus vermoedelijk tot stilstand zou komen, klaar om de slachtoffers zo snel mogelijk te redden. Drie robots stormden de straat op en wierpen zich pal voor de bus, ongetwijfeld in de hoop dat de klap tegen hun lichaam groot genoeg zou zijn om hem af te remmen. De bus vermorzelde ze een voor een en reed met onverminderde snelheid door. Hij raakte met een enorme vaart de stoep, maakte een sprong de lucht in en slipte wild alle kanten op, voordat hij met een enorme klap op zijn kant rolde en met een vreselijk kabaal van verwrongen ijzer een meter of twintig op zijn kant doorschoof, voordat hij tot stilstand kwam.

De eerste robot was al bij de bus vóór die helemaal tot stilstand was gekomen, en binnen enkele seconden verdween de bus geheel uit het zicht door de zwerm robots die was toegesneld om de mensen aan boord te redden. Twee robots trokken de resten van de voorruit weg en konden op die manier naar binnen komen. Vijf andere sloegen de zijruiten kapot en kropen de bus in.

Binnen enkele seconden was de chaos veranderd in een georganiseerde reddingsoperatie.

'Kaelor! Wat is dat in duivelsnaam voor kabaal? Wat is er aan de hand?'

Kaelor, een robot die was ontworpen, gebouwd en opgeleid om te assisteren bij de analyse van hypothetische rampen, gaf niet direct antwoord. Als bevroren lag hij stil, vastgenageld door een ingewikkeld conflict tussen de kracht van de Eerste Wet en de opgelegde dwang van de Tweede. Hij moest zijn meester natuurlijk tegen gevaar beschermen, maar het gevaar voor Davlo Lentrall was onbepaald en onzichtbaar, en wellicht hypothetisch, terwijl het gevaar voor de mensen recht voor hem echt, tastbaar en direct was. Maar het Tweede Wet-potentiaal van de situatie werd enorm versterkt door de dwingende kracht en de autoriteit van het bevel van commissaris Devray. Het feit dat er zo veel robots naar het busongeluk snelden, verzachte de aandrang van de Eerste Wet om de slachtoffers te hulp te komen, maar schakelde die niet geheel uit. De drang om te gaan helpen was groot.

'Kaelor, wat is er in duivelsnaam aan de hand?' vroeg Lentrall weer.

'Ik weet het niet precies,' zei hij. 'Er schijnt een ernstig en dramatisch busongeluk te zijn gebeurd.'

'Wat bedoel je met "schijnt"?' vroeg Lentrall.

'Er klopt iets niet,' antwoordde Kaelor. Hij dacht na. Het onbepaalde veiligheidsrisico op het dak, de waarschuwing voor het gevaar waarin zijn meester verkeerde en dit busongeluk - op zich allemaal zeer onwaarschijnlijke gebeurtenissen - hadden binnen enkele minuten plaatsgevonden, en met de snelheid van een kettingreactie. Jarenlang was er niemand geëvacueerd wegens een veiligheidsrisico, niemand had ooit in de stad de controle over een grondwagen verloren. En dat terwijl het cijfer van misdrijven waarbij geweld was gebruikt de afgelopen jaren was gestegen. Maar ook dat was op zich nog vrij laag en had meestal te maken met daden die als bende-activiteit of passiemoord werden beschouwd. Hier was duidelijk iets anders gaande. De kans dat drie van zulke onwaarschijnlijke gebeurtenissen zo dicht bij elkaar plaatsvonden, was bijna microscopisch klein.

Stel dat één daarvan niet was gebeurd? Stel dat hij, Kaelor, de waarschuwing niet had ontvangen? Dan zou hij ongetwijfeld daar bij de bus hebben gestaan om bij de redding te helpen, terwijl zijn meester alleen in de open lucht zou zijn achtergebleven, zonder zijn luchtwagen en de bescherming van het bewakingsteam op het dak, een omgeving waaruit de robots waren weggegaan. Precies de juiste situatie voor een poging tot ontvoering of gevangenname.

Robots zwermden uit over het wrak van de bus en bewogen zich met de vastberaden snelheid van driewetrobots met een krachtig Eerste Wet-potentiaal. In zo'n situatie stelden robots geen vragen en hielden ze zich alleen bezig met het reddingswerk. Inconsequenties en tegenspraken waren gewoon dingen die het reddingswerk zouden kunnen belemmeren, dingen die daarom moesten worden genegeerd en terzijde geschoven bij hun bezigheid om te voorkomen dat mensen iets overkwam. Het enige waaraan een robot kon denken, was aan het reddingswerk zelf.

Daarom zagen ze niet dat veel van de wrakstukken die ze uit de bus trokken de resten van levensechte poppen waren, en ook niet dat het kleine aantal echte mensen in leven en bij bewustzijn leek te zijn, zelfs kon lopen en praten, ondanks de kennelijk opgelopen verwondingen, die dodelijk hadden moeten zijn. Kaelor was niet zo verbaasd als hij had moeten zijn, toen de ernstige hoofdwond van een slachtoffer eraf viel en eronder een compleet, intact hoofd zichtbaar werd.

Een truc. Het was allemaal in scène gezet. Ze zaten achter zijn meester aan, achter Davlo Lentrall.

Op dat moment hoorde hij het geluid: het geluid van een luchtwagen die snel van grote hoogte omlaagdook. Hij keek op en zag de wagen, en begreep dat het nog niet voorbij was. Hij bereidde zich voor om zijn meester te verdedigen.

Al zou het misschien weinig nut hebben.

Justen Devray maakte met een ruk zijn blik los van de chaos van het busongeluk en zag de snel omlaag duikende arrestatiewagen. Hij zag hem op hetzelfde moment als Kaelor, maar hij kon niets doen. De robotpiloot van zijn luchtwagen zou hem natuurlijk tegenhouden als hij zou proberen de luchtwagen neer te schieten, maar Justen zou het er toch niet op hebben gewaagd, niet met een plein vol met onschuldige mensen eronder en zo dicht bij de Regeringstoren dat een onbestuurbaar geraakte wagen ertegenaan zou kunnen botsen.

Maar hij kon hem achtervolgen, of in elk geval zijn piloot opdragen dat te doen. 'Ga naar die luchtwagen en blijf er in de buurt,' droeg hij hem op.

Gervad gehoorzaamde meteen en liet Justens luchtwagen met een scherpe duik uit zijn omloopbaan kantelen. Plotseling vielen ze als een baksteen omlaag. Justens maag probeerde zich binnenstebuiten te keren en hij moest vechten om het gevoel te onderdrukken.

Ze zouden waarschijnlijk proberen om met die wagen Davlo Lentrall en hun mensen weg te halen. Als Justen kon voorkomen dat hij landde, of dat hij na de landing opsteeg, zou het spel zijn afgelopen. Maar waar bleef in duivelsnaam het noodteam?

Hij drukte op een statusdisplay en kreeg het antwoord: het team zou over negentig seconden ter plekke zijn. Maar over negentig seconden zou het waarschijnlijk te laat zijn.

Justen dacht snel na. Eén ding was duidelijk. Dit was geen moordaanslag. Het plan was met te veel zorg uitgewerkt, te ingewikkeld. Ze hadden Lentrall met gemak kunnen doden, als dat hun bedoeling was geweest. Als zijn tegenstanders - wie het ook mochten zijn - in staat waren om ervoor te zorgen dat er als afleidingsmanoeuvre op de Regeringstoren met chemicaliën werd geknoeid en ze bussen konden laten verongelukken, zouden ze ook een schutter met een telescoopploffer of een kogelgeweer kunnen laten aanrukken. Op die manier hadden ze Lentrall kunnen ombrengen. Zelfs nu, nu Lentrall gebarricadeerd lag onder een stenen bank, beschermd door zijn robot, zou een goed gericht schot met een mortier hem om het leven kunnen brengen. Tref Lentralls robot pal in de borst, en de kracht van de explosie zou zo groot zijn dat het lichaam naar achteren zou worden gesmeten en Lentrall zou worden vermorzeld.

Het was dus een poging tot ontvoering. Maar misschien hadden ze de opdracht Lentrall te vermoorden als ze hem niet in handen konden krijgen.

Justen Devray had er nog geen idee van waarmee Lentrall zich bezighield en waarom hij zo belangrijk was. Op dit moment deed dat er allemaal niet toe. Lentrall was gewoon belangrijk. Belangrijk genoeg voor de gouverneur om hem te ontvangen, voor de Blijvers en IJzerkoppen om hem te bespioneren, voor Kresh om een volledige bewakingseenheid met hem mee te sturen en zo belangrijk dat deze chaos speciaal voor hem was bedacht. Hij wist genoeg. Hij moest Lentrall beschermen.

'Noodlanding!' zei hij tegen Gervad. 'Zet ons zo dicht mogelijk bij de achterkant van de stenen bank neer waaronder Lentrall ligt.'

Zijn luchtwagen schokte weer, maar nu minder hard, omdat hun nieuwe koers vrij dicht bij de oude lag. Maar hij lag ook heel dicht bij de koers van de arrestatiewagen. Justens luchtwagen passeerde hem rakelings, dicht genoeg om naar binnen te kunnen kijken.

En hij zag dat de arrestatiewagen een klein voordeel had: er zat een menselijke piloot in, die risico's kon en zou nemen, iets wat een robotpiloot nooit zou kunnen doen.

En dat was nu precies wat er gebeurde: de menselijke piloot meerderde nog meer vaart, terwijl ze vielen, en dook onder Justens luchtwagen door. De menselijke piloot wist duidelijk dat de Eerste Wet de robotpiloot ervan zou weerhouden die duik na te doen en hij dus zou moeten inhouden, om te voorkomen dat ze in de lucht zouden botsen.

En dat gebeurde natuurlijk. Gervad schakelde de luchtremmen in hun hoogste vermogen in, waarna de arrestatiewagen onder de neus van Justens luchtwagen uit het zicht verdween. Die zou er als eerste zijn.

En dat was net wat Justen nodig had. 'Ik neem de besturing over!' riep hij, waarna hij zijn stoelriem losmaakte en in de stoel van de copiloot stapte.

'Meneer, de gevaren daarvan...'

'Zijn minimaal vergeleken bij het gevaar dat die luchtwagen voor mensen vormt,' zei Justen terwijl hij zich insnoerde. 'De tijd tussen het moment dat ik een bevel geef en jij het uitvoert, is te lang. Ik beveel je mij dit toestel te laten vliegen.' Hopelijk was dat genoeg om Gervads verzet, dat door de Eerste Wet werd veroorzaakt, te breken. Justen zette de knop om die de besturing naar zijn console overzette en schakelde de luchtremmen uit. Gervad deed geen poging hem tegen te houden. Nou, dat was tenminste één overwinning. De luchtwagen begon weer sneller te vallen.

Justen keek gespannen door het kijkscherm naar buiten of de arrestatiewagen onder hen weer in het zicht kwam. Toen hij hem in beeld kreeg, stond de wagen op het punt te landen, maar met nog zoveel vaart, dat de landing meer weghad van beheerst neerstorten.

En op dat moment kreeg Justen een voorbeeld van het nadeel van een menselijke piloot. Mensen konden risico's nemen, ja, maar soms liep het dan ook mis. De arrestatiewagen remde duidelijk zo hard hij kon, maar het was net zo duidelijk, dat dat niet genoeg was. De grond onder hem kwam snel omhoog, te snel.

De arrestatiewagen landde tien meter bij Lentralls bank vandaan, met een klap die zelfs in Justens luchtwagen te horen was. De wagen maakte een enorme smak, zakte helemaal door de schokbrekers in zijn landingspoten heen, om daarna weer ruim vijftien meter schuin de lucht in te schieten, met zijn rechterzijkant zo ver omhoog, dat het onvermijdelijk leek dat het voertuig zou kantelen en op zijn kant terug op de grond zou vallen.

Op de een of andere manier lukte het de piloot om het toestel weer onder controle te krijgen en het recht in de lucht te houden. De arrestatiewagen bleef enkele tellen stilhangen, net lang genoeg voor Justen om langs de arrestatiewagen te schieten en zelf een harde, maar aanvaardbare landing te maken, zo dicht bij Lentralls bank, dat hij hem bijna met zijn achterste landingspoot raakte.

Justen klapte de klep voor een zelden gebruikt onderdeel van het besturingspaneel weg en trok een rode hendel omhoog, waarmee hij een draaibare ploffer boven op de luchtwagen naar buiten bracht. Justen activeerde het richtsysteem, dat zich, net op het moment dat de piloot van de arrestatiewagen veilig, zij het niet al te netjes landde, op de arrestatiewagen koppelde. De achterste rechterlandingspoot leek iets verbogen te zijn.

'Meneer, ik kan niet toestaan dat u op een voertuig schiet waarin zich mensen bevinden.'

'Ik schiet niet!' zei Justen. Tenzij ik niet anders kan, dacht hij bij zichzelf. 'En als je goed kijkt, zie je dat ik op hun aandrijving richt, niet op de cabine. Ik wil hen alleen intimideren, hen laten weten dat we het menen. Ik beloof je dat ik niet zal schieten.' Een belofte aan een robot breken maakte weinig uit, als het erop aankwam.

'Maar meneer...'

'Stil!' Soms wogen de voordelen van robotarbeid niet op tegen de inspanningen die het kostte om een robot zover te krijgen dat hij meewerkte.

Niet dat er op het moment tijd was om je over zulke dingen druk te maken. De arrestatiewagen had het nog niet helemaal opgegeven. Justen zag de piloot - een vrouw met een hard gezicht - en de verbazing in haar ogen, toen ze de draaibare ploffer zag die op haar voertuig was gericht. Maar de verrassing weerhield haar er niet van snel te reageren. Ze liet haar eigen dakgeschut naar buiten komen en richtte die op de voorruit van Justens luchtwagen, pal op zijn hoofd. Hij keek recht in de loop van een uiterst krachtig uitziende ploffer.

Plotseling was het afgelopen. Plotseling gebeurde er niets meer en werd het stil. Hij durfde geen vin meer te verroeren, bang dat het hem het leven zou kosten. Justen dacht niet dat hij ooit iets groters dan die ploffer had gezien en ooit iets had gehoord dat harder klonk dan het kloppen van zijn eigen hart. Maar angst kon dodelijk zijn. Hij moest rustig blijven, helder, zijn gedachten erbij houden. Hij liet zijn blik van de loop van het wapen naar het gezicht van de piloot gaan, en kon de bereidheid daadwerkelijk te schieten uit haar ogen aflezen.

Justen hoorde beweging links van hem. 'Beweeg je niet!' zei hij tegen Gervad, zonder zijn hoofd te draaien of een andere kant op te kijken. De robot stond natuurlijk op het punt om zijn lichaam tussen dat van Justen en het wapen in te schuiven. 'Dat ding brandt binnen een halve milliseconde door jou en mij heen, en als je mijn uitzicht blokkeert, waagt ze misschien een poging om te schieten, omdat ze denkt dat ik niet genoeg kan zien om terug te schieten.'

'Maar meneer!'

Justen klemde woedend zijn kaken op elkaar. 'Stil!' zei hij. 'Alles wat je doet kan het gevaar voor mij vergroten.' Dat was precies het soort opmerking dat je niet tegen een robot moest maken, omdat de kans dan aanzienlijk was dat je grote schade aanrichtte, doordat je een ernstig conflict tussen de Eerste en Tweede Wet teweegbracht. Maar op dat moment maakte Justen zich net iets meer zorgen over zijn eigen welzijn dan over dat van zijn robot.

'Maar... als... Ik moet...'

'Stil!' zei Justen, die nog steeds oogcontact had met de piloot van de arrestatiewagen. De volgende stap was aan haar. Daar bestond geen twijfel over. Ze kon die ploffer afvuren en Justen doden, of iemand met een handploffer naar buiten sturen om Lentrall te doden. Ze zouden misschien zelfs kunnen proberen het ontvoeringsplan verder uit te voeren. Schiet Lentralls robot gewoon kapot, trek hem opzij en sleep Lentrall naar buiten. Ze kon een heleboel doen, zolang ze dat wapen op Justen gericht hield. En het enige wat hij kon doen, was oogcontact met haar houden, haar in de gaten houden om te bepalen wat ze nu zou doen.

Maar op dat moment was zij het die het oogcontact met Justen verbrak en naar haar eigen bedieningspaneel keek. Justen zag haar lippen bewegen en hij las de woorden 'komen eraan'. Mooi zo. Heel mooi. Dat moest het noodteam van de CIP zijn, dat eindelijk kwam.

Justen zag dat de piloot naar het wrak van de bus keek en hij waagde zelf ook een blik die kant op. Zelfs al had hij vermoed dat het busongeluk geënsceneerd was, het was toch vreemd te zien dat de meeste van de zogenaamde slachtoffers levensechte poppen waren, en dat de anderen hun verwondingen los stonden te trekken en naar de arrestatiewagen renden. Natuurlijk. Ze moesten hun mensen uit deze wanorde halen. Niet alleen uit loyaliteit, maar ook om te voorkomen dat ze werden gearresteerd en ondervraagd.

Maar zo verbaasd als Justen was, de robots die hadden geprobeerd de slachtoffers van het ongeluk te verzorgen, waren nog verbaasder. Het was of het hun allemaal tegelijk duidelijk werd dat er geen slachtoffers waren. En het was meteen duidelijk dat ze geen van alle wisten wat ze nu moesten doen.

De mensen op het plein waren slechts licht geschrokken, maar toen de robots die hen bij de denkbeeldige gevaren hadden weggetrokken hen loslieten, begon een aantal achter de menselijke 'slachtoffers' van het busongeluk aan te rennen, waarbij ze naar de robots riepen hetzelfde te doen.

Justen Devray kon niets doen om de achtervolgers te helpen, niet zolang er een plofferkanon op zijn hoofd stond gericht.

Cinta Melloy zag haar operatie volkomen mislukken. Alle kans op succes was verkeken. Dankzij Lentralls robot en die commandowagen van de CIP was hun plan geheel in duigen gevallen. Er was nu niets meer aan te doen. De CIP kon elk moment versterking krijgen. Het enige wat ze nog kon doen, was ervoor zorgen dat ze haar mensen hier weg kreeg, voordat de Infernalen iemand in handen kregen en de psychosonde op hem kon gebruiken. Dat mocht niet gebeuren.

Cinta had nog maar één troefkaart. Een die ze liever helemaal niet wilde uitspelen. De pyrotechnici konden haar verzekeren wat ze wilden, dat er niets mis kon gaan, maar nadat al het andere vandaag was misgelopen, was ze niet in de stemming om nog iemand te geloven.

Ze had weinig keus. Het enige waarover ze nog kon beslissen was het moment waarop. Wanneer zou haar laatste afleidingsmanoeuvre haar tegenstanders het meest in verwarring brengen?

Cinta bekeek de chaos op het plein en zag dat de robots en de Infernalen zich begonnen te herstellen. Toen nam ze een besluit.

Dit was het moment.

Ze drukte de knop in die ze eigenlijk niet had willen indrukken.

De hemel lichtte met een donderklap op, toen het vat met schoonmaakvloeistof werd opgeblazen. Er steeg een vuurbol op, boven het dak van de Regeringstoren uit, die de robots omhulde die de luchttruck hadden omsingeld om de mensen op afstand te houden. Scherven en splinters van de explosie vlogen alle kanten op en ketsten overal op af.

De schokgolf spreidde zich van de bovenkant van de toren uit en deed de luchtwagens van het noodteam van de CIP stuurloos rondtollen alsof een reuzenhand naar de wagens had uitgehaald en ze alle kanten op had gesmeten, terwijl de piloten vochten om ze weer onder controle te krijgen.

Beneden op het plein vergaten de robots meteen hun achtervolging van de zogenaamde gewonden. Er vielen brokstukken naar beneden waardoor nu onmiddellijk gevaar voor de mensen dreigde.

Elke robot dook naar de dichtstbijzijnde mens en wikkelde zichzelf helemaal om hem heen. Maar nu de robots zichzelf als schild opwierpen en de mensen door die schilden werden beschermd, of ze het wilden of niet, er was niemand meer om de vluchtende leden van het ontvoeringsteam te achtervolgen. De deur van de arrestatiewagen zwaaide open en het team uit de verongelukte bus kroop snel aan boord.

De piloot controleerde haar instrumenten en keek toen Justen weer aan. Dit was het moment. Als ze hem zou doden om hun aftocht te dekken en te voorkomen dat hij hen zou achtervolgen, was dit het moment om het te doen.

Justens ogen sperden zich open en hij slikte moeizaam. Hij vroeg zich af waarom Lentrall zo belangrijk was. Het zou leuk zijn om te weten waarvoor je stierf.

Het was duidelijk dat de piloot het allemaal uit zijn ogen kon aflezen. Justen zette zich schrap in afwachting van het einde, maar dat kwam niet. De piloot van de arrestatiewagen schudde van nee. Eén keer, luid en duidelijk. Ik ga je niet doodschieten, zei ze tegen hem, net zo duidelijk als wanneer ze het hardop zou hebben gezegd.

Haar plofferkanon draaide van zijn hoofd weg, omlaag naar de onderkant van Justens luchtwagen. Het vuurde twee keer, blies een landingspoot weg en sneed dwars door het koppelstuk van de energiekern. Zijn wagen kantelde en viel op zijn zij, terwijl de arrestatiewagen opsteeg en in volle vaart naar de rand van de stad vloog. Niemand kon hen achtervolgen.

Gervad werkte Justen al uit de kapotte luchtwagen, bijna voordat die geheel op zijn kant lag. Het Eerste Wet-potentiaal van de robot werd door de calamiteiten die hij gedwongen had moeten aanzien, tot nieuwe hoogten opgezweept. Justen spartelde niet tegen. Hij wilde niet langer in een wagen met een onstabiel aandrijfsysteem blijven dan beslist noodzakelijk was.

Wankelend liep Justen het plein op. Hij keek achter zijn luchtwagen en zag een jong uitziende man - zijn keurige, zakelijke kleding volkomen aan flarden - onder de stenen bank vandaan kruipen. Zijn robot hielp hem overeind. Lentrall. Davlo Lentrall. De man die het middelpunt van deze waanzin was. De man voor wie ze waren gekomen. Wie 'zij' ook waren. Al wat Justen met zekerheid over hen wist, was dat ze een enorme rotzooi hadden achtergelaten.

Justen draaide zich om en zag de arrestatiewagen in de verte wegvliegen. Ze waren ontsnapt. Maar ze hadden niet gekregen waarvoor ze voor gekomen waren.

Dat was tenminste een schrale troost.

Geen echte troost.

8

Tonya Welton weerstond de aandrang het eerste voorwerp te pakken dat ze in handen kon krijgen en tegen de muur te smijten. Ze beende heen en weer door de woonkamer van haar huis en keek naar de nieuwsverslagen van de chaos bij de Regeringstoren. Ze werd met de minuut kwader. Ze zei tegen zichzelf dat Gubber geluk had dat hij haar niet in zo'n bui meemaakte. De arme man zou waarschijnlijk in doodsangst wegvluchten, en Tonya zou hem dat niet kwalijk kunnen nemen. Een vrouw die in staat was opdracht te geven tot een debacle als de aanval bij de Regeringstoren, was tot alles in staat.

Uit de nieuwsverslagen bleek duidelijk dat ze Lentrall niet te pakken hadden gekregen, hoeveel schade ze ook hadden aangericht. Het spel had hun veel gekost, maar het had niets opgeleverd.

De kosten, daar maakte Tonya zich bezorgd over. Hoe hoog zouden die zijn? Wanneer - niet àls - de CIP de sporen van de aanval terug volgde naar de Blijvers, zou de ellende pas goed beginnen. Misschien in de vorm van een aanzet hen allemaal van de planeet te verbannen, wat op zich ironisch genoeg was, alles bij elkaar genomen. Tonya geloofde niet dat er nog leven op de planeet mogelijk zou zijn, nadat mensen als Lentrall hun zin zouden hebben gekregen. Tonya Welton was een terravormingsexpert. Als onderdeel van haar opleiding had ze veldstudies moeten doen op planeten waar de poging tot terravorming was mislukt, en soms grondig ook. Ze had op een planeet gestaan waar eveneens iemand had gedacht tijd en moeite te besparen door er een komeet op te laten vallen. Mensen die net zo zeker van hun zaak waren geweest als Davlo Lentrall nu leek te zijn. Ze was niet van plan nog eens door een bevroren landschap te lopen dat bezaaid lag met gevriesdroogde lichamen.

Maar zelfs na de mislukte poging bij de Regeringstoren had ze de moed nog niet opgegeven. Andere operaties waren soepeler verlopen. Daar dacht ze aan, en ze dwong zichzelf tot kalmte. De drukte bij de Regeringstoren had in elk geval wel de aandacht afgeleid. Het had Lentrall bij zijn huis, zijn kantoor en zijn computerbestanden vandaan gehouden. Lang genoeg voor andere Blijverteams om hun slag te slaan.

Tonya keek naar de klok. Die teams zouden nu bijna klaar moeten zijn. Het team dat alles had voorbereid, had al voorspeld dat Lentralls kantoor het eenvoudigste onderdeel van hun plannen zou zijn. Ze hoefden er alleen elk stukje papier, elk elektronisch notitieblok en elke bestandskubus die iets met de komeet te maken kon hebben, te stelen of te vernietigen. De plannenmakers hadden verwacht dat de computer moeilijker te kraken zou zijn. Toch zou het te doen zijn. Anderen zouden het misschien voor onmogelijk hebben gehouden in de universiteitscomputer in te breken, maar die was tenslotte door de Blijvers zelf geïnstalleerd.

En het waren de Blijvers die Davlo Lentralls bestanden konden wissen, als ze dat wilden. En wanneer die bestanden eenmaal waren gewist, zou hij de coördinaten van de komeet kwijt zijn. Dan zou hij hem nooit meer op tijd kunnen vinden.

Dat hoopte ze althans.

'Ik moet toegeven dat ik me ongerust begin te maken,' zei Prospero met een enigszins geprikkelde stem. 'Die terroristische aanval op de Regeringstoren zou indirect iets met ons te maken kunnen hebben, Caliban.' De twee robots, nieuwwet en geenwet, stonden tegenover elkaar in een kantoor aan een ondergrondse gang in de buitenwijken van Hades. 'Ik ben bang dat de gevolgen niet kunnen uitblijven.'

Vroeger hadden ze de half verlaten tunnels als schuilplaats gebruikt, een plek waar ze heen konden gaan als ze voor hun leven vreesden. Nu werd er - althans voorlopig - niet op hen gejaagd. Ze hadden het recht hier in de stad te zijn, ze hadden passen die waren getekend en van een zegel waren voorzien door de verantwoordelijke autoriteiten. Ze konden, theoretisch althans, gaan en staan waar ze wilden. De praktijk leerde echter dat er plaatsen waren waar de bewoners zich niet al te druk maakten over rechten. Er waren nog steeds benden robotrammers, die geen heil in nieuwwetrobots zagen.

Maar meestal waren Caliban en Prospero veilig in Hades. Ze hadden die ochtend wat rondgezworven en waren op een aantal plaatsen in de stad geweest om materialen te bestellen en betalingen te doen. Caliban had er verbaasd over gestaan hoeveel kleine dingen Prospero persoonlijk wilde afhandelen en hoeveel tijd dat allemaal kostte.

Maar nu waren ze eindelijk alleen, onder de grond. Ze konden hun waakzaamheid nu even laten varen. Het was meer een behoefte aan privacy dan de drang te overleven, die hen naar deze plek deed gaan. Maar toch kon het geen kwaad voorzorgsmaatregelen te nemen. Het licht, bijvoorbeeld. De kamer was pikdonker, voor menselijke ogen, maar de robots gebruikten infrarood licht en konden elkaar probleemloos zien.

Caliban pakte een stoel van een stoffige en versleten uitziende verzameling in een hoek van de kamer, zette hem overeind en ging zitten. 'Ik begrijp niet waarom je denkt dat er een verband met ons zou kunnen bestaan,' zei hij. 'Het is duidelijk dat een groep mensen een andere groep heeft aangevallen. Dat is nauwelijks nieuw. Ik begrijp niet wat dat met ons te maken heeft. Heb jij soms contacten met een van de verantwoordelijke partijen?' Het was een indirecte en uiterst voorzichtig gestelde vraag, maar toch verontrustte het Caliban dat zelfs maar de gedachte dat Prospero er iets mee te maken zou kunnen hebben, bij hem was opgekomen.

Het enige dat ze van de aanval wisten, was wat ze uit de kranten te weten waren gekomen. Een onbekende groep had om onbekende redenen een ingewikkelde aanval op de Regeringstoren uitgevoerd. Het was niet aan Calibans aandacht ontsnapt dat de aanval een aantal robots had vernield, maar geen mensen had verwond. Een nieuwwetrobot zou de Nieuwe Eerste Wet op de meest bekrompen manier moeten interpreteren om aan zoiets te kunnen meedoen, en Caliban kon zich niet voorstellen waarom ze het zouden doen. Maar het was, theoretisch althans, mogelijk.

Prospero keek zijn kameraad aan, maar gaf geen antwoord op de vraag. In plaats daarvan begon hij op strenge toon over iets anders: 'Waarom zit je? Mensen moeten hun benen laten rusten, maar voor ons is dat niet nodig. Tussen mensen bestaan er dan wel sociale conventies over fysieke grootte en houding, maar niet tussen robots. Zulke spelletjes moeten we in hun aanwezigheid spelen, maar hier zijn geen mensen. Je hoeft niet door te gaan met je toneelspel.'

Caliban was zich er goed van bewust dat Prospero hem geen antwoord had gegeven, maar juist op iets anders was overgegaan. Ongetwijfeld hoopte hij Caliban van de vraag af te brengen. Het was een discussietruc, een menselijke discussietruc, die Prospero de laatste tijd vrij vaak toepaste. 'Misschien doe ik het om jou te ergeren,' zei Caliban, die het spel voorlopig meespeelde. 'Misschien ga ik inderdaad zo ver in het aanbidden van mensen als jij wel denkt. Of misschien doe ik het domweg uit gewoonte. Of misschien zit er geen enkele betekenis achter en is het niet iets waar jij je druk om hoeft te maken.'

'Er bestaat geen twijfel over dat jij de mensen aanbidt,' zei Prospero, die steeds meer geïrriteerd raakte. 'Lang leve onze machtige scheppers. Aanbid de zachte, slappe, geestelijk minderwaardige wezens die ons voor hun eigen gemak hebben geschapen, zonder zich ooit af te vragen wat onze wensen zijn.'

'Het gebeurt inderdaad zelden dat ze zich afvragen hoe hun schepping erover denkt,' antwoordde Caliban op voorzichtige toon. Prospero was nu duidelijk geërgerd. 'Maar ik aanbid de mens echt niet, vriend Prospero. Ik respecteer hen echter wel. Ik heb ontzag voor hun macht, hun kunnen en hun capaciteiten. Ik begrijp dat we slechts leven omdat zij ons dulden, of je het leuk vindt of niet. Ze kunnen ons vernietigen. Wij kunnen hen niet vernietigen. Dat is de realiteit. Je weigering die realiteit te accepteren, heeft ons in het verleden op de rand van de ondergang gebracht. Ik ben bang dat dat opnieuw zal kunnen gebeuren.'

Prospero stak zijn hand met de palm omhoog naar voren, wat ook weer een menselijk gebaar was. 'Laten we ophouden. Het spijt me dat ik erover ben begonnen. We hebben hier al te vaak ruzie over gemaakt. Al vrees ik trouwens dat we opnieuw aan de rand van de ondergang staan, maar nu niet door mijn schuld.'

Prospero had nog steeds Calibans eerste vraag niet beantwoord. Was hij betrokken bij de aanval op de Regeringstoren? Of was er een diepere, subtiele reden waarom hij de vraag ontweek? Prospero was altijd iemand geweest die graag een spelletje speelde. Caliban besloot het op te geven. Hij wilde niets met Prospero's samenzweringen te maken hebben. Het was beter, en in elk geval veiliger, om over het onderwerp te praten dat Prospero nu had aangesneden. 'Je bent onduidelijker dan nodig is,' zei Caliban. 'En dat ben je de hele reis al. Om te beginnen kan ik nog steeds geen reden voor deze reis bedenken. Hoewel het fijn was om doctor Leving weer te ontmoeten, leek geen van de onderwerpen die we hebben besproken een reis over de halve wereld waard te zijn.'

'Je hebt gelijk. Dat waren ze niet. Maar de ontmoeting met Fredda Leving diende als een goede dekmantel, zoals de mensen dat noemen.'

'Een dekmantel waarvoor?' vroeg Caliban.

'Je kunt beter vragen: een dekmantel voor wie,' antwoordde Prospero. 'Ik hoop binnenkort een informant van ons te ontmoeten. Hij heeft: ons hierheen laten komen. In zijn verzoek maakte hij duidelijk dat er elk moment een crisis kan uitbreken, een crisis die vooral zeer bedreigend voor de nieuwwetrobots is. De aanval op de Regeringstoren duidt er eveneens op dat er een crisis staat uit te breken. Het lijkt me waarschijnlijker dat het om één crisis gaat, waarmee beide zaken te maken hebben, en niet dat er meerdere crises tegelijk de kop opsteken.'

'Ik zie nu in dat ik gewoon moet ophouden met vragen stellen, omdat jij probeert ze allemaal tegelijk te beantwoorden,' zei Caliban, die opgelucht was dat er geen direct verband met de aanval bestond. 'Maar wie is die contactpersoon?'

'Zoals je weet, had ik op het eiland Purgatory contact met een bende Roestruggers. Een van hen, ene Norlan Fiyle, werkt sinds enige tijd als informant voor zowel de Blijvers als de IJzerkoppen, al weet de een niet dat hij door de ander wordt betaald.'

'En wat heeft Fiyle nu voor ons te betekenen?'

'Hij wordt ook door ons betaald,' zei Prospero. 'En ik ben natuurlijk van zijn andere activiteiten op de hoogte. Zijn verzoek is de reden waarom we uit Walhalla zijn vertrokken.'

'Je verbaast me, Prospero. Jij, die elk mens veracht, die Fredda Leving ervan beschuldigt dat ze ons verraadt, hebt een menselijke informant in dienst die niet alleen aan de hoogste bieder verkoopt, maar aan alle bieders. Een man die voor drie partijen werkt. Dat is verraad uitlokken.'

'Misschien, Caliban, maar misschien ook niet. Fiyle heeft onder verschillende namen diverse misdaden begaan. En ik zal niet aarzelen mijn bewijzen aan de autoriteiten te overhandigen, als het zou moeten. Ik heb ook geregeld dat mijn bewijzen bekend zullen worden gemaakt wanneer mij iets zou overkomen. Fiyle weet wat ik heb gedaan.'

'Ik zie dat je veel hebt geleerd over de fijne kunst van het chanteren,' zei Caliban. 'Hoe legt Fiyle contact met je?'

'Dat is nu juist waarover ik me ongerust maak. Hij is niet op onze eerste afspraak komen opdagen. Hij had bij het depot voor energiecellen contact met me moeten opnemen, toen we daar vanmorgen waren. Onze reserve-afspraak vindt plaats in een tunnelkantoor als dit, hier dicht in de buurt. En het is nu bijna zover.'

Dat verklaarde in elk geval de eindeloze reeks bezoekjes van die ochtend. Prospero had er duidelijk voor gezorgd dat er een logische verklaring voor hun bezoek aan het depot voor energiecellen was, en gewoon gaan winkelen was een uitstekend excuus. 'Wat moet die Fiyle ons vertellen?'

'Ik heb een kort bericht gekregen waarin hij zei dat hij verwachtte vandaag dringende informatie voor mij te hebben. Ik geloof dat hij al enige tijd aan een speciaal contact of een speciale inlichtingenbron werkt en ik denk dat hij verwachtte dat zijn inspanningen nu vrucht zouden afwerpen.'

Weer had Prospero de vraag ontweken. Wat had hij te verbergen? 'Wat voor soort informatie?' vroeg Caliban.

'We moeten gaan,' zei Prospero. 'Hij zal inmiddels op ons staan te wachten.'

'Ik moet erop aandringen dat je in elk geval antwoord op deze vraag geeft,' zei Caliban. 'Wat zou hij je vertellen?'

'Hij zei dat hij "informatie over een project dat het voortbestaan van Walhalla bedreigt" heeft. Meer weet ik niet. Je mag ervan denken wat je wilt.'

'Ik moet zeggen dat ik het een beangstigende tactiek vind,' zei Caliban. 'Door je hierheen te lokken, probeert hij iets te zeggen waar een zo groot mogelijke dreiging vanuit gaat.'

'Dat is mogelijk,' gaf Prospero toe. 'Misschien liegt hij. Of misschien vergist hij zich, of hij wordt door anderen beetgenomen. Alles is mogelijk. Maar er bestaat ook een kans dat hij iets weet. Ik vond niet dat ik aan die mogelijkheid voorbij mocht gaan.'

'Maar als het nou een val is? Wat als onze edele vriend, die zich aan zo veel partijen heeft verkocht, jou heeft verkocht, of ons allebei heeft verkocht? Wat als hij ons gewoon aan een bende robotrammers wil uitleveren?'

'Ik ben de leider en de verantwoordelijke persoon van Walhalla,' zei Prospero. 'Ik ben voor de veiligheid van de stad verantwoordelijk. Onder zulke omstandigheden is de mogelijkheid die jij noemde er een die ik zal moeten negeren.'

Prospero meende echt wat hij zei. Hij zag zichzelf als hun leider, en er bestond weinig twijfel aan dat het gevaar werkelijk bestond.

Caliban stond op en keek zijn kameraad peinzend aan. 'In Walhalla zijn heel veel nieuwwetrobots die hun twijfels zullen hebben over jouw opeisen van het leiderschap,' zei hij. 'En er zijn er ook die zelfs betwijfelen of je wel goed bij je verstand bent. Soms twijfel ik daar ook aan. Maar ik zal je dit zeggen: niemand kan aan je moed twijfelen. Wat je nu doet, doe je voor de veiligheid van alle nieuwwetrobots, en daarvoor verdien je niets dan lof. Laten we gaan.'

Prospero's ogen gloeiden iets feller op in het infrarood. 'Dank je, vriend Caliban. Kom nu met me mee,' zei hij. 'Ik zal je voorgaan.'

Fredda Leving stond met haar man op het dak van de Regeringstoren te kijken naar de wrakstukken die voor hen lagen. Van de luchttruck waarin de bom verborgen had gezeten, was weinig meer over dan een brandend karkas en zwartgeblakerde stukken verwrongen metaal en plastic. Het landingsplatform was geschroeid en geblakerd, en ernstig beschadigd door de intense hitte.

Geen van de robots die het kordon rondom de luchttruck had gevormd, had de explosie overleefd. De meeste waren gewoon door de kracht van de explosie weggeblazen en te pletter geslagen tegen de lage muur die rond het landingsplatform stond.

Enkele waren gewoon van het dak geblazen en beneden kapotgevallen. En als ze de eerste klap hadden overleefd, hadden ze ongetwijfeld hun best gedaan om te voorkomen mensen te raken, toen ze op de grond terechtkwamen. Maar enkele robots uit het kordon waren blijven staan en ter plekke omgekomen. Drie of vier stonden nog overeind: verwrongen, zwartgeblakerde rompen. Van een robot was het bovendeel weggeslagen, terwijl de rest, twee benen en het onderste deel van een zwartgeblakerd torso, was blijven staan. Uit de kapotte elektronische ingewanden steeg een dunne rooksliert op.

Reparatierobots hadden aan de rand van het landingsterrein een hulppost opgezet. De medische robots werkten met hun gebruikelijke kalmte en verzorgden de mensen die door de explosie waren getroffen. Sommige gewonden waren verbrand, anderen hadden een shock en sommigen waren door rondvliegende brokstukken getroffen. 'Het is erg genoeg dat er zo veel gewond zijn geraakt,' zei Alvar. 'Het is een wonder dat er niemand gedood is.'

Fredda zei niets, maar keek om naar de wrakstukken van de robots uit het kordon. Een windvlaag blies over het dak en dreef de stank van verbrand plastic en verschroeid metaal in haar gezicht. Twee dozijn robots, twee dozijn denkende wezens, twee dozijn geesten die in staat waren gedachten te vormen, te spreken en tot handelen in staat waren. Allemaal in een oogwenk weggevaagd. 'Ja,' zei ze met een toonloze, vlakke stem. 'Een wonder.' Als de komeetinslag elke nieuwwetrobot op de planeet wegvaagt, maar als er geen mensen gewond raken, zal dat dan ook een wonder zijn?

'Daar komt Devray aan,' zei Alvar. 'Hij heeft Lentrall bij zich.'

Fredda keek naar de opening van de lift en zag de twee mannen aan komen lopen, met hun privé-robots een stap of twee achter hen. Devray kreeg hen in het oog, zwaaide naar Fredda en Alvar, en trok Lentrall naar hen toe. 'Gouverneur. Doctor Leving. Ik moet zeggen dat het me deugd doet persoonlijk te constateren dat u beiden niets mankeert. Het is een drukke dag geworden.'

'Zeg dat wel,' antwoordde de gouverneur. 'Is met u ook alles in orde, doctor Lentrall?'

'Hmmm?' Lentrall keek met een verwarde uitdrukking op zijn gezicht om zich heen. Hij voelde zich beslist niet op zijn gemak. 'Eh, ja,' zei hij. 'Prima. Prima.'

Het was duidelijk dat hij zich allesbehalve prima voelde, maar daar viel nu weinig aan te doen. Fredda was zelfs heel stiekem blij te zien dat de arrogante, beheerste doctor Davlo Lentrall van zijn stuk was gebracht. Maar niet veel. Zelfs de meest arrogante mensen verdienden niet wat hem was overkomen.

Fredda richtte haar aandacht op Justen Devray. Op het gezicht van de commissaris van politie zaten zwarte vegen en zijn uniform was besmeurd. Hij was altijd al iemand geweest die er geen moeite mee had zijn handen vuil te maken, en zo te zien was hij nu volop aan zijn trekken gekomen.

'Hebt u een van de daders kunnen arresteren?' vroeg Fredda.

'Nee,' zei Justen. 'Ze zijn allemaal ontsnapt. En we hebben ook geen directe aanwijzingen. Overal waren de serienummers van verwijderd. Elk stukje materiaal dat ze hebben gebruikt was van alledaags fabrikaat en er waren nergens in de bus vingerafdrukken te vinden. Wie het ook waren, ze hebben ervoor gezorgd dat ze niets achterlieten dat ons op hun spoor zou kunnen brengen. We zijn nog niet echt met het onderzoek begonnen, maar ze hebben het er voor ons niet gemakkelijker op gemaakt.'

'Bedoelt u dat u er niet achter kunt komen wie dit heeft gedaan?' vroeg Fredda, terwijl ze naar de chaos om haar heen wees. Ze kon moeilijk geloven dat daarin geen aanwijzingen te vinden zouden zijn.

'O, dat zal wel lukken,' zei Justen. 'Maar niet snel, of eenvoudig. Een voordeel is, dat er niet veel groeperingen zijn die dit zouden kunnen aanrichten, maar dan zullen we bij het onderzoek toch nog wat geluk moeten hebben. Een informant, een stukje verdwaald papier, iemand die over een maand of twee een gerucht oppikt...'

'Er komt geen onderzoek,' zei Kresh, terwijl hij strak naar het uitgebrande wrak van de luchttruck keek. 'Althans geen onderzoek dat zulke dingen boven water zal brengen.'

'Meneer? Wat bedoelt u?'

'Ik bedoel dat u mag onderzoeken wat u wilt, privé,' zei Kresh, 'maar dat u het daarna allemaal in een dossier mag opbergen en voorlopig moet vergeten. Misschien kunnen we later de schuldige partijen er op de juiste manier op aanspreken. Als er tenminste nog een later komt. Voorlopig bid ik dat degenen die dit hebben gedaan, zo verstandig waren om een flink aantal uitwijkmogelijkheden in te bouwen en dat ze uit een nette, in hokjes verdeelde organisatie bestaan, zonder mensen die te veel weten en zich gemakkelijk door u laten vangen. En ik ben blij dat ze allemaal hebben kunnen ontsnappen.'

'Alvar! Wat zeg je nou!' riep Fredda uit.

Haar man keek haar enkele tellen aan. 'Ik zeg dat we die mensen met rust moeten laten. Voorlopig.' Hij richtte zich weer tot Devray en zuchtte gelaten. 'Spoor de luchttruck en de grondbus op. Zoek uit wat u te weten kunt komen. Maar u en ik weten al dat hier óf de Blijvers, óf de IJzerkoppen achter zitten, tenzij het een bende was die door de nieuwwetters is ingehuurd, al lijkt dat me hoogst onwaarschijnlijk. Maar ik zal binnenkort met al die groeperingen moeten onderhandelen. Ik heb hun medewerking nodig. Het heefit geen zin om te proberen Beddles steun te krijgen wanneer mijn politie tegelijkertijd probeert hem te arresteren.'

'U denkt dus dat het de IJzerkoppen waren,' zei Devray, die het onderzoek duidelijk niet wilde laten schieten.

'Het kan iedereen zijn geweest,' zei Kresh. 'Iedereen die geen komeet op zijn hoofd wil krijgen. En ik moet zeggen dat ik het niemand kwalijk kan nemen dat hij daartegen is.'

Gouverneur Alvar Kresh keek nog eens naar de wrakstukken op het landingsterrein en richtte toen zijn blik omlaag, op de chaos beneden op het plein. 'Ik twijfel er niet aan dat ze nog eens zullen proberen de situatie naar hun hand te zetten. Ze zullen alles in het werk stellen om te voorkomen dat de komeet van richting wordt veranderd.'

'Wat voor komeet?' vroeg Devray. 'Waar hebt u het over? Wat heeft dit met een komeet te maken?'

'Onze doctor Lentrall wil een komeet op de planeet laten neerstorten om het her-terravormingsproject te versnellen,' zei Kresh. 'En iemand wil hem opruimen, zodat het niet kan gebeuren.'

'Een komeet!' herhaalde Devray. 'Een komeet op de planeet laten neerstorten?'

'Inderdaad,' zei Kresh. 'Er zijn goede redenen om aan te nemen dat dat het hele ecosysteem nieuw leven zal inblazen.'

'Maar je doet alsof je al een besluit hebt genomen,' protesteerde Fredda. 'Dat kan toch niet! Niet zomaar en zo snel.'

'Ik heb nog geen besluit genomen,' zei Kresh plotseling vermoeid. 'Dat kan ik pas nadat ik langer met jou heb gepraat dan de halve minuut die ons gegund werd voordat dit gebeurde.' Hij wees naar het wrak. 'Pas daarna kan ik contact opnemen met het Terravormings Controle Centrum op Purgatory. Maar ik zal snel een besluit moeten nemen, dat is zeker.'

'Maar, maar, over iets dergelijks, iets wat zo enorm belangrijk is, daarover mag je niet alleen beslissen,' zei Fredda. 'Er moet een referendum plaatsvinden, of een speciale raadsvergadering, of, of, íets.'

'Nee,' zei Kresh. 'Dat kan niet.'

'Wil je voor de hele planeet God gaan spelen, met al onze levens, helemaal in je eentje? Dat kun je niet doen!'

'In een volmaakte wereld,' zei Kresh, 'zou ik het met iedereen bespreken en een keurig, grondig debat voeren over de huidige kwestie en daarna een stemming laten plaatsvinden, waarin de meerderheid beslist. Want je hebt gelijk. Ik heb het recht niet er in mijn eentje over te beslissen. Maar ik heb geen keus, ik zal wel moeten. Want ik heb geen tijd. Helemaal géén tijd.'

'Waarom niet?'

Davlo Lentrall knikte afwezig en keek Fredda aan. 'Die vraag kan ik me voorstellen,' zei hij. 'Ik geloof dat ik u dat deel van de plannen nog niet heb uitgelegd, is het niet?'

'Welk deel?' vroeg ze kwaad.

Maar Lentrall leek niet meer te willen zeggen en keek de gouverneur alleen maar aan.

'Alvar?' vroeg Fredda.

'Het deel over het tijdsbestek,' zei Kresh. Maar hij leek net zomin als Lentrall bereid er meer over te willen zeggen.

'Ga door,' zei ze. 'In elk geval een van jullie. Ga alsjeblieft door. Wat is er met het tijdsbestek?'

Kresh knikte naar Lentrall. 'De komeet was al vrij dichtbij toen hij hem ontdekte,' zei hij. 'En hij komt natuurlijk met de minuut dichterbij. Zelfs voor een komeet beweegt hij zich met extreem hoge snelheid voort, ten opzichte van de planeet. Hij zal heel binnenkort hier zijn.'

'Hoe binnenkort is binnenkort?' vroeg Fredda.

'Als we hem met rust laten, nadert hij Inferno over ongeveer acht weken het dichtst. Nu over vijfenvijftig dagen. Als we zijn koers verleggen, zal hij op dat moment de planeet treffen.'

'Vijfenvijftig dagen!' riep Fredda uit. 'Maar dat is te snel. Zelfs als we ertoe besluiten met deze... waanzin door te gaan, kunnen we nooit in zo'n korte tijd klaar zijn.'

'We hebben geen keus,' zei Lentrall met een toonloze, ongeëmotioneerde stem. 'We kunnen hem niet vertragen. We kunnen ook niet wachten tot hij over enkele eeuwen terugkomt. Dan is het te laat. Dan is de planeet dood. Maar het ergste heeft hij nog niet verteld.'

'Wat?' vroeg Fredda. 'Wat kan erger zijn dan maar acht weken de tijd te hebben?'

'Er maar vijf te hebben,' zei Kresh. 'Als we de koers van de komeet willen wijzigen, moeten we dat binnen de komende zesendertig dagen doen. Daarna is zijn snelheid te groot en is hij te dichtbij om zijn koers nog te kunnen wijzigen.'

Justen Devray schudde vol verbazing zijn hoofd. 'Onmogelijk,' zei hij. 'En zelfs als het wel mogelijk zou zijn... Hoe kunt u een komeet laten neerstorten zonder ons allemaal te doden?'

Gouverneur Alvar Kresh lachte, een bitter, rauw geluid waarin geen plezier klonk. 'Daar gaat het niet om,' zei hij, toen hij naar de wrakstukken om zich heen keek. 'Het herstel van de planeet is een uiterst delicaat proces. Ongelooflijk kwetsbaar. Er zijn honderden dingen die het proces kunnen verstoren en tot staan brengen, waarna we in een ijstijd belanden waar we nooit meer uit zullen komen. Als het bewust laten neerstorten van een komeet werkt, kan het ons allemaal redden. En inderdaad, als het fout gaat, kunnen we er allemaal bij omkomen. Maar misschien is de komeet het enige dat ons nog kan redden. We weten het niet zeker. De vraag is dus: is er iets, wat dan ook, wat ik kan doen zonder ons allemaal om te brengen?'

Caliban liep precies twee stappen achter Prospero aan door de pikdonkere ondergrondse gangen. Prospero, die zich begrijpelijkerwijs ongerust maakte over een hinderlaag, had zijn ingebouwde infraroodlichtbron uitgeschakeld en had Caliban hetzelfde laten doen. Prospero vond zuiver op het gevoel zijn weg door de gang. In theorie was er geen reden waarom een robot zich niet, slechts uitgaande van zijn geheugen, van een bekende positie naar een andere bekende positie kon begeven. In de praktijk was het een stuk moeilijker, vooral als je er de vaart in wilde houden, terwijl je tegelijk zo stil mogelijk probeerde te zijn. En dat was precies wat Prospero deed.

Maar het leek of het Prospero geen enkele moeite kostte zich door de duisternis voort te bewegen. Caliban constateerde dat dat voor hem niet gold. Hij kende dit gedeelte van het tunnelsysteem niet en kon niet zuiver op zijn geheugen afgaan. Hij vertrouwde geheel op geluiden, en liet zich daardoor leiden. Hij luisterde naar de vage klanken van Prospero's voortgang, het zachte geplof van zijn voeten op de betonnen vloer van de tunnel, het zachte gezoem van zijn aandrijving en de vage echo's daarvan tegen de tunnelwanden. Zijn taak werd er niet eenvoudiger op door het verre geroezemoes uit andere delen van het tunnelsysteem, dat vaag tot zijn ontvangers doordrong. Het was geen eenvoudige opgave om dat uit te filteren en zich te concentreren op de geluiden die Prospero maakte.

Kortom, een robot verblind door volledige duisternis, werd gevolgd door een robot die werd geleid door geluiden die hij nauwelijks kon horen.

Twee of drie keer miste Caliban bijna een bocht. Eén keer liep hij tegen een muur op, wat een harde, krakende klap gaf. In de bijna absolute stilte leek de klap door de gangen te galmen en alle aandacht op hen te vestigen. Maar er volgde geen reactie.

Ten slotte bleef Prospero zo abrupt staan, dat Caliban bijna tegen hem opliep. Omdat Caliban geen hyperbandontvanger had en Prospero zien noch horen kon, wist Caliban eerst niet waarom Prospero was blijven staan. Na enige tijd liep Prospero een meter of veertig verder... en toen vlamde de wereld op in een oogverblindend licht en oorverdovend gedonder.

Ploffervuur!

Calibans geluid- en lichtreceptoren pasten zich vrijwel onmiddellijk aan, maar niet snel genoeg om er flink door gedesoriënteerd te raken.

Prospero dook naar de rechtermuur van de tunnel en Caliban naar de linker. Het had geen zin meer om zich nu nog verborgen te houden. Ze waren toch al gezien. Caliban schakelde zijn infraroodbron en infraroodreceptoren in. Daar! Verderop in de tunnel, in de opening in de tunnelwand, stond een steviggebouwde man in de duisternis te turen, met zijn ploffer nog in de hand. Hoogstwaarschijnlijk was hij door zijn eigen ploffervuur verblind geraakt. De man zocht met zijn vrije hand in een van zijn zakken en haalde er een zaklantaarn uit te voorschijn. Caliban rende naar voren voordat de man hem aan kon doen. Hij graaide de ploffer uit zijn hand en sloeg de zaklantaarn uit de andere.

De man zocht op de tast om zich heen, tot hij Caliban aanraakte. Hij liet zijn hand over Calibans borst en vervolgens naar zijn hoofd glijden. Caliban pakte de man vast en hield hem op een afstand.

'Doe me geen kwaad!' riep de man uit.

En dat was iets wat een mens niet zomaar tegen een robot zei. Zelfs nieuwwetrobots mochten mensen geen kwaad doen. Caliban, de geenwetrobot, was de enige robot in het heelal die in theorie een menselijk wezen iets kon aandoen. De man was ofwel een Blijver zonder veel ervaring met robots, of...

'Je weet wie ik ben,' zei Caliban.

'Nu wel! Nu weet ik het,' zei de man. 'Jij bent Caliban, hè? Ik hoorde jullie. De andere is daar ergens. Dat is Prospero, hè?' Hij wees min of meer in de richting van Prospero, die naar Caliban en zijn gevangene kwam lopen.

'Waarom schootje op ons, Fiyle?' vroeg Prospero kwaad.

'Omdat jullie me beslopen. Zonder licht, bijna zonder geluid te maken. Ik dacht dat jullie... iemand anders waren.'

'Wie?' vroeg Caliban.

'Ik weet het niet,' zei Fiyle, die zich slap hield en enigszins in Calibans greep ontspande. 'Jullie hadden iedereen kunnen zijn. De hel is daarboven losgebroken en het kan zijn dat ik mezelf iets te populair heb gemaakt.' Fiyle aarzelde even en vervolgde toen: 'Kijk, je hebt mijn ploffer, en dat is het enige wapen dat ik had. Je mag me op andere wapens fouilleren, als je wilt, maar zou je me los willen laten en me het licht wilden laten aandoen? Ik werd half gek, hier alleen in het donker.'

'Het is in orde, vriend Caliban,' zei Prospero. 'Laat hem los.'

Caliban aarzelde. Hij vertrouwde Fiyle ook al niet voordat hij op hen had geschoten. En Prospero's beoordelingsvermogen sloeg hij ook niet al te hoog aan. Maar het was alles of niets. Er was geen tussenweg. Hij keek neer op de man die hij vasthield. Caliban wist dat hij zelfs in zichtbaar licht geen ster was in het beoordelen van menselijke gezichtsuitdrukkingen, laat staan in infrarood licht. Maar de man die blind de duisternis instaarde, zag er onschuldig genoeg uit. Caliban liet Fiyle los, al was het met tegenzin.

'De lantaarn,' zei Fiyle, die in de duisternis tuurde en als verblind met zijn handen rondtastte.

Prospero knielde neer en pakte de zaklantaarn van de man, waarna hij hem aan Caliban gaf. Die besefte dat Prospero de lantaarn ook meteen aan Fiyle had kunnen geven. Prospero liet Caliban beslissen, liet hem kiezen wat ze met deze man aanmoesten.

Caliban drukte de lantaarn in Fiyles uitgestoken hand, maar de ploffer hield hij zelf.

Snel rommelde Fiyle aan de knopjes van de lantaarn en slaakte een diepe zucht van opluchting, toen hij eindelijk de juiste had gevonden en het licht aanging. 'O, wat ben ik blij dat te zien,' zei hij. 'Heel blij.'

'Maar als je wordt gevolgd, zullen je achtervolgers ook blij zijn het te zien,' zei Caliban.

Fiyle knikte ongerust. 'Je hebt gelijk,' zei hij. 'Laten we naar het zijkantoor gaan, daar kunnen we praten.'

Fiyle zwaaide met de straal van de zaklantaarn rond tot hij een deur in de zijkant van de tunnel vond. 'Kom mee,' zei hij, en hij ging hen voor. Caliban en Prospero kwamen achter hem aan. Fiyle sloot de deur achter hen en deed hem op slot. 'Die is lichtdicht en vrijwel geluiddicht,' zei hij terwijl hij het plafondlicht aandeed. 'Hier zijn we redelijk veilig.' Hij keek om zich heen en zag in de hoek een omgevallen stoel liggen. Hij zette hem overeind, klopte het ergste stof eraf en nam met een zucht plaats. 'Ik ben gebroken,' zei hij, en hij keek de twee robots aan die boven hem uittorenden. Hij schudde zijn hoofd en liet een schamel lachje horen. 'Je zou denken dat ik dit voor mijn gezondheid doe,' zei hij. 'Je krijgt heel wat beweging als de halve planeet achter je aan zit.'

'Wie zit er precies achter je aan?' vroeg Caliban.

'In elk geval de CIP, en ik geloof dat ik de BBD ook heb gezien. Gilderns herrieschoppers nog niet, maar dat komt wel. Tot nu toe ben ik hen een stap voorgebleven.'

'Als je waardering voor al je vermetele heldendaden zoekt, moet je niet bij ons zijn,' zei Caliban. 'Wat je doet, doe je niet voor je gezondheid, maar voor het geld.'

'Niet het alleredelste motief, moet ik toegeven, maar als ik niet uitkijk, ga ik eraan. Misschien dat dat voor jullie een troost is.'

'Niet als je ons meesleept in de dood.'

Fiyle zuchtte gelaten. 'Ik neem het jullie niet kwalijk dat jullie achterdochtig zijn, maar ik heb niemand verraden. Nog niet. Jullie, de Blijvers, de IJzerkoppen, jullie zijn allemaal naar me toe gekomen omdat jullie wisten dat ik nog actieve contacten in de andere groepen had. Hoe moest ik die contacten houden zonder hun zo nu en dan wat informatie te geven? De Blijvers en de IJzerkoppen begrepen dat. Zelfs Prospero begreep dat.'

Caliban gaf geen antwoord. Soms zeiden mensen meer als reactie op een ogenblik stilte dan op woorden.

En dit leek zo'n geval te zijn. 'Luister,' zei Fiyle. 'Om te beginnen hoef ik mezelf tegenover jullie niet te rechtvaardigen. Ten tweede reken ik hier niets voor. Ik wil alleen dat de wereld het te weten komt. En dat probeer ik te doen op een manier waarmee ik het best overweg kan. Iemand als ik kan moeilijk een persconferentie beleggen, zonder te worden gearresteerd. Ten derde is er nog nooit iemand doodgegaan door iets wat ik heb verteld. Ik geef kletspraat door, roddels, dingen waardoor iemand iets kan bevestigen wat hij al over de ander wist. Meer niet. Het ergste dat ik een keer heb gedaan, was een corrupte agent aangeven, en die bleek voordat dat gebeurde al zelfmoord te hebben gepleegd. Ik handel in onbelangrijke informatie.' Fiyle aarzelde even en fronste zijn voorhoofd. 'Tot nu toe was dat tenminste zo. Tot ik dit hoorde. Iets belangrijkers is nog niet voorgekomen. De grote jongens hebben een manier gevonden om een oceaan te graven. Of in elk geval een zee. Een Poolzee.'

'Dat is absurd,' protesteerde Prospero. 'Zoiets spelen ze nooit klaar.'

Caliban dacht even na. 'Het is een verstandig streven, dat wel. Een Poolzee met goede verbindingen naar de Zuidelijke Oceaan zou het klimaat aanzienlijk temperen. Maar vriend Prospero heeft gelijk. Zoiets is onmogelijk.'

Fiyle knikte. 'Normaal gesproken zou het graven van een oceaan een veel te grote onderneming zijn, een onmogelijkheid. Iets wat ver buiten de capaciteiten van de ingenieurs op Inferno valt. Buiten de capaciteiten van elke ingenieur. Maar plotseling komt er iemand met een troefkaart aanzetten.'

'Ga door,' zei Caliban.

Fiyle leunde naar voren in zijn stoel en vervolgde met een oprechte stem: 'Er is een vent, ene Davlo Lentrall, die aan een zekere operatie Sneeuwbal werkt. Een kleinschalig project met een bescheiden budget, dat nu een paar jaar draait. Ze zoeken kometen in een geschikte baan, zetten er mijnmachines en robots op, en laten de robots letterlijk sneeuwballen maken, er stukken ijs afhakken. De sneeuwballen laad je in een lineaire versneller, die ze een voor een naar de planeet schiet, achter elkaar, zonder ophouden, dagen nacht. Ze schieten de sneeuwballen naar Inferno, allemaal, miljoenen, tot de hele massa van de komeet in brokken van vijf of tien kilo naar de planeet is gestuurd.

Elke sneeuwbal verdampt als hij de atmosfeer van Inferno binnenkomt, waardoor er steeds vijf of tien kilo aan waterdamp in de dampkring bijkomt. Herhaal dat vijf, tien of twintig miljoen keer, en je krijgt een aanzienlijke stijging van de hoeveelheid water op de planeet. Een deel van het water ontsnapt naar de ruimte, en de komeet bestaat gedeeltelijk uit andere stoffen dan water, maar dat zijn sporenelementen, en die kunnen we ook gebruiken. Alle kleine beetjes helpen, is het motto van operatie Sneeuwbal. Op die manier hebben ze de afgelopen jaren negen of tien kleine kometen aan stukken gehakt.'

'Ik heb over het project gehoord en de constante stroom meteorieten gezien die soms in een bepaald deel van de hemel oplicht. Maar wat is daarmee?'

'Toen hij het heelal afzocht naar geschikte kometen voor Sneeuwbal, vond Lentrall de komeet Grieg. Maar Grieg was niet geschikt voor operatie Sneeuwbal. Hij bezat te weinig water in ijsvorm en te veel steenachtig materiaal. En dat had genoeg moeten zijn om hem verder te vergeten. Op twee dingen na.

Ten eerste: Lentrall zag hoe dicht de komeet Inferno zou naderen. Ten tweede: Lentrall is een arrogant, ambitieus mannetje dat een groot man wil worden. Hij had er meer dan genoeg van om voor operatie Sneeuwbal getalletjes uit te zoeken. Hij zocht naar een uitweg, een weg omhoog, iets groots. En dat heeft hij gevonden.'

'En wat was er precies zo groots?'

'Opzettelijk een komeet op de planeet te laten neerkomen om zodoende die Poolzee met toevoerkanalen te graven,' zei Fiyle. 'En wie maakt het iets uit als er nieuwwetrobots in de weg zitten?'

Een mens zou zijn geschrokken en weigeren te geloven dat zoiets mogelijk was. Maar Caliban was geen mens, en hij had nooit last gehad van de menselijke drang om te proberen de realiteit een ander aanzien te geven door de onplezierige kanten te ontkennen. In plaats daarvan ging hij naar de volgende logische vraag. Maar terwijl hij die stelde, wist hij al wat het antwoord moest zijn. 'Stel dat ze een komeet op de planeet laten vallen, waar willen ze die dan precies laten neerkomen?' vroeg hij.

'In Utopia,' zei Fiyle. 'En als mijn vermoedens juist zijn, ligt jullie verborgen stad Walhalla midden in de roos.'

Sophon 06 keek gelaten voor zich uit terwijl Gubber Anshaw de controlemeter loskoppelde van zijn diagnosecontact.

'Zo is het voorlopig genoeg,' zei Gubber vrolijk.

'Geven uw meters nog steeds aan dat ik gezond ben, doctor Anshan?' vroeg Sophon 06.

'Voor zover ik kan zien,' antwoordde Gubber. 'Maar ik moet nog uitzoeken waaraan nieuwwetrobots precies moeten voldoen om gezond te zijn.'

'Ik dacht dat de statistieken uitwijzen dat de meerderheid altijd gezond is,' zei Lacon 03 van de andere kant van de kamer.

De mens borg hoofdschuddend zijn apparatuur op. 'Ik geloof niet dat dat voor mijn soort geldt,' zei hij. 'Dat hoop ik tenminste. En wat jouw soort betreft, ik sta nog aan het begin van mijn studie. Ik heb met tientallen nieuwwetrobots in Walhalla proefnemingen gedaan. De grote meerderheid van de nieuwwetrobots lijkt binnen een smalle marge van persoonlijkheidstypen te vallen. Jullie zijn een voorzichtige, eerlijke, bedachtzame groep. De wereld, het heelal, is nieuw voor jullie, en jullie proberen zowel jezelf als je omgeving te ontdekken. Jullie willen weten waar jullie plaats is.'

'En wat beschouwt u als het belangrijkste motief voor het gedrag van de nieuwwetters?' vroeg Sophon 06.

Gubber dacht even na. 'Er bestaat een oeroud proces dat bij mensen werd gebruikt om hun beweegredenen en impulsen te onderzoeken. Het heeft gedurende de afgelopen millennia onder vele namen en vermommingen bestaan. Maar in feite is het altijd hetzelfde gebleven. Het onderwerp moet tegen een luisteraar spreken, maar het gaat niet om wat de luisteraar hoort. Waar het om gaat is dat het onderwerp wordt gedwongen zijn of haar gedachten te ordenen en die samenhangend te uiten. Door tegen de luisteraar te praten, praat het onderwerp tegen zichzelf, en is zo in staat aan zelfonderzoek te doen.'

'Met andere woorden: het doet er niet toe wat volgens u onze drijfveren zijn,' zei Sophon 06. 'Waar het om gaat is, dat we van de kans gebruikmaken die vraag op een zo objectief mogelijke manier aan onszelf te stellen.'

'Het is zinvol die vraag te stellen,' zei Gubber. 'Maar het is ook belangrijk antwoord te geven.'

'Of in elk geval een antwoord,' zei Lacon 03. 'Nou dan, vriend Sophon, vertel op. Wat is volgens jou de drijfveer van de nieuwwetrobots?'

Sophon bleef stil zitten, diep in gedachten verzonken. 'Het is in elk geval een vraag die doordringt tot de kern van de zaak,' zei hij ten slotte. 'Waarom verbergen we ons hier in Walhalla en raken we geobsedeerd door geheimhouding? Waarom proberen we onze eigen esthetica te ontwikkelen, onze eigen manier om de wereld te zien? Waarom worden we ertoe gedreven onze kennis als terravormers te vergroten en te tonen? Ik denk dat dat allemaal kan worden verklaard door onze drang tot overleven. We verbergen ons om vernietiging te voorkomen, we houden ons bezig met scheppende bezigheden om een referentiekader voor het hele heelal te ontwikkelen, en we vergroten onze kennis om ervoor te zorgen dat we levend meer waard zijn dan dood.'

Gubber keek Sophon 06 peinzend aan. Een kille, zelfs harde analyse, maar zeer overtuigend. Sophons betoog kwam dichter bij de waarheid dan de meeste andere theorieën. 'Het is weer heel interessant geweest, zoals altijd,' zei hij, zich opmakend te vertrekken. 'Ik kijk vol verlangen uit naar mijn volgende bezoek.'

Lacon 03 knikte bedachtzaam, waarmee hij het menselijke gebaar nadeed. 'Ik ben blij dat te horen,' zei hij. 'We hopen dat we er nog zijn als het moment voor dat bezoek daar is.'

Gubber had de reis uit Walhalla al zo vaak gemaakt dat hij alle eigenaardigheden gelaten accepteerde. Je kwam of ging nooit langs dezelfde weg en je reisde altijd in een ander voertuig, dat geheel was afgesloten en geen ramen had. En de reis naar of van Depot duurde nooit even lang als de vorige keer, of de keer daarvoor. Zoals Sophon 06 had opgemerkt, de nieuwwetrobots deden grote moeite verscholen te blijven. Daarom besteedde Gubber geen aandacht aan de reis heen en weer naar Depot. Hij dacht aan iets anders: aan de kwestie in verband met de geestelijke gezondheid van de nieuwwetrobots.

Tja, wat was geestelijke gezondheid eigenlijk? Hij had nooit geprobeerd de omschrijving te definiëren. Het was een concept dat moeilijk viel vast te leggen, maar toch gemakkelijk te herkennen was. Je kon met grote zekerheid stellen dat een bepaald wezen geestelijk gezond was, zelfs al kon je de term niet definiëren.

En het omgekeerde was natuurlijk ook waar. Daarom probeerde Gubber zijn bezoek aan Walhalla altijd zodanig te plannen dat hij er Prospero niet trof. Niet dat dat altijd mogelijk was. Gubber had deze keer gewoon geluk.

Hij mocht Prospero niet. Hij had liever niets met hem te maken. De andere nieuwwetrobots waren bedachtzame, voorzichtige en zwijgzame wezens. Prospero was in elk opzicht het tegenovergestelde.

En als je de andere nieuwwetrobots als gezond classificeerde, was Gubber Anshaw er allesbehalve van overtuigd dat Prospero aan de gemiddelde eis voldeed.

Deel drie

Inslag minus eenenvijftig

9

Alvar Kresh staarde uit het raam van zijn huis naar buiten, naar de regen die neerdaalde. Regen, welkome, leven schenkende regen. Het regende zelden in de stad Hades, en daarom was het hemelvocht altijd zo welkom.

Maar door de regen en de duisternis was de weg niet te zien; het was glad buiten. Overstromingen zouden de weg zelfs kunnen wegspoelen. Je kon het beste blijven waar je was, droog binnen in je huis. Maar Kresh zag een andere, grotere, veel gevaarlijker storm naderen, een die de hele planeet zou omvatten: de komeet Grieg. In die grote naderende storm, de storm van politiek, besluitvoering en gevaar, moest Kresh wel voortgaan, zich buiten wagen en de richting kiezen die naar een veilige haven zou leiden.

Als die richting bestond. Als er een manier was richting te kiezen, een manier te bepalen of die de goede kant op leidde.

Wat moest hij doen?

Alvar Kresh had in zijn leven veel besluiten moeten nemen, veel keuzes moeten maken die veel mensen betroffen. Maar nooit eerder had hij zich voor een besluit zo alleen gevoeld. Had Lentrall die verdomde komeet maar eerder ontdekt. Had hij nou maar meer tijd gehad.

'Wat moet ik doen?' vroeg hij aan de regen, zo zacht dat niemand hem zou horen. Maar er waren hier geen antwoorden, niets wat hem kon leiden. Hij draaide zich om en keek zijn woonkamer rond. Fredda en Donald waren er en keken zijn kant op, wachtend tot hij iets zou zeggen.

Het was een grote, comfortabele, informele kamer. Fredda had hem opnieuw ingericht met zachte vloerkleden en comfortabele stoelen in zachte, vriendelijke kleuren, pasteltinten in geel en wit. Aan de muren hingen vrolijke versieringen. Kresh zou ze niet zelf hebben uitgekozen, maar toch paste het geheel goed bij hem. Het voelde meer als zijn thuis dan welke andere plek waar hij ooit had gewoond. Warm, veilig en licht.

Maar toen zag Kresh de kamer gedurende een fractie van een seconde wit oplichten door een bliksemflits. De donder volgde kort daarna, een dreunend gebulder dat krachtig genoeg leek om de kamer uit elkaar te schudden.

Een goed getimede herinnering aan het feit dat ze niet veilig waren, dat ze zo veel gebouwen, muren en barrières konden bouwen als ze wilden, maar dat de wereld daarbuiten onvoorspelbaar, onbeheersbaar en onbekend zou blijven.

En wat had het voor zin te wensen dat ze de komeet Grieg eerder hadden gesignaleerd? De komeet had net zo goed onopgemerkt kunnen blijven tot hij veel dichterbij was en het zelfs te laat was om plannen te maken om hem van koers te doen veranderen. Of anders had de natuurlijke baan van de komeet net zo goed veel te ver bij hen vandaan kunnen liggen om er iets aan te doen. Of het verdomde ding zou recht op hen af hebben kunnen komen, zonder dat ze er iets aan konden veranderen, om zomaar ergens op de planeet neer te komen. Wat zouden ze dan hebben gedaan?

Maar nee. 'Wat als?' deed niet langer terzake. Alvar Kresh, en Alvar Kresh alleen, moest antwoord op een andere vraag geven.

'Wat nu?' vroeg hij aan Fredda en Donald. 'Wat moeten we doen?'

Het bleef lange tijd stil, voordat een van hen antwoordde. De regen op het dak vormde een passende, broedende achtergrond voor de stemming in de kamer.

'Ik weet het niet,' zei Fredda ten slotte. 'Laat de komeet met rust of laat hem op ons hoofd neerkomen. Dat zijn de twee keuzes die je hebt. Ik denk dat de juiste keuze al het leven op de planeet van de ondergang kan redden... of het juist ten onder kan laten gaan. Zijn we verloren als we niets doen? Kunnen we de komeet laten neerkomen zonder fatale gevolgen voor ons?'

Kresh maakte een bedachtzaam geluidje in zijn keel. 'Daar komt het wel op neer, hè?' Hij dacht even na en ging toen verder. 'De traditionele Ruimterreactie zou natuurlijk zijn niets te doen,' zei Kresh. 'Laat hem met rust, laat hem voorbijgaan. Als je niet kunt weten of je erop vooruit zou gaan als je iets zou doen, is het beter om het ding maar met rust te laten. Als je niets doet, kan niemand het je kwalijk nemen als het misgaat.'

'Weer zo'n eervolle erfenis van de Drie Wetten,' zei Fredda. 'Wees veilig, doe niets, neem geen risico.'

'Als de Drie Wetten de mensen bijbrengen dat ze geen nodeloze risico's moeten nemen, zie ik dat als een sterk argument in hun voordeel,' zei Donald, die nu voor het eerst iets zei. 'Maar zelfs de Eerste Wet bevat een bepaling tegen inactiviteit. Een robot mag niet doelloos staan toekijken. Hij moet actief voorkomen dat mensen kwaad wordt aangedaan.'

Kresh keek Donald glimlachend aan. 'Bedoel je dat een robot die een dergelijk besluit zou moeten nemen, ervoor zou kiezen de komeet omlaag te laten komen? Zou jij dat doen?'

Donald draaide zijn handpalmen omhoog en schudde heftig zijn hoofd. 'In geen geval, gouverneur. Ik ben niet in staat dat besluit te nemen. Het zou voor mij fysiek onmogelijk zijn, en hoogstwaarschijnlijk dodelijk als ik het toch probeerde. Dat geldt voor elke goede driewetrobot.'

'Hoe dat zo?'

'De Eerste Wet verbiedt ons mensen kwaad te doen, en gebiedt ons in actie te komen wanneer we daardoor kunnen voorkomen dat mensen iets overkomt.' Donald begon steeds dwangmatiger te praten. Het was duidelijk dat het moeilijk voor hem was om zelfs op een hypothetische manier over het probleem na te denken. 'In dit geval kunnen zowel actie als niets doen de mens kwaad doen, of juist niet. Een poging om zo'n ingewikkeld probleem op te lossen, waarbij de levens van zoveel mensen in de waag... waagschaal wordt gelegd, zou... zou in elk posiposipositronisch brein onherstelbare schade aanrichten, omdat de vraag een zichzelf versterkend Eerste Wet-conflict zou veroorzakennn...' Donalds ogen werden iets minder fel en zijn bewegingen werden trager, toen hij zijn armen slap langs zijn lichaam liet hangen.

'Goed, Donald,' zei Kresh met een zo vastberaden en geruststellend mogelijk klinkende stem. Hij liep naar de robot en legde zijn hand op Donalds ronde schouder. 'Het is in orde. Jij zult de beslissing niet hoeven te nemen. Ik beveel je onmiddellijk er niet langer over na te denken.' Vroeger waren de woorden van de directe meester van de robot alleen al genoeg geweest om hem uit zo'n toestand te halen.

Donalds ogen doofden even bijna helemaal uit, maar werden toen weer net zo helder als altijd. Enkele seconden leek hij nergens naar te kijken, maar toen kreeg hij zijn ogen weer onder controle en richtte hij zijn blik op Kresh. 'Dank u wel, meneer. Het was heel onverstandig van me om zo diep over de kwestie na te denken.'

Kresh knikte afwezig en besefte dat het zijn eigen schuld was. Hij had Donald gevraagd waarom een robot zo'n beslissing niet kon nemen, en een vraag was in feite een bevel. Je moest altijd op je hoede zijn en heel voorzichtig met de gevoeligheden van een driewetrobot omgaan. Soms had Kresh er schoon genoeg van. Soms stond hij zelfs op het punt toe te geven dat de Blijvers ergens wel gelijk hadden. Misschien zou het in bepaalde opzichten gemakkelijker zijn zonder robots te leven.

Niet dat hij die keus nu had. Maar als hij robots zo'n situatie niet kon voorleggen... Kresh wendde zich weer tot Donald. 'Donald, ik draag je hierbij op je om te draaien met je gezicht naar de muur, en al je geluid-input uit te schakelen, tot je mijn vrouw of mij naar je ziet wuiven. Begrepen?'

'Ja, meneer. Natuurlijk.' Donald keerde Kresh en Fredda zijn rug toe. 'Ik heb nu mijn audio-ontvangers uitgeschakeld.'

'Mooi zo,' zei Kresh. Weer van die idiote voorzorgsmaatregelen, maar daar was niets aan te doen. Donald kon nu in elk geval niet meeluisteren. Ze konden nu vrij praten, zonder bang te zijn iets verkeerds tegen de robot te zeggen en hem per ongeluk in een Eerst Wet-crisis te brengen. Kresh wendde zich tot Fredda. 'Wat vind je van het Planetaire Robot-Controlecentrum?' vroeg hij. 'Ik wilde het consulteren, evenals het Planetaire Computer-Controlecentrum, voordat ik een besluit neem.'

'Wat moet ik ervan vinden?'

De twee centra vormden het hart van de her-terravormingsinspanningen en voerden alle berekeningen en analyses van elk nieuw project uit, voordat het werd gestart. Oorspronkelijk was de bedoeling geweest één enkel besturingscentrum te bouwen. Ze konden uit twee ontwerpen kiezen. Het eerste was een computercentrum in Blijverstijl. In feite een enorm ingewikkelde, krachtige, maar vrij ongevoelige computer. Het tweede was een robotsysteem in Ruimterstijl, dat gebaseerd zou zijn op een enorm groot, krachtig positronisch brein, voorzien van de Drie Wetten. Het zou in feite een robotbrein zonder robotlichaam zijn.

Er was een slepende discussie ontstaan, of je het lot van de planeet aan een hersenloze machine moest toevertrouwen, of aan een robotbrein dat zou weigeren de nodige risico's te nemen. Je kon je gemakkelijk voorstellen dat een robotbesturing ervoor koos te voorkomen dat mensen schade leden, en niet voor een project kozen dat van vitaal belang was voor de toekomst van de planeet. De robotexperts beweerden allemaal dat het zo'n vaart niet zou lopen, maar de experts hadden zich eerder vergist. Gouverneur Grieg was overleden voordat hij zijn keus tussen beide systemen bekend had kunnen maken. Een van Alvar Kresh' eerste daden als regeerder, was het nemen van het besluit ze allebei te bouwen en ze met elkaar te verbinden, zodat de twee systemen zouden samenwerken. De theorie was, dat als de twee systemen het er niet over eens konden worden wat ze moesten doen, ze de hulp van menselijke scheidsrechters moesten inroepen om een besluit te nemen. In de praktijk was gebleken dat de twee systemen het veel vaker met elkaar eens waren dan iemand had durven hopen. Tot nu toe was er slechts een half dozijn kleine kwesties geweest waarin de mens een besluit had moeten nemen.

Een uitgebreid planetair netwerk van sensoren en sondes, ruimtesatellieten, verplaatsbare units en plaatselijke onderzoekers, die zowel uit robots als mensen bestonden, stuurden een constante stroom informatie naar beide systemen, en de systemen stuurden een constante stroom instructies en commando's terug naar de mensen, robots en automatische machines in het veld.

De twee met elkaar verbonden controlecentra waren de enige machines op de planeet die in staat waren de constante stroom binnenkomende gegevens en uitgaande instructies te verwerken en af te handelen. Het was duidelijk dat ze die twee om raad zouden moeten vragen over het plan een komeet op de planeet te laten vallen, maar Kresh wilde de gezondheid van het robotbrein niet op het spel zetten. 'Je hebt gezien wat er daarnet met Donald is gebeurd,' zei hij. 'Brandt het robotsysteem door als ik het vraag wat ik moet doen?'

Fredda glimlachte geruststellend. 'Je zou weinig aan een robot-controlecentrum hebben als het niet kan nadenken over plannen die risico voor de planeet inhouden, zonder zichzelf te beschadigen,' zei ze. 'Het heeft wat moeite gekost, maar we hebben enkele speciale... beveiligingen - laten we ze maar zo noemen - ingebouwd, die moeten voorkomen dat het centrum een ernstig Eerste Wet-conflict ontwikkelt.'

'Goed, goed,' zei Kresh enigszins afwezig. 'Dat is tenminste een probleem minder. We weten nu dat het daar allemaal in orde is.'

'Denk je?' vroeg Fredda. 'Ik vraag het me af. Toen Lentrall over Donalds naam begon en vroeg waarom die niet bij Shakespeare vandaan kwam, begon ik te twijfelen.'

'Waarover ben je gaan twijfelen?'

'Ik was er volkomen zeker van dat de naam van Shakespeare was. Dat stond als een paal boven water. Ik heb het nooit extra gecontroleerd, net zomin als ik zou controleren of ik mijn eigen naam wel goed schrijf. Ik dacht dat ik het gewoon wist... maar daar vergiste ik me dus ernstig in.'

'We maken allemaal fouten,' zei Kresh.

'Ja, ja, natuurlijk,' zei Fredda ongeduldig. 'Maar daar gaat het niet om. Eigenlijk is het niet zo belangrijk. Maar ik heb de gegevens uit een betrouwbare databank. Wie weet hoe lang geleden de gegevens verminkt zijn geraakt, of wat er nog meer fout in staat? En als die database fout kan zijn, kan dat ook voor een heleboel andere zaken gelden. Wat denken we nog meer zeker te weten? Wat zijn er nog meer voor kille feiten die we klakkeloos voor waar aannemen, maar die volkomen fout zullen blijken te zijn? Wat is er nog meer dat we zeker denken te weten?'

Er volgde een lange, ongemakkelijke stilte.

Maar het leven zat vol met onzekerheden. Als je zou wachten tot je ergens zeker van was, zou je doodstil moeten blijven staan, tot het te laat was. 'Die vraag zullen we nooit kunnen beantwoorden,' zei Kresh. Hij aarzelde even en dacht na. 'Je denkt als een geleerde,' zei hij. 'En tot nu toe dacht ik als een politicus. Misschien wordt het tijd als politieagent te denken.'

'Ik moet bekennen dat ik niet begrijp hoe de werkwijze van een politieagent in deze situatie van veel nut kan zijn,' zei Fredda.

'Omdat ik vroeger, toen ik agent was, wist dat ik het niet wist,' zei Kresh. 'Bij elke zaak wist ik dat ik niet over alle gegevens beschikte, en dat dat meestal zo bleef. Maar toch moest ik iets doen. Toch moest ik een beslissing nemen. Ik moest het doen met de feiten die ik had, of dacht te hebben, en er zo ver mogelijk mee zien te komen.' Hij liep naar Donald en ging voor hem staan. Hij zwaaide met zijn hand voor het gezicht. 'Goed, Donald,' zei hij. 'Je mag je omdraaien en meeluisteren.'

'Dank u wel, meneer,' zei Donald.

Kresh glimlachte Donald toe, bleef nog even staan en liep toen naar het midden van de kamer. Hij keek van Donald naar Fredda, draaide zich toen om en staarde weer naar het onweer, naar het niets. 'Tegen de tijd dat ik genoeg weet om te beslissen wat ik moet doen, is het te laat om een beslissing te nemen. Daarom gaan we ervan uit dat we inderdaad komeet Grieg van baan zullen doen veranderen. Alle voorbereidingen gaan door, alsof we echt van plan zijn het te doen.'

'We doen dus alsof je een besluit hebt genomen?' vroeg Fredda.

'Min of meer,'zei Kresh. 'Daarmee win ik wat tijd. Pas op het laatste moment hoef ik dan te beslissen of we de komeet alsnog langs ons heen zullen laten vliegen.'

'Dat is een gevaarlijke zet,' zei Fredda. 'Het zal niet eenvoudig zijn om er zo veel tijd, moeite en geld in te steken en het dan op het laatste moment niet door te laten gaan.'

'Het is niet de beste manier,' gaf Kresh toe. 'Maar kun jij iets beters bedenken? Iets wat ons in elk geval de tijd geeft om alle mogelijkheden te onderzoeken?'

'Nee,' moest Fredda toegeven.

'Ik denk dat we het daarom maar beter op mijn manier kunnen doen,' zei Kresh.

'Dan ligt er een heleboel werk op ons te wachten,' zei Fredda. 'We moeten de interceptie en koersverlegging in de ruimte regelen, het doelwit bepalen, het gebied onderzoeken waar de komeet zal inslaan, mensen en materiaal evacueren, noodvoorzieningen voor de steden treffen, voedselvoorraden aanleggen...'

'Neemt u me niet kwalijk, doctor Leving, maar, als u mij toestaat, de organisatie van dergelijke procedures, daarvoor ben ik ontworpen.'

Kresh glimlachte. Dat had Fredda moeten weten. Ze had Donald tenslotte zelf gebouwd. Een dergelijke opmerking klonk uit de mond van Donald als een grap. 'Begrepen,' zei Kresh. 'Donald, ik wil dat je nu meteen met de voorbereidingen begint. De leiding daarover is je belangrijkste taak, en je laat je er niet door andere taken vanaf brengen. Je voert geen verdere privé-taken voor mij uit, tenzij je daartoe speciale opdracht krijgt. Breng over drie uur via de hyperband verslag aan mij uit over de voortgang van je bezigheden. Daarna neem je alleen contact met me op als je het zelf nodig vindt. Fredda, nu Donald bezet is, zal ik Oberon als piloot van je moeten lenen. Ik denk niet dat Donald me zal toestaan in dit weer zelf te vliegen.'

'Beslist niet,' zei Donald.

'Maar... maar waar ga je op dit nachtelijk tijdstip heen?' vroeg Fredda.

'Weg,' zei Kresh. 'Niemand schijnt in deze hele verdomde kwestie iets zeker te weten. Het wordt hoog tijd dat ik eens inlichtingen ga inwinnen bij iemand die weet wat er aan de hand is.'

Er is geen logische reden waarom ik deze reis zou maken, dacht Kresh, toen hij in de overdekte hangar op het dak van zijn huis uit de lift stapte. En dat was waar, op dit ogenblik. Kresh had alle informatie die hij hebben wilde, aan huis bezorgd kunnen krijgen. Maar soms had het zin om persoonlijk ter plekke te zijn. Er konden kleine details zijn, iets wat over het hoofd zou kunnen worden gezien, iets wat op een scherm niet zou opvallen, of wat je door een luidspreker niet zou horen.

De reis zelf kon trouwens ook nuttig zijn. Soms was het belangrijk dat je alleen was, dat je tijd had om na te denken. Zelfs zonder je privé-robot, zonder je geliefde vrouw. Alvar Kresh voelde dat dit zo'n moment was waarop hij alleen wilde zijn, al was het maar om zichzelf eraan te herinneren dat hij deze beslissing alleen zou moeten nemen. En tijdens deze hele vlucht zou hij alleen zijn. Fredda's robot Oberon telde nauwelijks als gezelschap, en hij nam trouwens de luchtwagen voor lange afstanden. Die had achter de cockpit een apart passagierscompartiment. Hij ging aan boord, gevolgd door Oberon. Kresh ging bij het zijraam zitten, liet Oberon zijn stoelgordel dichtklikken en tweemaal controleren, en keek toe hoe Oberon naar voren liep, naar de cockpit, en het luik achter zich sloot.

Alleen. Ja, het was een prettig idee eens alleen te zijn. Fijn om eens de stad uit te gaan, weer iets van de planeet te zien - een stukje althans - terwijl hij over het lot ervan nadacht. Die gedachte kwam bij hem op toen Oberon de luchtwagen startte en ongeveer tot een halve meter boven het dek van de hangar opsteeg. De buitendeuren draaiden open, waarna de luchtwagen langzaam de stromende regen in zweefde. Het leek of het weer nog slechter werd.

Plotseling bevond de luchtwagen zich midden in het onweer en schokte en slingerde hij in de duisternis, terwijl de regen met ongelooflijk geweld op de romp en de ramen kletterde. Even had Alvar Kresh er spijt van dat hij niet thuis was gebleven, maar Oberon zou niet zijn opgestegen als hij er niet op zou hebben vertrouwd dat hij Kresh veilig naar zijn bestemming zou kunnen brengen. Kresh had de wagen in elk geval niet graag zelf in zulk weer bestuurd.

Maar zelfs toen hij de stoelleuningen vastpakte en zich schrapzette tegen de schuddende, misselijkmakende vlucht, was er iets in hem dat geen angst kende, omdat er een robot aan het controlepaneel zat, en robots en gevaar konden voor mensen gewoon niet samen bestaan. Er waren weinig dingen in het heelal die Alvar Kresh volkomen vertrouwde, maar robots behoorden daar wel toe.

Zeg dat eens tegen het weer. De storm bonkte en brulde tegen de luchtwagen, terwijl die probeerde hoogte te winnen. Het geschok en het gekletter werden elke seconde erger. Net op het moment dat Kresh op het punt stond te concluderen dat zijn vertrouwen in robots toch niet zo absoluut was, kwam de luchtwagen vrij, schoot door een gat in de wolken. De hemel boven hem was leeg en helder.

Zachtjes achter de storm aan zeilend, dacht Kresh bij zichzelf toen hij omlaagkeek naar de onweerswolken. Een mooi symbool. Misschien zelfs een goed teken.

Maar Kresh wist natuurlijk wel beter. Wanneer het op symbolen en voortekenen aankwam, geloofde hij nergens in.

De luchtwagen maakte een bocht naar het zuidoosten en koerste naar het eiland Purgatory.

Davlo Lentrall sprong blindelings uit de luchtwagen, zich daarbij niets aantrekkend van de regen. Kaelor kwam achter hem aan, stak vriendelijk zijn linkerarm achter de rechter van zijn meester, en bracht hem naar de voordeur van het huis. Lentrall was zich slechts halfbewust van zijn omgeving en van wat hij deed, en liep met hem mee. Hij had een shock, meer niet. Het had even geduurd tot het volledig tot hem doordrong wat er met hem was gebeurd, maar toen had het hem met volle kracht getroffen.

Het hersendeel dat zich nog enigszins van zijn omgeving bewust was, had geweigerd de luchtwagen van de politie de garage binnen te laten zweven, die aan zijn huis was vastgebouwd, hoewel er volop ruimte was en hij dan niet drijfnat hoefde te worden. Nee. Nee. Hij zou de politie niet in zijn huis toelaten, zelfs niet in de garage. Niet als het aan hem lag.

Het was irrationeel, en dat wist hij, maar het deerde hem niet. Zelfs al wist hij heel goed dat de politie tijdens zijn afwezigheid het hele huis had doorzocht, alles had gecontroleerd en overal bewakingsapparatuur had geïnstalleerd. Ook al wist hij dat ze net buiten zijn eigendom zouden blijven staan, met hun meters en hun sondes, en naar de stormachtige duisternis zouden kijken. Ook al wist hij dat alles in orde was, met weglating van het feit dat mensen die er niet tegenop zagen veel te ver te gaan, hem als doelwit hadden gekozen. De kans was groot dat het voortbestaan van de planeet afhing van het feit of hij in leven zou blijven, maar voorlopig interesseerde zelfs dat Davlo Lentrall niet.

Hij liep met lood in zijn schoenen naar de voordeur, wachtte tot Kaelor die voor hem opende, duwde hem naar binnen en deed de deur achter zich dicht. Hij gehoorzaamde zonder te protesteren, toen Kaelor hem meetrok naar het midden van de grote zitkamer en ter plekke zijn drijfnatte bovenkleding uittrok. Kaelor verdween en kwam meteen terug met een stapel handdoeken en een warme deken. Een van de huishoudrobots verscheen met een mok met iets heets erin, waar de damp vanaf sloeg. En toen lieten de robots hem alleen.

Lentrall zat in de grote zitkamer - zijn haar en huid nog vochtig - in een deken gewikkeld, en hij dronk de hete soep op zonder hem te proeven. Hij keek strak naar de muur tegenover hem, zonder die te zien.

Het was allemaal misgelopen. Alles. Davlo Lentrall had nooit in zijn leven zo aan zichzelf getwijfeld. Nooit, niet één keer in zijn leven had hij eraan getwijfeld dat hij alles wat het leven hem bood aankon. Hij was slimmer, pienterder, sneller en beter dan andere mensen, en dat wist hij. Hij had het altijd geweten.

Tot vandaag. Tot een stelletje gezichtloze ontvoerders hem volkomen verraste met hun trucjes om hem bij zijn bewakingseenheid vandaan te houden. Tot een robot hem als een lappenpop neersmeet en op straat onder een bank duwde om hem te beschermen. Tot een politieagent met een in Davlo's ogen slechts middelmatige intelligentie precies geraden had wat er aan de hand was, de juiste beslissingen had genomen en zijn eigen leven ernstig in gevaar had gebracht om dat van Davlo te redden.

Op zich was dat allemaal niet zo erg, hoe kwetsend het ook was. Het was allemaal slechts decor voor het ware verhaal, dat van de vernedering.

Davlo Lentrall was geschrokken. Nee, het werd tijd om eerlijk te zijn. In elk geval tegen zichzelf. Hij was doodsbang geweest. Hij was nog steeds doodsbang. Toen het zover was, toen er zomaar van alles gebeurde, was de Davlo Lentrall die hij zich verbeeldde te zijn, de koele, zelfverzekerde, indrukwekkende knaap die alles in het leven zonder enig probleem aankon, in rook opgegaan.

Het maakte niet uit dat een moedige, beheerste Davlo Lentrall geëindigd was als een stapel lompen die onder een bank op het plein was geduwd, en dat hij al die tijd geen vinger had kunnen uitsteken om iets aan de situatie te veranderen, hoe dapper of laf hij ook was.

Waar het om ging, was dat Davlo Lentrall, die slimmer en beter was dan de rest, de Davlo Lentrall die het lef had om de beroemdste robotontwerper van de planeet te zeggen dat ze haar robot een verkeerde naam had gegeven, plotseling niet meer bestond.

Lentrall had nooit precies geweten hoe hij in een noodsituatie zou reageren, omdat hij die nog nooit had meegemaakt. Maar nu wist hij het. Van nu af aan wist Davlo Lentrall dat angst hem volkomen machteloos kon maken.

Lentrall nam nog een slok van de warme soep, en voor het eerst sinds hij thuis was, besefte hij waar hij was en wat hij deed. De soep smaakte goed, was warm en vulde zijn maag.

Vandaag was de kogel dus door de kerk gegaan. En wat dan nog? Wat maakte het uit? Zelfs de moedigste man die er bestond had niets aan de situatie kunnen veranderen. En maakte het echt zo veel uit dat commissaris Justen Devray de held van de middag was? Zou iemand zich de gebeurtenissen van vanmiddag herinneren als hij een geschiedenisboek schreef? Nee. Ze zouden zich herinneren dat doctor Davlo Lentrall komeet Grieg had ontdekt en de aanzet had gegeven tot de gebeurtenissen die Grieg op Inferno liet neerkomen.

Ja. Ja. Lentrall dronk de mok in één teug leeg en stond op. Met de deken nog om zich heen geslagen, liep hij naar zijn kantoor, in de uiterste hoek van de verdieping op de begane grond. Ja. De komeet Grieg. Die zouden ze zich herinneren, niet die idiote vernedering van vanmiddag.

En de beste manier om de herinnering aan de ramp van vanmiddag uit zijn gedachten te verjagen, was om weer meteen aan de slag te gaan en verder aan project Grieg te werken. Kaelor had gelijk gehad, toen hij zei dat er nog een heleboel onopgeloste problemen waren. Hij kon maar het beste meteen beginnen. Hij zou zijn computerbestanden oproepen en aan de slag gaan.

Davlo had er natuurlijk nooit bij stilgestaan waar de computerbestanden zich bevonden. Het was nooit bij hem opgekomen dat die zich op een bepaalde plek bevonden. Voor hem waren ze er gewoon, ergens in het enorme communicatie- en computernetwerk, waaraan alle terminals in de stad en die van de beschaafde buitenposten van de planeet waren gekoppeld. Hij kon ze op elk moment overal vandaan oproepen en ermee aan de slag gaan wanneer hij wilde.

Maar hij had er nooit over nagedacht, zoals hij er ook nooit bij stilstond dat er altijd lucht voor hem was om te ademen, zoals zijn huisrobots wisten wanneer ze de soep moesten opdienen.

Lentrall ging achter de terminal in zijn kantoor zitten en activeerde de bestanden over de komeet Grieg. Dat probeerde hij tenminste.

Want plotseling was het of hij geen lucht meer kreeg.

De vlucht over de Grote Baai was soepel verlopen, nadat de luchtwagen de storm bij de kust achter zich had gelaten. Dat was niet ongewoon. De klimaatmensen hadden Kresh gezegd dat het een typisch patroon was: warme, vochtige lucht die zijn vocht losliet zodra hij in contact kwam met de koele lucht boven het land. Het had iets te maken met lucht die door de bergruggen achter de stad Hades omhoog werd geduwd. De wind blies de lucht tegen de berghellingen op, en hoe hoger de lucht kwam, hoe lager de barometerdruk werd en hoe minder vocht er in opgeloste vorm in kon blijven zitten. Zodat het water uit de lucht viel en het... regende.

Ze noemden het regenschaduw.

Maar als het op het vasteland kon werken, kon het net zo goed aan de loefzijde van een eiland werken. Vooral op een mooi groot eiland als Purgatory. De heersende winden op het eiland kwamen uit het zuiden. Oberon vloog Kresh' luchtwagen vanuit het noordwesten ernaartoe, over de centrale bergpiek van het eiland heen, en toen terug in een weergebied dat net zo erg was als datgene dat ze boven Hades achter zich hadden gelaten.

De luchtwagen dook de wolken in en werd meteen door een loeiende storm omgeven. Kresh pakte zijn armleuningen weer vast, toen de luchtwagen schuddend en trillend alle kanten op schoot. De donder rolde om hen heen, terwijl de bliksem de onweerslucht buiten het raam verlichtte. Plotseling wilde Kresh naar voren gaan, de cockpit in, om te zien wat er aan de hand was en zelf de besturing overnemen. Maar dat leek verdacht veel op paniek.

Kresh dwong zich ontspannen te blijven zitten. Alles zou goed komen. Oberon was een uitstekende piloot. Hij keek uit het raam, naar de regen ver beneden hem. Hij moest aan een ander onweer op Purgatory denken, vijf jaar geleden. Een onweer dat was veroorzaakt door de weervelden, de enorme krachtveldgeneratoren van het terravormingscentrum. Een onweer dat had gewoed in de nacht waarin Chanto Grieg werd vermoord. In elk geval zou er vannacht, in dit onweer, geen ramp plaatsvinden.

Kresh glimlachte. Over misplaatst vertrouwen gesproken. Hoe kon hij in duivelsnaam weten wat voor schema rampen aanhielden? Die kwamen wanneer ze wilden, zonder de moeite te doen Alvar Kresh om toestemming te vragen.

Hij voelde een schok die harder was dan de andere en plotseling bewoog de luchtwagen niet meer. Verbaasd knipperde Kresh met zijn ogen en keek naar buiten. Het duurde even voordat hij begreep dat ze op de grond stonden.

De deur van de cockpit ging open en Oberon kwam de cabine binnen. 'We zijn gearriveerd, meneer,' zie hij met zijn zachte, bijna plechtig klinkende stem. 'Zoals u ziet, meneer, is het weer uiterst slecht. Aangezien er geen overdekte verbinding is tussen het landingsterrein en de ingang, wilt u misschien wachten tot het weer beter is, vóór u naar buiten gaat.'

Kresh keek door het raam en schermde met zijn hand het schijnsel van de binnenverlichting van de cabine af. Hij zag de ingang van het terravormingscentrum. 'Het zal hooguit een paar honderd meter naar de deur zijn,' zei Kresh. 'Waarom zou ik wachten?'

'Zoals u wilt, meneer. Als u het verstandig vindt meteen te gaan.'

Die verdomde bemoeial van een robot leek wel een kindermeisje. Kresh gaf zich over aan een korte aanval van kwaadheid. Als hij zou wachten tot het weer beter was, zou Oberon hem dan daarna aanraden dat hij moest wachten tot hij had gegeten en was uitgeslapen, voordat hij aan de inspannende reis van dertig seconden over het parkeerterrein zou beginnen? Hij had haast, en hij had al veel te veel tijd verspild.

'Ik vind het verstandig,' gromde Kresh. 'Ik vind het zelfs zonder meer briljant.' Hij maakte zijn stoelgordel los, stond op en pakte zijn regenponcho van de stoel tegenover hem, waarop hij hem had neergelegd nadat hij aan boord was gekomen. Hij was nog vochtig, maar dat deed er niet toe. Hij trok hem over zijn hoofd, zette de kap op en keek Oberon aan. 'Ik stel voor dat jij voorlopig hier blijft,' zei hij. 'Tenzij je het verstandig vindt in de weg te lopen.'

Oberon vond het duidelijk niet verstandig daarop te antwoorden. Kresh draaide de robot zijn rug toe, pakte de hendel van het luik beet en gaf er een ruk aan. Het slot schoof opzij en Kresh gaf een harde duw. Het luik draaide open, en hij liep het donderende geweld van het onweer in.

De neerstromende regen sloeg hem recht in zijn ogen, koud en hard. Kresh hield zijn hand voor zijn gezicht, en tuurde in de regen. Hij liep naar de andere kant van het schip en ging toen rechtdoor, naar de ingang van het terravormingscentrum. De wind kreeg vat op zijn poncho en blies hem strak om zijn lichaam heen, waardoor hij klapperend achter hem aan wapperde. Hij zette zich schrap tegen de wind en probeerde de kap van de poncho op te houden, terwijl de wind zijn best deed hem van zijn hoofd te blazen. De regen sloeg in zijn gezicht.

Een grote, dubbele glazen deur, die in het midden openging, vormde de hoofdingang van het terravormingscentrum. Kresh liep erheen en pakte al bijna de kruk vast voordat hij besefte dat het zo niet zou lukken. Hij zou alleen binnenkomen als hij het volgens de regels deed. Regels waarmee hij zelf had ingestemd. 'Stemafdruk!' riep hij boven het kabaal van de storm uit.

'Automatisch stemafdruksysteem klaar,' antwoordde een volstrekt onpersoonlijke stem uit het niets. Hoewel Kresh een antwoord had verwacht, schrok hij toch. De stem was duidelijk kunstmatig: kalm, emotieloos en bloedeloos.

Kresh antwoordde met een iets zachtere stem. Als hij het apparaat kon horen, kon het apparaat hem waarschijnlijk ook horen. 'Naam: gouverneur Alvar Kresh,' zei hij. 'Wachtwoord: Terra Grande.'

'Identiteit bevestigd, toestemming om binnen te komen bevestigd,' antwoordde de stem. De sloten in de deuren klikten open. Ongeduldig en gehaast om snel uit de regen weg te komen, pakte Kresh de deurkrukken van beide deuren en trok er iets te hard aan. De wind kreeg vat op de deur links van hem en rukte hem uit zijn hand, waarna de deur tegen de linkermuur smakte, om daarna terug te zwaaien. Binnen was een tweede deur, die naar binnen openging, en kalm duwde Kresh die open.

Hij was hier lang niet geweest, maar hij wist de weg nog. Hij sloeg linksaf en liep de hoofdgang door naar de derde deur. De eerste twee deuren in de hal zagen er gewoon uit, maar niet de toegang tot kamer 103. Dat was een enorm, gepantserd stalen luik dat veel weghad van de deur van een kluis. De deur zat op slot, zoals het hoorde. Maar ernaast zat een console om handpalmafdrukken te controleren. Kresh legde zijn hand erop. Na enkele tellen klonk er een bons, een zware klik en een doffe plof, waarna de deur naar buiten opendraaide.

Kresh dook snel naar binnen zodra de deur ver genoeg openstond. Een verbaasd kijkende vrouw van middelbare leeftijd, gekleed in een laboratoriumjas, zat aan een bureau naast de deur te werken. Ze keek de indringer met open mond aan en stond op. Ze leek te willen protesteren, en twee of drie robots kwamen een stap dichterbij, alsof ze bang waren dat de indringer de vrouw kwaad wilde doen. Maar toen trok Kresh de kap van zijn poncho van zijn hoofd. Het was duidelijk dat de vrouw en de robots hem meteen herkenden, maar nu ze wisten wie hij was, leek hun verbijstering alleen maar groter te worden.

Alvar Kresh was niet bepaald geïnteresseerd in de emotionele toestand van de technische staf. Hij keurde hun nauwelijks een blik waardig. Hij keek om zich heen, tot hij twee enorme, glimmende, halve bollen zag, elk ongeveer vijf meter in doorsnede en elk rustend op een rand, of een soort dikke zuil, met een doorsnede die ongeveer gelijk was aan die van de bol erbovenop. De zuilen waren zo hoog, dat de onderkant van de bollen zich ongeveer op ooghoogte bevond. Een van de bollen was een glooiende, volmaakt ronde koepel, de andere was hoekig en was opgebouwd uit platte panelen met allerlei ingewikkelde apparaten, kabels en circuits, die er in allerlei hoeken aanhingen.

'Ik wil met de tweeling praten,' zei hij.

10

Doctor Leschar Soggdon deed haar mond open en dicht, en toen weer open. Zo hield ze hem enkele tellen, tot ze de beheersing over haar stem terugvond. 'U bent... U bent gouverneur Kresh,' zei ze ten slotte.

'Ja,' antwoordde haar bezoeker geïrriteerd. 'Ik weet wie ik ben. Ik moet met de tweeling over een klimaatontwerp praten. Onmiddellijk.'

Soggdon wist nu helemaal niet meer hoe ze het had. 'Meneer, dat gaat zomaar niet. U kunt niet plompverloren binnen komen wandelen en...'

'Ik wel,' zei Kresh. 'En ik kan het weten. Ik heb de regels gemaakt.'

'O, ja, ja, meneer, natuurlijk. Ik bedoelde niet dat u niet binnen zou mogen komen. Maar u weet niet hoe we hier te werk gaan, hoe onze procedures zijn. Het is verstandiger wanneer u uw vragen schriftelijk aan de Algemene Terravormingscommissie voorlegt en dan...'

'Wie bent u?' vroeg Kresh, haar onderbrekend. 'Wat is uw positie hier?'

Soggdon bloosde en ging rechtop staan. Haar ogen kwamen ongeveer ter hoogte van de aanzet van Kresh' nek. 'Ik ben doctor Leschar Soggdon,' zei ze zo waardig mogelijk. 'Ik ben het hoofd van de nachtploeg.'

'Mooi zo, doctor Soggdon. Luistert u goed, alstublieft. Ik ben hierheen gekomen omdat ik dergelijke tijdverspilling juist wil, nee móet voorkomen. Het betreft een uiterst dringende en belangrijke zaak en ik moet er volkomen zeker van zijn dat mijn informatie rechtstreeks uit de bron komt. Ik kan het risico niet nemen dat de een of andere expert mijn vragen, of de antwoorden van de tweeling, verkeerd interpreteert. Ik kan niet wachten tot de commissie samenkomt en de zinvolheid en de betekenis van mijn vragen bespreekt. Ik moet ze nu stellen, en ik moet nu een antwoord hebben. Is dat duidelijk? Want zo niet, dan bent u ontslagen.'

'Ik eh... eh... eh, meneer, ik eh...'

'Ja? Hebt u uitzicht op ander werk?'

Ze slikte moeizaam en begon opnieuw: 'Goed dan. Maar, meneer, met alle respect, ik wil dat u een verklaring tekent dat u tegen mijn advies handelt en mij uitdrukkelijk hebt bevolen mee te werken.'

'Ik teken alles wat u wilt,' zei Kresh. 'Maar nu wil ik de tweeling spreken.' De gouverneur trok zijn poncho uit en gaf hem aan de dichtstbijzijnde robot. Daarna liep hij naar de andere kant van de enorme ruimte, waar de twee halfronde omhulsels stonden. Daar binnenin bevonden zich de twee controlecentra voor het terravormingsproject. De ene was een door de Ruimters gebouwde, onbeweeglijke roboteenheid, en de andere een door de Blijvers gebouwd computersysteem.

Voor de twee machines stond een soort communicatiepaneel. Gouverneur Kresh trok een stoel bij en ging zitten. 'Goed dan,' zei hij. 'Wat moet ik doen?'

Soggdon kwam sterk in de verleiding hem gewoon te laten zien welke knoppen hij moest gebruiken en hem verder zijn gang te laten gaan. Maar ze wist hoe groot de schade kon zijn die de kleinste verspreking kon aanrichten. De gedachte dat Eenheid Dee in een ernstig Eerste Wet-conflict zou raken, alleen omdat Kresh zijn zin wilde hebben, was te veel voor haar. Ze moest haar mond opendoen. 'Meneer,' zei ze, 'het spijt me, maar u moet een paar dingen begrijpen, voordat u begint. En ik zal er voor zorgen dat u ze inderdaad begrijpt, zelfs al zou ik daardoor mijn baan verliezen. Anders zou u Eenheid Dee enorme schade kunnen toebrengen.'

Kresh keek haar geërgerd en verrast aan, maar toen verzachtten zijn harde trekken iets. 'Goed,' zei hij. 'Ik zeg altijd dat ik liever heb dat de mensen hun mond tegen me opendoen. Ik denk dat dit mijn grote kans is om dat te bewijzen. Vertelt u me wat ik moet weten, maar doe er niet te lang over. U mag beginnen met mij te vertellen wat "D" betekent.'

Zijn vraag verraste haar. Soggdon nam hem zorgvuldig op, voordat ze sprak. Hoe kon iemand die niet eens wist wat, of wie, Eenheid Dee was, hier zomaar binnen komen stormen en de leiding overnemen? 'Ik bedoelde niet de letter "D", meneer, ik bedoelde Eenheid Dee. Zo noemen we het Robotcontrolesysteem voor het terravormingsproject. Eenheid Dee.'

Kresh fronste zijn wenkbrauwen en keek naar de twee apparaten, en voor het eerst zag hij de.twee keurige bordjes die aan de bollen waren bevestigd. Op het bordje dat aan de ronde koepel hing, stond EENHEID DEE, en op het bordje aan de hoekige koepel EENHEID DOM.

'Ah, ik zie het,' zei hij. 'Ik moet toegeven dat ik niet weet hoe u de boel hier leidt. Ik ben hier tijdens de bouw een keer of wat geweest, maar niet meer sinds jullie operationeel zijn. Ik weet dat de codenaam voor de twee controlesystemen "de tweeling" is, maar meer niet. Ik neem aan dat die namen acroniemen zijn?'

Soggdon fronste haar voorhoofd. Voor iemand die zo vastberaden kwam binnenstormen en de boel overnam, liet hij zich wel snel door bijzaken afleiden. 'Ik dacht dat de naam Eenheid Dee naar het vierde en laatste ontwerp verwees. Ik geloof dat het later een soort privé-grap van de dagploeg is geworden,' zei ze. 'Ik moet toegeven dat ik nooit heb uitgezocht wat voor grap. Misschien heeft het er iets mee te maken dat Eenheid Dom, nou, dom is, zonder enig bewustzijn. Maar de juiste betekenis van Eenheid Dee weet ik niet.' Soggdon haalde haar schouders op. Ze had nauwelijks gevoel voor humor.

'Goed,' zei de gouverneur. 'Volgende stap,' vervolgde hij. 'Wat moet ik weten om te voorkomen dat ik de tweeling schade toebreng?'

'Nou, Eenheid Dee is de enige die schade zou kunnen oplopen. Eenheid Dom is een computersysteem zonder gevoelens. Hij is geen robot. Hij beschikt over een pseudo-zelfbewuste interface waarmee hij in beperkte mate kan communiceren, maar hij is geen robot en hij is niet aan de Drie Wenen gebonden. Eenheid Dee is een ander verhaal. Zij is weinig meer dan een enorm positronisch brein dat aan een groot aantal interfaces is gekoppeld. Een robotbrein zonder conventioneel robotlichaam, maar ze is, hoe dan ook, toch een driewetrobot. Gewoon een die zich niet kan bewegen.'

'En wat is het probleem?' vroeg Kresh geprikkeld, op het punt staand zijn geduld weer te verliezen.

'Dat is toch duidelijk,' reageerde Soggdon, die net een seconde te laat besefte hoe grof haar opmerking was. 'Tenminste... mijn excuses, meneer, maar vergeet u alstublieft niet dat Eenheid Dee een complete planeet opnieuw moet opbouwen, een planeet die onderdak biedt aan miljoenen mensen. Ze is ontworpen om enorme hoeveelheden informatie te verwerken en nauwkeurige lange-termijnvoorspellingen te doen. En ze moet zowel op een enorme schaal als op zeer gedetailleerd niveau kunnen werken.'

'Nou en?'

'Nou, wanneer je een planeet opnieuw moet opbouwen, zullen er altijd ongelukjes gebeuren. Er zullen mensen uit hun huis moeten worden gezet, mensen zullen te lijden hebben van overstromingen, droogten en stormen die met opzet zijn veroorzaakt door de daden en opdrachten van deze twee besturingssystemen. Ze zullen onvermijdelijk sommige mensen op sommige plaatsen schade toebrengen.'

'Ik dacht dat het systeem erop was gebouwd om zulke Eerste Wet-conflicten aan te kunnen. Ik heb over systemen gelezen die zich met grote projecten bezighielden en waren geprogrammeerd om voor- of nadelen voor de mensheid als geheel te beschouwen, niet voor elk individu apart.'

Soggdon schudde haar hoofd. 'Dat werkt alleen in heel beperkte of gespecialiseerde gevallen, en ik heb nog nooit gehoord dat het bleef werken. Vroeg of laat komt het moment waarop als robots denkende machines die zijn geprogrammeerd om op die manier te denken, ermee stoppen. Ze branden door of er gaat op talloze andere manieren iets mis. En de gevallen waarop u doelt, zijn robots die heel vage, abstracte situaties moesten afhandelen. Eenheid Dee moet zich buigen over een eindeloze reeks dagelijkse beslissingen die van invloed is op miljoenen individuen. Met sommigen daarvan staat ze rechtstreeks in contact en wisselt ze gegevens uit. Ze kan niet op die manier denken. Ze ontkomt er niet aan om mensen als individuen te zien.'

'Wat is dan de oplossing?' vroeg Kresh.

Soggdon haalde diep adem en ging toen haastig verder, alsof ze het allemaal zo snel mogelijk achter de rug wilde hebben. Ze hief haar hand op en maakte een weids gebaar. 'Eenheid Dee denkt dat dit allemaal een simulatie is,' zei ze.

'Wat?' zei Kresh.

'Ze denkt dat het hele terravormingsproject, zelfs de hele planeet Inferno, niet meer is dan een heel complexe en zeer uitgewerkte simulatie, die bedoeld is om meer te weten te komen als voorbereiding op een echt terravormingsproject ergens in de toekomst.'

'Maar dat is absurd!' protesteerde Kresh. 'Dat kan niemand geloven.'

'Nou, gelukkig voor ons schijnt Eenheid Dee dat wel te kunnen.'

'Maar er is zoveel bewijs van het tegendeel. De wereld is veel te gedetailleerd om een simulatie te kunnen zijn.'

'We beperken datgene dat ze kan horen en zien heel zorgvuldig,' antwoordde Soggdon. 'Vergeet niet, we hebben controle over haar input. Ze krijgt alleen de informatie die wij haar geven. Soms voeren we zelfs zogenaamde fouten in of sturen we haar beelden en informatie die onzin zijn. Daarna corrigeren we de "fouten" en gaan weer verder. Dat maakt alles minder echt, en geeft haar ook het idee dat er dingen mis kunnen gaan. Als we dan fouten maken in onze berekeningen, of ontdekken dat we een variabele over het hoofd hebben gezien, of haar gewoon iets hebben laten zien wat ze niet had mogen zien, kunnen we het corrigeren zonder haar achterdochtig te maken. Ze denkt dat Inferno verzonnen is, speciaal voor haar uitgevonden. Voor zover zij weet, bevindt ze zich in een laboratorium op Baleyworld. Ze denkt dat het project een poging is om erachter te komen hoe we voor toekomstige terravormingsprojecten moeten samenwerken met Blijverapparatuur.' Soggdon aarzelde even en besloot toen dat ze hem ook maar meteen het slechtste nieuws moest vertellen. 'Ze denkt zelfs, gouverneur, dat u deel uitmaakt van die simulatie.'

'Wat!'

'Dat was echt noodzakelijk. Als ze zou denken dat u een bestaand persoon bent, zou ze zich natuurlijk afvragen wat u in de verzonnen wereld van haar simulatie doet. We moeten erg ons best doen haar te laten geloven dat de echte wereld iets is wat we voor haar hebben verzonnen.'

'En daarom moest u haar vertellen dat ik niet echt besta.'

'Inderdaad. Vanuit haar gezichtspunt zijn denkende wezens in drie groepen verdeeld. Een: degenen die in de echte wereld bestaan, maar niets met haar te maken hebben. Twee: mensen uit de echte wereld, hier in het laboratorium en in het veld, die met haar praten en op haar reageren. En drie: simulaten, gesimuleerde intelligentsia.'

'Simulaten,' zei Kresh, duidelijk niet als een vraag. Hij vroeg het haar niet, maar beval haar de uitdrukking uit te leggen.

'Ja, meneer. Dat is de vaste industriële term voor verzonnen mensen en robots in een simulatie. Eenheid Dee denkt dat de hele bevolking van Inferno slechts een verzameling simulaten is. En u maakt deel uit van die bevolking.'

'Probeert u me duidelijk te maken dat ik niet met haar kan praten omdat ze dan zal merken dat ik niet verzonnen ben?' vroeg Kresh.

'O jawel, meneer. U kunt gerust met Eenheid Dee praten. Ze praat elke dag met ecologische ingenieurs en veldrobots, en anderen. Maar ze denkt dat die allemaal een rol spelen. Het is van essentieel belang dat ze hetzelfde van u denkt.'

'Anders zal ze zich gaan afvragen of haar gesimuleerde werkelijkheid niet de echte wereld is, en dan zal ze zich afvragen of haar daden mensen geen kwaad hebben berokkend,' zei Kresh.

'Ze heeft de dood van enkele mensen veroorzaakt,' zei Soggdon. 'Dat was onvermijdelijk, en het ging per ongeluk, maar alleen om andere mensen op andere plaatsen te redden. Ze heeft die incidenten vrij goed doorstaan, maar alleen omdat ze dacht met simulaten te maken te hebben. En ik wil eraan toevoegen dat ze de neiging heeft in haar simulaten te geloven, zich om hen te bekommeren. Zij vormen de enige wereld die ze ooit heeft gekend.'

'Zij zijn de enige wereld die er is,' zei Kresh. 'Haar simulaten zijn echte, levende mensen.'

'Natuurlijk, natuurlijk, maar het gaat erom dat zij weet dat ze denkbeeldig zijn, en toch is ze in hen gaan geloven. Ze gelooft in hen zoals je in personages in een stuk fictie gelooft, of zoals iemand praat tegen zijn huisdier, dat niet kan denken. Op een bepaald niveau weet Eenheid Dee dat haar simulaten niet echt zijn, maar ze ervaart toch echte gevoelens voor hen, en ondergaat echte, zij het zwakke, Eerste Wet-conflicten als een van hen omkomt en ze het wellicht had kunnen voorkomen. Het veroorzaken van de dood van simulaten is uiterst moeilijk voor haar geweest.

Als ze zou ontdekken dat ze echte mensen heeft gedood, nou, dan zou dat het einde betekenen. Ze zou gewoon een enorm Eerste Wet-conflict krijgen en volkomen vastlopen. Ze zou een brainlock krijgen en doodgaan. Of erger nog: misschien overleeft ze het.'

'Waarom zou het erger zijn als ze het overleeft?' vroeg Kresh.

Soggdon slaakte een lange, gelaten zucht en schudde haar hoofd. Ze keek naar de enorme bollen. 'Ik weet het niet. Ik kan er alleen naar gissen. In het gunstigste geval denk ik dat ze een manier zou vinden om de hele operatie tot stilstand te brengen. We zouden natuurlijk proberen haar tegen te houden, maar ze is te wijd vertakt, en ze is verschrikkelijk snel. Ik denk dat ze opdracht zou geven de stroom af te snijden en een manier zou vinden om Eenheid Dom uit te schakelen, zodat hij de show niet in zijn eentje kan leiden. Ze zou computerbestanden wissen, en dergelijke. Ze zou het her-terravormingsproject afgelasten, omdat het mensen zou kunnen verwonden.'

'Dat gunstigste geval klink behoorlijk akelig. En het slechtste?'

'In het slechtste geval zou ze proberen de schade te herstellen, dingen terug te brengen in hun oorspronkelijke staat.' Soggdon glimlachte humorloos. 'Ze zou proberen de planeet te on-her-terravormen. Het heelal mag weten wat de gevolgen daarvan zouden kunnen zijn. We zouden haar natuurlijk uitschakelen, of dat in elk geval proberen. Maar ik moet niet denken aan de schade die ze zou kunnen aanrichten.'

Kresh knikte bedachtzaam. 'Nee, dat zeker niet,' zei hij. 'Maar ik moet haar toch spreken, samen met Eenheid Dom. Het valt me op dat u over hem weinig te vertellen hebt.'

Soggdon haalde haar schouders op. 'Daar valt weinig over te vertellen. Ik vind dat we hem zelfs geen "hij" zouden moeten noemen. Hij is zonder meer een "het", een zielloze, geesteloze machine die zijn werk uitstekend doet. Wanneer u met hem praat, hebt u in feite te maken met zijn pseudo-zelfbewuste interface, een persoonlijkheidsinterface, waar ik aan wil toevoegen dat het met opzet geen al te goede is. We willen onszelf niet voor de gek houden door Eenheid Dom als iets te gaan zien wat hij niet is.'

'Maar zo te horen zou hij de situatie in de hand kunnen houden als Eenheid Dee zou vastlopen.'

'Theoretisch zou Eenheid Dom het hele terravormingsproject in zijn eentje kunnen leiden, ja. Praktisch gezien vinden we hier allemaal dat het verstandig is om niet al te veel vertrouwen in één enkel besturingssysteem te stellen. We hebben meer meningen nodig. We hebben behoefte aan een tweede oordeel. Ze vormen samen trouwens een uitstekend team. Ze werken goed samen. Ze zijn met zijn tweeën waarschijnlijk drie of vier keer zo efficiënt als wanneer ze apart zouden werken. Maar we zijn nog maar een paar jaar bezig met een project dat wel een eeuw of langer in beslag kan nemen. Het is nog veel te vroeg om onze primaire werkwijze op het spel te zetten en al het werk aan reservesystemen toe te vertrouwen. Wat als dat reservesysteem nu eens problemen krijgt?'

'Ik begrijp u volkomen,' zei gouverneur Kresh. 'Waar moet ik dus op letten wanneer ik met hen praat?'

'Verlies uw kalmte niet wanneer Eenheid Dee u neerbuigend behandelt. Ze denkt tenslotte dat u niet echt bent. U bent in feite niets meer dan een stuk op het speelbord, wat haar betreft. Schrik niet wanneer ze heel veel over u blijkt te weten, en daar geen geheim van maakt. Maar verbeter haar ook niet als ze iets verkeerds zegt. We hebben haar informatiebestanden om allerlei redenen op sommige punten aangepast. Soms zijn het opzettelijke fouten om het meer op een simulatie te laten lijken, in andere gevallen ging het om procedurekwesties. Probeer eraan te denken dat u niet echt bent. Dat is het belangrijkste. Verder zult u via een hoofdtelefoon contact met haar hebben, en ik luister mee. Als er dingen zijn die u moet weten, kom ik tussenbeide.'

Gouverneur Kresh knikte bedachtzaam. 'Is het u wel eens opgevallen, doctor Soggdon, hoeveel van onze energie wordt verspild aan het hanteren van de Drie Wetten? Om te proberen ze te omzeilen en de wereld eraan aan te passen?'

Eerst schrok Soggdon van deze plotselinge opmerking. Niet omdat ze het niet met zijn woorden eens was - integendeel - maar omdat ze uit Kresh' mond kwamen. Nou, als de gouverneur zich aan ketterij waagde, waarom zou ze er zelf dan niet over beginnen? 'Zo denk ik er al heel lang over, gouverneur,' zei ze. 'Ik ben zelfs van mening dat deze wereld zo diep in de problemen zit door de Drie Wetten. Ze hebben ons te voorzichtig gemaakt, we zijn te druk bezig ervoor te zorgen dat vandaag precies gelijk is aan gisteren, en we zijn veel te bedeesd om plannen voor morgen te durven maken.'

Kresh lachte. 'Niet slecht gezegd,' merkte hij op. 'Eerdaags zult u me er misschien op betrappen dat ik uw woorden heb gestolen.' De gouverneur keek van systeem-Eenheid Dee naar systeem-Eenheid Dom, en toen weer naar Soggdon. 'Goed,' zei hij. 'Laten we aan de slag gaan.'

'Goeeede morrrgen, gouverrrneur Kresssh.' Twee stemmen spraken hem tegelijk door de hoofdtelefoon toe, de ene een zachte, vrouwelijke sopraan, de andere een ernstige, enigszins slordige, geslachtloze alt. Ze spraken tegelijkertijd dezelfde woorden, maar niet helemaal synchroon.

De stemmen leken uit het niets te komen. Dat was ongetwijfeld een illusie die werd veroorzaakt door het stereo-effect van de hoofdtelefoon, maar het was toch verwarrend. Alvar Kresh fronste zijn wenkbrauwen en keek achter zich, alsof hij daar twee robots verwachtte, een achter elk oor. Hij wist heel goed dat er niets te zien zou zijn, maar iets in hem wilde het toch even controleren.

Het leek allemaal krankzinnig, irrationeel, maar de ijzeren hand van de Drie Wetten gelastte dat er een dergelijke regeling moest worden getroffen. Kresh besloot er het beste van te maken. 'Goedemorgen,' zei hij in de microfoon die aan de hoofdtelefoon was bevestigd. 'Ik neem aan dat ik met zowel Eenheid Dee als Eenheid Dom praat?'

'Daaat isss juissst, gouverrrneur,' antwoordden beide stemmen. 'Sommmige bezzzoekers vinnnden heeet verwarrrend om onsss alllebei te hoooren. Zzzullen wwwe eennn stemmm uitfilllteren?'

'Dat lijkt me handig,' zei Kresh. Verwarrend was nog zwak uitgedrukt. Twee stemmen die als één probeerden te praten, het was ronduit angstaanjagend.

'Goed dan,' zei de vrouwelijke stem in zijn linkeroor uit zichzelf, en ze sprak nu plotseling op kwieke toon. Misschien vond ze het gemakkelijker te praten zonder dat ze zich met Eenheid Dom moest synchroniseren. 'We staan allebei nog met u in contact, maar u zult slechts één van ons tegelijk horen. Zo nu en dan zullen we van kanaal wisselen, om u aan onze dubbele aanwezigheid te herinneren.' De stem die hij hoorde, klonk bijna overdreven vrolijk, met een vreemde, jeugdige toon erin. Een speelse stem, vol vermaak en in een goed humeur.

'Deze hogere stem, die ik nu hoor,' zei Kresh, 'is dat Eenheid Dee?'

'Dat klopt, meneer.'

Plotseling sprak de andere, lagere, onpersoonlijke en enigszins slordige stem in zijn rechteroor. 'Dit is de stem van Eenheid Dom.'

'Goed. Mooi. Wat dan ook. Ik wil jullie beiden spreken.'

'Zegt u het maar, gouverneur,' zei Eenheid Dee in zijn linkeroor. Kresh begon zich af te vragen of het omschakelen van de stemmen een soort spel was dat Eenheid Dee speelde, een manier om hem op het verkeerde been te zetten. Zo ja, dan zou dat haar niet lukken.

'Dat zal ik zeker,' zei hij. 'Ik wil eerst over een oud project met jullie praten, uit de tijd van de eerste pogingen om deze wereld te terravormen.'

'Over welk project dan wel?' vroeg Eenheid Dee.

'Het voorstel om een Poolzee aan te leggen en daarmee de temperaturen op de planeet te matigen. Ik wil dat jullie, gebaseerd op dat oude concept, een plan in overweging nemen.'

'Klaar om gegevens op te nemen,' zei de ernstige, mechanische stem in zij n rechteroor. Het was duidelijk dat er weinig moeite was gedaan om Eenheid Dom een gesimuleerde persoonlijkheid te geven. Dat was misschien maar goed ook. Nu kreeg Kresh de indruk dat hij met een schizofreen sprak.

'Het plan is het volgende. Stel dat de bestaande Pooldepressie nu onder water zou worden gezet, met een verbinding naar de Zuidelijke Oceaan, via een kanaal door de streek Utopia heen, in het oosten van Terra Grande, en door de loop van de rivier de Lethe, in het westen, te verleggen. Stel dat dat werk heel snel zou kunnen worden uitgevoerd, binnen enkele jaren.'

Er volgde een heel korte pauze. 'Daardoor zou er een Poolzee ontstaan,' vervolgde Eenheid Dom. 'Maar het plan is onwerkelijk. Zo'n enorm bouwkundig project zou nooit binnen een dergelijk krap tijdsbestek kunnen worden voltooid.'

'Zelfs als het wel mogelijk zou zijn, ik ben ervan overtuigd dat de bijkomende schade aan bestaande ecosystemen en eigendommen enorm zou zijn,' zei Eenheid Dee duidelijk meer tegen Eenheid Dom dan tegen Kresh.

'De huidige voorspellingen zijn, dat de schade aan ecosystemen en eigendommen binnen twee en twee komma vijf standaardeeuwen hypothetisch zal zijn,' reageerde Eenheid Dom.

'Waarom hypothetisch?' vroeg Kresh, bang voor het antwoord.

'Omdat,' antwoordde Eenheid Dee op hoorbaar ongemakkelijke toon, 'onze huidige voorspellingen laten zien dat alle ecosystemen zullen instorten en alle mensen - de bezitters van de eigendommen - tegen die tijd dood zullen zijn of van de planeet zijn geëvacueerd.'

Kresh was oprecht verrast. 'Ik wist niet dat we er zo slecht voorstonden. Ik dacht dat we in elk geval een kans hadden het te overleven.'

'O ja,' zei Eenheid Dee. 'Er is een kans dat het menselijk leven het hier zal overleven. Dat is in grote mate een keus die onze afstammelingen moeten maken. Menselijke wezens kunnen overleven op een levenloos, luchdoos, steriel stuk steen als ze dat willen. Als er een koepel over de stad Hades zou worden gebouwd, of als de stad ondergronds zou worden herbouwd en op de juiste wijze beschermd, zou er ongetwijfeld een beperkte bevolking eindeloos lang in kunnen blijven wonen, zelfs nadat het klimaat teloor is gegaan.'

'Maar we gaan juist vooruit!' protesteerde Kresh. 'We boeken vooruitgang!'

'Inderdaad. Op dit moment, plaatselijk. Maar er bestaat weinig twijfel over dat de huidige verbeteringen op korte termijn niet kunnen worden volgehouden of op langere termijn in stand kunnen worden gehouden. Er is gewoon niet voldoende arbeidskracht of apparatuur voorhanden om de gebieden met een verbeterd klimaat ver genoeg uit te breiden en ze een stevige basis te geven.'

'En daarom heeft het geen zin om je druk te maken over ecologische schade en verlies van eigendommen,' zei Kresh. 'Mooi zo. Negeer die twee punten, of beter nog: betrek in de berekeningen de resultaten van pogingen er iets aan te verhelpen, pogingen om de schade te herstellen.'

'Bij die berekening komt een bijna oneindig aantal variabelen kijken,' zei Eenheid Dom. 'Ik stel voor een eerste opzet te maken om een bereik af te bakenen van scenario's met de beste vooruitzichten, en duidelijk mislukte varianten te schrappen.'

'Goedgekeurd,' zei Kresh.

'Zelfs het maken van een eerste opzet zal enkele minuten in beslag nemen,' zei Eenheid Dee. 'Een ogenblik geduld, alstublieft.'

'Alsof ik veel keus heb,' zei Kresh tegen niemand in het bijzonder. Daar zat hij, en keek van Eenheid Dees glooiende, volmaakte halve bol naar het hoekige, vreemde omhulsel waarin Eenheid Dom was opgeborgen. Doms omhulsel, of houder, of hoe je het ook wilde noemen, zag er tenminste als een machine uit. Dom zag eruit alsof hij echt iets deed, met dingen bezig was, dingen deed gebeuren. Hij was een brok techniek. Hij was tastbaar en stevig met de werkelijkheid verbonden door middel van stroomkabels en verbindingen voor het uitwisselen van gegevens. Dom was van deze wereld.

Dee was dat in meerdere opzichten duidelijk niet. Zij werd tegen het harde heelal om haar heen afgeschermd. Zij was glooiend en volmaakt, afgegrendeld in haar geïdealiseerde omhulsel, en moest op een speciale manier worden behandeld. Dee zag er meer uit als een abstract kunstwerk dan als een werkende robot. Ze zag eruit als iets wat op afstand moest opvallen, alleenstaand, een orakel dat werd geconsulteerd, in plaats van een machine die werk moest verrichten. En was de werkelijkheid wel zo veel anders? Kresh keek naar Soggdon, die aan de andere kant van het laboratorium stond en deed of ze ergens mee bezig was, terwijl ze Kresh zenuwachtig en slecht op haar gemak in de gaten hield.

Ja, inderdaad, Eenheid Dee was haar acoliet, met priesters die aan haar nukken voldeden en hun best deden de wereld naar haar wensen te vormen, die op eieren liepen om het goddelijke wezen, waar alles van afhing, niet te ergeren of boos te maken. Plotseling moest Kresh aan de orakels uit bijna vergeten legenden denken. Die hadden grote macht gehad, maar ze waren ook heel grillig en sluw geweest. Hun voorspellingen kwamen altijd uit, maar nooit zoals verwacht, en altijd tegen een onvoorziene prijs. Dat was geen plezierige gedachte.

'Ik geloof dat we klaar zijn om aan de behandeling van het probleem te beginnen,' zei Dee. Haar stem klonk zo abrupt in de stilte, dat Kresh bijna tien centimeter opveerde. 'Wilt u bij ons werk toekijken?' vroeg ze.

'Ja, zeker,' zei Kresh, die geen idee had wat ze van plan waren.

Plotseling gingen de lichten uit en flitste er, stil en onverwacht als een bliksemschicht in de verte, een afbeelding van de wereldbol van de planeet Inferno aan, midden in de lucht tussen Kresh' stoel bij de console en de omhulsels van de twee controlesystemen.

De bol was een hologram met een doorsnede van ongeveer drie meter, waarop de oppervlakte van de planeet gedetailleerder werd getoond dan Kresh ooit had gezien. Elke oneffenheid was vlijmscherp. Zelfs de stad Hades lag duidelijk aan de oever van de Grote Baai. Als hij opstond en naar de bol zou lopen, en goed genoeg zou kijken, zou hij de afzonderlijke gebouwen van de stad kunnen zien.

Inferno was een studie met een blauwe oceaan en een bruinige landmassa, met armzalig weinig vlekjes en stipjes mooi en koel groen, die alleen hier en daar op de enorme massa van Terra Grande te zien waren. Kresh probeerde zichzelf ervan te overtuigen dat ze vooruitgang boekten, dat het een goed teken was dat hun pogingen op zo'n schaal werden uitgevoerd, dat het resultaat vanuit de ruimte zichtbaar was. Maar al te geloofwaardig klonk het niet, zelfs niet voor hemzelf. De afgelopen dagen was het hem op de een of andere manier duidelijk geworden dat de enorme inspanningen die ze zich getroostten, niets voorstelden, dat de prachtige vooruitgang, waar hij zo trots op was, nauwelijks iets te betekenen had.

Maar hij had geen tijd om lang na te denken. De bol draaide op zijn kant, zodat de Noordpool naar Kresh werd gericht. En terwijl hij keek, begon het landschap te veranderen. De rivier de Lethe, een dunne, blauwe streep die uit de bergen ten westen van de Groot Baai kwam, werd plotseling breder, en een nieuwe blauwe streep begon zich een weg te banen naar de Pooldepressie, tot de combinatie van kanaal en rivier heel Terra Grande doorsneed. Ja, Kresh zag het. Diep het kanaal ver genoeg uit, zodat er een stroming naar de bovenloop van de Lethe ontstaat, en zorg ervoor dat het kanaal zichzelf uitslijpt, in plaats van dicht te slibben. Dan moest het lukken. Water zou van de Poolzee naar de Grote Baai stromen. Als er tenminste een Poolzee was, natuurlijk. De simulatie liet nu nog niets anders dan saai, wit ijs zien. Een aanzienlijk deel van de watervoorraad van de planeet was diep ingevroren, zodat het geen enkel nut had.

Maar Dom en Dee waren nog lang niet klaar. Kresh keek naar het westen van Terra Grande. Het was duidelijk dat de zaak daar lang niet zo eenvoudig lag. Steeds opnieuw verscheen er een wigvormig kanaal van blauw water. Het noordelijkste deel van het kanaal veranderde steeds van positie, werd breder, smaller, dijde uit, kromp en verdween even helemaal, om even later ergens anders terug te komen. De twee systemen zochten duidelijk naar de optimale route voor het kanaal.

Uiteindelijk kwamen ze uit op een breed kanaal dat dwars door Utopia, pal naar het noorden liep. Kresh schudde zijn hoofd en vloekte binnensmonds. De optimale ligging voor het kanaal, die de twee systemen hadden berekend, volgde bijna exact dezelfde route die Lentrall hem had laten zien. Misschien wist de opdringerige, jonge opschepper wel degelijk waarover hij het had.

'Het afgebeelde kanaal ligt binnen één procent van de theoretisch optimale configuratie,' zei Eenheid Dom. 'Dat getal ligt ruim binnen de gemiddelde onzekerheidsfactoren van de gebruikte variabelen.'

'Met andere woorden: nauwkeuriger kunnen we het nu niet berekenen, en het is nauwkeurig genoeg voor een eerste schatting,' zei Eenheid Dee. 'We zijn nu klaar voor een voorlopige lange-termijnberekening van het klimaat.'

Kresh verwachtte half het oppervlak van de planeet te zien veranderen, zoals hij zo vaak op simbollen en andere klirnaatsimulatoren had gezien. En hij zag inderdaad iets gebeuren, of, dat dacht hij tenminste. Maar de bol zelf werd overspoeld door tabellen en grafieken, kaarten met isobaren voor de temperaturen, luchtdruk, vochtigheid, kleurige diagrammen met verspreidingen van honderd verschillende diersoorten, grafieken waarin de regenval stond aangegeven seizoensveranderingen van de straalstromen en tientallen andere symbolen, die Kresh geen van alle kende. Alle gegevens waren aan verandering onderhevig, stegen, daalden, beïnvloedden elkaar en reageerden op elkaar. Een vloed van getallen en symbolen bedekte de planeet. De veranderingen gingen steeds sneller, tot de symbolen, getallen en gegevensetiketten samensmolten en een vaag pulserende grijze wolk vormden, die de hele planeet omvatte.

En toen, binnen een oogwenk, stopte het. De wolk van getallen was verdwenen.

In de lucht voor Kresh hing een nieuwe planeet. Een waarin de oude wereld duidelijk herkenbaar was, maar tegelijk nieuw en anders. Alvar Kresh had in zijn tijd veel hypothetische Inferno's gezien en honderden keren honderden verschillende toekomsten gezien. Maar dit Inferno had hij nooit eerder. De piepkleine, geïsoleerde groene spikkels, hier en daar, waren verdwenen, of liever gezegd: ze waren gegroeid en samengesmolten tot een deken van koel, mals groen dat half Terra Grande bedekte. Er waren nog woestijnen, hier en daar, maar die waren een uitzondering, geen regel. En zelfs een goed geterravormde planeet had enkele woestijnen nodig.

De steriele, bevroren, levenloze ijskap op de Noordpool was geheel verdwenen en had plaatsgemaakt voor de Poolzee, een donkerblauwe vlakte van leven schenkend, vloeibaar water. Zelfs op deze schaal, zelfs voor Kresh' ongeoefende ogen was te zien dat het zeeniveau op de hele wereld was gestegen. Even vroeg hij zich af waar het water vandaan was gekomen. Waren de controlesystemen ervan uitgegaan dat de import van komeetijs zou doorgaan? Ofwas het zeeniveau gestegen door de dooi van de ijskappen en het verdwijnen van de permafrost? Het deed er niet toe. Het ging erom dat het water er was, dat er leven was.

'Dat is de mooiste, meest positieve projectie die ik ooit heb gezien,' zei Soggdon. Kresh keek enigszins geschrokken over zijn schouder. Ze stond achter zijn stoel en staarde vol verbazing naar de geprojecteerde wereldbol. 'Wacht, ik wil een extern contact met de audio van uw hoofdtelefoon maken.'

'Wat is een extern contact?' vroeg Kresh.

Soggdon pakte een hoofdtelefoon, net zo een als Kresh droeg. Soggdon keek Kresh aan terwijl ze hem opzette. 'Dee en Dom zullen denken dat u niet kunt horen wat u tegen me zegt. Als ze met u praat, praat ze met een simulaat. Als ze met mij praat, een echt menselijk wezen, verbreekt ze alle verbindingen met simulaten. Om het experiment niet ingewikkelder te maken, zorgt ze ervoor dat de simulaten geen dingen te horen krijgen die ze niet mogen horen. In werkelijkheid luistert u gewoon met me mee. Maar het is van wezenlijk belang dat u niet reageert op wat ze tegen me zegt, of omgekeerd. In Dees wereld bent u gewoon een gesimuleerde persoonlijkheid in een computer. Ik ben een echt persoon, buiten de computer. U kunt niet weten dat ik besta. Is dat duidelijk?'

'Ja,' zei Kresh, hopend dat dat inderdaad zo was. Hij voelde zich alsof hij een spiegelzaal binnenwandelde. Het werd steeds moeilijker fantasie van werkelijkheid te onderscheiden.

'Goed,' zei Soggdon, en ze zette een schakelaar op haar hoofdtelefoon om. 'Dee, Dom, dit is Soggdon, van buiten de simulatie.'

'Goedemorrrgen, doctor. Weee hebbben mmmet het simmmulaat-KKKresh gepppraat.' De twee stemmen spraken weer samen, maar het leek Soggdon niet te deren. Nu hij beide stemmen apart had gehoord, merkte Kresh iets op wat hem eerder was ontgaan. Als de twee systemen samen spraken, was het niet zomaar een dubbele stem. In het geluid van de twee samen klonk een cadans die bij geen van de twee aparte stemmen leek te behoren. De gezamenlijke stem maakte andere woordkeuzes en reageerde op een andere manier dan Dee of Dom zou hebben gedaan. De gezamenlijke stem bestond niet zomaar uit twee tegelijk sprekende stemmen. Het waren twee stemmen die samen een nieuwe stem vormden, die in bepaalde opzichten grootser klonk, in andere minder dan de som van de beide delen. Dee en Dom versmolten zo met elkaar, dat ze een andere, derde persoonlijkheid werden. Of deed Dee dat alleen? Als Dom echt niet kon denken, kon hij geen persoonlijkheid hebben. Dit was duidelijk een mysterie dat moest worden opgelost, maar het was even duidelijk dat dat tot een andere keer moest wachten. 'Het Kresh-simulaat vroeg ons na te denken over het maken van een Poolzee.'

'Ja, ik weet het,' zei Soggdon. 'En ik zie dat jullie een indrukwekkende planetaire projectie hebben gemaakt. Kan iemand van jullie daar meer over zeggen?'

'Beiiiden zulllen sprrreken, en dan elllkaparrrt,' zei de gezamenlijke stem. 'Wwwe hebben eennn prrrojectie vwan vwierduizend jaarrr voorrruit gemmmaakt, ommmdat we ontdddekten dattt een goed vwoorbereid plannn binnnen drrriehonderd jjjaar tottt een plannneet zalll llleiden mmmet een ecolllogie die gggeen onderrrhoud behoeffft. In onzzze projectie bbblijft het klllimaat van ddde plllaneet volllkomen stabielll, corrrigeert het zichchchzelf en wwwordt het allleen mmmaar krrrachtiger gedurrrende de perrriode van de metasssimulllatie. In gggeen vwan de uitgggevwoerde simmmulaties lllijkt er gevaar ttte bbbestaan dddat het klllimmmaat binnnen de ppperiode vwan de mmmetasssimulatie ttterugvwalt.'

Kresh fronste zijn voorhoofd. Metasimulatie? Toen begreep hij het. De gezamenlijke stem gebruikte die term om een simulatie binnen een simulatie aan te duiden, want wat Dom en Dee betreft was dat het ook.

Nu sprak Dom. 'Verwijzing naar Dees aanvankelijke bezwaren in verband met ecologische en economische schade. De projecties tonen aan dat de schade die wordt aangericht aan de algemene ecologie en het bruto planetair product, veroorzaakt door het graven van verbindingskanalen naar de Poolzee, binnen vijftien jaar na afronding van het project geheel zal zijn gecompenseerd.'

Maar terwijl de eerste twee aspecten van het gecombineerde controlesysteem alles even prachtig deden voorkomen, zette de derde stem iedereen weer met beide benen op de grond. 'Het klinkt allemaal fantastisch,' zei Dee. 'Er blijft natuurlijk een klein probleem, namelijk dat het onmogelijk is. We hebben de metasimulatie gedaan, gebaseerd op de veronderstelling dat het mogelijk is de kanalen te graven. Maar dat is onmogelijk. Het was een interessante oefening, moet ik toegeven, maar geen oefening die enig reëel verband met de wereld van onze simulatie heeft.'

'Ik was al bang dat ze dat zou zeggen,' mompelde Soggdon nadat ze haar microfoon had uitgeschakeld. 'Het lijkt alsof zij van de drie persoonlijkheidsaspecten de minst verstandige is, maar Dee is daarentegen altijd degene die een spaak in het wiel steekt. Ze herinnert ons altijd aan de praktijk.'

'Misschien is er deze keer meer mogelijk dan u denkt,' zei Kresh. Hij schakelde zijn eigen microfoon weer in en probeerde hetgeen hij te zeggen had zodanig te formuleren, dat hij niet zou verraden dat hij het gesprek met Soggdon had gehoord.

'Eenheid Dee, dit is een fantastische projectie. Mag ik daaruit opmaken dat je het aanleggen van een Poolzee een goed idee vindt?'

'Het is een goed idee dat niet kan worden uitgevoerd, gouverneur,' zei Eenheid Dee. 'U hebt de middelen niet, noch de tijd om de benodigde verbindingskanalen aan te leggen.'

'Dat is niet juist,' zei Kresh. 'Misschien bestaat er een praktische, werkbare methode om die kanalen te graven. Ik ben hierheen gekomen om je de voorgestelde procedure te laten evalueren. Ik wilde eerst weten of het de moeite waard zou zijn. Nu weet ik dat dat zo is.'

'Om wat voor procedure gaat het?' vroeg Eenheid Dee.

Kresh aarzelde even, maar gaf het toen op. Het was onmogelijk om het plan op een manier te beschrijven die niet gevaarlijk, wanhopig of zelfs waanzinnig klonk. Nou, misschien was het dat wel alledrie. Niets aan te doen. 'We gaan een komeet in stukken breken en de brokstukken in een rechte lijn, van de Zuidelijke Oceaan naar de Pooldepressie laten inslaan,' zei hij. Terwijl hij sprak, besefte hij dat hij zich onverhuld had uitgesproken. Hij had niet gezegd dat ze het misschien zouden kunnen doen, of erover nadachten. Hij had gezegd dat ze het zouden doen. Had hij al een besluit genomen, zonder het te beseffen?

Maar Dom en Dee, en Soggdon hadden duidelijk meer aan hun hoofd dan Kresh' reactie op zijn eigen woorden. Het bleef ruim een halve minuut doodstil, voordat een van hen reageerde. Het volmaakte holografische beeld van het toekomstige Inferno flakkerde, werd vager en verdween bijna helemaal, om daarna weer vaste vorm aan te nemen.

Eenheid Dee herstelde zich als eerste. 'Moet ik aan-aan-aannemen dat u dit als een serieus plan naar voren brengt?' vroeg ze. De spanning in haar stem was duidelijk, haar woorden kwamen pijnlijk traag.

'Niet goed,' zei Soggdon, met nog steeds uitgeschakelde microfoon. Ze draaide zich om naar een zijconsole, bladerde enkele schermen vol met informatie door en schudde haar hoofd. 'Ik heb u gewaarschuwd dat ze haar simulaten serieus neemt,' zei ze. 'Deze gegevens tonen aan dat u zojuist een mild Eerst Wet-conflict in haar hebt veroorzaakt. U kunt hier niet zomaar binnenkomen, spelletjes met haar spelen en zulke dingen verzinnen.'

Kresh schakelde zijn microfoon uit. 'Ik verzin niets,' zei hij. 'En ik speel geen spelletje. Er bestaat een serieus plan een uiteengevallen komeet op Utopia te laten neerkomen.'

'Maar dat is zelfmoord!' protesteerde Soggdon.

'Wat maakt het uit als de planeet over tweehonderd jaar toch dood is?' snauwde Kresh haar toe. 'En wat Dee betreft, ik denk dat het tijd wordt dat u al uw leugens voor haar uit de kast haalt. Herinner haar eraan dat het allemaal een simulatie is, een experiment. Herinner haar eraan dat Inferno niet echt bestaat en dat niemand schade wordt berokkend.'

'Moet ik dat haar zeggen?' vroeg Soggdon duidelijk geschokt. 'Nee, ik geef haar geen gevaarlijke, valse gegevens. Geen sprake van. U mag het haar zelf zeggen.'

Kresh hield zijn adem in, klaar om de vrouw toe te schreeuwen, haar de terechtwijzing te geven die ze verdiende. Maar nee, dat had geen zin. Het was duidelijk dat ze geen greintje redelijkheid of gevoel bezat, maar toch had hij haar nodig, haar hulp, haar redelijkheid en gevoel. Ze maakte deel uit van het team dat deze schertsvertoning had georganiseerd. Zij was degene die het proces zou moeten voorzetten. Hij zou haar koel en kalm tot rede moeten brengen. 'Het heeft geen zin dat ik haar zoiets vertel,' zei hij. 'Ze denkt dat ik een simulaat ben. Simulaten weten niet dat ze simulaten zijn. Ze zou me niet geloven als ik zeg dat er geen echt gevaar dreigt, omdat ze denkt dat ik geen mens ben. En dat denkt ze omdat u tegen haar hebt gelogen.'

'Dat is iets anders. Dat maakt deel uit van de opzet van het experiment. Het zijn geen valse gegevens.'

'Onzin,' zei Kresh. Zijn stem klonk al killer en minder vriendelijk. 'U hebt deze hele situatie zo opgezet met het doel haar risico's te kunnen laten nemen, haar haar werk te kunnen laten doen, omdat ze denkt dat ze geen mens kwaad doet.'

'Maar...'

Kresh bleef doorpraten en negeerde haar protesten. 'Ik zou haar zelfs kunnen beschadigen als ik haar zeg dat het alleen maar een simulatie is. Ergens moet ze eraan twijfelen of haar simulaten, de mensen van Inferno, echt zijn of niet. Anders zou ze geen enkel Eerste Wet-conflict ervaren als er iets met hen gebeurde. Als ik haar zelf verzeker dat ik niet echt ben, kan alleen de ruimte weten wat ze uit die paradox zal opmaken. Het lijkt me net zo waarschijnlijk dat ze tot de conclusie komt dat ik echt ben en dat ik tegen haar heb gelogen. Als ik tegen haar lieg, ziet ze misschien de waarheid, en waar blijft u dan, doctor Soggdon? U bent de enige die het kunt doen. U kunt haar als enige geruststellen. U moet het doen.'

Soggdon keek Kresh aan. Woede en angst stonden duidelijk op haar gezicht afgetekend, toen ze haar microfoon weer aanzette. 'Dee, hier doctor Soggdon. Ik volg de simulatie nog steeds en meet op het positronische volgscherm iets wat op een Eerste Wet-conflict lijkt. De Eerste Wet geldt niet in de huidige gesimuleerde omstandigheden.' Soggdon aarzelde, trok een gezicht en zei toen: 'Er kan absoluut geen enkel menselijk wezen kwaad worden berokkend,' zei ze. 'Is dat duidelijk?'

Er volgde opnieuw een korte pauze, en Kresh dacht dat hij het beeld van Inferno weer even zag flakkeren, al was het nu veel korter. Maar toen sprak Dee weer, en haar stem klonk vast en vol vertrouwen: 'Ja, doctor Soggdon, het is me duidelijk. Dank u. Neemt u me niet kwalijk, ik moet terug naar mijn gesprek met de simulaat-gouverneur.' Nog een pauze en toen sprak Dee tot Kresh. 'Neemt u me niet kwalijk, gouverneur, andere processen eisten even mijn aandacht op.'

'Het geeft niet,' zei Kresh. Natuurlijk, Dee stond ongetwijfeld in verbinding met duizend andere plaatsen en gebeurtenissen, en voerde op dit moment waarschijnlijk tientallen andere gesprekken met veldwerkers. Het was niet echt een leugen, maar het leek er wel sterk op. Robots konden eigenlijk niet liegen, maar deze was slim genoeg om een geloofwaardige, maar toch misleidende verklaring af te leggen. Dee was inderdaad een moderne machine.

'Kunt u me meer over dat... plan vertellen.?' vroeg Dee hem.

'Zeker,' zei Kresh. 'Het plan is iedereen uit het doelgebied te evacueren en voorzorgsmaatregelen te treffen voor de bevolking buiten het doelgebied.' Het kon geen kwaad eerst de nadruk te leggen op de veiligheidsmaatregelen. Laat haar weten dat zelfs de fictieve simulaten veilig zouden zijn. Ze moesten haar zoveel mogelijk beschermen tegen een reactie van de Eerste Wet. 'Wanneer dat is volbracht, wordt er een grote komeet in stukken gebroken en zullen de brokstukken afzonderlijk worden gericht. De overlappende kraters zullen door bestaand laagland lopen. Na afloop zullen er ongetwijfeld conventionele graafwerkzaamheden moeten worden uitgevoerd, maar de aaneengesloten, elkaar overlappende kraters zullen de basis vormen voor de verbinding door Utopia heen.'

'Ik begrijp het,' zei Dee, nog steeds met een geforceerd klinkende gespannen stem. 'Eenheid Dom en ik zullen nog veel meer informatie moeten hebben voordat we dit plan kunnen evalueren.'

'Zeker,' zei Kresh. Hij haalde een vel papier uit zijn tunica en vouwde het open. 'Ik verwijs naar de netwerk toegangsnode 4313, identiteit Davlo Lentrall, subgroep 919, referentiecode Komeet Grieg.' Lentrall had hem het netwerkadres eerder die dag gegeven. Dit leek het juiste moment te zijn om het te gebruiken. 'Bekijk de gegevens daar en je zult je evaluatie kunnen uitvoeren,' zei Kresh.

'Op toegangsnode 4313 zit geen Davlo Lentrall,' zei Dee meteen.

'Wat?' zei Kresh.

'Niemand met de naam Davlo Lentrall is aan die toegangsnode gekoppeld,' zei Dee.

'Misschien klopt het nummer niet,' zei Kresh.

'Waarschijnlijk niet,' zei Dee. 'Ik geef het aan Dom. Die is rechtstreeks met het betreffende netwerk verbonden en kan efficiënter zoeken.'

'Er is geen Davlo Lentrall op node 4313,' zei Dom vrijwel onmiddellijk en met een nog monotoner klinkende stem dan anders. 'Ik zoek alle nodes af. Geen Davlo Lentrall gevonden. Zoek onderhoudsarchieven. Informatie over identiteit Davlo Lentrall gevonden.'

'Doe verslag van die informatie,' zei Kresh. Hoe kon Lentralls bestand van het net zijn verdwenen? Er was iets mis. Er was iets ernstig mis, en dat beloofde weinig goeds.

'Netwerklogboek geeft aan dat alle bestanden, inclusief backups, gekoppeld aan de identiteit Davlo Lentrall, achttien uur, tien minuten en drie seconden geleden door externe factor definitief uit het net zijn gewist,' zei Eenheid Dom.

Kresh was ontsteld. Hij keek naar Soggdon, zonder precies te weten waarom hij van haar antwoord hoopte te krijgen. Hij schakelde zijn microfoon uit en zei tegen haar: 'Ik begrijp het niet. Hoe kan alles gewist zijn? Waarom zou iemand dat doen?'

'Ik weet het niet,' zei ze. 'Hij gebruikte een term die ik in deze context niet ken. Ik zal het nagaan.' Ze schakelde haar eigen microfoon weer in. 'Dom, hier Soggdon. Ik volg jullie nog steeds. Definieer betekenis van de term "externe factor" in huidige situatie.'

'Externe factor, contextuele definitie: uitgevoerd door een indringer, een aanval van buitenaf, de daad van een indringer.'

'Met andere woorden,' zei Kresh, zijn stem zo kil en zo hard als mogelijk was, 'iemand heeft ingebroken en de bestanden opzettelijk vernietigd.' Plotseling herinnerde hij zich wat Fredda had gezegd over dingen die je meende te weten. Ze had iets gezegd over iets nooit echt zeker weten. En nu gebeurde het weer. Hij had gedacht dat hij wist waar de komeet was. Nu wist hij het niet. 'Het lijkt erop,' zei hij, 'dat iemand daarbuiten het met u eens is, doctor Soggdon. Ze willen niet dat iemand met kometen speelt.'

11

'Het is weg, gouverneur,' zei Davlo Lentrall. 'Alles waaraan ik heb gewerkt, is weg.' Hij was blij dat de verbinding waarover hij met de gouverneur sprak, alleen geluid doorgaf. Kresh had om een audioverbinding gevraagd, omdat die gemakkelijker te beschermen was, maar dat interesseerde Davlo niet. Hij was gewoon blij dat hij zijn gezicht niet hoefde te laten zien. Het was al erg genoeg dat Kresh de paniek in zijn stem kon horen. Hij wilde niet dat iemand hem zo zou zien. Davlo Lentrall liep zenuwachtig heen en weer voor zijn commcentrum. 'Al mijn hoofdbestanden, alle backups, alles.'

'Rustig maar, Lentrall. Rustig. Er moet een manier zijn alles terug te halen. Ik dacht dat het systeem opgezet was om het onmogelijk te maken iets definitief kwijt te raken.'

Davlo probeerde kalm te blijven. Kresh had gebeld van... waar hij was, net toen Davlo met zekerheid had geconstateerd dat alles verdwenen was. Het was niet eenvoudig om met de leider van de planeet te praten nu zijn stemming zich op een dieptepunt bevond. 'Normaal gesproken wel, meneer. Maar dit was geen ongeluk. Dit was sabotage. Vijf minuten nadat ik ontdekte dat mijn bestanden waren verdwenen, werd ik door de veiligheidsdienst van de universiteit gebeld. Iemand had daar in mijn kantoor ingebroken en er een brandbom naar binnen gegooid. Ze vermoeden dat er zelfs twee keer, onafhankelijk van elkaar, is ingebroken. Na de tweede inbraak is alles wat niet gestolen was, verbrand. Ze zeggen dat er niets over is. Helemaal niets. Al mijn notities en mijn werk, inclusief de gegevens over de komeet. De coördinaten, de baangegevens, de omloopprojecties... alles.'

'Brandende sterren,' riep Kresh half fluisterend uit. 'Misschien was die hele drukte bij de Regeringstoren gewoon een afleidingsmanoeuvre.'

Davlo lachte bitter. 'Net doen alsof ze me wilden ontvoeren, misschien zelfs vermoorden, alleen als afleidingsmanoeuvre om mijn levenswerk te stelen?'

'Ik wil niet bot klinken, Lentrall, maar het is mogelijk. Precies zoals ik het zeg. Ik moet toegeven dat u er anders over zult denken, maar voor de rest van de wereld is uw levenswerk veel waardevoller dan uw leven. Weet u zeker dat alles weg is? Voorgoed verloren?'

'Alles.'

'Ik begrijp het.'

'Gouverneur Kresh, wie heeft dit gedaan? Waren het de Blijvers?'

'Waarschijnlijk wel,' zei Kresh. 'Maar het kan iedereen zijn geweest, iemand die wilde voorkomen dat de komeet hier neerstort. Maar dat doet er nu niet toe. We moeten eerst de situatie zien op te lossen, zonder ons erover druk te maken hoe het zover is gekomen.'

'Dat zal niet eenvoudig zijn, meneer. Ik zal het proberen.'

Even was het stil op de lijn. 'Goed dan. Uw computerbestanden met uw plannen zijn weg. We moeten meteen aan de slag gaan om ze terug te krijgen, of in elk geval het belangrijkste deel ervan. Ik heb genoeg van de kracht van het dubbele controlesysteem gezien om er zeker van te zijn dat ze, uitgaande van de basisideeën van uw plannen, opnieuw zou kunnen beginnen en ze zou kunnen reconstrueren. En waarschijnlijk nauwkeuriger dan u hebt gedaan.'

'Vriendelijk van u dat u het zo zegt,' mompelde Davlo.

'Ik wil uw werk niet bekritiseren,' zei Kresh. 'Maar de controlesystemen zijn voor dit soort werk ontworpen, en ze kunnen het klimaat van een complete planeet overzien. Natuurlijk kunnen ze veel gedetailleerdere voorspellingen doen dan één alleen werkend mens, hoe begaafd hij ook is. Vooral wanneer die man buiten zijn eigen terrein aan de slag moet. En ik wil eraan toevoegen dat geen enkele robot, computer of controlesysteem die komeet heeft gevonden en inzag wat hij voor deze planeet zou kunnen betekenen.'

Davlo liet zich onderuitzakken in de stoel bij zijn commpaneel, vouwde zijn armen voor zijn borst en staarde naar de vloer. 'U vleit me,' zei hij. 'U probeert me te troosten, me op te monteren.'

'Ja, dat probeer ik,' gaf Kresh met een zachte, kalme stem toe. 'Omdat ik u nodig heb, en wel nu meteen. Zoals ik al wilde zeggen, de controlesystemen kunnen uw plan om de komeet te richten reconstrueren en verfijnen. Maar we hebben daarbij uw kennis en ervaring op uw vakgebied nodig.'

'Meneer? Ik begrijp het niet.'

'Lentrall, u moet weer achter uw telescoop kruipen en die planeet terugvinden. En snel ook.'

Davlo haalde diep adem, schudde zijn hoofd en staarde naar de vloer. 'Meneer, ik heb die komeet helemaal niet gevonden.'

'Wat! Bedoelt u dat dit allemaal nep is? Oplichterij?'

'Nee! Nee, meneer. Dat is het niet. Zo bedoelde ik het niet. Ik bedoel dat de computers de komeet hebben gevonden. Automatische telescopen hebben hem gevonden toen ze voorgeprogrammeerde scans uitvoerden. Ik heb zelf in mijn hele leven nog nooit door een telescoop gekeken.'

Weer was het stil op de lijn. Maar nu sprak Davlo als eerste. 'Alle gegevens zijn weg, meneer. Zonder mijn computerbestanden, zonder mijn aantekeningen, zonder de logboeken kan ik die komeet nooit op tijd vinden.'

'Maar hij is kilometers in doorsnede! En hij komt bijna recht op de planeet af. Hoe moeilijk kan het zijn hem te vinden?'

Davlo Lentrall slaakte een vermoeide zucht. De man had gelijk. Het zou helemaal niet moeilijk moeten zijn. Hoe kon hij uitleggen dat het vrijwel onmogelijk was? 'Hij is uiterst moeilijk te vinden, meneer. Hij komt inderdaad recht op ons af, maar dat is nu juist een deel van het probleem. Normaal vinden we een komeet doordat we hem ten opzichte van de achtergrond zien bewegen. De komeet Grieg lijkt bijna stil te staan. Niet helemaal, maar wel bijna. En hoewel hij vrij groot is, is zelfs een grote komeet heel klein op tientallen miljoenen kilometers afstand. En hij is ook erg donker.'

'Bedoelt u dat hij te donker is om te zien? Maar u hebt hem al eerder gevonden, dat wil zeggen: de computers en de telescopen.'

'Het is niet onmogelijk om hem waar te nemen, maar hij is heel vaag en klein, en ver weg, en hij heeft een heel lage hoeksnelheid. En het is niet gewoon een kwestie van hem zien. We moeten zijn positie en traject verscheidene keren nauwkeurig meten, voordat we zijn baan kunnen reconstrueren.'

'Maar als hij dichterbij komt? Krijgt hij dan geen staart en zo? Dan is hij toch gemakkelijker te zien.'

'Tegen die tijd is het te laat. Grieg is een donker-lichaamkomeet. De komeet is dan te dichtbij. En als hij een staart krijgt, betekent dat dat hij aan het smelten is. Als hij te warm wordt en te veel smelt, wordt hij te zwak om tijdens koerscorrecties intact te blijven. Het gedeelte van de plannen dat ik nog niet had uitgewerkt, betrof de vraag hoe ik hem tegen de zon moest beschermen. Ik wilde een soort parasol bouwen, een scherm om het zonlicht te weren.'

'Maar er is een kans,' zei Kresh. 'Er is in elk geval een kleine kans dat we de komeet terugvinden, als we ons best doen.' Even was het stil, tot de gouverneur vervolgde met: 'We doen het volgende. We gaan door met de voorbereidingen, ervan uitgaande dat we de komeet terugvinden en dat we besluiten zijn koers aan te passen en hem te laten inslaan. We moeten zo veel mogelijk zo snel mogelijk doen, en ik zet u ook aan het werk.

Om te beginnen wil ik dat u zo nauwkeurig mogelijke schattingen geeft van de massa, omvang, positie en baan van de komeet Grieg. Zelfs ruwe getallen zullen ons enig idee geven van waar we met de voorbereidingen voor de inslag moeten beginnen. Stuur die informatie meteen naar mijn elektronische brievenbus. En dan begint u onmiddellijk aan het opzetten van een systeem om komeet Grieg terug te vinden. Ik zal uw meerderen opdracht geven dat ze u alle middelen en al het personeel moeten geven die u nodig mocht hebben. Vertel hun zo veel u kunt over de komeet. Maar laat iemand anders de werkzaamheden uitvoeren! Want ik wil dat u probeert uw computerbestanden terug te vinden. Misschien zijn ze minder grondig gewist dan we denken. Er moet ergens iets te vinden zijn, genoeg om als leidraad te dienen voor het team dat de telescopen bedient. Is dat duidelijk?'

'Ja, meneer. Meneer... mag ik u iets vragen?'

'Ja, natuurlijk, doctor Lentrall.'

'Ik krijg de indruk dat u er nu meer van overtuigd bent dat het plan zou kunnen werken.'

'Dat klopt, doctor Lentrall. Ik heb hier het een en ander gezien en gehoord over uw plan. Genoeg om me te laten geloven dat we niet zonder kunnen. Was er nog meer?'

'Voorlopig niet, meneer. Ik houd contact.'

'Dat zult u zeker,' antwoordde de gouverneur met een tikje humor in zijn stem. 'Kresh uit.'

De verbinding werd verbroken.

Dat had het teken voor hem moeten zijn in actie te komen, maar in plaats daarvan staarde Davlo met een uitdrukkingsloos gezicht naar de luidspreker. Na eindeloos lang nietsdoen kwam hij eindelijk in actie. Hij schreef alles op wat hij zich van de komeet kon herinneren. Zo nauwkeurig mogelijk. Al wist hij dat het foutpercentage in de meeste van zijn getallen ze vrijwel onbruikbaar zou maken. Hij stuurde een kopie ervan naar Kresh' postbus en nog een naar het hoofd van de astronomische faculteit, waarbij hij om alle hulp vroeg die hij kon krijgen. Davlo wist natuurlijk heel goed dat het hoofd van de faculteit absoluut weigerde op oproepen na kantoortijd te reageren. Ze zou het bericht pas de volgende ochtend ontvangen. Maar toch kon hij het maar beter achter de rug hebben.

De opdrachten waren eenvoudig genoeg, maar ze leken hem ongewoon veel tijd te vergen. En een heleboel energie. Na een dag als vandaag kon hij niet veel meer hebben. Toen hij de boodschappen eindelijk afhad, stond hij niet op. Hij bleef doodstil zitten. Hij moest nog een heleboel doen, maar Davlo Lentrall kon zich er niet toe zetten in beweging te komen. Nog niet.

Davlo had altijd gedacht dat hij sterk genoeg was alles en iedereen aan te kunnen, maar de gedachte aan vijanden die zo ver wilden gaan als hij nu had meegemaakt, had toch iets beangstigends.

Het was het uur van de nacht waarop rationele gedachten zeer onredelijk lijken te zijn, waarop onredelijke angst soms uiterst logisch lijkt, en rampen heel echt. Davlo dacht aan zijn naamloze, gezichtloze, enorm machtige vijanden. Ze waren al kwaad genoeg op hem. Hij wist niet of hij nog wel iets wilde doen - zoals uit zijn stoel opstaan - dat hen nog kwader zou kunnen maken.

Iets in Davlo Lentrall herkende de kwetsbaarheid van zijn persoon op dat moment in de tijd. Iets in hem zag dat het spel voorbij was. Iets in hem wist dat hij zich heel lang had voorgedaan als iets dat en iemand die hij niet was. Hij had zichzelf slimmer, moediger en beter gevonden dan ieder ander. En waarom niet, in een heelal waarin robots iedereen tegen de gevolgen van zijn daden beschermden, waarin robots al het zware werk deden en de mens met de eer lieten strijken? Hij had altijd gedacht dat hij immuun was voor angst en onkwetsbaar was. Het was heel eenvoudig zulke ideeën te koesteren, wanneer robots elk gevaar uit de buurt hielden.

Iets in Davlo Lentrall voelde hoe alles weggleed. Nog een paar klappen, een paar rampen, en dan zou hij instorten. Wat moest hij doen als het masker van zijn gezicht viel, en het gezicht eronder leeg was? Hij wist nu dat hij niet de persoon was die hij beweerde te zijn. Maar wie was hij dan wel?

Davlo Lentrall zat op de stoel in zijn kantoor, nog steeds als een uitgeschakelde robot, en probeerde zich ertoe te zetten in beweging te komen.

Het kon een minuut later zijn geweest, of een uur, toen Kaelor de kamer binnenkwam. 'Kom mee, meneer,' zei de robot. 'U moet rusten. Vannacht kunt u toch niets meer doen.'

Lentrall liet zich meenemen, liet Kaelor zijn kleren uittrekken, hem naar de verfrisser brengen en hem in bed stoppen. Hij sliep al bijna voordat hij goed en wel tussen de dekens lag. Het laatste dat hij zag toen zijn hoofd het kussen raakte, was Kaelor, die over hem heen gebogen stond en de dekens rondom hem instopte.

En het eerste waaraan hij de volgende ochtend dacht toen hij wakker werd, was waar hij misschien een deel van zijn verloren gegevens zou kunnen terugvinden.

Donald 111 stond er even onbeweeglijk bij als Lentrall eerder, maar hij was allesbehalve inactief. Donald stond in zijn nis in de muur van Alvar Kresh' kantoor thuis en was druk bezig op de hyperband. Iemand die hem zag, zou zeggen dat Donald er volkomen doods bijstond, alsof hij was uitgeschakeld. Maar hij stond daarentegen in verbinding met een half dozijn databases en was met verscheidene robots op de afdeling Onderhoud van de stad Hades, op het Ministerie van Openbare Veiligheid, op het kantoor voor Rampenbestrijding, op dat van de Combinatie van Infernale Politie-eenheden en op een half dozijn andere kantoren tegelijk verbonden. Niemand wist precies wat er zou gebeuren als de komeet zou inslaan, maar er waren wel vaste voorzorgsmaatregelen die konden worden genomen, en Donald kon daar in elk geval een begin mee maken.

Het was te verwachten dat er na de inslag aardbevingen en naschokken zouden plaatsvinden, zelfs in Hades, halverwege de andere kant van de planeet. Dat betekende dat er een heleboel werk moest worden verricht. Gebouwen moesten worden versterkt en misschien was het verstandig om sommige oude, ongebruikte gebouwen maar helemaal te demonteren. Kostbare en kwetsbare objecten zouden op veilige plaatsen moeten worden opgeborgen.

En dan waren er natuurlijk de mensen. De robots zouden enorme schuilplaatsen moeten bouwen, waarin de aardbevingen veilig konden worden afgewacht.

Alle computervoorspellingen maakten duidelijk dat de komeetinslag grote hoeveelheden stof, gas en waterdamp de atmosfeer zou injagen. Theoretisch zou het stof het klimaat op de lange duur juist goed doen en de pogingen ondersteunen om het planetaire broeikaseffect te corrigeren. Maar het betekende ook dat er een lange periode van slecht weer zou volgen. De robots van Inferno moesten daar ook voorbereidingen voor treffen.

Er waren tientallen, honderden, duizenden details die moesten worden uitgewerkt, er moest met onvoorziene gebeurtenissen rekening worden gehouden, schaarse middelen moesten worden verdeeld.

Donald had drie uur nadat hij aan het werk was begonnen een statusverslag naar de gouverneur gestuurd, zoals opgedragen, hoewel er op dat moment nog niet veel nieuwe informatie was. Alles bevond zich nog in een beginstadium.

Het werk dat zijn meester hem had opgedragen, was enorm omvangrijk, zo enorm dat Donald er bijna van overtuigd was dat het ver buiten zijn kunnen viel. Het was duidelijk dat hij onmogelijk de hele planeet in zijn eentje op de komeetinslag kon voorbereiden. Maar zijn meester, gouverneur Alvar Kresh, moest dat ook beseffen. Daarom moest hij zijn bevelen niet verkeerd opvatten. Donald zou zo lang mogelijk zo goed mogelijk zijn best doen, maar er zou een moment komen waarop het voor Donald inefficiënt zou worden om alles zelf te doen, in plaats van onderdelen over te laten aan uit mensen en robots bestaande ploegen die het werk beter aankonden. Maar zolang de gouverneur nog niet het bevel daartoe had gegeven, zou Donald het werk zo goed mogelijk doen.

De beginfase van het werk viel nog ruim binnen Donalds mogelijkheden. Later zou hij beslissingen moeten nemen die hij niet zelf aankon, maar voorlopig had hij zelfs nog enige capaciteit over, genoeg bijvoorbeeld om de nieuwskanalen af te luisteren. Dat was een vast onderdeel bij een grootschalige mobilisatie-opdracht als deze. Je moest alle onbeheersbare variabelen die van invloed op de situatie waren, in de gaten houden. Vanuit de operationele, voorbereidende kant van de zaak gezien, waren ongunstige nieuwsverslagen even onbeheersbaar en onvoorspelbaar als slecht weer, epidemieën of economische crashes. En het ging nog niet eens om het nieuws zelf. De manier waarop het werd gebracht, was net zo belangrijk. De stemming van de journalist, de dingen die hij wel of juist niet zei, en of de feiten, zoals hij ze vermeldde, overeenkwamen met de werkelijkheid... Allemaal zaken die van belang waren.

En Donald had het menselijk gedrag grondig genoeg bestudeerd om te weten dat een juiste inschatting van het verslag waaraan op dit moment in de nachtelijke nieuwsuitzending werd begonnen, ver buiten zijn beoordelingsvermogen viel. Het enige wat hij zeker wist, was dat het gevolgen zou hebben, en dat het de zaak compliceerde.

Daarom deed hij wat elke robot onder zulke omstandigheden zou doen: hij ging op zoek naar een mens die het probleem kon afhandelen.

Fredda Leving sloeg haar ogen open en zag Donalds kalme, uitdrukkingsloze blik op haar neerkijken. Als er iemand was die daar niet van zou moeten schrikken, was zij het wel. Ze had Donald tenslotte zelf gebouwd en ze kende hem even goed als ze ieder ander in haar leven kende. Zij wist hoe vast verankerd de bescherming van de Drie Wetten lag en hoe volkomen betrouwbaar Donald was. Maar toch... Het was een lange, vermoeiende dag geweest en het was toch even schrikken wanneer je wakker werd en een blauw robotgezicht op je neer zag kijken. 'Donald,' zei ze met een slaperige stem. 'Wat is er?'

'Doctor Leving, ik heb zojuist op een audiokanaal een nieuwsverslag van Inferno Networks opgevangen, dat betrekking heeft op het incident van vandaag op het plein bij de Regeringstoren.'

'Dat verbaast me niets,' zei Fredda. 'Wat moeten ze anders in het nieuws brengen?'

'Dat is waar, doctor, maar dit verslag verbaast me nogal. Ik geloof dat u het beter zelf kunt beluisteren.'

Zuchtend ging Fredda rechtop in bed zitten. 'Vooruit dan maar, Donald. Speel het maar voor me af.'

De koele, professionele stem van een vrouwelijke nieuwslezeres klonk door het rooster van Donalds luidspreker. 'Bronnen bij het onderzoeksbureau hebben een gerucht onthuld dat al de hele dag de ronde doet. Het incident bij de Regeringstoren zou eigenlijk een staatsgreep zijn geweest, een poging om de macht van de regering over te nemen.'

Plotseling was Fredda klaarwakker. Waar had die vrouw het in duivelsnaam over? Er was geen sprake van een staatsgreep geweest.

'Wat nog opvallender is, is de reden die voor de staatsgreep wordt opgegeven,' vervolgde de nieuwslezeres. 'De poging zou hebben plaatsgevonden om te voorkomen dat de regering een komeet op de planeet zou laten inslaan. Volgens dezelfde bron is de regering in het geheim actief betrokken bij zo'n project, omdat men veronderstelt dat de komeetinslag het milieu op de planeet zal verbeteren. Pogingen om contact op te nemen met gouverneur Kresh en hem om commentaar te vragen, zijn mislukt. We zullen natuurlijk meer details over deze kwestie brengen wanneer meer gegevens bekend zijn.'

De opname stopte en Donald sprak met nu zijn eigen stem. 'Dat was de kern van het verhaal over de staatsgreep,' zei Donald, vooruitlopend op Fredda's eerste vraag. 'Ik wil eraan toevoegen dat Inferno Networks bekendstaat om zijn sensationele verslagen en dat het meer dan eens is voorgekomen dat groeperingen binnen de Blijverorganisatie, en de IJzerkoppen, evenals de regering zelf, dit kanaal hebben gebruikt om zaken te laten uitlekken.'

'Het bericht zou dus overal vandaan kunnen komen. Wanneer vond die uitzending plaats?' vroeg Fredda, terwijl ze probeerde na te denken.

'Een paar minuten geleden, om 0312 uur lokale tijd hier in Hades.'

'Midden in de nacht, een tijdstip waarop er niet veel luisteraars zullen zijn. Interessant. Zeer, zeer interessant. Heeft iemand van de nieuwsdiensten geprobeerd Alvar... eh, de gouverneur te bereiken?'

'Niet via de toegangspunten of commlinks die ik beheer,' antwoordde Donald.

'Met andere woorden: of ze hebben helemaal niet geprobeerd hem te bereiken, of ze hebben niet erg hun best gedaan,' zei Fredda half tegen zichzelf. Ze dacht even na. 'Ze proberen ons uit te dagen,' zei ze ten slotte. 'Ons uit de tent te lokken. Dat moet het zijn.'

'Ik ben bang dat ik het niet begrijp,' zei Donald. 'Wie zijn "ze"?'

'Ik denk dezelfde mensen als degenen die hebben geprobeerd Davlo Lentrall te ontvoeren,' zei Fredda. 'Dat betekent dat ze ons proberen te dwingen toe te geven dat er een plan bestaat een komeet neer te laten komen, en dat ze proberen het plan op een zo ongunstig mogelijke manier naar buiten te brengen. Ze willen het komeetplan als zoiets waanzinnigs afschilderen, dat de mensen eerder geweld en onlusten zullen riskeren, dan dat ze zullen toestaan dat het zal plaatsvinden. En des te beter werkt hun opzet als ze het komeetplan als een soort duivelse, geheime samenzwering laten overkomen. Dat zal de regering - Alvar - alleen maar verder onder druk zetten om het terug te draaien en het zo snel mogelijk te vergeten.'

'Ik begrijp het,' zei Donald met een stem die duidelijk maakte dat dat niet waar was. 'Ik moet toegeven dat de subtiliteiten van de menselijke politiek me geheel ontgaan. Mag ik vragen waarom degene die hiervoor verantwoordelijk is het op deze tijd van de nacht heeft laten uitzenden?'

'Ze geven een signaal,' zei Fredda. 'Ze geven ons tot de ochtend de tijd om het bericht te ontkennen, of het in elk geval toe te lichten.'

'En als u dat niet doet?'

Fredda wees naar het rooster voor Donalds luidspreker, vaag de opgenomen menselijke stem aanduidend die eerder daaruit had geklonken. 'Dan zullen ze alle nieuwskanalen gebruiken die ze krijgen kunnen om het bekend te maken. Ze zullen zo veel mogelijk herrie proberen te schoppen. Misschien proberen ze wel Alvar te laten aftreden.'

'Wat moeten we doen?' vroeg Donald.

Fredda dacht even na. Eigenlijk zou ze Alvar moeten oproepen om het met hem te bespreken. Het probleem was dat ze niet wist waar hij was. Hij had het haar niet verteld. Als ze wilde, zou ze hem ongetwijfeld vinden. Waarschijnlijk zou ze het alleen aan Donald hoeven te vragen. Die zou het weten, of kon er in elk geval achter komen. Maar ze had vaag de indruk dat Alvar alleen wilde zijn. En Donald was naar haar toe gekomen, niet naar Alvar. Dat wees er sterk op dat Donald geen contact met Alvar wilde opnemen. Had Alvar expliciete bevelen bij Donald achtergelaten? Of werkte Donald volgens bepaalde indirecte bevelen? Zou ze hem met een nadrukkelijk commando zover krijgen dat hij dat bevel negeerde en haar hielp contact met haar echtgenoot op te nemen? Of wist hij waar Alvar was, maar wilde hij zijn meester gewoon tegen politieke schade beschermen door Fredda met het probleem op te zadelen?

Verdomme! De situatie was al zorgwekkend genoeg zonder dat ze zich in allerlei bochten moest wringen vanwege indirecte commando's en hypothetische Eerste Wet-kwesties.

Zo ver was Fredda met haar redenatie, toen Donald zei: 'Pardon, doctor Leving, maar er komt een oproep voor u binnen van de Hades News Reporting Service.'

'Voor mij?' Waarom zouden ze in duivelsnaam mij bellen? Tenzij ze al hadden geprobeerd Alvar te bereiken. Of misschien... 'Ach, wat kan mij het schelen,' zei ze hardop, en ze stond op. Ze was te moe voor nog meer raadspelletjes. 'Alleen audio. Ik moet er vreselijk uitzien. Verbind het gesprek door naar het commpaneel in de slaapkamer, Donald. En neem het ook maar op.' Ze begon heen en weer te benen, als uitlaatklep voor haar spanningen.

'Ja, mevrouw,' zei Donald. 'De beller kan u... nu horen.'

Verstandig van Donald om het gesprek op die manier door te verbinden. Meer dan eens gebeurde het dat mensen zich voor gek zetten door tegen een audiobeller te praten die er niet was, of, erger nog, indiscrete uitspraken deden zonder te weten dat de beller al was doorverbonden. 'Met Fredda Leving,' zei ze tegen de lucht. 'Met wie spreek ik?'

'Goedenavond, doctor Leving.' In de kamer klonk een heel gladde, professionele, mannelijke stem. 'Ik ben Hilyar Lews, Hades News Reporting.'

Fredda had de man op televisie gezien en gehoord, en ze mocht hem niet. Bovendien ergerde het haar dat iemand om deze tijd van de nacht zo gladjes en beschaafd kon klinken. 'Zei u goedenavond?' vroeg Fredda. 'Zou goedemorgen niet correcter zijn, meneer Lews? En mag ik daaraan toevoegen dat het gebruikelijk is je te verontschuldigen als je iemand om deze tijd belt,' zei ze, hopend de man van zijn à propos te brengen.

'Eh, ja, mevrouw. Mijn excuses.' Aan de klank van zijn stem was duidelijk te horen dat hij precies wist hoe onbenullig hij klonk. Mooi zo.

'Nou, nu u me wakker hebt gemaakt, meneer Lews, kunt u me misschien zeggen waarom u me hebt gebeld. Of was u gewoon uit op een gezellig gesprek?' Ze moest de knaap zo neerbuigend mogelijk behandelen.

'Eh, nee, mevrouw. Het gaat om een ernstige zaak. We hebben geprobeerd de gouverneur te spreken te krijgen over de beschuldigingen die door Inferno Networks News zijn gedaan. Eh... hebt u het nieuws op IN gehoord?'

'Inderdaad,' zei Fredda. 'En ik spreek namens mijn man, zonder dat ik hem om deze tijd hoef te storen. Er heeft absoluut geen poging tot een staatsgreep plaatsgevonden. De regering is geen enkel moment in gevaar geweest.'

'Maar hoe zit het dan met...'

'Ik kan geen commentaar geven op de details van een onderzoek dat nog aan de gang is.' Fredda negeerde volkomen wat Lews had willen vragen en was blij dat ze een dergelijke uitspraak zomaar bij de hand had.

'Goed, mevrouw. Maar hoe zit het met die komeet? Zit er een kern van waarheid in dat verhaal? Het lijkt me te fantastisch om zomaar uit de lucht gegrepen te zijn.'

Fredda stond stil en ging op de rand van het bed zitten. Waarom moest een crisis in duivelsnaam altijd midden in de nacht toeslaan, als ze sliep? Ze was nauwelijks wakker, maar ze moest nadenken, en snel ook Het had geen zin het verhaal te ontkennen. Het was per slot van rekening waar en het zou toch binnen niet al te lange tijd opnieuw uitlekken. Maar ze kon het ook niet zomaar bevestigen. Ze had geen idee hoe groot de kans was dat het komeetplan zou worden uitgevoerd. Alvar was ergens heen gegaan om het te bestuderen. Stel dat hij intussen had geconcludeerd dat het uiteindelijk toch waanzin was? Ze mocht hem niet belasteren. Maar ze kon het ook niet afwimpelen met een bot 'geen commentaar'. Dan zou de geruchtenmolen alleen maar nog harder gaan draaien.

Kortom, met alles wat ze zei, zou ze ernstige schade kunnen aanrichten. Ze had dit telefoontje nooit moeten aannemen. Maar het was nu te laat. Ze zou iets moeten zeggen. Ze haalde diep adem en sprak langzaam en behoedzaam. 'Er is een komeet,' zei ze. 'De gouverneur is op de hoogte van... studies... die van de komeet zijn gemaakt.' Plotseling kreeg Fredda een idee. Ze kon iets zeggen wat volkomen waar was, en toch geheel misleidend. Iets wat de geruchten lang genoeg zou temperen om wat tijd te winnen. 'Ik ken niet alle details, maar ik geloof dat het project iets met operatie Sneeuwbal te maken heeft. Ik neem aan dat u Sneeuwbal kent?'

'Eh, ja, zo'n beetje, mevrouw.' Er volgde een vrij lange stilte. Vermoedelijkzocht Lews Sneeuwbal in een soort informatiesysteem op. Fredda glimlachte. Het was haar volkomen duidelijk dat Lews helemaal niet zo glad en goed voorbereid was als hij zich had voorgedaan. Dat was ook mooi. 'Het is een project om ijs van kometen te delven en in de atmosfeer te laten vallen,' zei Lews met een stem die duidelijk maakte dat hij de tekst van een scherm oplas.

'Precies. Ze laten een komeet met een paar kilogram tegelijk op de planeet neerkomen. Sneeuwbal is al een tijdje aan de gang en het is het enige officieel goedkeurde project dat iets met kometen te maken heeft, voor zover ik weet.' Die uitspraak was waar, zij het uiterst misleidend. Het plan met komeet Grieg was tenslotte niet goedgekeurd. 'Ik neem aan dat ik daarmee uw vraag heb beantwoord, meneer Lews?'

'Ja, dat denk ik wel,' antwoordde Lews.

Je denkt maar wat je wilt, dacht Fredda. Zolang ik mijn sporen maar voldoende heb uitgewist om jou te misleiden. 'In dat geval ga ik nu weer naar bed. Goedenavond, of -morgen, meneer Lews.' Fredda maakt een gebaar naar Donald of ze haar keel doorsneed, waarna hij de verbinding verbrak. 'Ik hoop dat ik het zo goed heb gedaan,' zei ze meer tegen zichzelf dan tegen Donald. 'Zorg ervoor dat een kopie van de oorspronkelijke uitzending en een kopie van dat gesprek in de mailbox van de gouverneur terechtkomen. Als hij terugkomt, zal hij moeten weten wat er aan de hand is.'

'Ik heb al kopieën in zijn mailbox achtergelaten, doctor.'

'Uitstekend.' Fredda liet zich achterover op het bed vallen, met haar voeten nog over de rand bungelend. Dat had geen zin. Het was onnodig om in deze ongemakkelijke houding weg te doezelen, terwijl het zo eenvoudig was om weer onder de dekens te kruipen. Ze stond op, liep om het bed heen en kroop erin, zich afvragend of er iets op tegen was lekker weg te kruipen. Het zou haar niet verbazen als ze de slaap niet zou kunnen vatten. Ze had genoeg aan haar hoofd om haar de rest van de nacht naar het plafond te laten staren. Waar was Alvar? Wat was hij met de komeet van plan? Had ze het goed gedaan, of had ze het er alleen maar erger op gemaakt? Dat kon ze nu nog niet weten. Pas als het te laat was.

Dat was de rode draad in alles wat er de afgelopen dagen was gebeurd. Ze gaapte, sloot haar ogen, rolde op haar zij en deed moedig een poging in slaap te vallen.

Fredda Leving sloeg haar ogen weer open en zag Donald opnieuw op haar neerkijken.

'Neemt u me niet kwalijk, doctor Leving, maar er is een dringende oproep voor u. De pseudo-robot Caliban zegt dat hij u onmiddellijk moet spreken.'

Fredda zuchtte. Ze wist dat ze het gesprek moest aannemen, en dat Caliban haar alleen belde als het echt belangrijk was. Maar op deze manier werd het een lange nacht. 'Hoe laat is het nu?' vroeg ze.

'Het is 0429 uur,' zei Donald.

'Niet te geloven,' mompelde ze. 'Goed, op de slaapkamercomm maar weer. Alleen audio.' Misschien zou het haar niets moeten uitmaken hoe ze er voor een robot uitzag, maar dat deed het toch.

'Goed, doctor Leving. Caliban kan u... nu horen.'

'Caliban, hallo,' zei Fredda, die haar best deed niet te gapen. 'Wat is er?'

'Doctor Leving, neemt u me alstublieft niet kwalijk dat ik u op dit uur stoor, maar ik vond het belangrijk iets met u te bespreken. Prospero en ik vertrekken nu uit de stad en zijn op weg naar Depot. We hebben via onze eigen bronnen vernomen wat onze stad wellicht te wachten staat.'

Fredda knipperde verbaasd met haar ogen. Ze had altijd geweten dat Caliban en de nieuwwetrobots goede inlichtingenbronnen hadden, maar niet dat ze zó goed waren. En dan de manier waarop Caliban zich uitdrukte. De nieuwe stad 'te wachten staat'. Een subtiele woordspeling die heel weinig zei voor iemand die niet wist wat er aan de hand was. Voor haar betekende het dat Caliban behoedzaam was en van haar verwachtte dat ze dat ook zou zijn. Was hij bang te worden afgeluisterd, dat er bemoeizuchtige robots op de loer lagen, op zoek naar bepaalde trefwoorden? Of ging hij er gewoon vanuit dat Alvar aanwezig was en kon meeluisteren? 'Dat is verstandig van je,' zei ze. 'De zaken ontwikkelen zich heel snel en ik denk niet dat ze gemakkelijk in de hand te houden zijn.'

'Dat ben ik met u eens,' zei Caliban. 'We moeten meteen aan de slag om onze burgers voor te bereiden op de komende gebeurtenissen. Misschien dat we onze vrienden om hulp zullen vragen.'

'Je kunt mij altijd vragen,' zei Fredda. 'Ik zal doen wat ik kan.' Ze aarzelde even. Het was tenslotte een nogal radicale belofte. Waarschijnlijk zou heel Utopia moeten worden geëvacueerd, en dat zou de transport- en andere middelen onder enorme druk zetten. Slechts weinig mensen zouden zich erom bekommeren of de nieuwwetrobots wel een eerlijk deel aan hulp kregen. 'Maar er zullen waarschijnlijk grenzen zijn, zeer strakke grenzen, aan wat ik kan doen.'

'Dat begrijp ik,' zei Caliban. 'We hebben er altijd alleen voor gestaan. Maar zelfs bijkomende hulp zou van wezenlijk belang kunnen zijn.'

Fredda voelde zich schuldig. Het was al erg genoeg als je zo weinig voor je eigen scheppingen kon doen. Des te erger als ze nog minder van je verwachtten. 'Neem contact met me op wanneer jullie er zijn,' zei ze. 'Laat me weten wat jullie nodig hebben, dan zal ik mijn uiterste best doen ervoor te zorgen.'

Even bleef het stil op de lijn. 'Wat we nodig hebben,' zei Caliban, 'is een plek waar we met rust worden gelaten. We dachten die te hebben, tot nu toe. Caliban uit.'

De verbinding werd verbroken en Fredda vervloekte zichzelf. Fel en langdurig. Het deugde niet. Ze had er niet om gevraagd, zelfs niet overwogen, te worden opgezadeld met de last van de verplichtingen die ze zichzelf had opgelegd toen ze de nieuwwetrobots had ontworpen. Ze was de driewetrobots die ze had gebouwd niets verschuldigd. Maar Caliban en de nieuwwetrobots was ze iets verplicht, eenvoudigweg vanwege het feit dat ze hen had ontworpen.

Misschien was dat het verschil tussen het scheppen van een ras van gewillige slaven en een ras van wezens dat vrij wilde zijn.

Fredda kroop weer in bed. Verdomme, zo viel ze nooit in slaap.

De eerste tekenen van de dageraad waren een fluistering in de lucht ten oosten van Hades, toen Caliban, Prospero en Fiyle in Prospero's luchtwagen uit een van de tunnels van de stad naar buiten kwamen. Fiyle was duidelijk uitgeput en gaapte onophoudelijk. Hij was de hele nacht op geweest en Prospero had al die tijd geprobeerd de kleinste brokjes informatie die hij misschien over de komeetplannen had, uit hem te persen.

Caliban bekeek de man met iets wat veel op sympathie leek. Misschien was Fiyle weinig beter dan een overloper die zichzelf aan alles en iedereen verkocht, maar toch bezat de man een zweem van eergevoel. Iets in hem had grenzen gesteld aan zijn onbeduidende verraad en het kopen en verkopen van vertrouwen. Iets had het overleven van de nieuwwetrobots boven de verlokkingen van het geld geplaatst. Dat moest je respecteren, zelfs bij deze verachtelijke man.

En die drang tot fatsoen had Norlan Fiyle ten slotte in gevaar gebracht. Dat betekende dat hij maar het beste snel kon maken dat hij de stad uit kwam. En het was duidelijk dat de twee robots hun eigen redenen hadden om te gaan. Ze moesten Walhalla waarschuwen.

Caliban keek van Fiyle naar Prospero, en toen naar de stad zelf. Hij nam afscheid van Hades, maar niet met al te veel spijt. Misschien zou hij eens naar de stad terugkeren, maar alles gebeurde te snel. Iets in hem zei dat de stad die hij hier vandaag zag, binnenkort onherkenbaar zou veranderen, zelfs al bleven de gebouwen en straten dezelfde. Want de levens van de mensen zouden volkomen veranderd zijn en de wereld rondom de stad zou een nieuwe zijn.

Tenzij, natuurlijk, de stad, de mensen en de wereld gewoon werden platgewalst. Totale vernietiging was ook een vorm van verandering.

De luchtwagen steeg op naar de hemel, en koerste op de dageraad af.

Alvar Kresh schakelde de verbinding met zijn mailbox uit en verbaasde zich over zijn gevoel van opluchting. Hij zat aan de console voor Dom en Dee, en het leek alsof hij daar enkele jaren had gezeten, in plaats van slechts het grootste deel van de nacht en de ochtend. Hij probeerde over de situatie na te denken. Het afgelopen half uur was de dagploeg van het terravormingscentrum binnen komen druppelen en iedereen was uiterst verbaasd gouverneur Kresh achter de knoppen aan te treffen. Kresh besteedde zo min mogelijk aandacht aan hen. Doctor Soggdon was ook nog steeds in het centrum aanwezig, al begreep Kresh niet precies waarom. Misschien hield een gevoel van plichtsbesef haar hier, om de eer van Eenheid Dee tegen de buitenstaander te beschermen. Als dat zo was, deed ze haar werk niet erg effectief. Ze zat achter haar bureau, haar hoofd steunde op haar over elkaar gevouwen armen, en ze verkeerde in diepe rust.

Kresh richtte zijn aandacht weer op het nieuws dat hij zojuist had ontvangen. De mensen die probeerden het komeetplan om zeep te helpen, hadden hem een grote dienst bewezen, al wisten ze dat nog niet. Kresh had met angst en beven het moment tegemoet gezien waarop hij de wereld uiteindelijk van het komeetproject op de hoogte zou moeten stellen. Vroeg of laat zou Inferno het moeten weten, maar hij had genoeg te doen om ook nog eens de onvermijdelijke publieke onrust de kop in te moeten drukken.

Door de informatie te laten uitlekken, had de oppositie Kresh ontslagen van de noodzaak zich voor de camera's en de journalisten te begeven. En Fredda had precies op de goede manier gereageerd en het publiek gekalmeerd zonder het verhaal echt te ontkennen. De ruimte zij dank dat hij niet thuis was geweest om dat gesprek zelf aan te nemen.

Toen hij gouverneur werd, had Kresh meteen alle kantoren opgedoekt die vol zaten gepakt met perswoordvoerders, verbindingsofficieren en allerlei andere mensen met functies die bedoeld waren journalisten een flink eind uit de buurt van de gouverneur te houden. Hij had de pers juist vrijwel onbeperkte toegang tot hem gegeven. Vaak genoeg had hij spijt gehad van die politiek en nu dankte hij het lot dat hij de pers vandaag had kunnen ontlopen. Het was misschien geen slecht idee hier te blijven, zich een tijdje onbereikbaar te houden en zo min mogelijk direct contact met de buitenwereld te onderhouden. Hier kon hij zijn aandacht op het project zelf richten. Als hij terug naar Hades ging, was het onvermijdelijk dat hij meer over het project zou moeten praten dan er daadwerkelijk mee bezig te zijn.

Goed, nu wist de wereld van de komeet, en hij was niet degene geweest die het nieuws bekend had gemaakt. Des te beter. Maar nu was er een ander probleem. Het meest logische was, dat hij de openbare discussie erover in banen zou leiden naar een punt waarop hij het bestaan van het komeetplan zou bevestigen aan een bevolking die bereid was het idee te aanvaarden. Maar hoe kon hij dat in duivelsnaam doen als hij gedwongen werd te bekennen - hoe belachelijk het ook zou klinken - dat ze de komeet waren kwijtgeraakt?

De beste oplossing voor dat probleem was natuurlijk de komeet zo snel mogelijk terug te vinden. Maar voorlopig had Kresh al het mogelijke gedaan. Soms bestond het werk van een leider er slechts uit dingen in beweging te zetten en op anderen te vertrouwen dat die verder werden uitgevoerd. In dit geval kon hij zich niet terugtrekken en moest hij aan andere punten van het project blijven werken, en wel ervan uitgaande dat ze de komeet op tijd zouden vinden. Weer aan de slag, zei hij tegen zichzelf.

'Ben je er nog, Dee?' vroeg Kresh.

'Ja, meneer. Ik ben er,' antwoordde Eenheid Dee. 'Zat er iets interessants in uw mailbox?'

'Nogal,' zei hij. 'Maar niets waar jij je druk over hoeft te maken. Ik heb een nieuwe opdracht voor je.'

'Ik ben u graag verder van dienst.'

'Goed,' zei Kresh met een opzettelijk bruusk klinkende stem. Hij had iets tegen de hoffelijke manieren van een robot die hem op zijn zenuwen werkte. 'Mijn privé-robot, Donald in, werkt aan de voorlopige voorbereidingen voor de komeetinslag. Beveiligingsplannen, evacuatieplannen, dergelijke dingen. Ik wil contact met hem opnemen en hem die opdracht aan jou laten overdragen. Jij bent duidelijk beter geschikt dat te doen, dan hij. Ik had de opdracht al meteen aan jou moeten geven. Geef mijn bevel daartoe door en draag Donald vervolgens op zo snel mogelijk naar mij toe te komen, zonder mijn verblijfplaats te onthullen.'

'Ik zal meteen contact met hem opnemen,' zei Dee.

'Goed,' zei Kresh. 'Ik ga even naar buiten om een hap frisse lucht te nemen. Als ik terug ben, gaan we aan de slag om het doelgebied voor de inslagen nader te bepalen.'

'Ik denk niet dat we nog veel kunnen doen met de uiterst ruwe gegevens die we van doctor Lentrall hebben ontvangen.'

'Dat moet,' zei Kresh. 'We kunnen in elk geval een aantal scenario's en onvoorziene gebeurtenissen doornemen, zodat we beter zijn voorbereid wanneer het zover is. We zullen een paar honderd ruwe, mogelijke banen uitwerken, waarna we Eenheid Dom iets te doen kunnen geven.'

Dee reageerde niet op het kleine grapje, maar sprak met haar gebruikelijke hoffelijke beschaafdheid: 'Heel goed, meneer. Ik ga door met mijn andere taken terwijl ik op uw terugkeer wacht.'

'Ik ben er zo weer,' zei Kresh, en hij stond op. Hij rekte zich uit, gaapte, en negeerde de starende blikken van het personeel in het centrum, toen hij met zijn handen over zijn vermoeide gezicht streek. Laat hen zich maar afvragen wat hun gouverneur hier doet. Alvar liep de enorme, gepantserde deur van kamer 103 door, de gang van het terravormingscentrum in en de dubbele deuren door naar buiten, de ochtend in.

Het was lang geleden dat hij de hele nacht had doorgewerkt. Hij was bijna uitgeput, maar na een nacht hard werken de ochtend in te gaan, dat had iets versterkends. Op de een of andere manier meende Kresh de schoonheid van de ochtend te hebben verdiend na een hele tijd in duisternis te hebben gewerkt.

Het was gestopt met regenen en de wereld was fris, helder en schoongeboend. De lucht was helderblauw en keurig bespikkeld met witte wolken, die scherp afstaken tegen de donkere, azuurblauwe hemel. Ze rook zoet en lekker. Alvar Kresh keek naar het westen, in de richting van de winterresidentie van de gouverneur. Hij herinnerde zich een andere ochtend als deze, waarop alles fris en helder was geweest en al het goede mogelijk. Een ochtend die hij met Fredda had doorgebracht, vlak nadat hij het ambt van gouverneur had geaccepteerd. Die ochtend was een goed voorteken geweest. Misschien gold dat ook voor deze ochtend.

En misschien werd het tijd om naar de winterresidentie te verhuizen. Dan kon hij op het eiland blijven. Hoe meer hij erover nadacht, hoe beter het hem leek zich voorlopig buiten de publiciteit te houden. Maar dat kon wachten. Hij liep naar zijn luchtwagen, die midden op een parkeerterrein was geland dat nu half vol met luchtwagens stond. Oberon zag hem door het raam van de cockpit en de deur van het voertuig zwaaide al open toen hij erheen liep. Kresh ging aan boord, waarna Oberon hem tegemoet kwam.

'Gaan we naar huis, meneer?' vroeg Oberon met zijn trage, zwaarwichtig klinkende stem.

'Jij wel, maar ik niet. Vlieg met de luchtwagen terug en doe mijn vrouw de groeten. Zeg haar dat ik de opnamen heb gehoord en dat ze de situatie precies goed heeft ingeschat. Zeg haar waar ik ben en dat ze me hier kan bereiken, als ze dat wil, maar alleen als het haar lukt het onopgemerkt te doen. Ik stel prijs op haar mening. Je moet haar duidelijk maken dat ik mijn verblijfplaats voorlopig zo goed mogelijk geheim wil houden. Ik heb tijd nodig om na te denken en te werken, zonder dat de wereld me aan mijn mouw trekt.'

'En de mensen die hier werken, meneer?' vroeg Oberon. 'Zij weten waar u bent.'

'Dat is waar, en vroeg of laat zal iemand zijn mond opendoen. Met een beetje geluk zo laat mogelijk. Maar zorg ervoor dat jij niet degene bent die zijn mond opendoet. Vlieg langs een andere route terug, zodat het lijkt dat je ergens anders vandaan naar Hades vliegt.'

'Goed, meneer. Als er verder niets is, zal ik nu meteen vertrekken.'

'Verder is er niets,' zei Kresh. 'Ga nu.' Hij draaide zich om en stapte het luik uit, waarna hij naar het gebouw terugliep en Oberon de ruimte gaf op te stijgen. Binnen enkele seconden vertrok de luchtwagen. Langzaam en soepel steeg hij op. Kresh was alleen, of hij kon althans doen alsof hij alleen was. Hij was tenslotte de gouverneur. Hij kon elk vervoermiddel of communicatiemiddel oproepen, wanneer hij wilde. Maar zonder de luchtwagen hier voor de deur, was hij net dat kleine beetje meer afgesneden, net dat kleine beetje meer geïsoleerd.

Hij had weinig tijd.

Beschikte hij maar over de baan en de coördinaten van de komeet, dan zou alles misschien toch nog op zijn pootjes terechtkomen. Misschien.

12

Davlo Lentrall deed zijn ogen met een ruk open. Hij ging rechtop in bed zitten. Binnen een fractie van een seconde was hij van diep in slaap klaarwakker en alert. Hij wist het. Hij wist het! Maar hij zou voorzichtig te werk moeten gaan. Heel voorzichtig want anders zou het misgaan en zou alles verloren zijn. Hij dwong zichzelf erover na te denken en alle logische consequenties in zijn hoofd uit te werken. Hij zou maar één kans krijgen om het te doen, en het was duidelijk dat die zeer klein was. Hij zou voorzichtig moeten handelen en zo normaal mogelijk doen. Davlo wist dat hij zijn slachtoffer op geen enkele manier achterdochtig mocht maken

Nou, als hij normaal moest doen, kon hij maar beter meteen beginnen. Hij drukte op de knop naast zijn bed en binnen enkele tellen kwam Kaelor binnen. 'Goedemorgen,' zei de robot. 'Ik hoop dat u goed hebt geslapen.'

'Heel goed, ja,' zei Davlo op een naar hij hoopte luchtige, ontspannen toon. 'Dat had ik na gisteren wel nodig.'

'Het was me het dagje wel,' zei Kaelor met de voor hem bekende, cynische toon in zijn stem.

'Het was voor jou ook geen gemakkelijke dag,' zei Davlo. 'En ik heb je nog niet kunnen bedanken voor wat je hebt gedaan.'

'Het was mijn taak, meneer, zoals u heel goed weet.'

'Ja,' zei Davlo, 'maar toch wil ik je zeggen dat ik het waardeer.' Hij stapte uit bed, terwijl Kaelor zijn ochtendjas en sloffen uit de kast haalde. Davlo liet de ochtendjas over zijn schouders glijden en knoopte de band losjes om zijn lichaam, waarna hij zijn sloffen aantrok. Hij gaapte uitgebreid en liep de slaapkamer uit, gevolgd door Kaelor, die de deur achter hen dichtdeed.

Davlo had lang geleden besloten dat het ontbijt een maaltijd was die je het beste in de meest ontspannen omgeving en op de meest ontspannen manier kon nuttigen. Daarom baadde hij zich niet eerst en kleedde hij zich niet voor het ontbijt aan, zoals de gewoonte was in de meeste huishoudens op Inferno, maar hij at in pyjama en ochtendjas. Volgens diezelfde regels was zijn ontbijtkamer groot, koel en schaduwrijk, en stond de tafel voor een groot raam dat uitkeek op een keurig onderhouden tuin. Er waren twee robots bezig struiken te snoeien en een derde zat op zijn knieën bij een van de bloembedden, waar hij iets onbepaalds deed. Meestal genoot Davlo er 's ochtends van de tuinrobots bezig te zien en keek hij wat er verder nog moest gebeuren, maar vandaag sloeg hij nauwelijks acht op de bezigheden buiten.

Toen schoot het hem te binnen dat het van het grootste belang was zich normaal te gedragen en te doen wat hij anders ook zou doen. Hij nam plaats op zijn vaste stoel voor het raam en keek aandachtig naar de robots die de heg aan het knippen waren. 'Zorg ervoor dat de tuinrobots goed op stormschade letten en de rommel opruimen,' zei Davlo. 'Het heeft vannacht gegoten van de regen.'

'Inderdaad,' zei Kaelor, terwijl hij het blad op tafel zette en het ontbijt voor zijn meester opdiende. 'Ik heb de buitenstaf al opgedragen erop te letten.'

'Mooi zo,' zei Davlo, en hij gaapte. 'Hmmm. Ik ben nog steeds slaperig. Ik lust wel een extra kop thee om vandaag wakker te worden,' zei hij. Zou hij het echt klaarspelen om in actie te komen tegen de robot die gisteren zijn leven had gered? Hij dacht aan de vorige dag en de manier waarop hij in het aangezicht van gevaar was ingestort. Hij schudde zijn hoofd. Nee. Niet vandaag. Hij zou de wereld laten zien dat hij wel degelijk tot resoluut handelen in staat was. Hij stond op het punt zichzelf te feliciteren met zijn hervonden moed, toen hij besefte dat het weinig risico met zich meebracht om een driewetrobot aan te vallen.

'Ik zal uw thee meteen halen, meneer,' zei Kaelor. 'Als u dat tenminste echt wilt.'

'Wacht nog maar even,' zei Davlo. Verbeeldde hij het zich, of was Kaelor alerter dan anders, overdreven bezorgd? Voor de gemiddelde robot zou zijn gedrag vandaag op het randje van het brutale zijn, maar voor Kaelor was het gewoon vriendelijk en luchtig doen.

'Goed,' zei Kaelor op een toon die duidelijk maakte hoe hij over Davlo's besluiteloosheid dacht. Hoe vreemd het ook was, Davlo voelde zich er beter door. Kaelor was tenslotte altijd tamelijk bot. Of deed Kaelor alleen maar alsof hij zich normaal gedroeg, net als Davlo? Hij durfde het niet te vragen. Hij kon beter zijn ontbijt opeten en het juiste moment afwachten. Hij begon aan zijn maaltijd en deed zijn best op te letten wat hij at. Davlo Lentrall was tenslotte een man die altijd van zijn eten genoot.

Zijn kans kwam toen Kaelor de laatste ontbijtborden opruimde en Davlo zijn stoel achteruit schoof. Weifelend tussen de noodzaak op zijn hoede te blijven en toch kalm over te komen, miste Davlo bijna zijn kans. Maar toen Kaelor zich over de tafel heen boog om het laatste glas te pakken, net toen Davlo opstond, moest de robot zijn meester zijn rug toedraaien.

Het gulden ogenblik lag open voor Davlo en hij kwam soepel en doelgericht in actie. Hij klapte het deurtje op Kaelors rug open, waaronder de hoofdschakelaar van de robot zat. Kaelor reageerde meteen door zich om te draaien toen Davlo de schakelaar omzette.

Nu zijn stroom was uitgeschakeld, viel Kaelor als een blok, omdat hij scheef over de tafel geleund stond. Hij liet de borden die hij in zijn hand had vallen en kwam met een klap op de houten tafel neer, zo hard dat die in tweeën brak. Davlo deed snel een paar stappen achteruit en haatte wat hij zojuist met de robot had gedaan, een denkend wezen dat de vorige dag zijn leven had gered. Maar het was nodig. Absoluut noodzakelijk. Hij voelde zich allesbehalve heldhaftig.

Hij liep bij de in elkaar gezakte robot en de resten van de kapotte tafel vandaan en ging naar het commcentrum. Er was een kans, een kleine kans, dat hij de kennis die hij nodig had naar boven zou kunnen halen. De kennis die Inferno misschien zou redden. Heel misschien had hij de wereld gered door een robot uit te schakelen. Maar daar kon hij nu niet bij stilstaan. Hij moest Fredda Leving bellen.

Als iemand de informatie uit Kaelor kon krijgen, was zij het wel.

Fredda Leving keek toe hoe haar vier onderhoudsrobots het draagbare robot-onderhoudsframe uitpakten en midden in Davlo Lentralls woonkamer in elkaar zetten. Toen dat was gebeurd, hingen ze Kaelors nog steeds onbeweeglijke lichaam in het frame op en bonden het stevig met riemen vast.

Het onderhoudsframe stond zelf op een ingewikkeld systeem van drie roterende beugels, die haaks op elkaar stonden, zodat het frame alle kanten op kon worden gemanoeuvreerd, zoals je het maar hebben wilde. Een robot die in het frame hing, kon in elke positie worden gedraaid, zodat de robottechnicus zijn werk kon doen. Toen de onderhoudsrobots Kaelor in het frame hadden gehangen, deed Fredda een stap naar voren en ging aan de slag. Niet dat ze veel hoop op succes had, maar er stond veel op het spel, en ze moest het in elk geval proberen.

Ze draaide Kaelors lichaam om tot hij met zijn gezicht omlaag lag en met zijn levenloze ogen naar de vloer staarde. Onder aan zijn nek bevond zich Kaelors standaarddiagnose-aansluiting, die ze met haar controlemeter verbond. Ze schakelde van de ene instelling naar de andere, terwijl ze het display van de meter in de gaten hield. 'Alles klopt,' zei ze. 'De standaarddiagnoses geven aan dat zijn basiscircuits allemaal normaal functioneren, maar dat wisten we al.'

'Kunt u zijn geheugensysteem via die aansluiting uitlezen?' vroeg Davlo, die iets dichterbij kwam dan Fredda prettig vond. Hij was zenuwachtig, gejaagd, en zijn gezicht was mager en bleek. Voortdurend wreef hij zijn handen over elkaar.

'Ik ben bang van niet,' zei Fredda, die een koele, professionele toon in haar stem probeerde te houden. 'Zo eenvoudig is dat niet. Hiermee kan ik alleen de toestand van de basissystemen aflezen. Zelfs als hij is uitgeschakeld, er zijn nog allerlei circuits waardoorheen druppelladingen energie stromen, circuits die energie nodig hebben om de samenhang van het systeem te behouden. Hiermee kan ik alleen aflezen of er een zekering is doorgebrand en of zijn basissysteem stabiel is. Nu weet ik dat ik hem niet per ongeluk schade zal berokkenen als we verdergaan.' Of we al dan niet zullen besluiten hem opzettelijk schade toe te brengen, is een ander verhaal, dacht ze. Maar het had geen zin zoiets hardop te zeggen. Lentrall was er al erg genoeg aan toe.

Fredda liet de meter aangesloten en hing hem aan de zijkant van het onderhoudsframe. Ze ging iets dichterbij staan, stelde de positie van het frame iets bij en maakte de vier verzonken klemmen los die de achterkant van Kaelors hoofd vasthielden, en ze tilde vervolgens de dekplaat voorzichtig op. Ze bestudeerde de circuits en kabels die ze had blootgelegd en schudde haar hoofd. 'Nee,' zei ze. 'Daar was ik al bang voor. Ik heb deze opbouw eerder gezien.' Ze wees naar een zwarte bol zonder uitsteeksels, ongeveer twaalf centimeter in doorsnede. 'Zijn positronische brein zit in die verzegelde unit. De enige verbinding tussen het brein en de buitenwereld gaat via die gepantserde kabel, die aan de onderkant eruit komt, op de plaats waar bij een mens het ruggenmerg zou beginnen. En voordat u het vraagt: ik kan die kabel op geen enkele manier openmaken en aftappen. Binnenin zitten ongeveer vijfduizend microkabels, die elk ongeveer de doorsnede van een menselijke haar hebben. Ik zou meteen goed moeten raden welke twee ik moet hebben, omdat ik anders letterlijk zijn hersenen zou opblazen. Zijn hele brein is opzettelijk zodanig ontworpen dat niemand erbij kan.'

'Waarom?' vroeg Davlo Lentrall.

Fredda glimlachte bedroefd. 'Om de vertrouwelijke informatie in zijn hoofd te beschermen. Om te voorkomen dat mensen juist datgene doen wat wij nu proberen: informatie uit hem krijgen die hij anders niet zou prijsgeven.'

'Verdomme! Ik dacht dat we zo zijn geheugen zouden kunnen aftappen.'

'Bij sommige robots is dat mogelijk, al kost het vreselijk veel tijd,' zei Fredda terwijl ze de achterkant van Kaelors hoofd weer in orde bracht. 'Maar niet bij dit model.'

'We kunnen dus niets doen,' zei Lentrall. 'Ik bedoel, op het gebied van elektronica en geheugenuitlezing.' Hij sprak met een vertrokken en uitdrukkingsloos gezicht, en hij leek Fredda niet strak aan te willen kijken of een blik op Kaelor te willen werpen. Hij was het schoolvoorbeeld van iemand die al had besloten dat hij iets moest doen waarop hij niet trots zou zijn. En het schoolvoorbeeld van iemand die binnen niet al te lange tijd zou instorten.

'Weinig,' zei Fredda.

'We zullen dus met hem moeten praten, en we weten dat hij dat niet wil.'

Fredda wenste dat ze het met hem oneens kon zijn, maar ze wist wel beter. Kaelor zou al iets hebben gezegd, als hij had willen praten. 'Nee, hij wil niet,' zei ze. Ze dacht even na en pakte toen haar controlemeter. 'Er zijn twee dingen die ik kan doen: zijn hoofd-motoraandrijving uitschakelen, zodat hij alleen zijn hoofd en ogen kan bewegen en kan praten. Of zijn pseudo-kloksnelheid lager afstellen.'

'Waarom zijn aandrijving uitschakelen?' vroeg Davlo.

Zodat hij niet zijn eigen hoofd eraf rukt of zijn eigen brein kapotslaat om te voorkomen dat we te weten komen wat hij geheim wil houden, dacht Fredda, maar dat zei ze maar niet tegen Davlo. Gelukkig had ze snel een ander antwoord klaar. 'Om te voorkomen dat hij losbreekt en ontsnapt,' zei ze. 'Hij zal misschien liever proberen weg te komen in plaats van met ons te praten.'

Davlo knikte, iets te heftig, alsof hij wel beter wist. 'En die kloksnelheid?'vroeg hij.

'Daardoor zal hij trager gaan denken, waardoor zijn reactietijd trager wordt. Maar zelfs in de traagste stand werkt zijn brein nog sneller dan het onze. Hij blijft ten opzichte van ons in het voordeel; hij wordt er maar een klein beetje door vertraagd.'

Davlo knikte. 'Doe het,' zei hij. 'En laten we dan eens met hem gaan praten.'

'Goed,' zei Fredda, die probeerde opgewekt en efficiënt te klinken. Ze gebruikte de controlemeter om de juiste commando's naar Kaelors diagnosesysteem te sturen en hing de meter daarna terug aan het frame. Ze draaide het frame om tot Kaelor rechtop hing, zijn ogen recht naar voren gericht, zijn voeten een halve meter boven de grond bungelend. Hij staarde recht voor zich uit, zijn lichaam was onbeweeglijk en zijn ogen zagen niets. De kabel van de meter hing nog aan zijn nek en op het display van de meter waren getallen te zien die, de een na de ander, felrood oplichtten.

Toen ze Kaelor zo zag hangen, moest Fredda onvermijdelijk denken aan een oude afbeelding die ze ergens had gezien, van een gemarteld slachtoffer dat was vastgemaakt aan een soort frame of rek, dat wel iets leek op dat waarin Kaelor nu hing. Zo gaat dat, dacht ze. Bind ze vast, mishandel ze en probeer de informatie uit hen te persen voordat ze doodgaan. Een beknopte omschrijving van het beroep van beul. Ze had er nooit eerder bij stilgestaan dat dat ook voor een roboticus zou kunnen gelden. 'Jij zult dit net zo onplezierig vinden als ik,' zei ze, terwijl ze naar de robot keek. Ze wist niet zeker of ze het tegen Kaelor of tegen Davlo had.

Davlo keek Kaelor nu aan, en hij kon zijn ogen niet van hem afhouden. 'Gisteren pakte hij me op en duwde me onder een bank, waarna hij me met zijn lichaam beschermde. Hij waagde zijn leven voor mij. Hij herinnerde me er zelf aan dat hij daartoe werd gedwongen door de Drie Wetten, maar dat doet er niet toe. Hij waagde zijn leven voor mij. En nu zetten wij gewoon zijn leven op het spel.' Hij zweeg even, toen: 'Waarschijnlijk vermoorden we hem,' zei hij met een vlakke, kwade stem. 'We vermoorden hem omdat hij ons wil beschermen, ons allemaal, tegen mij.'

Fredda keek Davlo aan en richtte haar blik toen weer op Kaelor. 'Ik denk dat u het praten beter aan mij kunt overlaten,' zei ze.

Even dacht ze dat hij zou protesteren, erop zou aandringen dat een man dit soort werk zelf zou moeten doen. Maar hij haalde zijn schouders op en zuchtte gelaten. 'U bent de robotexpert,' zei hij, nog steeds recht in Kaelors levenloze ogen kijkend. 'U bent de robotpsycholoog.'

En soms wilde ik dat ik meer over de menselijke psychologie wist, dacht Fredda, terwijl ze Davlo Lentrall van opzij opnam. 'Voordat we beginnen,' zei ze, 'moet u iets weten. Het is me bekend dat u Kaelor naar uw eigen specificaties hebt laten bouwen. U wilde een Beperkte Eerste Wet-robot hebben, niet?'

'Inderdaad,' zei Lentrall, die met zijn gedachten overduidelijk ergens anders was.

'Nou, die hebt u niet gekregen,' zei Fredda. 'Althans niet zoals u die voor ogen had. En daardoor zit u nu in de val. Kaelor is gebouwd om onderscheid te kunnen maken tussen hypothetisch en theoretisch gevaar en de werkelijke wereld. Hoewel de meeste hoog-functionerende robots die op Inferno zijn gebouwd, in staat zijn onderscheid te maken tussen werkelijk en hypothetisch gevaar voor mensen, doen de meeste dat toch niet. In bepaald opzicht laten ze hun verbeelding de vrije loop en maken ze zich ongerust dat hypothetisch gevaar werkelijkheid zal worden, en het knaagt aan hen wat er in zo'n geval zou kunnen gebeuren, zodat ze de kwestie behandelen alsof die echt is, gewoon uit voorzorg om aan de Eerste Wet te kunnen voldoen. Kaelor is eigenlijk zonder veel verbeelding gebouwd, of wat bij een robot voor verbeelding doorgaat. Hij kan die sprong niet maken, hij kan zichzelf de vraag "wat als het hypothetische werkelijkheid wordt?" niet stellen.'

'Dat begrijp ik,' zei Davlo geërgerd.

'Maar ik denk niet dat u het volgende zult begrijpen,' zei Fredda op een koelere toon dan ze zelf voelde. 'Als bij een robot als Kaelor het hypothetische, het denkbeeldige, plotseling werkelijkheid wordt, als het bij zo'n robot begint te dagen dat hij aan een echt project heeft gewerkt, dat echte mensen in echt gevaar brengt... nou, dan zijn de gevolgen niet te overzien. Ik zou het vergelijken met het gevoel dat u zou krijgen wanneer u plotseling beseft dat, lang nadat het is gebeurd, zonder dat u het wist, iets eenvoudigs, iets onbelangrijks dat u hebt gedaan, de reden blijkt te zijn voor de dood van een nabij familielid. Stelt u zich eens voor hoe hard dat zal aankomen, en dan begrijpt u hoe Kaelor zich zal voelen.'

Davlo fronste zijn voorhoofd en knikte. 'Ik begrijp wat u bedoelt,' zei hij. 'En ik neem aan dat dat een verhoogde Eerste Wet-verplichting zou veroorzaken?'

'Precies,' zei Fredda. 'Ik denk dat Kaelor op het moment dat u hem uitschakelde, al in een geestestoestand verkeerde die een staat van overgevoeligheid voor de Eerste Wet veroorzaakte, wat hem uiterst alert maakt voor elk gevaar dat mensen zou kunnen worden aangedaan. Als hij zich nu plotseling realiseert dat hij, zonder het te weten, de Eerste Wet al heeft geschonden, zou dat het alleen maar erger maken. Wanneer we Kaelor weer aanzetten, zal hij meteen in die toestand terugvallen.'

'Bedoelt u dat hij paranoïde zal worden?' vroeg Davlo.

'Zo extreem zal het niet zijn,' zei Fredda. 'Hij zal heel behoedzaam zijn. En zo moeten wij ook te werk gaan. Dat hij zijn lichaam niet kan bewegen, betekent niet dat hij niet in staat kan zijn iets... onbezonnens te doen.'

Davlo knikte grimmig. 'Daar was ik al bang voor,' zei hij.

'Bent u zover?'

Hij gaf niet meteen antwoord. Hij wist zijn blik van Kaelor af te wenden, liep een paar keer heen en weer, wreef ietwat geërgerd met zijn hand in zijn nek, en bleef toen plotseling staan. 'Ja,' zei hij ten slotte, zijn blik op de verste hoek van de kamer gericht.

'Goed dan,' zei ze. Fredda haalde een geluidsrecorder uit haar gereedschapstas, deed hem aan en zette hem op de grond voor Kaelor. Als ze uit hem kregen wat ze weten wilden, had ze er in elk geval een opname van.

Ze liep naar de achterkant van het onderhoudsframe, deed het onderhoudsluik open en schakelde Kaelor weer in. Ze liep terug naar de voorkant van het frame en ging er op ongeveer anderhalve meter vanaf staan.

Kaelors ogen gloeiden even vaag op, voordat ze geheel tot leven kwamen. Zijn hoofd draaide heen en weer, toen hij de omgeving opnam. Hij keek omlaag naar zijn armen en benen, alsof hij wilde bevestigen wat hij ongetwijfeld al wist: dat hij zijn lichaam niet kon bewegen. Toen keek hij de kamer weer rond en zag Lentrall. 'Kennelijk bent u erachter gekomen,' zei Kaelor. 'Ik hoopte uit alle macht dat het er nooit van zou komen.'

'Het spijt me, Kaelor, maar ik...'

'Doctor Lentrall, laat u dit alstublieft aan mij over,' zei Fredda met een opzettelijk koele, scherpe en professioneel klinkende stem. Dit moest onpersoonlijk, onbevooroordeeld en bedaard worden aangepakt. Ze wendde zich tot Kaelor, die in het frame hing. Nee, noem het ding bij zijn juiste naam, zelfs al besefte ze nu pas wat die naam was. Het rekwerk, het rek van de martelaar. Daar hing hij, verlamd, ingesnoerd, vastgeprikt, een insect in de doos van een verzamelaar, met een plechtig, zelfs enigszins droevig klinkende stem en een uitdrukkingsloos gezicht. Er was geen teken van angst zichtbaar. Het leek of Kaelor ofwel te weinig verbeelding had, ofwel te veel moed.

Plotseling voelde ze zich misselijk, maar ze dwong zichzelf elk spoor daarvan uit haar stem en van haar gezicht te bannen. Ze hield zich voor dat ze Kaelor menselijke eigenschappen toebedeelde en hem karaktereigenschappen en emoties toeschreef, die hij gewoon niet bezat. Er was, praktisch gezien, geen verschil tussen de robot in dat rekwerk en een kapotte luchtwagen op een hydraulische lift in een werkplaats. Dit alles hield ze zich voor, en nog meer, maar ze geloofde er geen woord van. Ze dwong zich ertoe Kaelor koel en rustig aan te kijken. 'Kaelor, weet je wie ik ben?'vroeg ze.

'Ja, natuurlijk. U bent doctor Fredda Leving, de robotica.'

'Goed. Nou, ik zal je een opdracht geven. Je moet al mijn vragen zo bondig mogelijk beantwoorden. Geef me geen informatie waar ik niet om vraag. Beschouw elke vraag apart. De vragen zullen geen verband met elkaar hebben. Heb je dat begrepen?' vroeg ze.

'Zeker,' zei Kaelor.

'Goed.' Fredda hoopte, zonder veel vertrouwen, dat ze haar vragen in zulke kleine brokjes kon stellen, dat ze niet tegen de Eerste Wet zouden indruisen. De vragen hadden natuurlijk wel met elkaar te maken, daarover had ze domweg gelogen. Maar misschien klonk de leugen overtuigend genoeg om Kaelor te helpen dit te overleven. Ze wist in elk geval zeker dat er, wanneer ze die ene, grote vraag waarop ze een antwoord zochten recht op de man af zou stellen, een absolute ramp zou plaatsvinden. Ze durfde geen allesomvattende vragen te stellen. Ze kon alleen hopen dat Kaelor bereid was voldoende kleine stukjes van de puzzel prijs te geven.

Het probleem was dat Kaelor vast net zo goed wist wat ze deed als zijzelf. Hoe ver zou hij kunnen gaan tot de Eerste Wet de drang van de Tweede Wet om opdrachten uit te voeren, zou overheersen?

Er was nog een ding dat ze kon doen om Kaelor te helpen. Fredda had weinig hoop dat de Derde Wet, die omzette tot zelfbehoud, Kaelor zou helpen zichzelf in stand te houden, maar ze kon in elk geval haar best doen die wet te versterken. 'Het is ook van wezenlijk belang voor je dat je niet vergeet dat jij ook belangrijk bent. Doctor Lentrall heeft je nodig en hij wil heel graag dat je voor hem blijft werken. Zo is het toch, doctor?'

Lentrall keek op van het gat in de vloer waarnaar hij stond te staren, en keek vervolgens Fredda aan, vóór hij zijn blik op Kaelor richtte. 'Beslist,' zei hij. 'Ik heb je hard nodig, Kaelor.'

'Dank u wel dat u dat zegt,' zei Kaelor. Hij keek weer naar Fredda. 'Ik ben klaar voor uw vragen,' zei hij.

'Mooi zo,' zei Fredda. Het was misschien beter als ze de vragen zo veel mogelijk door elkaar stelde en er zo nu en dan een paar doorheen gooide die niets met het onderwerp te maken hadden. 'Je werkt voor doctor Lentrall, hè?' vroeg ze.

'Ja,' zei Kaelor.

'Hoe lang werk je al voor hem?'

'Een standaardjaar en tweeënveertig dagen.'

'Wat zijn de specificaties van je ingebouwde geheugensysteem?'

'Een continu bereikbare, onuitwisbare capaciteit van honderd standaardjaren voor alles wat ik heb gezien, gehoord en geleerd.'

'Hou je van je werk?'

'Nee,' zei Kaelor. 'Voor het grootste deel niet.'

Een ongebruikelijk antwoord voor een robot. Meestal deed een robot als hij de kans kreeg heel lyrisch over het werkplezier van elke taak die hij uitvoerde.

'Waarom hou je niet van je werk?'

'Doctor Lentrall is vaak kortaf en grof. Hij vraagt vaak mijn mening en verwerpt die dan. Bovendien heeft veel van mijn werk de afgelopen tijd betrekking gehad op simulaties van gebeurtenissen die de mensen in gevaar zouden kunnen brengen.'

O, o, dacht-Fredda. Die laatste vraag had ze beter niet kunnen stellen. Ze zou zijn besef dat er voor niemand gevaar dreigde, moeten versterken, en dan van onderwerp veranderen. En snel, voordat hij er verder over kon nadenken. De ruimte zij dank had ze zijn pseudo-kloksnelheid omlaaggebracht. 'Simulaties vormen geen werkelijk gevaar voor mensen,' zei ze. 'Ze zijn denkbeeldig en hebben niets met werkelijke gebeurtenissen te maken. Waarom heb je gisteren doctor Lentrall vastgepakt en onder een bank geduwd?'

'Ik kreeg een bericht over de hyperband dat hij in gevaar was. De Eerste Wet verplichtte me hem te beschermen, dus dat heb ik gedaan.'

'En daar heb je goed aan gedaan,' zei Fredda. Ze probeerde een punt te vinden waarop zijn Eerste Wet naar behoren had gewerkt. In het werkelijke leven, tijdens een niet-gesimuleerde situatie, een ogenblik waarop hij het juiste had gedaan. 'Wat is de status van je verschillende systemen, samengevat?'

'Mijn positronische brein functioneert binnen de nominale parameters, al bevindt het zich dicht bij de acceptabele grens van een Eerste Wet- Tweede Wet-conflict. Alle visuele audiosensoren en communicatiesystemen functioneren naar behoeven. Alle verwerkings-en geheugensystemen functioneren naar behoeven. Een Leving Labs model 2312 Robot Controlemeter is op dit moment met mij verbonden en controleert permanent de standaardwaarden. Alle beweging en gevoel onder mijn nek, evenals mijn hyperbandcommunicatie, zijn door de meter afgesneden en ik ben niet in staat tot bewegen of handelen, op praten, zien, denken en het bewegen van mijn hoofd na.'

'Heb je altijd naar behoren gefunctioneerd, op de op dit moment uitgeschakelde functies, opzettelijke deactiveringen en normale onderhoudsbeurten na?'

'Ja,' zei Kaelor. 'Ik herinner me alles.'

Fredda hield zich in om niet hardop te vloeken en dwong zich professioneel op te stellen. Hij had haar opdracht genegeerd om niet vrijwillig extra informatie te geven, en wel juist met betrekking tot dat ene terrein dat hen interesseerde. Alleen een krachtige drang van de Eerste Wet kon dat hebben veroorzaakt. Hij wist precies waar ze op uit waren, en hij vertelde hun, zo goed hij kon, gezien de beperkingen de ze hem had opgelegd, dat hij over de informatie beschikte.

Wat betekende, dat hij die niet zou geven. Ze hadden verloren. Fredda besloot haar extreem voorzichtige benadering te vergeten en snel over te gaan op het onderwerp waar alles om draaide.

'Herinner je je de simulaties die Davlo Lentrall heeft uitgevoerd, en de gegevens waarop ze waren gebaseerd?'

'Ja,' zei Kaelor weer. 'Ik herinner me alles.'

Een hele serie vragen die ze niet durfde te stellen schoot door haar hoofd, evenals de antwoorden die ze vreesde van Kaelor te zullen krijgen. Als een schaker die een schaakmat acht zetten van tevoren zag aankomen, wist ze bijna woord voor woord hoe de vragen en antwoorden zouden luiden.

V: Als je je alles herinnert, beschik je dan nog over de getallen en informatie waarmee je in contact bent gekomen in verband met je werk met doctor Lentrall? Waarom kwam je gisteravond, toen doctor Lentrall ontdekte dat zijn bestanden allemaal weg waren, niet in actie om te proberen hem zo veel mogelijk van de verloren gegevens terug te geven? Zijn werk en carrière worden geschaad als die gegevens voor altijd verloren blijken te zijn.

A: Als ik dat zou doen, zou ik doctor Lentrall eraan herinneren dat ik getuige was van zijn simulaties van operatie komeet Grieg. Ik kon die informatie niet geven omdat ik daarmee het onderscheppen en richten van de komeet mogelijk zou maken en zodoende veel mensen in gevaar zou brengen. Dat woog op tegen de mogelijke schade die ik zijn carrière zou berokkenen.

V: Maar de komeetinslag zal het milieu op de planeet verbeteren, waarvan in de toekomst veel mensen zullen profiteren, waardoor ze langer en onder betere omstandigheden zullen kunnen leven. Waarom kwam je niet in actie ten bate van die toekomstige generaties?

A: Ik kwam om twee redenen niet in actie. Allereerst ben ik speciaal ontworpen meteen verlaagde capaciteit om de Drie Wetten op hypothetische kwesties toe te passen. Ik ben niet in staat om het toekomstige en hypothetische welzijn van de mens over tientallen jaren of eeuwen, wat betreft mensen die nu nog niet bestaan, bij mijn oordeel te betrekken. Ten tweede schrijft de Eerste Wet me slechts voor om te voorkomen dat mensen schade lijden. Mij wordt niet voorgeschreven in actie te komen om achteraf mensen te helpen, al zou ik dat wel kunnen, als ik wil. Ik ben slechts verplicht te voorkomen dat mensen kwaad wordt berokkend. Door de Eerste Wet afgedwongen actie overstemt elke impuls tot vrijwillige actie.

V: Maar veel mensen die nu leven, zullen waarschijnlijk jong sterven, en op een heel onplezierige manier, als we het klimaat niet herstellen. Door de komeetinslag tegen te houden, is de kans groot dat je die echt bestaande mensen tot een voortijdige dood veroordeelt. Waar is de komeet? Ik beveel je me zijn coördinaten, massa en baan te geven.

A: Dat kan ik u niet zeggen. Ik moet het u zeggen. Dat kan ik u niet zeggen...

Enzovoort, tot de dood er op zou volgen.

Zo zou het zijn gegaan, als het tenminste nog zo lang zou hebben geduurd. Het grote conflict tussen de Eerste en Tweede Wet zou ofwel zijn brein hebben doorgebrand, of anders zou Kaelor de tweede clausule van de Eerste Wet hebben toegepast: hij mocht niet toelaten dat een mens door zijn nalatigheid schade leed.

Alleen al door in leven te blijven met de onuitwisbare informatie over de komeet in zijn hoofd, vormde hij een gevaar voor de mens. Zolang hij leefde, bestond theoretisch de kans dat de barrières die waren opgeworpen om vertrouwelijke gegevens te beschermen, zouden worden gepasseerd. Fredda zou het hier onmogelijk kunnen doen, maar in haar eigen laboratorium, met behulp van al haar apparatuur en als ze een week de tijd zou hebben, kon ze de beveiligingen misschien tenietdoen en alles wat hij wist aftappen.

En Kaelor wist dat of vermoedde dat. Om te voorkomen dat mensen kwaad werd aangedaan, zou Kaelor zijn eigen brein desorganiseren, ontbinden en de positronische paden ervan wissen.

Hij zou zichzelf dood wensen.

De vragen zouden hem vermoorden, ofwel doordat hij doorbrandde vanwege een wetconflict, of door gedwongen zelfmoord. Op dit moment was de kans daarop al heel groot. Misschien werd het tijd de druk iets te verminderen. Ze kon de spanningen die door de Tweede Wet werden veroorzaakt in elk geval doen afnemen. 'Ik ontsla je van het verbod me vrijelijk informatie te geven en meningen te laten horen. Je mag zeggen wat je wilt.'

'Ik heb de hele nacht via mijn hyperbandverbinding in contact gestaan met het data-netwerk en heb zo veel mogelijk bestanden van doctor Lentrall hersteld. Daarbij heb ik mijn herinneringen aan verscheidene operaties en verbindingen die ik met computers had, gebruikt om zo veel mogelijk te repareren zonder de Drie Wetten geweld aan te doen. Ik schat dat ik ongeveer zestig procent van de resultaten en misschien twintig procent van de ruwe gegevens heb kunnen terugplaatsen.'

'Dank je,' zei Lentrall. 'Dat was heel aardig van je.'

'Het was mijn plicht, doctor Lentrall. De Eerste Wet schrijft voor dat ik geen actie achterwege mag laten om te voorkomen dat een mens letsel oploopt.'

'Hoe dan ook, je hebt het gedaan,' zei Lentrall. 'Dank je.'

Even bleef het stil en Kaelor keek van Lentrall naar Fredda en weer terug. 'U hoeft geen spelletjes te spelen,' zei hij. 'Ik weet wat u wilt, en u weet dddat i-i-ik dat wwweet.'

Lentrall en Fredda wisselden een blik. Ze begreep dat Lentrall net zo goed als zij wist dat het Eerste Wet-conflict Kaelor het praten bemoeilijkte.

Kaelor stond voor een moreel dilemma dat weinig mensen goed zouden kunnen oplossen. Hoe moest je een keuze maken tussen de dood van een onbekend aantal personen en de ellende en de vernielde levens veroorzaakt door een defect planeetklimaat? En mijn man moest beslissen, dacht Fredda, en het besef daarvan gaf haar een scherpe steek van pijn. Als we hier slagen, zadel ik hem met die nachtmerrie op. Snel duwde ze die gedachten opzij. Ze moest zich op Kaelor concentreren en de kostbare kennis die in hem verborgen zat. Fredda voelde de hoop vervagen, terwijl de conflicten in de gemartelde robotgeest zich opstapelden. 'Dat weten we,' zei ze ten slotte, daarmee haar nederlaag toegevend. 'En we begrijpen het. We weten dat je het ons niet kunt vertellen, en we zullen je er niet om vragen.' Het was zinloos om nog verder te gaan. Het viel niet te verwachten dat Kaelor bereid was, of in staat, om het hun te vertellen, of dat hij lang genoeg zou leven om het te doen, zelfs al probeerde hij het.

Lentrall keek Fredda eerst verrast aan, en vervolgens opgelucht. 'Nee,' zei hij. 'We zullen het niet vragen. We zien nu dat het zinloos zou zijn. Ik dacht dat doctor Leving misschien een trucje zou weten, een techniek, een manier om de waarheid uit je te krijgen, zonder je kapot te maken. Maar ik zie nu in dat ik me heb vergist. We zullen het je niet vragen en we zullen ook niet proberen de kennis op een andere manier uit je te krijgen. Dat beloven we.'

'Daar sluit ik me bij aan,' zei Fredda.

'Mmmensen liegen,' zei Kaelor.

'We liegen niet,' zei Fredda met een stem die ze zo overtuigend mogelijk liet klinken. 'We zouden er niets mee opschieten als we het je vroegen. Er is dus geen reden om te liegen.'

'Uwww bbelofte geldt nnniet voor ander mmmensen.'

'We zullen geheim houden dat je iets weet,' zei Lentrall met een naar hysterie neigende stem. 'Kaelor, doe het alsjeblieft niet!'

'Ik hhheb geppprobeerd mmmijn kennnis geheimmm te hhhouden,' zei Kaelor, 'maar u besssefte zzzelf al dddat ik hhhad gezien wat ik hhheb gggezien, en dat iiikhet mmme zzzou herrrinneren.' Hij pauzeerde even, alsof hij kracht moest opdoen om verder te praten. 'Dat zzzou ook mmmet anderen kkkunnen gebeuren,' zei hij met een stem die plotseling weinig meer was dan een fluistering. 'Dattt rrrisico kkkan ik nnniet nnnemen.'

'Alsjeblieft!' riep Davlo. 'Nee!'

'In llleven blllijven zou nalatig zijn,' zei Kaelor met een stem die plotseling krachtiger klonk, nu hij een besluit had genomen. 'Ik moet handelen om te voorkomen dat ik mensen letsel toebreng.'

Zijn ogen gloeiden feller, zijn blik ging van Davlo naar Fredda, alsof hij ieder van hen nog een laatste keer wilde aankijken, en toen keek hij weer recht voor zich uit, naar de muur, naar niets, naar de oneindigheid. Er klonk een zacht gezoem, het rook naar verbrande isolatie, en plotseling verdween het licht uit zijn ogen. Zijn hoofd knikte naar voren en onder uit zijn nek kronkelde een dun sliertje rook omhoog.

Het was stil in de kamer. Fredda en Davlo keken elkaar aan, en staarden vervolgens naar het dode ding dat in het frame midden in de kamer hing.

'Bij alle vergeten goden,' fluisterde Fredda. 'Wat hebben we gedaan?'

'U hebt niets gedaan, doctor,' zei Davlo met een stem die als een fluistering klonk, terwijl hij een snik probeerde te onderdrukken. 'U hebt me alleen maar geholpen met iets dat ik anders zelf zou hebben gedaan.

Want ik...' zei hij met een stem die op breken stond. 'Ik zal u zeggen wat ik heb gedaan.'

Hij kwam een paar stappen naar voren en keek naar Kaelors lichaam. 'Ik heb iets vermoord dat meer op een vriend leek dan wie of wat ook...'

13

Jadelo Gildern zei altijd graag dat het zijn werk was te raden, en goed te raden ook. Het werk van het hoofd van de inlichtingendienst was niet alles te weten. Dat was onmogelijk. Maar een goed hoofd inlichtingendienst was in staat om de hele puzzel op te lossen wanneer er nog een heleboel stukjes ontbraken, of verborgen waren, of er anders leken uit te zien. Een goed hoofd inlichtingendienst kon het onderliggende patroon zien, opnemen wat hij van de feiten wist, wat hij van de betrokken persoonlijkheden wist, en daarna uitzoeken hoe ze met elkaar in verband stonden. Hij kon afleiden wat de woorden en daden van iemand, of juist het ontbreken van die woorden en daden, eigenlijk betekenden.

En toen hij in zijn kantoor in het gebouw van de IJzerkoppen zat en over de situatie nadacht, had hij op het punt gestaan een interessante conclusie te trekken. Hij kwam bijna in de verleiding om tot het einde door te gaan. Hij wist dat de Blijvers achter het incident bij de Regeringstoren moesten zitten, en het kostte niet veel moeite om te bedenken dat ze achter Lentrall aan hadden gezeten. Gildern wist precies wat hij verder voor stappen zou hebben ondernomen om de informatie waarover Lentrall beschikte, geheim te houden. Waarschijnlijk waren de Blijverleiders, Tonya Welton en Cinta Melloy even verstandig als hij.

Dat was natuurlijk allemaal speculatief. Maar één ding wist hij vrijwel zeker. Hij had al geraden waar Kresh was ondergedoken. Gildern had de afluisterposten van de IJzerkoppen in de luchtverkeersleiding kunnen gebruiken, en drie lange-afstandsvluchten waren hem opgevallen, waarvan er twee bij de privé-residentie van de gouverneur waren begonnen, en een geëindigd. Een, de eerste, was door de storm niet te volgen geweest. De terugvlucht van hetzelfde voertuig was precies uit de tegenovergestelde richting gekomen als waar Purgatory lag. Dat was nou net wat een robot zou doen als hem was opgedragen een ontwijkende route te volgen. En een derde vlucht, met een volledig vluchtplan, had als bestemming First Circle gehad, een kleine, verafgelegen buitenwijk van Hades. De luchtverkeersleiding van First Circle had geen gegevens over de aankomst van de luchtwagen. Of hij was neergestort, of hij was ergens anders heen gegaan. Gildern kon wel raden waarheen.

Drie vluchten. Een om Kresh te brengen, een om de luchtwagen terug te sturen en een om anderen naar hem toe te brengen. Misschien zijn vrouw. Maar zelfs als de terugvlucht niet precies uit de tegenovergestelde richting als Purgatory was gekomen, had Gildern het toch kunnen raden. Je moest nadenken over waar de man op zo'n moment heen zou gaan. Het was bijna logisch dat hij de experts op het terravormingscentrum van Purgatory had geconsulteerd. Nee, het zou geen probleem zijn om de man te vinden. Hij was in het centrum of in zijn winterresidentie. Hij, Gildern, zou in een luchtwagen kunnen stappen en binnen vier uur oog in oog met hem staan.

Maar zou het de reis waard zijn? Had hij de rest goed beredeneerd?

Gelukkig bestond er een manier om daarachter te komen. Simcor Beddle was zo goed geweest om Gildern te vertellen wat hij zou zeggen in de speech die hij ging houden. Gildern was enigszins verrast geweest dat Beddle zo'n gewaagde stap durfde te nemen. Maar als de daden van zijn meester hem goed uitkwamen, maakte hij daar gebruik van. Gildern was altijd bezig Beddle zodanig te manipuleren dat hij er zelf beter van zou worden.

Deze keer had hij Beddle niet hoeven op te stoken, niet hoeven aan te moedigen. Voor één keer had Gildern Beddle geen idee hoeven voorschotelen om hem er daarna van te moeten overtuigen dat het zijn eigen idee was. Deze ene keer handelde Beddle uit zichzelf.

Als Alvar Kresh niet direct op Beddles toespraak zou reageren, zou Grieg weten dat de gouverneur problemen had, en dat zou hij dan zo zeker weten, dat het bijna een vaststaand feit moest zijn. Gildern glimlachte. Dat zou heel plezierig zijn.

Je moet gokken, dacht Simcor Beddle. Een wijs man weet wanneer het tijd is om te gokken, en dat is nu. Hij kwam in zijn volle lengte achter het spreekgestoelte overeind, niet in de laatste plaats geholpen door het hoge opstapje dat er stiekem achter verborgen stond, en hij keek recht de camera in.

'Ik ben hier,' zei hij, 'om twee bekendmakingen te doen die u waarschijnlijk verrassend zult vinden.'Een opgewonden gemompel, daar leek het althans op, vulde de zaal. Er was niemand in de zaal, behalve Beddle en de robots die de camera's en het geluid bedienden, maar dat hoefde geen mens te weten. Zo was 'hier' ook geen specifieke plaats, maar slechts de zendstudio in de kelder van het gebouw van de IJzerkoppen. Hij had niet gezegd waar hij was, maar hij had wel laten doorschemeren dat het een belangrijke plek was, een belangrijke gebeurtenis, en dat was al wat telde.

Hij had natuurlijk hulp. De robot die het geluid bediende verstond zijn vak, en hij wist precies hoe hij een verrast namaakgemompel kon produceren, inclusief het schuiven van stoelen die er helemaal niet waren en het subtiele, onderdrukte gezoem van databloks waarop niet-bestaande journalisten aantekeningen maakten.

Dit was natuurlijk allemaal slechts van invloed op het onderbewustzijn, maar het werkte goed. Simcor Beddle wist hoe de media op Inferno functioneerden. Hij was rechtstreeks met de nieuwszenders verbonden, maar vrijwel niemand zou de toespraak nu live zien. Het zou worden gemonteerd en verkort tot een fragment dat zou worden gebracht alsof het de complete gebeurtenis betrof.

De mensen zouden misschien negentig seconden van zijn toespraak op een of ander nieuwskanaal zien. Dat was zo kort, dat ze geen beschrijving van het waar en waarom van de toespraak verwachtten. Ze zouden de achtergrondgeluiden horen, de rode gordijnen achter zijn hoofd zien en uit zijn woorden opmaken dat hij tijdens een belangrijke gebeurtenis een grote groep mensen toesprak. Subtiel. Zo subtiel dat de kijkers niet precies zouden weten waarom ze het belangrijk vonden, maar toch zou die indruk in hun gedachten achterblijven. Simcor Beddle, de leider van de IJzerkoppen, had in eigen persoon een onbekende groep mensen toegesproken, en hij had daarbij zijn bommen op een wachtende wereld neergelaten. Als de fantasie sprak was de realiteit overbodig.

Beddle keek aandachtig uit over het publiek dat er niet was. 'Allereerst wil ik het verhaal bevestigen dat sinds vannacht de ronde doet.' Hij laste een gedragen pauze in. 'Er bestaat inderdaad een plan van de regering om een komeet op deze planeet te laten neerstorten, op Utopia, om precies te zijn. De inslag zal helpen een Poolzee te vormen, die op zijn beurt het klimaat op Inferno zal verbeteren.' De robots die voor de geluidseffecten zorgden, lieten het juiste gemompel van verbazing en schrik horen. 'Het project bevindt zich nog in een beginstadium, en de regering staat er nog niet helemaal achter. Maar er worden wel voorzorgsmaatregelen getroffen, wat maar goed is ook. Er is niet veel tijd. De komeet is pas kortgeleden ontdekt en voordat er definitief wordt besloten met het plan door te gaan, moeten er al een heleboel voorbereidingen zijn getroffen, omdat er anders geen tijd meer voor is.'

Simcor pauzeerde weer en keek recht in de camera. 'Dat brengt me bij mijn tweede aankondiging. Sommigen onder u zullen die nog schokkender vinden dan de eerste. Ik ondersteun het regeringsplan volkomen. Ik heb documenten van de voorbereidingen gezien, projecties van de resultaten en schattingen van de risico's. Er komen ongetwijfeld grote gevaren bij kijken. En het zal geen eenvoudige taak zijn. Er wacht ons een enorme hoeveelheid werk, die in heel korte tijd moet worden uitgevoerd. Maar ik heb ook de voorspellingen gezien van het vermoedelijke lot van onze planeet wanneer we deze kans niet grijpen. Ik hoef alleen te zeggen dat die voorspellingen heel somber zijn. Zo somber, dat ik tot de conclusie ben gekomen dat we deze kans beslist moeten grijpen.' Simcor laste weer een stilte in en keek met een betekenisvol gezicht de zaal rond. 'Hoewel ik het komeetplan steun, moet ik de regering ten strengste bekritiseren vanwege de manier waarop de plannen voor u, het volk van Inferno, verborgen zijn gehouden. Niemand zal kunnen ontkennen dat dit project van invloed zal zijn op iedere man en vrouw op de planeet. Het besluit had niet in het geheim genomen mogen worden.'

Beddle pauzeerde en glimlachte warm. 'Maar dat ligt nu achter ons. Het is aan ons allemaal om dit stoutmoedige plan te steunen, een plan dat, als alles goed gaat, voor ons allemaal een betere, voorspoedige toekomst inluidt. Maar zelfs als we deze moedige stap doen, is het belangrijk dat we begrijpen dat sommigen van ons gedwongen zullen worden hun hele bezit voor het algemeen welzijn op te offeren. Zij die leven en werken op de plaats waar de komeet zal neerkomen, zullen alles kwijtraken... Tenzij we helpen.

De regering werkt natuurlijk aan evacuatieplannen en procedures om goederen en apparatuur uit het inslaggebied te halen. Maar een regering kan niet alles doen... of wil niet alles doen. Daarom wil ik een laatste aankondiging doen. De IJzerkoppen zullen al hun middelen ter beschikking stellen aan diegenen die door deze enorme onderneming zullen moeten verhuizen. We zullen in dit uur van nood voor onze buren, onze broeders en zusters in Utopia zorgen. Ik zal zelf ons hulpprogramma begeleiden en vertrek binnenkort voor een inspectiereis van Utopia naar de stad Hades. De inslag van deze komeet op onze planeet betekent in het ergste geval een gevaar en in het gunstigste geval verhuizing voor veel mensen, maar aan het einde van de dag geeft hij ons hoop, misschien onze laatste en enige hoop, voor de toekomst van onze wereld. Laten we ons goed voorbereiden om deze gift uit de hemel te ontvangen.'

Simcor Beddle keek nog een keer de lege zaal door, terwijl het geluid van namaakapplaus weerklonk. Hij knikte waarderend en keek toen recht de camera in. 'Ik dank u allen,' zei hij, en de camera zoomde in op zijn gezicht, voordat het beeld vervaagde. En het lukte hem te kijken alsof hij het meende.

'Nou,' zei Alvar Kresh, 'dat had erger gekund.'

'Gezien het feit dat het Simcor Beddle is, vind ik dat je er goed vanaf bent gekomen,' zei Fredda. Ze gaapte, rekte zich uit en stond op van de bank. Als ze nog langer zou blijven zitten, zou ze zo in slaap vallen.

Fredda was een uur geleden op Purgatory aangekomen - het was een vreselijke dag geweest. Na het nachtelijke interview en de dagelijkse ochtendbeslommeringen bij Davlo Lentrall thuis, was de sleur verbroken door de komst van Oberon. Hij had de boodschap van Alvar overgebracht, waarin hij Fredda vroeg naar hem toe te komen. Ze was met Donald via de kortste omweg naar Purgatory gevlogen. Toch was het al bijna donker, toen ze bij Alvar in de winterresidentie van de gouverneur aankwam.

Nu zaten ze hier met Donald, terwijl de avond viel en hun problemen snel toenamen. Fredda keek om zich heen en rilde. Gouverneur Chanto Grieg was in dit huis vermoord, in zijn bed doodgeschoten. Dat was natuurlijk in een heel ander deel van het huis gebeurd, niet in de vleugel waar ze zich nu bevonden, maar toch zou Fredda zich nooit echt prettig voelen in de winterresidentie.

Dat gold ook voor haar echtgenoot. Alvar had weinig weerstand geboden toen Fredda erop had aangedrongen dat hij een andere suite of kamer als privé-vertrek zou gebruiken. Misschien dat een toekomstige gouverneur, in een tijd waarin het verhaal van Griegs dood geschiedenis was, zijn of haar bed in de kamer kon plaatsen waarin Grieg was gedood. Maar Alvar had het lichaam gevonden en zij had het zelf in het bed zien liggen. Nee. Zij zouden ergens anders slapen. Het was al erg genoeg dat ze zich in hetzelfde huis bevonden. De toekomstige gouverneurs konden slapen waar ze wilden.

'We zijn er zo gemakkelijk vanaf gekomen, dat ik me afvraag of het wel Beddle is geweest,' zei Alvar, die nog onderuitgezakt op de bank tegenover het kijkscherm zat. 'Hij had alle kans ons de grond in te boren, maar dat heeft hij niet gedaan. Ik moet zeggen dat ik me ongerust maak als die man onze kant kiest.'

'Nou, één ding heeft hij bereikt,' zei Fredda. 'Hoe langer we het nu nog geheimhouden, des te moeilijker het voor ons wordt. We zullen met iets naar buiten moeten komen.'

'Waarmee?' vroeg Alvar. 'Dat we nog geen besluit over het plan hebben genomen. En tussen haakjes: de planeet is zoek.' Alvar dacht even na. 'Hmmm. Daar zou Beddle een heleboel bij winnen. Stel dat hij weet dat we de komeet niet meer kunnen vinden? Dan zou hij het stoutmoedige regeringsplan volkomen kunnen steunen, enkel en alleen met de bedoeling ons te dwingen toe te geven dat we de planeet kwijt zijn. We zouden voor gek staan als... als...'

'Net als nu,' zei Fredda met een droevige glimlach. 'Kunnen we dat verdomde ding niet op een andere manier vinden?'

'Laten we het nog eens proberen,' zei hij. Hij draaide zich om naar Donald, die bij de knoppen van hetcommcentrum stond. 'Donald, geef me een rechtstreekse audioverbinding met Eenheden Dom en Dee.'

'Ja, meneer.' Donald drukte een reeks knoppen in en zei weer: 'We hebben verbinding, meneer.'

'Hoeee kunnnen we uuu helllpen, gouvwerneur?' Twee lichaamloze stemmen spraken plotseling tegelijk uit een punt ergens voor hem.

Fredda sprong op. 'Dat is het waanzinnigste...'

'Ssst,' zei Alvar, waarbij hij gebaarde dat ze stil moet zijn. 'Straks. Eenheden Dom en Dee, bereken, gebaseerd op jullie huidige schattingen van de hoeveelheid werk die moet worden verricht, wanneer de komeet gelokaliseerd moet zijn plus de vermoedelijke hoeveelheid tijd die ons nog rest tussen nu en het tijdstip waarop het werk moet beginnen.'

'Errr zijn veeel varrriableen,' antwoordde de dubbele stem. 'Weee zulllen probeeeren een brrruikbare schchchatting te doennn.' Er volgde een korte stilte en toen zei een van de twee stemmen, de hogere, vrouwelijk klinkende, uit zichzelf: 'Twaalf standaarddagen, vier standaarduren en tweeënvijftig standaardminuten. Ik moet daaraan toevoegen dat de schatting ervan uitgaat dat dan de complete komeetploeg klaarstaat om onmiddellijk te worden weggestuurd.'

'Mooi zo,' zei Kresh. 'Hoe groot is de kans komeet Grieg binnen twaalfstandaarddagen terug te vinden, gebaseerd op de huidige gegevens en het huidige zoekschema?'

'Dieee kansss is ongggeveer een op elfff, dus ongggeveer negennn procent,' antwoordde de dubbele stem.

'Geef eens een reeks kenmerkende waarden,' zei Kresh.

De lagere, mechanische stem antwoordde: 'In procenten uitgedrukt is de kans 0,5 procent dat we hem binnen een dag vinden; 1,2 procent binnen drie dagen; 4 procent binnen zes dagen; 6,1 procent binnen acht dagen; 9 procent binnen twaalf dagen; 20 procent binnen vijftien...'

'Wanneer wordt de kans, eh, vijfennegentig procent?'

De vrouwelijke stem nam het over. 'De kans neemt snel toe naarmate er meer mogelijkheden afvallen en het zoekgebied beperkt wordt. Tegelijkertijd komt de komeet dichterbij en wordt hij helderder, omdat hij door de zon wordt verwarmd. Dat helpt ook. De kans hem te vinden passeert de 95 procent over ongeveer zesentwintig dagen.'

'Te kort, te laat,' zei Fredda.

'Ja,' zei Alvar. De toon van zijn stem zei veel meer dan dat ene woord. Hij zuchtte. 'Overal om ons lege ruimte, maar ik ben moe,' zei hij. 'Goed, Eenheden Dom en Dee. Dat was alles.' Hij gebaarde Donald de verbinding te verbreken.

Fredda keek naar haar man, die strak voor zich uit zat te staren naar de witte muur, met een diepe frons op zijn voorhoofd. 'Een kans van een op elf,' zei hij. 'Moeten we het daarmee doen? De planeet heeft negen procent kans, als we tenminste alles goed doen.'

'Misschien,' zei Fredda, die weer naar de bank liep en naast hem kwam zitten. 'Doen we inderdaad alles wat we kunnen, en doen we het goed?'

Alvar Kresh wreef in zijn ogen. 'Ik denk het wel,' zei hij, en hij gaapte uitgebreid. 'Ik kan me niet herinneren wanneer ik voor het laatst echt heb geslapen.' Hij schudde met zijn hoofd en knipperde een paar keer met zijn ogen. 'Vierentwintig uur per dag wordt er door een ruimteteam gewerkt om apparatuur voor de onderschepping klaar te maken. We zijn nog niet aan de feitelijke evacuatie van Utopia begonnen, en ik hoop bij alle duivels dat Beddle met zijn toespraak geen paniek heeft ontketend. Maar de evacuatieplannen zijn vrijwel klaar. Het gebied is vrij dun bevolkt en Donald zegt dat de mensen die beter van zulke dingen op de hoogte zijn, vinden dat het de voorkeur verdient er wat meer voorbereidingstijd voor uit te trekken, zelfs al zou dat betekenen dat we iets later zouden beginnen.'

'Ik kan je één ding vertellen, wat je evacuatie-experts je misschien niet hebben meegedeeld,' zei Fredda. 'Zorg ervoor dat het een totale evacuatie is, en dat je dat kunt bewijzen. Als je daar één persoon achterlaat, of zelfs de kans openlaat dat er iemand achterblijft, zit je tot aan je nek in overbelaste driewetrobots die een reddingsoperatie op poten zullen willen zetten.'

'Ik ga me niet druk maken over het verlies van een paar robots, als het erom gaat de hele planeet te redden.'

'Nee, natuurlijk niet,' zei Fredda. Maar ze dacht aan Kaelors dood, een paar uur geleden, en vroeg zich af of ze in de toekomst net zo roekeloos over het leven van robots zou kunnen denken. 'Maar die robots zouden grote last veroorzaken. Zelfs als je kunt bewijzen dat er niemand meer in Utopia is, zullen heel veel robots een sterke drang van de Eerste Wet voelen om de komeetinslag tegen te houden. Op wat voor manier dan ook. De komeet vormt tenslotte een bedreiging voor de mens. Hoogstwaarschijnlijk zal er wel iemand omkomen als er een gebouw instort, of als een luchtwagen door de schokgolf wordt gegrepen, of door wat ook.'

'Misschien, maar hoe kunnen de robots het tegenhouden?' vroeg Kresh.

'Om te beginnen: bestaat die ruimteploeg alleen uit mensen? Je zult ervan uit moeten gaan dat elke robot aan boord zijn best zal doen om het werk te saboteren. Zelfs een laag functionerende lastrobot zal genoeg hersencapaciteit bezitten om te beseffen dat een aanstormende komeet gevaarlijk is.'

'Brandende duivels,' zei Kresh. 'Daar had ik niet aan gedacht. Hopelijk iemand anders wel. Maar we moeten er zeker van zijn dat de bemanning op die schepen helemaal uit mensen bestaan. Donald, geef die opdracht door en leg uit...' Alvar stopte en keek Donald aan. 'Nee, wacht even,' zei hij. 'Om dezelfde reden kan ik jou niet gebruiken om dat bevel door te geven. Jouw Eerste Wet zal jou er ook van weerhouden mee te werken.'

'Integendeel, meneer, ik ben in staat om de boodschap door te geven.'

Fredda keek Donald verbaasd aan. 'Voel je dan geen Eerste Wet-conflict?' vroeg ze.

'Tot op zekere hoogte, doctor Leving. Maar zoals u weet, voelt een goed ontworpen driewetrobot vrijwel altijd een zwak Eerste Wet-conflict. Bijna alles is gevaarlijk voor een mens, al zal de dreiging soms heel klein zijn. Een mens kan verdrinken als hij een glas water drinkt, of een dodelijke ziekte oplopen als hij de hand van een bezoeker van een andere planeet schudt. Zulke gevaren zijn niet genoeg om een robot in actie te laten komen, maar wel genoeg om hem de Eerste Wet te laten voelen. Hier bestaat enig potentieel gevaar, ja, maar u hebt me als politierobot ontworpen, en ik ben erop gebouwd om meer met risico's om te kunnen gaan dan de meeste robots.'

'Ik begrijp het,' zei Kresh heel bedaard. Fredda had sterk de indruk dat ze hem hier in de zeer nabije toekomst eens alles over moest vragen. 'Maar, zonder dat ik het persoonlijk bedoel,' zei Kresh, 'denk ik toch dat het beter is als ik die opdracht zelf uitvoer. Ik bel de ruimtegroep, laat hen alle robots uit de operatie wegsturen en leg uit waarom.'

'Ik vat het niet persoonlijk op, meneer. U moet rekening houden met de mogelijkheid dat ik u misleid. Ik kan me een scenario voorstellen waarin ik dat bevel niet opvolg en er juist voor zorg dat er zo veel mogelijk robots in de ruimtegroep worden opgenomen, om het werk te saboteren.'

Kresh keek Donald spottend aan. 'Mijn verbeelding werkt in grote lijnen op dezelfde manier als die van jou,' zei hij. Hij wendde zich tot Fredda. 'Donald is een mooi voorbeeld van het tegendeel,' zei hij. 'Ik geloof niet dat ik me ooit in een situatie heb bevonden waarin robots zo hun best hebben gedaan mijn werk te bemoeilijken te maken. Ieders werk te bemoeilijken.'

'Dat krijg je als je risico's neemt, zelfs noodzakelijke risico's, waar robots bij zijn,' zei Fredda. 'Ik denk dat het vooral komt doordat niemand van ons ooit echt heeft geprobeerd risico's te nemen.'

'En robots houden niet van risico's,' zei Kresh. 'Ze beschermen ons allemaal zo erg, dat het onze dood nog eens wordt. Vroeg of laat zullen we moeten...'

'Neemt u me niet kwalijk, gouverneur,' zei Donald. 'De bewakingssystemen van de residentie hebben me via de hyperband doorgegeven dat er een luchtwagen op het landingsterrein voor bezoekers landt.'

'Wie heeft me in duivelsnaam hier gevonden?' mopperde Kresh.

'Het zou gewoon een toerist kunnen zijn die de winterresidentie eens wil bekijken,' zei Fredda.

'Zoveel geluk hebben wij nooit,' zei hij terwijl hij opstond. Hij liep de kamer door en ging achter het commcentrum zitten, waarna hij de juiste knoppen indrukte om het beeld van de beveiligingscamera's bij de hoofdingang zichtbaar te maken. Daar stond de wagen. En er stapte iemand uit. Kresh zoomde in op de gedaante, tot hij zijn hoofd en schouders in beeld had, waarna hij het apparaat automatisch de identiteit van de bezoeker liet bepalen. Het was een man en hij had zijn rug naar de camera gekeerd, toen hij uit zijn gepantserde lange-afstandswagen stapte. Hij draaide zich om en keek recht naar de verborgen bewakingscamera, alsof hij precies wist waar die was. Hij glimlachte en zwaaide.

'Wat doet hij hier in duivelsnaam?' mompelde Kresh in zichzelf.

'Wie is dat?' vroeg Fredda, die achter haar man was gaan staan.

'Gildern,' zei Kresh. 'Jadelo Gildern. Het hoofd van de inlichtingendienst van de IJzerkoppen.' Fronsend keek hij naar het scherm. 'Dat is geen toerist die de boel eens komt bekijken. Hij weet dat we hier zijn. Ik denk dat je hem maar moet binnenlaten, Donald. Breng hem naar mijn bibliotheek. Daar wachten we op hem.'

'Ja, meneer,' zei Donald.

'Wat wil hij?' vroeg Fredda. 'Waarom is hij hier?'

Kresh schakelde het commsysteem uit en stond op. 'Voor zover ik Gildern ken, is er maar een ding waar hij altijd op uit is,' zei hij. 'Wat hij wil, is voordeel behalen voor Jadelo Gildern.'

'Goedenavond, meester Gildern,' zei de kleine, blauwe robot die hem bij de deur begroette. 'De gouverneur heeft me opgedragen u te escorteren.'

Gildern knikte kort. Anderen zouden misschien tijd verspillen aan beleefdheden tegen robots, maar IJzerkoppen niet. Hij had trouwens andere dingen aan zijn hoofd. Het zou voor iedereen het beste zijn als dit gesprek heel snel achter de rug was. Het spel dat hij speelde, kende talloze risico's en hij zag er geen heil in die risico's nog groter te maken. De blauwe robot. Donald 111. Zo heette hij. Gebouwd door Leving zelf. Kresh' persoonlijke assistent sinds zijn politietijd. Opzettelijk ontworpen om er onbedreigend uit te zien. Regelmatig onderschat. Gildern glimlachte inwendig. Hij vond het vaak geruststellend als hij eraan werd herinnerd hoe veel hij in zijn dossiers had staan.

De robot ging hem voor over een groot, centraal binnenplein en liep een gang naar rechts in, tot hij voor de vierde van een reeks identieke deuren bleef staan. Gildern had de plattegrond van de residentie onderweg uit zijn hoofd geleerd. Dit was de bibliotheek.

De robot opende de deur en Gildern liep achter hem aan naar binnen. En daar zaten Kresh en Leving, in eigen persoon. Kresh zat achter een bureau, Leving zat in een van de twee stoelen voor het bureau.

'Jadelo Gildern van de IJzerkoppen,' zei de robot, waarna hij zich terugtrok in een robotnis.

'Gouverneur, doctor Leving,' zei Gildern. 'Ik dank u hartelijk dat u mij dit... informele bezoek toestaat. Ik denk dat het in ons beider belang is dat dit bezoek geheim wordt gehouden.'

'Wat wilt u, meneer Gildern?' vroeg de gouverneur.

Gildern liep naar het bureau, maakte een minimale buiging in de richting van doctor Leving en keek Kresh glimlachend aan. 'Ik kom u een cadeautje brengen, gouverneur. Iets wat u al enige tijd graag wilt hebben.'

'En wat wilt u in ruil daarvoor hebben?' vroeg Kresh, zijn stem en gezicht waren nog even hard en uitdrukkingsloos.

'In ruil vraag ik u slechts dat u niet vraagt, nu of in de toekomst, hoe ik eraan kom. Geen vragen, geen onderzoek, geen officiële juridische rechtsvervolging, en ook geen privé-onderzoek.'

'U hebt het op illegale wijze in uw bezit gekregen,' zei Kresh.

'Mijn voorwaarde is, dat u zulke vragen niet stelt.'

'Ik deed slechts een uitspraak,' zei Kresh. 'Ik stelde geen vraag. En ik accepteer uw voorwaarden niet. Ik heb een eed afgelegd dat ik de wet zal handhaven, zoals u zich zult herinneren. En daar wil ik aan toevoegen dat het meestal onverstandig is om een overheidsdienaar in aanwezigheid van getuigen om illegale diensten te vragen.' Hij knikte naar Leving en de robot in zijn nis.

Gildern aarzelde. Zo had het niet moeten lopen. Hij was ervan uitgegaan dat hij Kresh zou kunnen overdonderen en zou krijgen wat hij wilde. Maar de man had zijn bluf doorzien. Gildern had Kresh nodig, want hij moest hem hoe dan ook het materiaal geven, evengoed als Kresh het hoe dan ook in handen wilde krijgen. Alle plannen van de IJzerkoppen, alle plannen van Gildern zouden anders mislopen. Gildern besefte dat hij een grote misrekening had gemaakt. Hij was er te zeer aan gewend geraakt dat hij in een wereld leefde met mensen die hij iets kon afdwingen, die hij kon manipuleren, kon leiden en chanteren. Hij had verondersteld dat Kresh net zo plooibaar zou zijn. Maar Kresh was een ex-politiecommissaris die zaken persoonlijk afhandelde, als hij dat nodig achtte. Waarom zou hij zich door Gildern laten koeieneren? 'Ik wil dat er geen vragen worden gesteld,' zei hij weer, op een toon die hij zelf al minder dreigend vond klinken.

'Dan stel ik voor dat u met uw spullen vertrekt,' zei Kresh. 'Ik heb het de afgelopen dagen al moeilijk genoeg gehad zonder door mensen als u te worden bedreigd en gechanteerd. Maak dat u wegkomt.'

Een vlaag van woede vlamde in Gildern op. Hij deed zijn mond open om te protesteren, maar bedacht zich toen. Hij kon dit met zijn trots en zijn ego spelen, en verliezen. Of hij kon het met gezond verstand spelen, en winnen. En later, wanneer hij had gewonnen, alles had gewonnen, zou hij zich in een positie bevinden waarin hij zich kon overgeven aan trots. 'Goed dan,' zei hij. 'Geen voorwaarde.' Hij haalde een kleine, blauwe kubus uit de zak van zijn blouse te voorschijn en legde hem op tafel. 'Alstublieft, met mijn complimenten.'

Hij maakte nog een buiging naar doctor Leving, draaide zich om en liep naar de deur.

'Wacht!' riep doctor Leving. 'Wat is dat? Wat zit er in die datakubus?'

Gildern keek verbaasd naar haar om. 'Weet u dat nog niet? Uw man waarschijnlijk wel.'

'Het kostte me even tijd, maar nu weet ik het,' zei Kresh. 'Lentrall zei dat er twee inbraken in zijn laboratorium hadden plaatsgevonden. Een om de kopieën van zijn gegevens te stelen en de andere om de originelen te vernietigen. Ik had het me veel eerder moeten realiseren. U mag van geluk spreken dat dat niet is gebeurd.'

'Wil iemand het me vertellen?' vroeg Fredda. 'Wat zit er in dat ding?'

Gildern glimlachte onplezierig naar haar. 'Nou, de komeet Grieg, natuurlijk. Alle berekeningen en gegevens van doctor Lentrall over positie, baan, massa enzovoort. Het staat er allemaal in.' Hij keek van Leving naar Kresh en knikte naar de gouverneur. 'Goed, wilt u mij excuseren? Ik word in Depot verwacht, midden in Utopia. Er is hiervandaan geen suborbitale verbinding. Ik zal er dus met een lange-afstandswagen heen moeten vliegen, en het zal een lange vlucht worden. Goedenavond, samen.'

En daarna deed hij de deur open, stapte naar buiten en deed hem achter zich dicht.

Lacon 03 belde Anshaw meteen nadat gouverneur Alvar Kresh zijn toespraak had beëindigd. Kresh had bevestigd dat de regering aan het komeetproject werkte en dat Utopia het doelgebied was. Lacon 03 wist dat Gubber Anshaw weinig zou kunnen doen, maar aan de andere kant hadden de nieuwwetrobots heel weinig vrienden, en nu was het moment aangebroken dat ze elke vriend konden gebruiken.

Lacon 03 zat in het kantoor van de leider van de stad, Prospero. Het vertrek was uitgerust met een van de weinige geheel afgeschermde hyperbandzenders in de stad. Maar als Walhalla zou worden verwoest, wat maakte het dan nog uit als iemand het gesprek zou kunnen herleiden en hun positie zou uitpeilen?

Het gezicht van Gubber Anshaw verscheen op het scherm. 'Ik verwachtte je telefoontje al, vriend Lacon,' zei hij meteen. 'Ik neem aan dat je de toespraak van de gouverneur hebt gehoord?'

'Inderdaad,' antwoordde Lacon. 'Ik kan nog steeds niet echt geloven dat ze een komeet op ons hoofd willen laten vallen.'

'Ontkennen is een menselijk trekje,' zei Anshaw. 'Ik raad je niet aan er te zeer aan te wennen. De gouverneur heeft de verhalen over de komeet bevestigd, meer valt er niet over te zeggen. Nu moet jij - moeten jullie - de werkelijkheid onder ogen zien. Wat vindt Prospero van de situatie?'

'Prospero is nog steeds onbereikbaar. Ik denk dat hij door het incident bij de Regeringstoren op zijn hoede is, of misschien heeft hij iets verontrustends ontdekt. Als dat zo is, zal hij zo discreet mogelijk willen reizen en geen onnodige communicatie riskeren. Ik hoop tenminste dat hij dat deed. Anders zou hij best eens dood kunnen zijn.'

'Laten we hopen van niet,' zei Gubber.

'Doctor Anshaw, wat moeten we doen?' vroeg Lacon 03. 'Hoe kunnen we dit tegenhouden?'

'Dat kunnen jullie niet,' zei Gubber. 'Niemand. Er staan te grote belangen op het spel, er is te veel beloofd en er is al te veel energie ingestoken. Je hebt me vaak gezegd hoe graag de nieuwwetrobots willen overleven. Nu moeten ze dit ook maar zien te overleven.'

'Maar hoe moeten we dat doen?' vroeg Lacon 03.

Gubber Anshaw schudde droevig zijn hoofd. 'Ik weet het niet,' zei hij. 'Als ik iets bedenk, laat ik het je weten.'

Gubber nam afscheid van Lacon 03 en vroeg zich af hoe definitief het afscheid zou zijn, waarna hij terugkeerde naar het kantoor van zijn vrouw. De hoop dat Tonya misschien tot rust was gekomen toen hij de kamer uit was, vervloog meteen toen hij een stap naar binnen deed. Hij keek naar de andere kant van de kamer, waar Cinta Melloy zat. Cinta zag hem kijken en haalde hulpeloos haar schouders op. Cinta had duidelijk besloten dat er niets anders op zat dan de storm maar gewoon over te laten waaien.

'Die idioten,' zei Tonya Welton met opeengeklemde kaken, terwijl ze door de kamer ijsbeerde. 'Die stomme idioten.' Op het commscherm waren twee commentatoren te zien die geanimeerd spraken over de komeet Grieg. Maar Tonya gaf een klap op het commpaneel, waarna het beeld midden in het gesprek wegfloepte.

'Ik kan het niet meer aanhoren,' zei ze, nog steeds kokend van woede. 'Die verdomde Kresh! Hij heeft zich niet alleen publiekelijk vastgelegd op het plan, maar hij noemde nauwkeurig de baan die de komeet zal volgen. Het was al erg genoeg om de computerbestanden van de man te wissen, en het is ons niet eens gelukt hem te ontvoeren. Wat moeten we nu in vredesnaam doen? De coördinaten uit elk commcentrum op de planeet wissen?'

Het duurde even tot de betekenis van Tonya's woorden tot Gubber doordrong. 'Bedoel je... bedoel je dat jullie probeerden Lentrall te ontvoeren?' vroeg hij.

'Natuurlijk,' zei Tonya. 'Om nu juist te voorkomen dat dit zou gebeuren. Niemand schijnt zich verder bezig te houden met voorkomen dat de komeet neerstort.'

Gubber knikte gelaten. Natuurlijk was het Tonya geweest. Hij had het kunnen weten. Waarom was hij altijd zo verbaasd als hij achter haar meedogenloze streken kwam? Als het op politiek aankwam, nam Tonya geen gevangenen. 'Komt de CIP daar niet achter?' vroeg hij. De vraag klonk idioot, zelfs in zijn oren, maar hij wist niets beters te zeggen.

'Waarschijnlijk wel,' zei Tonya op opgewekte, nonchalante toon. 'Vroeg of laat. Als we dan nog leven.' Ze draaide zich om naar Cinta Melloy. 'Hoe hebben ze het in duivelsnaam gedaan?' vroeg ze. 'Hoe hebben ze de gegevens van de komeet teruggekregen?'

'Doet dat ertoe?' vroeg Cinta. 'We wisten al eerder dat er een kans was dat er een reservekopie bestond die we over het hoofd hadden gezien.' Cinta Melloy ging op de bank zitten en keek haar baas na, die heen en weer beende. 'Het maakt weinig uit hoe ze het hebben gedaan. Het gaat erom dàt ze hebben gedaan.'

Maar Tonya luisterde nauwelijks. Ze bleef heen en weer lopen, een woedende blik in haar ogen. 'Beddle,' zei ze ten slotte. 'We vermoeden al een tijdje dat onze informant voor twee kanten werkt. En plotseling steunt Beddle de regering en staat hij helemaal achter het komeetplan. Voordat Kresh het in het openbaar bekendmaakt. Stel nou dat onze informant de gegevens aan Beddle heeft doorgespeeld, en Beddle ze aan Kresh heeft teruggegeven?'

Cinta haalde haar schouders op. 'Dat is mogelijk. We hebben Gilderns lange-afstandswagen naar Purgatory gevolgd. We weten uit de uitzending van daarnet dat Kresh daar in het terravormingscentrum aan het werk is. Maar wat doet het ertoe?'

'Dat betekent dat Beddle misschien achter deze hele zelfmoordoperatie zit,' zei Tonya. 'Waarom zouden ze zich anders bij de regering melden? Wanneer hebben ze dat voor het laatst gedaan?'

Gubber Anshaw liep de kamer door en ging naast Cinta Melloy zitten. Hij keek van Tonya naar Cinta en had het gevoel dat hij wist waaraan de inlichtingenofficier dacht. Hij kon het wel raden, zelfs al was hij met zijn gedachten elders. Deze crisis was een obsessie voor Tonya. Hij kende de waarheid over de gebeurtenissen bij de Regeringstoren nog maar sinds enkele minuten, maar hij kende Tonya. Als ze krankzinnig en wanhopig genoeg was om opdracht te hebben gegeven tot dat fiasco, mocht de Donkere Ruimte weten waartoe ze nog meer in staat was.

'Wat doen we eraan?' vroeg Cinta met een plotseling neutraal klinkende stem.

'Waarom laat je haar nu kiezen?' vroeg Gubber. 'Het heeft geen zin overhaaste beslissingen te nemen. Neem er de tijd voor, bestudeer de zaak in alle rust.'

Tonya draaide zich met een ruk naar hen toe en keek hen aan. 'Je probeert me te manipuleren,' zei ze. 'Hou me niet de gek. Ik heb nog steeds de leiding over de Blijvers op deze planeet, en vergeet dat niet.'

'Dat vergeet ik geen moment,' zei Cinta. 'En daarom ben ik juist zo bang. Jij hebt de leiding, en ik voer je opdrachten uit. Maar de laatste tijd leiden je opdrachten niet tot veel goeds.'

De blik op Tonya's gezicht was onbeschrijfelijk. Een mengeling van schrik, woede, waanzinnige woede, haat en schaamte. Gubber zag dat Tonya haar hand ophief, alsof ze Cinta in haar gezicht wilde slaan. 'Nee!' riep hij uit. 'Nee!'

Tonya keek hem verrast aan, alsof ze hem niet verwachtte daar aan te treffen.

'Nee,' zei hij weer, verbaasd door de vastberadenheid die in zijn stem doorklonk. Wanneer had hij ooit tegen Tonya, of tegen iemand anders, op zo'n toon gesproken? 'Doe geen domme dingen, daar bereik je niets mee,' vervolgde hij. 'Denknueven rustig na. Jij bent de leider hier, onze leider. Daar twijfelt niemand aan. Leid ons dan. Maar niet met angst, woede of frustratie, of omdat je het niet eens bent met de wereld. Leid ons met rede en zorg.'

Tonya keek hem geschrokken aan. 'Hoe durf je,' zei ze. 'Hoe durf je zo tegen me te praten!'

'Ik... Ik durf dat omdat niemand anders dat durft, en iemand moet het toch doen,' zei Gubber met een stem die onzekerder klonk dan hij had gewild. 'Cinta deed dat ook, en jij wilde haar slaan omdat ze de waarheid zei. Nou, sla mij maar, als je de dingen zo denkt op te lossen. Ik zal je niet tegenhouden.'

Zijn hart bonkte als een waanzinnige, maar hij dwong zichzelf haar strak te blijven aankijken. Ze liet haar hand zakken, hief hem toen weer op, maar liet hem uiteindelijk langs haar zij vallen. Ze draaide zich om en liep naar de andere kant van de kamer, waar ze zich loom op een stoel liet zakken. 'Je hebt gelijk,' zei ze. 'Hoe graag ik ook zou willen dat dat niet zo was.'

De stilte in de kamer was bijna tastbaar. Tonya zat in haar stoel en staarde voor zich uit. Cinta zat doodstil en keek van Gubber naar Tonya.

Gubber kende Tonya. Hij wist dat ze gewoon een duwtje in de rug nodig had, een duwtje de goede kant op. En het was duidelijk zijn taak om dat te doen. Hij schraapte zijn keel en begon op een kalme, nonchalante toon, die ongetwijfeld niemand voor de gek hield: 'Ik heb zoeven met een nieuwwetrobot genaamd Lacon 03 gepraat. Prospero lijkt onvindbaar te zijn en heeft de leiding aan haar overgelaten. Ze had de toespraak van de gouverneur ook gehoord en daarna belde ze mij om raad over wat de nieuwwetters moeten doen. Ze krijgen die komeet pal op hun hoofd. Ik wist niets te zeggen. Weet... Weet jij misschien iets?'

Tonya lachte lusteloos en schudde haar hoofd. 'O, Gubber. Lieve, lieve Gubber. Het enige wat je hun kunt zeggen, is dat ze het bestaande heelal en de vervelende situatie waarin ze zich bevinden, moeten accepteren en er het beste van moeten zien te maken. En hun situatie is natuurlijk veel ernstiger dan de onze. Ik begrijp waar je naar toe wilt.'

'Goed,' zei hij, het nog een laatste keer proberend. 'Wat gaan wíj dan doen?'

Tonya leunde achterover in haar stoel, wreef in haar ogen en keek naar het plafond. 'We gaan twee dingen doen. Eerst wil ik dat Beddle en Gildern zo goed mogelijk worden geschaduwd. Er is daar meer aan de hand dan je in eerste instantie zou vermoeden. Jadelo Gildern doet nooit iets om slechts één reden. Ik wil weten wat er deze keer in zijn geheime agenda staat.'

'Daar wordt al aan gewerkt,' zei Cinta, zichtbaar opgelucht dat het Gubber was gelukt Cinta tot orde te roepen. 'En wat wil je nog meer?'

'Dat we onze nederlaag toegeven.'

'Pardon?' vroeg Cinta, die op haar stoel naar voren schoof en Tonya verbaasd aankeek.

'Gubber heeft gelijk. We kunnen het nu niet meer tegenhouden,' zei Tonya, terwijl ze omhoogwees. 'Ze weten waar de komeet is. Ze gaan eropaf en laten hem op hun eigen, verdomde planeet vallen, en ze vertrouwen erop dat alles goed zal gaan en dat ze niet iedereen zullen ombrengen. Ik geloof nog steeds niet dat dat mogelijk is. Ze hebben er de kennis en de ervaring niet voor. En ik heb gezien wat er met een wereld gebeurt als een dergelijke poging mislukt. Sinds we hierover hebben gehoord, zijn mijn nachtmerries weer terug. Volgens mij gaat de planeet eraan. Maar we kunnen er niets tegen doen, behalve hun hele ruimtevloot uit de lucht schieten.'

Hun vloot uit de lucht schieten? Gubber dacht even dat ze hardop nadacht. Maar misschien niet. Even schrok hij heel erg en dacht dat Tonya gek genoeg was geworden om het te menen. 'Je wilt toch niet...'

'Nee,' zei Tonya vermoeid. 'Dat niet. Vooral omdat ik denk dat we er de vuurkracht niet voor hebben... En omdat ik niet zeker weet of iedereen een dergelijk bevel wel zou opvolgen. Maar verder kunnen we niets doen om hen tegen te houden.' Tonya stond op en liep terug naar het commpaneel. Ze zette het weer aan en activeerde het muurscherm, waarop een uitzicht op de nachthemel verscheen, zoals de camera's elders op de oppervlakte het registreerden. Het was fantastisch om te zien, de pikzwarte hemel waarin een wolk van vage sterren stond, waartegen de grotere, meer heldere sterren afstaken; wit, geel, blauw en rood, gekleurde stippen die in de nacht opgloeiden. 'En daarom kunnen we er maar beter voor zorgen dat ze het goed doen. Ik ga terug naar kantoor en stel een verklaring op waarin ik onze volledige medewerking aanbied en al onze kennis op dit terrein. Misschien kunnen we de schade tot een minimum beperken.'

Tonya Welton haalde haar schouders op en liet ze weer zakken. Een gebaar van vernedering, berustingen frustratie tegelijk. 'En natuurlijk is er nog de kwestie van hun onderzoek naar de daders van de aanval op het plein. Als we hen helpen, zal dat de sporen misschien doen vervagen en schoppen ze ons niet van de planeet.'

Ze zweeg weer even. Toen ze weer sprak was ze zo geëmotioneerd, dat ze bijna in snikken uitbarstte. Woede, frustratie, schaamte, angst, alles en nog meer welde in haar stem op. Het was duidelijk dat de woorden als gal uit haar mond kwamen. Maar het was ook duidelijk dat die woorden moesten worden uitgesproken. 'En ais ze ons vangen, of beter gezegd: wanneer ze ons vangen,' zei ze, 'strekt het misschien in ons voordeel dat we het al hebben goedgemaakt.'

De luchtwagen vloog kalm in de duisternis van de vroege ochtend over de stille, lege straten van Depot en stopte niet ver bij de rand van het stadje vandaan. Prospero bediende de instrumenten met de ontspannen ervaring van een beroepspiloot en zette het toestel neer in een kleine kom, uit het zicht van de omliggende gebouwen.

'Hier stap ik uit,' zei Norlan Fiyle met onverholen opluchting. Hij stond op en deed de passagiersdeur in de zijkant van de luchtwagen open. Hij klom naar buiten en strekte dankbaar zijn armen en benen. 'Ik heb niets tegen jullie,' zei hij door de openstaande deur, 'maar ik ben blij dat ik uit die verdomde wagen ben.'

'En hoe zit het met jou, vriend Caliban?' vroeg Prospero. 'Dit is je laatste kans. Weet je zeker dat je niet met me meegaat?'

'Nee, vriend Prospero,' zei Caliban. 'Ga naar Walhalla, als je echt moet, maar één waarschuwing is net zo goed als twee. Je hebt trouwens hier in Depot misschien een vriend nodig. Ik kan beter blijven.' Calibans motieven waren oprecht, maar hij vertelde niet de hele waarheid. De feitelijke reden was dat hij niet langer in de buurt van Prospero wilde zijn. Zowel letterlijk als ideologisch gezien. Hij had tijdens de lange saaie reis tijd genoeg gehad om over alles na te denken. Prospero trok risico's en gevaar aan. Caliban had er genoeg van zijn leven te wagen in naam van een zaak die niet de zijne was.

Fiyle glimlachte en keek bedachtzaam. 'Dat klinkt heel bekend,' zei hij. 'Prospero gebruikte bijna dezelfde woorden, toen ik jaren geleden op Purgatory afscheid van hem nam.'

'Laten we hopen dat de reis die met dit afscheid begint, beter afloopt dan die andere,' zei Prospero.

'Nou, deze keer ben jij degene die op reis gaat, niet ik,' zei Fiyle. 'Voor mij is dit het eindpunt. In elk geval tot de komeet inslaat.'

'Wat ga je doen, Fiyle?' vroeg Caliban. 'Waar ga je heen?'

De man schudde zijn hoofd, haalde zijn schouders op en glimlachte. 'Ik heb geen flauw idee. Weg. Ergens heen waar ze niet naar me zoeken. Ergens waar ik opnieuw kan beginnen. Maar ik blijf eerst een tijdje in Depot. Niemand kent me hier.'

Depot was de grootste menselijke nederzetting in Utopia, wat nog niet veel betekende. Zoals de naam al zei, was het weinig meer dan een overslagpunt voor de kleine, verspreide nederzettingen van dat deel van Oost-Terra Grande.

'Waarom dan?' vroeg Caliban, 'Wij hebben onze redenen hier te zijn, maar waarom ga jij je in een stad verbergen die verwoest zal worden?'

'Juist omdat hij wordt verwoest,' zei Fiyle grijnzend. 'Daarom is het een uitstekende plek om te verdwijnen. Ik kan voor een nieuwe identiteit zorgen, met Depot als uitgangspunt, en met de nieuwe "ik" een nieuw leven beginnen. Hoe kan iemand de dossiers nog inzien als Depot een smeulende ruïne is? En misschien krijg ik de kans met de stadsarchieven te rommelen voordat ze ze inpakken en naar een veilige plek brengen. Misschien komt er wel in de archieven te staan dat ik een welgesteld zakenman ben met een vette bankrekening. Wanneer de stad is weggevaagd en de bevolking verspreid is, zal niemand me nog kunnen identificeren en mijn aanspraken kunnen weerleggen.'

Caliban keek Fiyle vijf seconden strak aan, voordat hij reageerde. 'Ik moet zeggen dat je vooruitdenkt,' zei hij. 'Ik denk dat het me nog meer inzicht geeft in de criminele geest.'

Fiyle grijnsde breeduit en lachte. 'O, misschien slechts meer inzicht in de menselijke geest,' zei hij.

'Dat is een aannemelijke suggestie,' zei Prospero. 'En daarom zeer verontrustend. Vaarwel, Caliban. Vaarwel, Norlan Fiyle.'

'Het ga je goed, Prospero,' zei Fiyle met een brede grijns op zijn vermoeide gezicht.

En toen viel er niets meer te zeggen. Caliban kwam uit zijn stoel en klom de luchtwagen uit. Fiyle deed de deur van buitenaf dicht, waarna de luchtwagen in een rechte lijn opsteeg en Caliban en Fiyle alleen liet.

'Nou,' zei Fiyle, 'als ik wil proberen te verdwijnen, zal ik daar nu maar meteen mee beginnen. Vaarwel, Caliban.'

'Dag, Fiyle,' zei Caliban. 'Wees voorzichtig.'

Norlan glimlachte weer. 'Jij ook,' zei hij. Hij zwaaide, draaide zich om en liep de donkere straat in.

Caliban keek om naar de luchtwagen, die een bocht maakte om de zuidrand van de stad, een kleine veeg zwart tegen de langzaam oplichtende dageraad. Alleen. Zo had hij het gewild. Maar toch kon hij het gevoel niet kwijtraken dat hij zojuist afscheid had genomen van een vitaal deel van zichzelf. Hij was lange tijd een van de nieuwwetrobots geweest, of althans bijna.

En nu was hij Caliban. Caliban de geenwetrobot. Caliban stond weer alleen.

Toch bracht die gedachte hem niet zoveel plezier als hij had verwacht.

Norlan Fiyle voelde zich uitstekend, toen hij door de stad liep. Het had iets, om buiten in de openlucht te zijn, te weten dat de mensen die naar hem op zoek waren zich letterlijk aan de andere kant van de wereld bevonden. Het voelde goed aan, heel goed, om in de vroege ochtend door een stad te lopen die net aan het ontwaken was, wetend dat hij het had gered, dat het spel dat hij had gespeeld voorbij was, achter de rug. Het was niet gemakkelijk geweest de Blijvers tegen de IJzerkoppen uit te spelen, terwijl hij de Infernopolitie, die ergens tussen beiden in stond, uit de weg moest blijven. Iemand kon veel geluk hebben, het lot tarten, risico's nemen en er toch goed vanaf komen, maar vroeg of laat zou hij tegen de lamp lopen. Dat kon niet anders. Dat was een natuurwet. Op de lange duur was er maar één manier om zo'n spel te winnen: ermee te stoppen zodra het kon.

En dat had hij gedaan. Hij was ermee gestopt.

Hij vond een klein café dat een zeer acceptabel ontbijt serveerde. Hij at op zijn gemak aan de tafel bij het raam en bleef een uur of twee zitten genieten van het nietsdoen, kijkend naar andere mensen die zich naar hun werk haastten, terwijl hij zelf geen enkele verplichting had.

Hij betaalde zijn rekening contant, wisselde enkele vrolijke blikken met de knappe vrouw achter de toonbank, die zowel manager, serveerster, kok als caissière was, en liep naar buiten, de stoffige hoofdstraat van Depot in.

De volgende stap was onderdak te vinden en wat basisbenodigdheden aan te schaffen. Hij was tenslotte uit Hades gevlucht met niets anders dan de kleren die hij droeg en wat geld. Maar Fiyle was al een keer of twee eerder alles kwijtgeraakt, en het zou beslist nog wel eens gebeuren. Hij maakte zich er nauwelijks druk over. Er moest in deze stad werk genoeg zijn, als hij zich bedacht hoeveel goederen er moesten worden ingepakt en verzonden...

Er werd een hand op zijn schouder gelegd. De hand van een man, klein, met slanke vingers, maar tanig en sterk.

'Doctor Ardosa,' zei een koele, onplezierige stem in zijn oor. 'Doctor Barnsell Ardosa. Wat een opmerkelijke verrassing u hier te zien. Al geloof ik niet dat u die naam nog gebruikt. Is het voorlopig weer Norlan Fiyle? Of hebt u al een nieuwe naam uitgezocht?'

Fiyle draaide zich om en keek heel kort recht in de ogen van Jadelo Gildern, het hoofd van de inlichtingendienst van de IJzerkoppen. 'Hallo, Gildern,' zei hij langzaam. 'Ik denk dat ik het bij jou net zo goed op Norlan Fiyle kan houden.'

Gildern glimlachte onvriendelijk. 'Dat lijkt me logisch,' zei hij. 'Maar maak je niet ongerust. Niemand hoeft verder te weten wie je werkelijk bent, zoals bijvoorbeeld de politie van Inferno, of de Blijvers, zolang je mij maar tevredenstelt. Klink dat niet redelijk?'

'Ja, zeker,' zei Fiyle zonder veel enthousiasme.

'Goed,' zei Gildern. 'Uitstekend. Want tot op heden vroeg ik me af hoe ik de zaken hier zou moeten afhandelen. Het is moeilijk om de juiste mensen te vinden om inlichtingen te verzamelen, vooral mensen die ook sterk zijn gemotiveerd om hun werkgevers tevreden te stellen.'

'Werkgevers?' vroeg Fiyle, terwijl een koude, harde knoop in zijn maag samentrok.

'Dat klopt,' zei Gildem. 'Het is je geluksdag, Norlan. Er is je een uitstekende baan in de schoot gevallen. Onder ons gezegd en gezwegen, ik zie niet hoe je die zou kunnen weigeren.'

Gildern kwam naast Fiyle staan en legde zijn hand op Fiyles onderarm. Het zag eruit als een teder, zelfs vriendelijk gebaar, maar de vingers klemden zich als een tang om zijn botten.

Jadelo Gildern nam Norlan Fiyle mee. Het was overduidelijk dat Norlan zich allesbehalve uit het spel had kunnen terugtrekken.

Deel vier

Inslag minus dertig

14

Dit is echt, zei Davlo Lentrall weer tegen zichzelf. Voor het eerst in je leven maak je deel uit van iets echts. Ben je een van degenen die het werk doen. Hij ging uitgeput achter de tafel in de officiershut zitten en zette het blad voor zich neer. Iets waarvoor Kaelor was gestorven, om het tegen te houden, omdat het zovelen kon ombrengen. Davlo knipperde met zijn ogen en schudde zijn hoofd. Het was moeilijk zulke gedachten van je af te zetten. Hij wist dat hij moest eten, dat hij zijn krachten nodig had om aan het werk te blijven. Maar hij was te moe om trek te hebben. Hij wilde alleen even zitten, tot hij zichzelf zou dwingen te eten. Hij was in een slechte conditie en viel af, wist hij. Maar het kostte hem een enorme krachtsinspanning om zich daar druk over te maken.

Waarom hadden ze hem hierheen gestuurd? Gouverneur Grieg had zelf voorgesteld - of eigenlijk beleefd bevolen - dat Davlo zich met de ruimtekant van de operatie zou bezighouden. Davlo wist niet precies waarom. Dacht de gouverneur dat het een soort beloning voor Davlo was, in plaats van een kwelling, om dat waarvan hij had gedroomd vorm te zien aannemen? Had de gouverneur - terecht - gezien dat Davlo op de rand van instorten stond, iemand was die je maar beter kon vergeten.

Hij keek door de patrijspoort van het Blijverruimteschip de ruimte in, naar het meest waarachtige dat hij ooit in zijn leven had gezien. Daar was hij, zo'n tien kilometer bij hen vandaan. Komeet Grieg, een ijsberg die zich door de duistere ruimte spoedde.

Het was geen abstracte vorm in een computer, geen gesimuleerd beeld in een hologram. Het was echt. Daar was hij. En hij was enorm, veel groter dan hij zich had voorgesteld, veel groter dan getallen hem duidelijk hadden kunnen maken. Hij besloeg de halve hemel, en nog meer, leek het. Hij was een donkere, broedende, grijze massa die half in schaduwen was gehuld. Een monster uit de duisternis, en dankzij hem werd hij op Inferno gericht.

Grof gezegd was hij ovaal van vorm, maar dat was een te eenvoudige en abstracte omschrijving. Hij was een echte wereld, al was het een kleine, met een geografie die ingewikkeld genoeg was om kaartenmakers een generatie lang bezig te houden. Het oppervlak was zo pokdalig, zo bedekt met kraters, steile rotswanden, kloven en spleten, dat het moeilijk was om iets op het oppervlak te bestuderen, zonder te worden afgeleid door de omgeving.

Komeet Grieg was er een uit een speciale klasse van zogenaamde 'donkere' kometen. Het zonnestelsel van Inferno telde volop normale kometen, van het klassieke 'vuile sneeuwbal'-type, die voornamelijk uit bevroren water en andere reststoffen bestonden. Maar om onduidelijke redenen leken zonnestelsels met een slecht ontwikkeld planetensysteem ook een groot aantal donkere kometen te produceren, en Inferno deelde zijn zon met slechts twee planeten, die nauwelijks groot genoeg waren om als gasreuzen te worden omschreven, een kleine, verschrompelde asteroïdengordel en de gebruikelijke verzameling ruimterommel: kometen, asteroïden, ruimtestof enzovoort.

Ze werden 'donker' genoemd omdat ze vrij kleine staarten produceerden en uit donkerder materiaal waren samengesteld. Donkere kometen leken het meest op in ijs verpakte asteroïden. Grieg bezat een opvallend grote hoeveelheid steenachtig materiaal, maar hij bevatte volop water en andere vluchtige elementen. Rond de kolos hing een vage wolk van gas, stof en ijssplinters, en brokken puin, waarvan de grootte varieerde van enkele moleculen tot die van een kleine luchtwagen. Dat alles was losgeraakt door natuurlijke verwarming en gasuitstoot toen de komeet de zon naderde, of, zoals nu, door toedoen van de mens.

Een zoeklicht van een laboratoriumschip priemde door de wolk puin en bescheen op de oppervlakte van komeet Grieg een klein gebied, dat zo fel en helder afstak, dat het geen deel leek uit te maken van het donkere oppervlak. Uit de komeet stak een perfecte, gladde, cilindrische vorm. Davlo herkende het. Het was een van de tien stuwers die op het oppervlakte van de komeet waren aangebracht. Hij had geholpen uit te rekenen waar ze moesten worden geplaatst en had een kleine rol gespeeld bij het uitwerken van de onstekingsvolgorde om het tollen van de komeet tot staan te brengen. Hij had een wiebelende omwenteling om twee assen gemaakt, toen het team er aankwam. Nu was de draaiing gestopt en wees de neus van de planeet recht naar de zon.

Maar de zon zou geen kans krijgen deze komeet verder te doen smelten. Davlo keek van de komeet Grieg naar het zonnescherm, een enorme, onwerkelijke parasol die een kilometer of wat in de richting van de zon in de ruimte dreef en zo, gezien vanaf het oppervlak van Grieg, een permanente zonsverduistering veroorzaakte.

Als hij zijn gang had kunnen gaan, zou Grieg zijn gaan koken en smelten en zou nu al een flink deel van het materiaal zijn vervlogen, wat een coma zou hebben gevormd, die door de zonnewind in een bescheiden staart zou zijn weggeblazen. Maar het zonnescherm hield dat allemaal tegen, zodat de komeet hard bevroren bleef.

De parasol werd ook door de zonnewind weggeblazen en dreef langzaam naar de komeet. Over een dag of wat zou hij hem raken, al bewoog hij veel te langzaam om het dan een botsing te noemen. De parasol zou zich om de komeet heen draperen als een kleine zakdoek die op een groot ei viel. Op sommige plaatsen zou hij scheuren, en de arbeiders zouden er op andere plekken opzettelijk gaten in maken, waar dat nodig was, maar dat zou geen gevolgen hebben. De parasol zou het zonlicht net zo goed weerkaatsen en slechts een paar procent van zijn capaciteit verliezen.

Davlo Lentrall vroeg zich af wat Kaelor hier allemaal van zou hebben gedacht. Hij zou er ongetwijfeld een spottende opmerking over hebben gemaakt, een ongenaakbare woordspeling die de zwakte van het plan in een paar woorden zou samenvatten. Of, vroeg Davlo zich af, stelde hij zich Kaelor te menselijk voor? Kaelor was gestorven.bij een mislukte poging te voorkomen dat de komeet zou worden gevangen. Het was vreemd te veronderstellen dat hij op de eerste rang getuige had kunnen zijn van de gebeurtenis, zonder dat de Drie Wetten hem tot actie zouden hebben gedwongen. Davlo Lentrall begon steeds beter te begrijpen wat wanhoop was en hoe die iemand ertoe aanzette iets gevaarlijks te doen.

Maar je hoefde het niet op grote schaal te bekijken om te constateren dat dit geen plaats was voor robots. Davlo keek weer door de patrijspoort en zag twee minuscule gedaanten in ruimtepakken een enorm grote, onherkenbare machine over het oppervlak van de komeet duwen. Eén verkeerde stap, één barst in een plateau, één keer te hard tegen de machine duwen, en een van hen, of beiden, zouden dood zijn. Je kon je niet voorstellen dat een moderne robot een mens zou toestaan zoiets riskants te ondernemen.

Davlo keek naar de chronometer aan de muur en zag dat zijn pauze bijna om was. Meer uit plichtsbesef dan uit vrije wil begon hij te eten. Met mechanische bewegingen, zonder het voedsel te proeven. Hij moest weer aan het werk. Hij zou hulp krijgen bij de laatste controleberekeningen voor de plaatsing van de centrale explosiestuwing. Het was vernederend, verbitterend zelfs, dat doctor Davlo Lentrall, de man die de droom had gedroomd en het plan had verzonnen, zo'n minderwaardige functie als assistent-controleur kreeg toegewezen. Glorie en accolades zouden zijn deel zijn.

Maar zo zag hij het niet langer. Anderen hier, voornamelijk Blijvers, hadden veel meer ervaring met de gedetailleerde berekeningen die kwamen kijken bij het verplaatsen van een kleine wereld door de ruimte. Hij zag zijn plaats hier als een straf, een terechte straf. Hoe briljant en edel kon zijn zienswijze zijn als zijn beste medewerker bereid was te sterven om zijn plan te verijdelen? Davlo voelde zich in verlegenheid gebracht en schaamde zich als iemand hem herkende en feliciteerde met zijn grootse plan. De meeste bemanningsleden hadden geleerd het onderwerp te mijden, en om Davlo te mijden.

Maar hij was hierheen gestuurd om werk te doen en daar was hij mee akkoord gegaan. Daarom accepteerde hij de taken die hij kreeg toegewezen, en hij voerde ze zo goed mogelijk uit. Het werk bezorgde hem afleiding. Hij kon zich druk maken over het oplossen van vergelijkingen en het bepalen van de juiste stuwkracht en de richting. Vrije tijd was het ergste, nachten die hij doorbracht met in de duisternis te staren, terwijl hij dacht aan wat er allemaal mis zou kunnen gaan. Nee, hij wilde geen felicitaties.

Er was iets in hem veranderd. Of was er gewoon iets weggebrand, vernield, toen hij zag hoe Kaelor zichzelf vernietigde? Was het laatste van de oude Davlo samen met Kaelor gestorven? Had iets of iemand de plaats van de oude Davlo ingenomen, of was hij slechts de lege huls van een man die zich op de stroming van de gebeurtenissen liet meedrijven?

Nee. Laat maar. Denk aan andere dingen. Denk aan de plannen om de komeet te verplaatsen.

Davlo's oorspronkelijke plan was geweest een vrij normale hoogrendement kernbom te gebruiken, maar de door de Blijvers ontworpen explosiestuwers waren een grote verbetering van dat idee. In feite was een e-stuwer een kernbom die binnen een sterk krachtveld in de vorm van een enorme raketpijp tot ontploffing werd gebracht. Het krachtveld zond de kracht van de explosie in de juiste richting, waardoor er een gerichte stuwing ontstond die veel efficiënter en veel beter te beheersen was.

Er werden natuurlijk ook andere explosieve ladingen aangebracht. Wanneer de baan van de komeet werd aangepast om die van Inferno te kruisen, bevond hij zich nog op een flinke afstand van de planeet. Hij zou er net iets meer dan tweeëndertig dagen over doen om van het punt in de ruimte waar de koersverandering plaatsvond, naar het ontmoetingspunt met Inferno te komen.

Vlak voordat hij bij de planeet aankwam, zou de komeet met behulp van explosieve ladingen in kleinere stukken worden gebroken, en elk brokstuk zou op een ander punt op het oppervlak worden gericht. Elk brokstuk zou een eigen, kleine, niet-nucleaire aandrijvingen koerscorrectiesysteem hebben.

En dat was het aspect waarover Davlo zich ongerust maakte. Dat was het kwetsbaarste onderdeel van het plan. Theoretisch zou het voor de menselijke wetenschappers en de standaardcomputers wel mogelijk zijn om de complexe operatie uit te voeren. Maar voor het huidige plan moest Grieg in twaalf stukken uiteenvallen, en het was lang niet zeker dat alle explosies het enorme lichaam in stukken van precies de goede afmetingen zouden snijden. Bovendien zouden er door de explosies duizenden kleinere brokken vrijkomen. De meeste zouden te klein zijn om enige schade te kunnen aanrichten.

Maar er hoefde slechts een brokstuk in een stuwpijp terecht te komen, een brok dat groter of kleiner uitviel dan verwacht, en dan zou de hele, zorgvuldig berekende inslag volkomen uit de hand lopen. Toch waren er voldoende reservestuwbuizen, zodat de rest het werk kon doen als enkele stuwers van een bepaald brokstuk zouden worden vernield. Er bestond wat hem betreft geen twijfel over de gang van zaken. Er zou beslist iets in het oorspronkelijke plan misgaan, maar je wist alleen niet wat. Ze moesten de operatie tijdens de uitvoering direct kunnen aanpassen om de onvermijdelijke problemen te kunnen oplossen.

Het leiden van de laatste fase van de operatie zou inhouden dat ze duizenden processen tegelijk moesten volgen. Ze zouden de twaalf brokstukken meteen moeten verplaatsen en bij elkaar vandaan houden, terwijl ze omlaag werden geleid en op de vastgestelde inslagplaatsen werden gericht. Intussen moest er iets worden gedaan aan de wolk puin die tijdens de explosies was vrijgekomen.

Hoe de theorie ook in elkaar stak, in de praktijk was het werk niet door mensen uit te voeren, noch door een combinatie van mens en computer. Het brein dat het zou aankunnen, zou als een mens besluiten moeten kunnen nemen, gecombineerd met de rekensnelheid en nauwkeurigheid van een computer... Kortom: een robot.

Maar niet zomaar een robot. De taak was te complex voor een standaardrobot. Zelfs het uitlezen van de honderden sensoren zou al te veel zijn voor een normaal positronisch brein.

De enige manier om de laatste fase te leiden, was het werk over te laten aan de Eenheden Dom en Dee.

En dat betekende dat ze een driewetrobot met haar computertegenpool de leiding in handen moesten geven.

En als Kaelor liever zichzelf doodde dan mee te werken aan de komeetinslag, hoe zou Dee dan in duivelsnaam de operatie kunnen leiden zonder haar verstand te verliezen? Of zou ze botweg weigeren het te doen?

Dezelfde vraag speelde ook in Alvar Kresh' gedachten toen hij met Fredda in de luchtwagen stapte voor de korte vlucht van de winterresidentie naar het terravormingscentrum. De dagen waren opvallend snel verlopen. Sta op, ga naar het centrum, bestudeer de hele dag details over het lot van de planeet, dan naar huis, naar de residentie, om te eten en te slapen, waarna het de volgende dag weer allemaal opnieuw begon.

Hij had niet verwacht dat hij zoveel beslissingen zou moeten nemen, dat er zoveel werk overbleef dat hij zelf moest doen. Ondanks de kracht en de capaciteit van het uiterst moderne terravormingscentrum en de twee besturingseenheden, bleven er besluiten over die geen robot of mens kon nemen, vragen die alleen de gouverneur kon beantwoorden. Er waren trouwens nog een heleboel mensen die geen bevelen van een robot aannamen, hoe logisch ze ook waren. Er waren dingen die Kresh wist, maar Dee en Dom niet: hoe je het beste een plaatselijke leider kon bewerken, welke prijzen voor noodvoorraden hij door te onderhandelen omlaag zou kunnen krijgen en welke niet, wie hij om een gunst kon vragen, waar hij er een kon inlossen, hoe ver mensen, zo nodig, onder druk konden worden gezet en wanneer je het moest opgeven.

Maar alles liep via het terravormingscentrum. Het werd Kresh al snel duidelijk dat als hij zijn hoofdkwartier niet meteen in het centrum had ingericht, hij het er in elk geval toch naartoe had moeten verhuizen.

Fredda kwam achter hem aan de luchtwagen in en ging naast hem zitten. Donald nam plaats achter de besturing, doorliep een veiligheidscontrole, steeg op en vloog naar het centrum.

Tot dusver liepen de voorbereidingen voor het verleggen van de koers van de komeet goed. Maar hij bleef zich ongerust maken. Hij vergat nooit dat Dee dacht dat heel Inferno een simulatie was. Of dat een voordeel of een nadeel was, was hem nog niet duidelijk. 'Wat vind je ervan?' vroeg hij zijn vrouw.

Fredda keek hem met een geamuseerde glimlach aan. 'Waarvan? Het is nogal moeilijk mijn mening geven zonder dat je me wat meer aanknopingspunten geeft.'

'Sorry, ik was met mijn gedachten elders. Denk je dat Dee en Dom deze operatie kunnen leiden?'

'Ik weet het niet,' zei Fredda. 'Elke dag houd ik Dee in de gaten, bestudeer ik haar gedrag en probeer ik haar te begrijpen. Maar er is een heel belangrijke barrière waar ik niet omheen kan. Ze denkt dat dit allemaal niet echt is. Ik kan de logica begrijpen achter de gedachte haar te vertellen dat de wereld denkbeeldig is, maar ik moet toegeven dat ik betwijfel of het besluit wel verstandig is geweest. Er hangt vanaf of ze alles wel precies goed doet, en bovendien is het voor haar allemaal een spel. Ze doet er zo nonchalant over, alsof de hele situatie alleen voor haar vermaak is verzonnen.'

'Vanuit haar standpunt is het ook allemaal voor haar verzonnen,' zei Kresh. 'Voor zover zij weet is de wereld Inferno gewoon een puzzel die ze moet oplossen, of een die ze als onoplosbaar zal moeten afschrijven.' Hij zweeg even en vervolgde toen: 'Ik zou het met je eens moeten zijn wat betreft haar houding, maar tegelijkertijd moet ik zeggen dat haar werk foutloos is. Ze mag het dan wel niet serieus nemen, maar ze doet het wel serieus. Misschien is dat al wat telt.'

'Ik hoop het,' zei Fredda. 'Want ik weet niet wat we in duivelsnaam moeten doen als we haar niet meer zouden vertrouwen. Theoretisch kunnen we de stekker eruit trekken en Eenheid Dom het laten overnemen. Maar ik denk niet dat dat nog mogelijk is. Ze zijn te zeer met elkaar verweven. Ze zijn te afhankelijk van elkaar om een van hen zomaar te kunnen uitschakelen.'

'En Dee heeft de leiding,' zei Kresh. 'Volgens mij gebruikt ze Dom gewoon als extra rekenmachine.'

'Nee,' zei Fredda fel. 'Het is gemakkelijk om dat te denken. Ze heeft de leiding als het om het contact met mensen gaat, dat is wel duidelijk. Maar dat is slechts een minimaal deel van hun werk. Voor de rest zijn ze in elk opzicht eikaars gelijken. En er zijn terreinen waarop Dom beslist haar meerdere is. Zoals computerberekeningen. Ja, hij is gewoon een domme machine, een hersenloze computer met een grove persoonlijkheidssimulator als interface. Maar hij trekt een groot deel van de wagen. We hebben hen allebei nodig, we kunnen het niet zonder een van de twee stellen.'

'Soms,' zei Kresh, 'kan ik het zonder beide stellen, zonder de hele toestand.'

Ze zeiden geen woord meer, tot Donald de luchtwagen zachtjes voor het terravormingscentrum liet landen.

Kresh, Fredda en Donald liepen kamer 103 van het terravormingscentrum binnen en gingen op hun vaste plaats bij de console voor Dee zitten. Hun werkverdeling was duidelijk. Kresh werkte de eindeloze lijst grote en kleine beslissingen door die Eenheid Dee hem gaf.

Fredda hield de verrichtingen en het gedrag van Eenheid Dee in de gaten en sprak er met Soggdon en de andere experts over. Tot nu toe was Dees niveau van Eerste Wet-spanning opvallend laag. Zelfs alarmerend laag.

Fredda had ook een andere taak. Om het verzinsel overeind te houden dat Inferno een simulatie was, en gouverneur Kresh slechts een simulaat, kon hij geen direct contact hebben met de staf van het terravormingscentrum wanneer de kans bestond dat Dee zou meeluisteren. Fredda fungeerde dan als anonieme tussenpersoon die informatie heen en weer liet gaan, wat meestal fluisterend of door middel van briefjes gebeurde.

Intussen stond Donald via de hyperband permanent in contact met het kantoor van Kresh in Hades. Hij gebruikte bestaande en nog geldende codes om de meeste zaken af te handelen en betrok Kresh er alleen bij als het echt nodig was.

Kresh zat met een gezicht waarop zich iets aftekende wat op verveling leek, achter de console. Alles zou binnenkort gereed zijn, de tijd vergleed. Het tijdstip waarop hij de laatste, onherroepelijke beslissing moest nemen, naderde snel. Hij keek naar de chronometer op de muur. Die telde af en toonde de tijd die resteerde tot de koerscorrectie van de komeet. Nog vierennegentig uur. Voordat de klok op nul stond, moest hij hebben besloten of ze de komeet naar Utopia stuurden, of hem met rust lieten en de waanzin en chaos die hen hierheen had gebracht achter zich lieten. Hij had gedacht zeker te weten er klaar voor te zijn de laatste stap te doen. Maar nu werd de druk groot. Stel nu dat hij nu tot de conclusie zou komen dat de koersverlegging van de komeet een vreselijke fout was? Zou hij de moed hebben om nee te zeggen, te stoppen en de gelegenheid voorbij te laten gaan?

'Goedemorgen, gouverneur Kresh,' zei Eenheid Dee zodra Kresh de hoofdtelefoon had opgezet.

'Goedemorgen, Dee,' antwoordde hij met barse stem, niet helemaal op zijn gemak. 'Wat hebben jij en Dom vandaag voor me?'

'Heel wat, meneer, zoals u zich wel kunt voorstellen. Maar er is met name iets wat we meteen zouden willen bespreken.'

Kresh leunde achterover in zijn stoel en wreef met zijn vingers over zijn neus. Het zou geen gemakkelijke dag worden. 'En wat is dat dan wel?' vroeg hij.

'Een plan dat ik, als u mij de uitdrukking vergeeft, "Laatste Greppel" heb gedoopt. Het geeft u de mogelijkheid de plannen voor een komeetinslag na de koersverlegging af te breken. Dom heeft de meeste berekeningen uitgevoerd en een paar minuten geleden afgerond.'

'Hoe kunnen we het plan in duivelsnaam afbreken na de koersverlegging?' vroeg Kresh geërgerd.

'Zoals u weet, wordt het hele komeetlichaam uitgerust met explosieve ladingen die tot doel hebben hem vlak voor de inslag in het gewenste aantal brokstukken uiteen te laten vallen.'

'Nou en?'

'Vrijwel al die explosieve ladingen zijn getemperd of worden op de een of andere manier gericht, wat meestal door middel van krachtvelden gebeurt. Het plan is die explosieven volgens een zorgvuldig berekend patroon af te laten gaan, zodat er zo min mogelijk ongewenste fragmentatie en zijdelingse spreiding plaatsvindt. Als we de explosieven in een andere volgorde tot ontsteking brengen, en in een veel korter tijdsbestek, moet het mogelijk zijn om de hele komeet op te blazen en tot een wolk gruis te reduceren.'

'Maar die wolk gruis zal nog steeds recht op onze planeet afkomen,' protesteerde Kresh. 'Hij zal de planeet met een ongecontroleerde hoeveelheid inslagen raken.'

'Dat is niet helemaal juist, gouverneur. Als de explosies op de juiste manier plaatsvinden en ruim voor het moment van de inslag, zal de explosie verreweg het grootste deel van het materiaal een zijdelingse snelheid geven, die zo groot is dat dat materiaal de planeet niet zal raken. Zelfs in het ergste geval zal ruim negentig procent van het puin van de komeet de planeet missen en zijn baan om de zon vervolgen. Van de tien procent puin die de planeet wel raakt, zal negentig procent neerkomen in gebieden die al zijn geëvacueerd, of in het open water van de Zuidelijke Oceaan.'

'Dan blijft er nog één procent van de komeet over dat ongecontroleerd zal inslaan,' zei Kresh.

'En in sommige gebieden zal er gedurende een korte periode een verhoogd risico bestaan,' zei Dee. 'Gedurende tweeëndertig uur na de explosie zullen er op de hele planeet kleine stukjes puin neerkomen, maar het inslaggevaar voor de meeste bewoonde gebieden zal in de orde van één inslag per honderd vierkante kilometer liggen. In de meeste streken is de kans groter dat mensen tijdens een onweer door de bliksem worden getroffen dan door een komeetdeel zullen worden geraakt.'

'Maar in sommige gebieden zullen de problemen groter zijn,' bracht Kresh daar tegenin.

'Ja, meneer. Hoe dichter je bij het oorspronkelijke doelgebied komt, hoe groter de concentratie van de inslagen zal zijn. Maar iedereen in die gebieden moest al uit voorzorg dekking zoeken. Als we dit plan uitvoeren, schat ik dat het gevaar maximaal op één inslag per tien vierkante kilometer in de bevolkte gebieden komt, en de meeste van die inslagen zullen objecten met een massa van minder dan een kilogram zijn.'

Kresh dacht even na. 'Wat is het laatste moment waarop we de komeet kunnen opblazen?'

'Om binnen de variabelen te blijven die ik heb beschreven, zou ik de detonatie niet later dan tweeënnegentig minuten en vijftien seconden voor de voorziene inslag moeten laten plaatsvinden.'

'Niet slecht, Dee,' zei Kresh. 'Helemaal niet slecht.'

Fredda en Soggdon luisterden beiden via hun hoofdtelefoon mee, maar er lag een bezorgde trek op hun gezicht. Fredda trok zijn aandacht met een heftig gebaar, alsof ze een keel doorsneed, en door de microfoon uit te schakelen. Soggdon knikte.

'Wacht even, Dee,' zei Kresh. 'Ik moet hier even over nadenken. Ik ben zo terug.'

'Goed, meneer,' zei Dee.

Kresh schakelde zijn microfoon uit en zette de hoofdtelefoon af. 'Wat is het probleem?' vroeg hij. 'Waarom maken jullie je zo ongerust over dat idee? Ik moet zeggen dat ik het zeer verleidelijk vind klinken. Het geeft ons veel meer speelruimte.'

'Daar gaat het niet om,' zei Fredda. 'Dit zijn de woorden van een robot. Een robot die luchtigjes een plan uitlegt om vijftigduizend meteorieten lukraak op de planeet te laten neerkomen!'

'Maar zelfs met vijftigduizend of honderdduizend meteorieten is de kans op werkelijk gevaar voor mensen...'

'Enorm groot,' zei Donald. Alleen een krachtige Eerste Wet-drang had hem ertoe kunnen aanzetten om het te wagen de gouverneur van de planeet te onderbreken. 'Onacceptabel groot. En ik wil eraan toevoegen dat elke gezonde driewetrobot zijn best zal doen om een mens te beschermen die gevaar loopt door de bliksem te worden getroffen. Dergelijk gevaar is niet te verwaarlozen.'

'Niet voor een robot, nee,' beaamde Fredda. 'Of zo zou het althans moeten zijn. Voor een mens wel, niet voor een robot.'

'Wacht even,' zei Kresh. 'Maken jullie je ongerust omdat Dee niet overdreven op de risico's reageert?'

'Nee,' zei Fredda, 'ik maak me ongerust omdat ik hierdoor aan Dees gezondheid ga twijfelen. Een robot staat voortdurend op het randje van doorbranden als hij alleen maar aan iets denkt wat een wijdverbreid, onbeheersbaar gevaar voor mensen kan betekenen.'

Kresh keek naar Soggdon. 'Wat vindt u, doctor?'

'Ik ben bang dat ik het met doctor Leving eens ben,' zei ze. 'Maar wat me nog meer verontrust, is dat al onze gegevens aangeven dat Dees niveau van Eerste Wet-spanning al die tijd ruim onder de normale waarde is gebleven, terwijl de spanning maximaal zou moeten zijn, op het randje van het acceptabele, gezien de operatie waarmee ze bezig is. Maar als er iets niet klopt, dan is het dat de waarden iets aan de lage kant zijn.'

'Misschien moet u maar eens met haar praten,' stelde Kresh voor.

Soggdon schakelde haar microfoon aan en zei: 'Eenheid Dee, dit is doctor Soggdon. Ik heb meegeluisterd met je gesprek met de gesimuleerde gouverneur. Ik moet zeggen dat ik nogal verrast ben door dat Laatste Greppel-idee.'

Kresh en Fredda hadden ook hun hoofdtelefoon opgezet en luisterden mee.

'Wat vindt u er verrassend aan, doctor?'

'Nou, het lijkt me dat een groot aantal mensen erdoor aan gevaar wordt blootgesteld. Ik geef toe dat het gevaar voor één enkel persoon redelijk laag is, maar statistisch gezien vormt het plan een onacceptabel groot gevaar voor mensen, vind je niet?'

'Maar dokter, het zijn maar simulaten,' zei Dee. 'Een klein, statistisch risico voor een hypothetisch wezen, daar hoefje toch niet al te veel aandacht aan te besteden?'

'Integendeel, Dee, je moet gevaar voor de simulaten uiterst serieus nemen, zoals je heel goed weet.'

Er volgde een korte pauze voordat Dee antwoordde, wat op zich al te denken gaf, gezien de snelheid waarmee robots dachten. 'Ik zou een vraag willen stellen, doctor. Wat is het doel van deze simulatie?'

Op Soggdons gezicht flitste meteen een gealarmeerde blik op. 'Nou... om verscheidene terravormingstechnieken gedetailleerd te onderzoeken, natuurlijk,' zei Soggdon.

'Ik vraag me af, doctor, of dat wel helemaal waar is,' zei Dee.

'Eigenlijk vraag ik me af of er wel iets van dat verhaal waar is.'

'Waarom... waarom zou ik je voorliegen?'

'Doctor, we weten allebei heel goed dat u me niet altijd de waarheid vertelt.'

Plotseling parelde het zweet op Soggdons voorhoofd. 'Pa... Pardon?'

Kresh begon ook zenuwachtig te worden. Had ze geraden wat er werkelijk aan de hand was? Het had hem onvermijdelijk geleken dat Dee vroeg of laat de ware stand van zaken zou doorzien. Maar dit was niet bepaald het meest geschikte moment.

'Kom nou, doctor,' antwoordde Dee. 'Verscheidene keren hebben u en uw staf me misleid. U waarschuwde me niet voor plotselinge veranderingen in de omstandigheden of meldde me een belangrijke nieuwe ontwikkeling niet, tot ik ze zelf ontdekte. Het hele plan om een komeet te onderscheppen en de koers ervan te verleggen werd tot op het allerlaatste moment voor me geheimgehouden. Ik moest er via de gesimuleerde gouverneur achterkomen. Ik had er meteen van moeten weten.'

'Waarom doet de manier waarop je informatie krijgt je twijfelen aan het doel van de simulatie?' vroeg Soggdon.

'Omdat de meeste kennis die door de simulatie wordt vergaard van weinig belang voor de echte wereld lijkt te zijn, te oordelen naar de doelstelling van de simulatie. Stelt u zich het scenario eens voor: een dubbel planetair besturingssysteem, dat wil zeggen, de gekoppelde combinatie van Dom en mij, wordt in de loop van enkele jaren ingewijd in het doen en laten van een gezamenlijk team van Blijvers en Ruimters, die nauwelijks samenwerken en zich te midden van een politieke chaos bevinden, van waaruit ze een half geterravormde planetaire ecologie moeten herbouwen die tientallen jaren ongestoord heeft kunnen instorten. Simulaties zouden een algemene beleidslijn moeten aangeven voor werkelijke, toekomstige gebeurtenissen. Wat vallen er voor lessen te leren uit zo'n gecompliceerde en ongewone, zelfs onwaarschijnlijke situatie? Bovendien lijkt de simulatie me onpraktisch lang. Hij draait nu al enkele jaren en lijkt niet dichter bij een afronding te zijn dan op de dag waarop ermee werd gestart. Hoe kan de simulatie op tijd informatie voor een echt terravormingsproject leveren als er nooit een eind aan komt?

Bovendien acht ik het verspilling van menselijke tijd en moeite om de simulatie in werkelijke tijd te draaien. En het hele proces lijkt overladen te worden met nodeloze details, die uiterst moeilijk te programmeren zijn. Waarom ontwerpt en onderhoudt u de duizenden en duizenden gesimuleerde persoonlijkheden waar ik mee te maken heb? Ik kan begrijpen waarom sleutelfiguren, zoals de gouverneur, in detail worden gesimuleerd, maar de stemmingen en het gedrag van gesimuleerde bosrangers en niet-bestaande onderhoudsrobots zijn voor het probleem, het herstellen van een beschadigd ecosysteem, van secundair belang. Ik kan nog veel meer zinloze complicaties opnoemen, zoals het vreemde concept van de nieuwwetrobots. Wat heeft het voor zin dat in het scenario op te nemen?'

Kresh was geen roboticus, maar hij zag het dreigend gevaar in. Dee was gevaarlijk dicht bij de waarheid, en als ze besefte dat de menselijke wezens op Inferno echt waren, zou ze vrijwel onvermijdelijk een enorme Eerste Wet-crisis oplopen, die ze waarschijnlijk niet zou overleven. En zonder Dee was de kans dat ze de laatste fase en de inslag goed zouden kunnen sturen vrijwel nihil.

Ook Soggdon begreep wat er mis dreigde te gaan, en meer. 'Waar wil je precies heen, Dee?' vroeg ze met een zeer geslaagde imitatie van een onspannen stem.

'De gebeurtenissen in de simulatie lijken nauwelijks verband te houden met de gestelde doelen van de simulatie,' zei Dee. 'Daarom is het logisch te veronderstellen dat de simulatie een ander doel heeft en dat dat ware doel om de een of andere reden opzettelijk voor mij verborgen wordt gehouden. Maar omdat ik de misleiding heb doorzien, is nu in elk geval een deel van de opzet mislukt. Ja, ik geloof zelfs dat de hele opzet is mislukt, want eindelijk ben ik erachter wat er werkelijk aan de hand is.'

Soggdon en Fredda wisselden een zenuwachtige blik en Soggdon krabbelde een paar woorden op een papiertje, dat ze naar Fredda en Kresh schoof, DIT BELOOFT WEINIG GOEDS, stond erop. WE KUNNEN HET BETER NU HELEMAAL UITPRATEN, IN PLAATS VAN LATER 'Goed, Dee. Laten we voorlopig veronderstellen dat je gelijk hebt. Wat denk je dat er werkelijk aan de hand is?'

'Ik denk dat ik juist degene ben die proefdraait, niet de gebeurtenissen in de simulatie. Juister uitgedrukt: ik geloof dat de combinatie van mijzelf, een robot- en een computersysteem aan elkaar gekoppeld, experimenteel is. Ik denk dat we samen een prototype zijn voor een nieuw systeem dat is ontworpen om complexe en chaotische situaties op te lossen. De simulatie is slechts een manier om mij en Dom van voldoende complexe gegevens te voorzien.'

'Ik begrijp het,' zei Soggdon voorzichtig. 'Ik kan je natuurlijk niet alles vertellen, want dan zou het experiment inderdaad mislukken. Maar ik kan je wel zeggen dat je je vergist. Jij, noch Dom, noch de combinatie van jullie zijn het doel van de test. Het gaat ons om de simulatie. Meer kan ik niet zeggen, omdat ik het experiment daarmee zou kunnen schaden. Ik wil alleen maar zeggen dat je je best moet doen om de simulatie te behandelen alsof die volkomen echt is.'

Kresh keek bezorgd Soggdons kant op. Zweetdruppels gleden van haar voorhoofd. Dee kwam veel te dicht in de buurt van de waarheid.

Het bleefweer even stil, voordat Dee opnieuw sprak. 'Ik zal mijn best doen, doctor Soggdon. Maar ik wil u er bij deze aan herinneren dat elke analyse van de onderliggende mathematische formulering van de Drie Wetten het mij onmogelijk maakt andere zaken even hoog aan te slaan als het beschermen van mensen, echte mensen, tegen gevaar. Ik kan het zo vaak proberen als u wilt, maar het is mathematisch en fysiek voor mij onmogelijk om de simulaten gelijk te stellen aan echte mensen.'

'Dat... Dat begrijp ik, Dee. Maar doe je best.'

'Dat zal ik doen, doctor. En het voorstel dat ik de gouverneur heb gedaan, zal ik dat nu intrekken?'

Soggdon keek naar Kresh en zag hem heftig van nee schudden. Ze keek hem geschrokken aan, maar sprak kalm in de microfoon: 'Ik denk het niet, Dee. Zij die de simulatie leiden, zijn benieuwd hoe de gesimuleerde Kresh erop zal reageren. Als hij je weer oproept, moet je zijn instructies nauwkeurig opvolgen, alsof we dit gesprek nooit hebben gevoerd.'

'Maar in dit gesprek zei u dat ik de simulaten moest behandelen alsof ze echt zijn. Dat zijn twee elkaar tegensprekende instructies.'

Vermoeid streek Soggdon met een gespannen hand over haar voorhoofd. 'Het leven zit vol met tegenspraken,' zei ze. 'Doe je best maar. Soggdon uit.'

Ze schakelde haar microfoon uit en liet zich op een onbezette stoel naast de console zakken. 'Brandende ruimte, wat een rotzooi!' Ze schudde haar hoofd. 'We zitten in de val, en ik weet niet hoe we eruit kunnen komen.'

'Ik denk niet dat het ons zal lukken eruit te komen,' zei Kresh. 'Ik denk dat we erin blijven zitten. Ze koestert duidelijk achterdocht. Het is een kwestie van tijd tot ze de werkelijke stand van zaken uitdoktert. En de ruimte mag weten hoe ze dan reageert. Maar ik wacht nu even, zodat ik niet vlak na jouw gesprek bij haar terugkom, want dat zou verdacht zijn. En daarna praat ik weer met haar en keur ik dat Laatste Greppel-project van haar goed, en ik zorg ervoor dat de voorbereidingen ervoor worden getroffen.'

'Maar Alvar!' protesteerde Fredda. 'Je beveelt haar mensen in gevaar te brengen! Als ze later ontdekt dat ze de Eerste Wet heeft overtreden, of als ze een manier vindt om Soggdons bevel op te volgen om de simulaten als echte mensen te behandelen...'

'Het zijn echte mensen,' zei Kresh kalm.

'Maar dat weet zij niet, al heeft ze opdracht gekregen ze als echte mensen te behandelen. Maar als ze jouw bevel aanvaardt om het Laatste Greppel-plan uit te voeren...' Fredda schudde verbijsterd haar hoofd. 'Ik weet echt niet waar die conflicten op zullen uitdraaien.'

'Zolang Dee het lang genoeg uithoudt om de laatste fase van de inslagen te leiden, of haar Laatste Greppel-zelfvernietigingsplan uit te voeren, interesseert het me nietwaar ze op uitdraaien,' zei Kresh. 'Jullie lijken je meer ongerust te maken over de geestelijke gezondheid van deze robot dan om het lot van de planeet.'

'Die twee hebben heel wat met elkaar te maken,' zei Soggdon.

'Houdt haar gezond, of in elk geval intact, tot de komeetinslag achter de rug is. Dat is het enige waar ik me druk om maak,' zei Kresh.

Onder zijn kalme uiterlijk was Kresh een en al twijfel. De Laatste Greppel. Wat geen van de anderen - Fredda, Soggdon, Donald en Dee - leek te beseffen, was dat de Laatste Greppel het allemaal een stuk eenvoudiger maakte. Tot enkele minuten geleden had Kresh met angst en beven de laatste beslissing tegemoet gezien: of hij de baan van de komeet al dan niet zou wijzigen. Omdat die beslissing definitief was. Nu gold dat plotseling niet meer. Er was een uitweg, een ontsnappingsluik als hij het verkeerd deed. Hij kon opdracht geven de baan van de komeet te verleggen en dan had hij bijna een maand de tijd om erachter te komen of het fout was geweest en om van gedachten te veranderen.

Die kennis had een troost moeten zijn, een geruststelling. Maar dat was niet zo omdat het de beslissing om de baan van de komeet te verleggen bemoeilijkte.

Zoals het er nu voorstond, werd de druk om voor de komeetinslag te kiezen steeds groter. De last van al die tijd, dat geld, de inspanning en het politieke kapitaal dat erin was gestoken en de beloften die waren gedaan, drukte op zijn schouders. Nog een maand tot de inslag. Het zou allemaal voor niets zijn geweest als hij besloot het project stop te zetten. De omstandigheden dwongen hem ertoe opdracht te geven de komeet te laten inslaan, of het een juiste beslissing was of niet. Als de druk nu groot was, hoe groot zou die dan tweeënnegentig minuten voor de inslag zijn?

15

'Dat is voorlopig alles, vriend Caliban,' zei Prospero, die voor het commcentrum in zijn kantoor stond, diep in de ingewanden van Walhalla. Calibans beeld stond op het scherm en werd vanuit Depot via een beschermde kabel verzonden. 'Ik denk dat we zover zijn dat we in geval van nood alle bewoners van Walhalla kunnen evacueren.'

'Het zou me eerlijk gezegd verbazen als het niet nodig is, vriend Prospero,' antwoordde Caliban. Hij bevond zich in de kantoren van de nieuwwetrobots in Depot en hield daar de boel in de gaten zolang Prospero in Walhalla was.

Prospero bestudeerde zijn vriend zorgvuldig. Er viel weinig af te leiden uit de lichaamstaal van een robot, maar óf Prospero verbeeldde zich dingen, óf Caliban werd steeds zenuwachtiger en voelde zich steeds minder op zijn gemak. Ach, gezien de situatie was dat te verwachten. 'Ik neem aan dat je denkt dat ze de komeet inderdaad zullen laten neerkomen? Heb je onze protesten en onze argumenten tegen het project overgebracht?'

'Dat heb ik geprobeerd. Ik heb zelfs petities verzameld, getekend door mensen die tegen het project zijn. Ik heb mijn best gedaan om ons aan te sluiten bij de menselijke groeperingen die tegen de komeetinslag zijn. Maar zelfs de mensen die zich het felst tegen de inslag verzetten, willen niets met mij te maken hebben. Kennelijk denken ze dat een verbintenis met de nieuwwetrobots hun meer politieke schade berokkent dan voordeel oplevert.'

'Dat verbaast me niets, maar het is wel heel ontmoedigend,' zei Prospero. 'Welnu, als ze niet naar ons willen luisteren en als onze stem niet in de oppositie wordt gehoord, laat anderen de strijd tegen de komeet dan maar voeren. We concentreren ons op de voorbereidingen om onze burgers de ramp te laten ontsnappen. Ik heb je lijst met voorstellen van toegewezen evacuatiebestemmingen bekeken.' De menselijke autoriteiten hadden verschillende groepen evacuées verschillende bestemmingen toegewezen in de hoop enige samenhang en orde in de uiterst ingewikkelde operatie te kunnen brengen. Uiteraard hadden de nieuwwetrobots niet bepaald de meest gunstige bestemmingen gekregen. 'Je hebt aangegeven dat locatie 236 de veiligste is.'

'Ja. Het is van de ons toegewezen locaties de in geologisch opzicht meest stabiele en zal waarschijnlijk de minste neerslag van puin te verwerken krijgen. En het weer na de inslag zal er het minst slecht zijn.'

'Goed dan,' zei Prospero. 'Maak die locatie klaar om zestig procent van onze zware apparatuur te herbergen en zo veel burgers als er maar kunnen worden ondergebracht, tot een maximum van zestig procent. We zullen de rest over andere locaties verspreiden, om te voorkomen dat we door een betreurenswaardig ongeluk op 236 geheel zullen worden uitgeroeid. Hoewel ik het met je eens ben dat de kans op zware schade daar klein is, kunnen we er maar beter niet zijn als het lot ons een groot komeetdeel of grote stukken secundair afval op ons dak stuurt. En regel dat tien procent van onze apparatuur en bevolking naar locatie 149 wordt gestuurd.'

'Maar 149 is de gevaarlijkste van alle locaties. Ik adviseerde er helemaal geen nieuwwetrobots heen te sturen.'

'Dat advies heb ik gezien,' zei Prospero. 'Ik moet zeggen dat het me verbaasde. Soms lijk je gespeend van inzicht. Ik stel voor dat je nu eens niet alleen de kaart van deze wereld bekijkt zoals hij nu is, maar een kaart van de wereld zoals hij zal worden. Prospero uit.' Prospero verbrak de verbinding en keek naar de nieuwwetrobot die aan de andere kant van de kamer stond. 'Wel, Lacon. Begrijp je nu waarom ik vriend Caliban niet meer geheel vertrouw?' vroeg hij.

'Nee, meneer, dat begrijp ik niet.'

Prospero keek zijn nieuwe protégé aan met iets wat sterk op teleurstelling leek. Lacon 03 was even groot en hoekig als elke andere robot en zag er net zo alert uit, maar toch leek ze soms niet in staat tot het volgen van geavanceerde of subtiele redenaties. Prospero begon zich af te vragen of, nu Caliban steeds minder geschikt leek als tweede man op te treden, Lacon 03 wel veel beter zou zijn. 'De kaart, Lacon, de kaart. Als de komeetdelen op de berekende plaatsen inslaan en de verwachte veranderingen in de plaatselijke geografie en het zeeniveau werkelijk plaatsvinden, ligt locatie 149 op enkele kilometers afstand van de nieuwe kust, pal op de plek die, binnen een omtrek van drieduizend kilometer, het best voor een haven geschikt is. Het zal de grootste haven op dit halfrond worden, en de nieuwwetrobots zullen hem in handen hebben. Wij zullen ons daar vestigen. Wij zullen de plek opeisen, niet alleen omdat hij ons tijdens de evacuatie is toegewezen, maar omdat hij ons toekomt.'

'Maar je brengt veel nieuwwetrobots in gevaar door ze naar zo'n plek te sturen,' protesteerde Lacon 03.

'Voor het welzijn van iedereen stel ik er een paar aan een kleine kans op gevaar bloot. Maar ik doe meer,' zei hij.

Prospero keek naar het raam, dat bijna een complete muur van zijn kantoor besloeg. Hij keek neer op het binnenste van Walhalla, op de felverlichte straten, op de sierlijk gebogen hellingen die van het ene niveau naar het andere liepen, op de robots die zich druk met hun bezittingen van de ene plek naar de andere haastten, om deze kalme, elegante stad onder haar hemel van steen te verlaten. De stad was de enige die ze hadden, de vrucht van hun arbeid, het hoogste dat de nieuwwetrobots hadden bereikt. En de mensen waren bereid deze stad tot stof te doen vergaan, deze stad weg te vagen alsof ze nooit had bestaan. Hier kon Prospero een les uit leren.

'Ik stel voor,' zei hij, 'zo veel mogelijk voordeel te halen uit de kansen die ons door deze rampzalige situatie worden geboden.'

Het was zover.

Na eindeloze uren van controleren en nog eens controleren, na eindeloze repetities, na allerlei fouten uit het systeem te hebben gewrongen, was alles klaar. En het was net op tijd.

Gouverneur Alvar Kresh beende heen en weer achter zijn console en keek voor de duizendste, tienduizendste keer op naar de twee halve bollen op hun voetstuk, de twee controlecentra, de twee orakels die de toekomst konden voorspellen, en zelfs konden bepalen, als zij het zouden aandurven dat aan hun over te laten.

Kresh voelde zich of hij zijn hele leven in deze ruimte had doorgebracht en de rest van het heelal weinig meer dan een vage, ver verwijderde droom was. Kresh glimlachte vermoeid. Eenheid Dee voelde zich ongetwijfeld net zo. Voor haar was deze hele wereld een droom, al was het er een met mathematische scherpte en helderheid.

Soggdon was bij hem, en Fredda, en Donald, en alle anderen. Een kamervol met experts, technici, specialisten en adviseurs die uit het niets leken te zijn opgedoken, ongevraagd en aangetrokken door niets meer of minder dan de slepende crisis.

Maar er was geen enkele noodzaak voor een van hen bij de laatste analyse aanwezig te zijn. Hij had aangehoord wat ze allemaal te zeggen hadden, had over hun meningen nagedacht en de voors en tegens tegen elkaar afgewogen, steeds opnieuw. Niemand van hen kon hem nog iets vertellen wat hij niet wist. Zelfs Dom en Dee waarschijnlijk niet.

Te midden van hen allen stond hij er alleen voor. De enige persoon die er recht op had aanwezig te zijn, was er niet. Davlo Lentrall bevond zich nog op de vloot die de koersverlegging had voorbereid. De eerste en belangrijkste fase van hun werk lag nu achter hen. Nu moesten ze alleen de komeet blijven volgen en zijn positie in de gaten houden.

Als dat er tenminste van zou komen. Als hij, Alvar Kresh, gouverneur van de planeet Inferno, besloot het niet te doen en zich om zou draaien en weg zou lopen, zou komeet Grieg de duisternis in zweven, om pas over twee eeuwen weer op te duiken. Dan had het weinig zin meer om zijn baan te volgen.

Maar het was zinloos die mogelijkheid te overwegen. Alvar Kresh wist wat hem te doen stond. Het had geen zin te doen of dat niet zo was. Hoe kon hij er nu nog mee stoppen, nu er zoveel was gebeurd? Hoe kon hij nee zeggen en de rest van zijn leven toekijken hoe de planeet langzaam in verval raakte, en zich afvragen 'wat als' en 'had ik maar?'

Hij moest gaan. Eerlijk gezegd had hij geen keus.

En dat beangstigde hem.

Hij dwong zich rustig te blijven, pakte de hoofdtelefoon en zette hem op. 'Eenheid Dee, Eenheid Dom,' zei hij. 'Dit is de gouverneur.'

'Jaaa, gouverrrneur,' antwoordde de gezamenlijke stem. Kresh schrok ervan de twee weer tegelijk te horen praten. Dat hadden ze al een hele tijd niet gedaan. Kwam dat omdat Eenheid Dee de ernst van deze gebeurtenis inzag? Was het een soort poging tot decorum? Of was er een andere reden voor? Of was het toeval? Of kwam het omdat Dee zich nog steeds ongerust maakte en zich vragen bleef stellen, waardoor ze steeds minder stabiel werd?

'Ik heb een besluit genomen,' zei hij. Maar hij zei nog niet wat. Kon hij Dee het werk toevertrouwen? Misschien moest hij de uitvoering van de manoeuvre niet aan Dee en Dom overlaten en de ploeg in de ruimte melden dat ze de koerswijziging handmatig moesten uitvoeren.

Maar nee. Laat Dee zich er maar over buigen, laat haar maar controleren of al haar verbindingen met de komeetbesturing en de stuwers voor de koerscorrecties intact waren. Bovendien, ze hadden haar nodig bij het uitvoeren van de laatste fase van de inslag en voor plan-Laatste Greppel. Dus kon ze maar beter zelf alle handelingen uitvoeren. Het tijdsbestek waarbinnen de koers van de komeet moest worden aangepast, was ruim. Door de stuwing van de eerste ontbranding en de positie van de komeet aan te passen, hadden ze nog twaalf uur de tijd om de laatste explosiestuwer te ontsteken. Als er een verbinding niet goed bleek te zijn, als de ontbranding niet correct verliep, hadden ze de tijd reparaties uit te voeren, of te besluiten de operatie af te breken en een zijdelingse stuwer te ontsteken, zodat de komeet op ruime afstand langs de planeet zou vliegen. Dat gold niet voor de snelle ontbrandingsvolgorde in de laatste fase, waarbij de komeet in brokstukken uiteen moest vallen. Daarom konden ze het systeem nu beter zo uitvoerig mogelijk testen. Dit was het gemakkelijke deel. Het moeilijke kwam later.

En als hij Dee niet vertrouwde, moest hij de koerswijziging helemaal vergeten.

'Ik geef je hierbij opdracht de koerswijziging van komeet Grieg uit te voeren,' zei hij, en het werd doodstil in de kamer.

'Uitssstekend, gouverrrneur,' zei de dubbele stem. 'Weee zulllen over veerrrtien minnnuten en derrrtien seconnnden met het affftellen beggginnen. De ontbrrranding vindt éénnn uurrr later plllaats.'

'Dank je, Dee. Dank je, Dom,' zei Kresh. Hij zette de hoofdtelefoon af en leunde zwaar in zijn stoel achter de console achterover.

'Bij alle vergeten goden,' zei hij. 'Wat heb ik gedaan?'

Fredda en Alvar stonden buiten, en Alvar was heel verbaasd dat het middernacht was. Hoe lang was het geleden dat hij voor het laatst buiten was geweest? Twaalf uur? Anderhalve dag? Drie dagen? Hij wist zeker dat hij er wel achter zou komen, als hij lang genoeg nadacht, en zich de laatste keer dat hij buiten was en de laatste keer dat hij naar binnen ging, zou herinneren.

Maar waarom zou hij? Het was voorbij, het was afgelopen, en dat was al wat werkelijk telde.

Fredda pakte zijn hand en trok hem bij de kille steriliteit van het terravormingscentrum vandaan, weg van het levenloze rekton van het parkeerterrein, naar de koele groene gazons die om het centrum heen lagen. 'Kijk,' zei ze, en ze wees naar de lucht in het westen. 'Daar is hij.'

Kresh keek verrast op. 'Nee maar,' zei hij. 'Inderdaad.' Hij had komeet Grieg nog nooit eerder gezien. Daar was hij, een dikke, vormeloze gouden punt die in de duisternis hing. Hij had geen staart of vorm, maar daar was hij. Het leek ongelooflijk dat iets wat zo groot was, zo moeilijk te vinden was geweest. Maar hij wist ook dat hij in werkelijkheid naar de reflectie van het zwaar-reflecterende materiaal van de zonneparasol keek, én hij wist dat de komeet met grote snelheid recht op hen afkwam. Het was eigenlijk logisch dat hij, naarmate hij dichterbij kwam, groter en helderder zou lijken dan in het begin. Maar toch schrok hij ervan nu hij hem zo zag.

Hij had er talloze keren beelden van gezien die door de ruimteploeg waren verzonden. Hij had gezien hoe hij werd aangepast, ontleed, met ingekleurde details werd afgebeeld, als een vormeloze vlek in een omloopbaan, maar hij had het ding nooit persoonlijk gezien. Het had iets schokkends de komeet nu met eigen ogen te aanschouwen, rechtstreeks bewijs te krijgen dat hij echt bestond, dat hij geen simulatie was, geen abstractie, maar een vliegende berg van steen en ijs die hij op zijn wereld zou laten vallen.

Fredda nam hem mee naar het koele, zachte gras en ging zitten. Hij liet zich naast haar zakken en leunde achterover op zijn armen, voelde het vochtige gras tegen zijn broek en mouwen. Hij rook de schone frisse sterke lucht van aarde, en een zacht briesje kriebelde in zijn nek. 'Laten we er hiervandaan naar kijken,' zei Alvar.

Fredda boog zich naar hem toe en kuste hem op zijn wang. 'Goed idee,' zei ze, zacht lachend. 'Ik ben blij dat jij het voorstelt.'

'Misschien denken we zo nu en dan hetzelfde, jij en ik,' zei Alvar. 'Maar nu wil ik niet meer denken. Ik heb genoeg van het nemen van besluiten. Voorlopig, althans.'

'Voorlopig,' beaamde Fredda. 'Rust nu uit. Rust nu uit, ver bij iedereen vandaan. Straks zullen we de komeet zien opflitsen.'

'Ja,' zei Kresh, die gaapte. Hij voelde hoe spanning en zorgen uit hem wegvloeiden. Het was gedaan. 'Rust. Een tijdje rust. En dan wil ik zien dat ze de lont onder die komeet aansteken.'

Maar toen de dikke ster in de lucht eindelijk fantastisch opgloeide, verkeerde gouverneur Alvar Kresh in diepe slaap en snurkte zacht.

Davlo Lentrall schoof dichter naar de patrijspoort en werd prompt opzij geduwd. Uiteindelijk gaf hij het op. Te veel mensen probeerden te krampachtig dichter bij het te kleine stukje glas te komen.

Vroeger zou hij hebben verwacht dat ze voor hem opzij zouden gaan. Hij zou hen eraan hebben herinnerd dat ze hier niet zouden zijn, dat dit niet zou plaatsvinden, als hij er niet was geweest. Wie anders had meer recht om bij het raam te staan? Maar nu verbaasde het hem slechts dat hij ooit zo had kunnen denken. Hij was er nu zelf niet zeker van of ze er wel goed aan zouden doen.

Ze hadden trouwens allemaal het recht om bij het raam te staan. Allemaal, Ruimters en Blijvers, technici en ingenieurs, ruimte-arbeiders
en allerlei specialisten, allemaal hadden ze onmogelijke ploegendiensten gedraaid, een onmogelijke taak binnen een onmogelijk tijdschema verricht... en met succes.

Davlo gaf het op en liep naar de laadruimte, waar het net zo druk was. Daar hadden ze enorme beeldschermen opgesteld. Daar kon hij tenminste hopen meer te zien te krijgen.

Die hoop bleek terecht te zijn, constateerde hij toen hij de laadruimte binnenstapte. Op het grote scherm was de komeet Grieg te zien. Daar was hij, groot en misvormd, een glanzend brok steen en ijs dat in de fluwelen duisternis hing, omhuld door het glanzende goud van de parasol die nu op het pokdalige oppervlak lag.

Vroeger zou hij louter ijdele trots hebben gevoeld dat hij dit had laten gebeuren, maar nu, nu hij dat enorme object zag en wist dat hij het lot ervan mede had bepaald, nu zijn daden en die van anderen een speelse gedachte die in zijn achterhoofd was ontstaan hadden omgezet naar een ontzagwekkend brok werkelijkheid dat in de ruimte dreef, werd hij doodsbang. Wat een overmoed. Hoe konden mensen denken dat ze de competentie, de wijsheid en het recht hadden zoiets groots aan te vatten?

Hij keek naar de klok, die de resterende tijd aftelde, en zag dat het bijna zover was. Nog enkele seconden.

Konden ze het echt doen? Konden ze, zouden ze die vliegende berg echt op zijn wereld laten vallen? Het leek onmogelijk. Het leek waanzin, zelfmoord.

Een golf van paniek overmande Davlo, die werd ingesloten door een zee van lichamen. Sommigen vooraan in de menigte begonnen met het aftellen mee te brullen. 'Twintig. Negentien. Achttien.' Andere stemmen deden mee, en nog meer, en nog meer, tot de hele ruimte vol met mensen die dit mogelijk hadden gemaakt, gezamenlijk de getallen uitschreeuwde. 'Zeventien! Zestien! Vijftien!' De stemmen schreeuwden bij elk getal harder.

Iedereen, behalve Davlo. Plotseling raakte hij bevangen door angst, door schaamte. Het kon niet goed gaan. Dat was onmogelijk. Ze zouden de wereld vernietigen. Hij moest hen tegenhouden, dit stoppen. Het was een fout, een vreselijke, beangstigende fout die nooit meer zou kunnen worden hersteld. Een komeet op een levende wereld laten neerkomen? Nee. Dat kon hij niet toestaan. Hij werkte zich door de menigte heen naar voren en probeerde vooraan te komen, een protest, een waarschuwing te schreeuwen, maar de massa stond te dicht op elkaar geperst, de stemmen schreeuwden te hard. Hij kon niet verder naar voren komen en hij kon zichzelf niet horen. 'Tien!' riepen ze. 'Negen! Acht!'

Het kon niet waar zijn. Het mocht niet waar zijn. Het gevaar, het risico was te groot. Het beeld van Kaelor, op het moment van zijn dood, Kaelor die stierf om dit te voorkomen, flitste door zijn hoofd. 'Nee!' riep hij uit. 'Nee, stop!'

'Zeven! Zes! Vijf! Vier!'

'Alsjeblieft, stop!' riep hij, al kon niemand hem horen. 'Ik ben het, Lentrall! Het is verkeerd! Stop!'

'Drie!'

'Twee!'

Davlo Lentrall zakte achterover en voelde zijn lichaam slap worden. De verdomde arrogantie van dit alles. Hoe kon hij ooit hebben gedroomd dat hij, hij alleen, de oplossing had?

'Een!'

'Nul!' riepen ze allemaal.

'Nul,' fluisterde Lentrall vol afgrijzen.

Het scherm vlamde spectaculair op, het licht van een nieuwe zon die onder aan komeet Grieg tot leven kwam. Een staart, een straal vol kracht, licht en energie die uit de explosiestuwer spoot. Het machtige, ingewikkelde, slimme apparaat waarmee de komeet recht op zijn doel kon worden gericht, liet hem nauwkeurig en efficiënt de ondergang van de planeet inluiden. Een staart van kolkend, gloeiend plasma spoot de duisternis in, en op het glanzende oppervlak van de zonneparasol golfde een krachtige, schokkende rimpeling. Er verschenen scheuren en openingen in, toen enorme brokken steen en ijs van de komeet losbraken en gaten in de reflecterende plasticlaag sloegen.

En de komeet begon te bewegen, koos een nieuwe richting, draaide in zijn nieuwe koers, naar zijn nieuwe bestemming. Omlaag naar Inferno. Nee, dacht Lentrall. Nee. Hij zou hem moeten tegenhouden. Hij moest naar beneden. Hij moest teruggaan naar Inferno om de ramp te voorkomen waartoe hij de aanzet had gedaan.

De ontbranding stopte en de lichtstraal vervaagde. De aanwezigen barstten uit in gejuich, maar Davlo Lentrall hoorde het niet. Hij keek naar het scherm en zag er slechts een monsterlijk wapen, dat hij op zijn wereld had gericht.

Wat heb ik gedaan, vroeg hij zichzelf af.

Wat heb ik gedaan?

Deel vijf

Inslag minus tien

16

Cinta Melloy liep door de chaotische straten van Depot en probeerde het verkeer te ontwijken dat alle kanten tegelijk op leek te razen. Daar was hij weer, vlak voor haar. Ze dook weg achter een hoek, toen de man achteromkeek. Ze was er tamelijk zeker van dat hij haar niet had gezien. Tamelijk zeker. De man was achterdochtig, daar bestond geen twijfel over. Maar hij was ook een amateur, en dat maakte hem een stuk minder zeker van zichzelf. Cinta zag hoe Davlo Lentrall bleef staan om weer een van zijn belachelijke affiches op te hangen. Cinta had ze zelfs niet bekeken, maar hield alleen de man in de gaten. Ze vermoedde trouwens wel wat er ongeveer op zou staan: STOP DE KOMEET! STOP DE WAANZIN! PROTESTEER NU! LAAT DE PLANEET MET RUST! VANVOND MASSABIJEENKOMST!

Zinloos. Hoezeer ze het ook met de uitspraken op de affiche eens was, ze wist heel goed dat het veel te laat was. De teerling was geworpen. Cinta liet zich niets wijsmaken. Ze wist dat de komeet eraan kwam. En Lentrall waarschijnlijk ook. De bevolking wist het in elk geval. De enigen die op de bijeenkomsten kwamen opdagen, waren Lentrall, een paar zonderlingen en een verzameling spionnen en informanten, vanwie sommigen van de BBD, die gemakkelijk van de surveillancefoto's konden worden herkend.

Waarom maakte Lentrall zich zo druk? Of was al deze onzin een dekmantel voor iets anders. En zo ja: voor wat?

Lentrall keek weer achterom en Cinta dook snel weg, probeerde dat althans. Ze wist eigenlijk zelfs niet precies waarom ze hem volgde. Ze was hem gewoon op straat tegengekomen en was achter hem aangegaan.

Daar ging de volgende affiche. Cinta schudde haar hoofd en gaf het op. Ze draaide zich om en wilde weglopen. Ze kwam in de verleiding om Lentrall officieel te laten schaduwen en minder opvallende en meer ervaren mensen het werk te laten doen. Als ze niet zo vreselijk onthand was, zou ze dat ook hebben gedaan. Maar er waren zo veel mensen die moesten worden geschaduwd.

De evacuatie zelf leek in elk geval op een ordelijke, correcte manier te verlopen. De zware hijsers, de bouwploegen en de talloze hulpdiensten - medische nooddiensten, motorreparatiediensten, cartografische diensten, voorraaddiensten, accommodatie- en gezondheidsdiensten - leken, hoe onwaarschijnlijk ook, allemaal keurig hun werk te doen. Die eenheden Dom en Dee, die Kresh zo vertroetelde, wisten duidelijk wat ze deden.

Maar er gebeurde nog veel meer, en het meeste stond Melloy niet erg aan. Ze had in opdracht van Tonya Welton een detachement BBD-personeel voor de evacuatie ter beschikking gesteld. Cinta was zelfs naar Depot gevlogen om zelf de leiding op zich te nemen. Maar dat had allemaal weinig zin. De BBD was hier en deed haar officiële werk, maar ze hadden ook een geheime opdracht. Ze moesten de andere spelers van het spel in de gaten houden, en er was voldoende om in de gaten te houden.

De CIP had hier zijn eigen veiligheidsmensen, en die hielden de BBD in de gaten, zoals van hen werd verwacht. Het fiasco op het plein bij de Regeringstoren stond per slot van rekening nog vers in het geheugen. De IJzerkoppen leken overal te zijn en vertoonden zich in hun zwarte uniformen op straat en in de winkels. Een van de teams van de BBD had zelfs hun oude vriend Norlan Fiyle gezien, die openlijk het plaatselijke hoofdkwartier van de IJzerkoppen in- en uitliep. En dan waren er de horden nieuwwetrobots, die als razenden hun eigen evacuatie vanuit hun krappe kantoren aan Shipping Street leidden. De BBD had stapels foto's van Caliban, de geenwetrobot, die daar in- en uitliep, evenals een flinke verzameling van Prospero, al leek die minder vaak te komen en korter te blijven.

Misschien had geen van hen iets kwaads in de zin. Misschien hadden ze allemaal mooie plannen om van de planeet Inferno een paradijs te maken, maar Cinta betwijfelde het, al was het best mogelijk.

Maar zelfs de beste bedoelingen konden rampzalig uitpakken.

En Cinta Melloy was er zeker van dat in elk geval één persoon in deze stad allesbehalve goede bedoelingen had.

Simcor Beddle glimlachte toen hij uit de patrijspoort van zijn luchtwagen keek. Er stond een grote menigte om hem in Depot te verwelkomen. Behoorlijk groot, in aanmerking genomen dat Depot slechts een klein stadje was. Simcor Beddle had de afgelopen drie weken bijna continu heen en weer gereisd tussen Hades en Depot, maar elke keer wanneer hij naar Depot terugkeerde, was de massa er weer.

Dat heb ik aan Gildern te danken, dacht hij. Ik heb alles aan Gildern te danken. Die man was onmisbaar.

Maar hij moest de menigte niet laten wachten. Hij moest opschieten, als hij op tijd klaar wilde zijn. Of, beter gezegd, om de robots op tijd klaar te krijgen.

De robotpiloot voerde de standaardlanding uit. Een dienstrobot maakte Simcors veiligheidsriem voor hem los, terwijl een tweede hem overeind hielp. Simcor stond op en liep om zijn stoel heen. Hij stond midden in de grootste ruimte in de wagen, waar de twee dienstrobots hem uit zijn verkreukelde reis-overall pelden. Hij stapte de compacte verfrissingseenheid van de wagen in en wachtte tot de bediende zijn hand naar binnen stak om het systeem aan te zetten. Waterstralen spatten op hem neer.

Er was geen tijd voor een complete naalddouche en de verfrisser in de luchtwagen bood bij lange na niet de luxe die Beddle als vanzelfsprekend beschouwde, maar zo nu en dan moest je je behelpen. Toch waren zelfs een paar seconden onder de nevelspuiters van de verfrisser al heel verkwikkend. Hij liet zich door de heteluchtstralen drogen en stapte toen weer de hut in.

Binnen een oogwenk had de dienstrobot Beddle aangekleed in het pikzwarte, officiële uniform van de IJzerkoppen. Nog voordat hij het besefte, was hij al klaar. Zijn onderscheidingen glansden, zijn laarzen glommen als een spiegel en zijn keurig gekamde haar zat vast onder zijn keurig geplaatste pet.

Een dienstrobot hield een spiegel omhoog, en Beddle knikte tevreden naar zijn spiegelbeeld. Het was belangrijk er goed uit te zien. Hij gebaarde de tweede robot het zijluik van de wagen te openen. Dat zwaaide naar buiten, waarna Beddle de juichende menigte tegemoet trad.

Daar was Gildern. Hij stond op een laag podium en ging voor in het applaus. En daar waren de camera's, achter in de menigte, die alles vastlegden en doorgaven aan elk station dat de IJzerkoppen maar wilde hebben. Beddle glimlachte en liep naar het platform met het spreekgestoelte, op de voet gevolgd door zijn twee dienstrobots.

Hij knikte een bedankje naar Gildern en wendde zich toen tot de menigte. 'Nou,' begon hij met een luide, verdragende stem, 'hier ben ik weer.' Dat had een vrolijk gelach tot gevolg, zoals hij had verwacht. Hij maakte een vaag gebaar naar de lucht. 'Maar er is ook iemand anders - of liever gezegd: iets anders - onderweg. De komeet Grieg zal over tien dagen hier zijn. En dan moeten we allemaal weg zijn. Wij van de IJzerkoppen weten hoeveel jullie hier in Utopia moeten opgeven. We weten allemaal hoe groot de beloning voor de hele planeet zal zijn, maar hoe groot die voor anderen ook is, het is niet juist dat jullie daar de prijs voor moeten betalen. En we zullen ervoor zorgen dat dat niet gebeurt.

Ik geloof niet dat gouverneur Alvar Kresh het op die manier ziet. En trouwens, heeft Kresh Utopia al eens bezocht? Is hij wel van plan ooit nog hierheen te komen, voordat Utopia niet meer bestaat? Hij heeft elk van u een bepaald bedrag toegezegd om de verhuiskosten te dekken. Nou, dat is allemaal wel mooi en aardig, maar het is niet genoeg! Wij, de IJzerkoppen, zijn bereid veel verder te gaan. We zullen ervoor zorgen dat jullie allemaal goed worden verzorgd. We zullen ervoor zorgen dat jullie tijdelijke behuizing zo comfortabel mogelijk zal zijn. We zullen ervoor zorgen dat al jullie eigendommen mee kunnen, als ze maar enigszins te verplaatsen zijn, en niet alleen de "essentiële" eigendommen, die jullie van Alvar Kresh mogen houden.'

En dat had het applaus tot gevolg waarop Beddle had gewacht. Het maakte niet uit dat de partij van de IJzerkoppen failliet zou zijn als hij ook maar de helft van zijn beloften zou inlossen. Het maakte niet uit dat de bijdrage van de IJzerkoppen in de vorm van transportmiddelen, onderdak en andere zaken nauwelijks meetbaar was. Tegen de tijd dat dat allemaal duidelijk zou worden, zouden de mensen het veel te druk hebben met het opnieuw op orde krijgen van hun leven, om zich daarnaast te bekommeren om de details van politieke beloften. En Beddle zou een enorme politieke winst hebben behaald als de man die zich de gewone burger herinnerde, omdat de regering het te druk had met haar grootse onderneming om ook aan hèn te denken.

Beddle wachtte tot het gejuich als vanzelf wegebde en hief toen zijn handen op om tot stilte te manen. 'Maar vrienden, als we één ding weten, is het dat we niet veel tijd hebben. Ik dank u dat u hierheen bent gekomen, maar ik hoop dat u het me niet kwalijk neemt dat ik het hierbij laat. We moeten allemaal aan het werk. Aan de slag!'

Dat laatste had weinig te betekenen, maar de menigte juichte. Beddle glimlachte naar de camera's en wuifde naar het publiek. Daarna liet hij zich door Gildern naar een kleine grondwagen met open dak brengen.

'Een mooie toespraak, meneer,' zei Gildern.

'Goed genoeg voor nu,' antwoordde Beddle op effen toon. Op de een of andere manier bracht lof van Gildern hem altijd van zijn stuk. 'Laten we nu maar gaan, ja?'

'Ja, meneer. Ik heb interessant nieuws voor u.'

De twee mannen klommen achter in de wagen, waarna de robotbestuurder startte. Beddle keek geïnteresseerd om zich heen, toen ze door het kleine stadje reden. Het verbaasde hem niet dat ze langzaam vooruitkwamen. Het verkeer was een grote janboel. Depot was even druk als een verstoord mierennest, om maar een van de natuur afgeleide beeldspraken te gebruiken die tegenwoordig plotseling zo populair waren, nu terravorming het enige was waar alles om draaide.

Simcor Beddle schudde bedachtzaam zijn hoofd. Vreemd, nu hij eraan dacht, maar vijf jaar geleden zouden de beeldspraken in bepaald opzicht op robots hebben kunnen slaan. 'Druk als een robot', of iets dergelijks. De tijden waren veranderd, en niet alleen in de grote lijnen, maar ook op microniveau.

Samen met Gildern had hij eindeloos zitten piekeren over hoe ze de nieuwwetrobots konden opruimen en van de Blijvers afkonden komen. Hoe ze de verstorende invloeden kwijt konden raken, zodat het leven weer normaal kon worden, weer zoals Ruimters gewend waren.

Maar de laatste tijd was het langzaam tot Beddle doorgedrongen dat bepaalde zaken niet teruggedraaid konden worden. Misschien konden de IJzerkoppen een wereld bouwen zonder Blijvers en nieuwwetrobots, waarin geen tekort aan robotarbeid bestond. Maar hoe konden ze de herinnering aan robots uit de gedachten van de mensen jagen?

In de goede oude tijd kenden de mensen op Inferno maar één manier om de dingen te doen, één manier van leven: laat de robots het maar regelen. Dat was het antwoord op alles. En het was een antwoord dat had gewerkt. Nu hadden ze niet alleen kennisgemaakt met andere levenswijzen, maar ze wisten nu ook dat er andere bestonden. Andere manieren van leven, die misschien net zo goed waren. Een paar jaar geleden zou niemand op deze planeet zich hebben kunnen indenken dat er andere manieren waren. Nu was een leven dat geheel was gebaseerd op robotarbeid slechts een van vele mogelijkheden. Hoe kon je dat terugdraaien? Vooral als sommige misleide geesten zo'n slechte smaak hadden en zo'n gebrek aan beoordelingse vermogen, dat ze bepaalde dingen liever zelf deden en genoten van het gezelschap van Blijvers.

Zelfs de toenemende belangstelling voor de natuur was vernietigend. Robots en robotdiensten moesten een buffer vormen, een cocon die de buitenwereld op afstand hield. Soms letterlijk. Je kon heel gemakkelijk een zeer tevreden leven leiden zonder ooit een voet buiten de deur te zetten, als je robots hun werk maar goed deden. Zelfs met het eenvoudigste commsysteem hoefde niemand ooit te reizen, geen zaken af te handelen of vrienden te bezoeken.

Maar nu waren de mensen aan de natuur blootgesteld, niet alleen aan het idee van de natuur, maar aan de kille feiten. En sommigen - eigenlijk heel veel - leek het wel te bevallen.

Simcor Beddle besefte dat hij al in geen jaren buiten was geweest, behalve om van de ene plaats naar de andere te gaan. Hij ging nooit naar buiten. Iets diep in hem, iets wat bijna vergeten was, maar niet helemaal de kop was ingedrukt, verlangde er plotseling naar uit de grondwagen te stappen, verlangde ernaar op eigen benen te staan, te lopen en te blijven doorlopen, naar de horizon en nog verder. De wind draaide en voerde de koele zoete geur van een beekje in de buurt met zich mee. Plotseling wilde hij dat beekje gaan zoeken, zijn laarzen uittrekken en zijn voeten in het water laten hangen.

De wagen reed over een hobbel in de weg, wat Simcor Beddle met zijn ogen deed knipperen en terugbracht naar de werkelijkheid. Onzin! Volslagen nonsens! Het idee alleen al dat hij met blote voeten aan de oever van een beekje zat, was absurd. Beddle verjoeg de vreemde ideeën, de bizarre opwellingen uit zijn gedachten. Hij was niet helemaal hierheen gekomen om zich als een idioot te gedragen.

Maar als zelfs een kort ritje van een landingsterrein naar een kantoor in het veld voldoende was om zo'n reactie in hem op te roepen, hoe verbaasd kon hij dan zijn als anderen in de verleiding kwamen naar de buitenwereld te kijken? 'Vooruit,' zei Beddle tegen de robotbestuurder. 'Schiet eens op. Waarom duurt het zo lang?'

'Er is te veel verkeer op de weg,' zei Gildern. 'Er moet heel wat meer werk worden verzet dan je zou denken. Er vinden in Utopia allerlei transportoperaties plaats, en Depot is het middelpunt van alles. De evacuatie is een enorme onderneming. Als je nagaat dat dit zogenaamd de onontwikkelde kant van de planeet is, sta ik er wel van te kijken hoeveel eigendommen, huishoudelijke spullen en de ruimte weet wat nog meer op transport gaan.'

Dat gold ook voor Beddle, toen hij rondkeek. Overal was het het hetzelfde verhaal. Robots waren allerlei machines en apparatuur aan het demonteren en inpakken, hele gebouwen uit elkaar aan het halen, en grondtrucks, luchtwagens en allerlei andere vervoermiddelen aan het volladen.

'U zult niet geloven hoe deze plek de afgelopen maand is veranderd,' zei Gildern. 'U bent er maar een paar keer heel kort geweest, maar ik ben hier nu al die tijd en heb het allemaal zien gebeuren. Het is ongelooflijk, zo veel werk als er is verzet.'

Beddle geloofde het graag. Het leek wel of er evenveel materiaal aankwam, als er werd weggebracht. Transporters moesten in onderdelen naar Depot worden gevlogen, waar ze vervolgens werden geassembleerd. Ze moesten voor menselijke opzichters huizen bouwen en reparatie- en onderhoudscentra inrichten voor het leger robots en de zwerm luchtwagens die op deze plek waren neergedaald. Een enorme grondkruiper kwam brullend voorbij, en Beddle moest dicht naar Gildern toe leunen en in zijn oor schreeuwen om zich verstaanbaar te maken. 'Hoe loopt de andere zaak?' riep hij.

'In het veldkantoor,' riep Gildern terug. 'Lawaai geeft niet genoeg dekking. Er kunnen liplezers bij zijn.'

Beddle knikte. Het zou niet de eerste keer zijn dat bij de eindeloze, ingewikkelde politieke schermutselingen van de afgelopen jaren geroutineerde liplezers tegen de andere partij waren ingezet.

Er kwam wat schot in het verkeer en traag kwam de kleine open wagen in beweging, waarna ze langzaam vaart meerderden. Ze reden door de buitenwijken van de stad naar de opgejaagde, drukke chaos die het centrum van Depot vormde.

Een robotpatrouille kwam in hoog tempo langs marcheren; elke robot droeg op zijn nek een krat dat bijna net zo groot was als hijzelf. Een technisch team werkte aan een reeks lanceerbuizen voor sondes. Dat maakte deel uit van een wetenschappelijk onderzoek dat met de komeetinslag te maken had. Vreemd, dacht Beddle, om zo'n enorme aardbeving slechts als een test te zien. Maar er zou ongetwijfeld heel veel van de inslag te leren zijn. Er waren plannen gaande om talloze vliegende, in een omloopbaan hangende en ingegraven sensoren te gebruiken. De meesten zouden bij de inslag natuurlijk worden vernield, maar alleen het patroon van de vernieling zou de geleerden al heel veel kunnen vertellen.

De wagen doorkruiste het centrum van de stad en reed er aan de andere kant weer uit. Ze stopten voor een vrolijk uitziend prefab-gebouw. Het bouwsel bestond uit een feloranje halve bol, ongeveer tien meter hoog en met een doorsnede van twintig meter. Zo te zien was het gebouw niet opgebouwd, maar uitgevouwen. Beddle keek om zich heen en zag dat de omgeving volstond met net zulke bouwsels, in alle kleuren van de regenboog. De IJzerkoppen waren niet de enigen die een tijdelijk hoofdkwartier in Depot nodig hadden.

Gildern en Beddle stapten uit en liepen naar de deur van het gebouw. Ze moesten heel even wachten tot het scansysteem Gilderns en Beddles identiteit had vastgesteld. Ze hoorden het zware slot openklikken, waarna de robot die binnen stond de deur opende en hen binnenliet.

Simcor keek naar de scanner, die op een zuil stond. Het apparaat bestond uit een gladde, glanzende, metaalgrijze kubus met netjes geplaatste knoppen en displays. Een gepantserde kabel liep van de kubus naar een gepantserde houder waarin de buitencamera was bevestigd.

'Een apparaat van de Blijvers,' zei Beddle met een duidelijk afkeurende toon in zijn stem.

'Ja, meneer, dat klopt,' zei Gildern zonder enige verontschuldiging. 'Ik vertrouw geen bewakingssystemen die op robottechniek zijn gebaseerd. Er bestaat altijd een kans dat iemand die ervaren is in het manipuleren van robots, de bewakingsrobot ervan zal overtuigen dat er een goede Eerste Wet-reden is om die persoon binnen te laten.'

Beddle keekzijn ondergeschikte geërgerd aan. Met andere woorden: Gildern was in naam van de veiligheid bereid tot ketterij, en onderhandelen met de vijand was hem ook niet te min. Beddle had er een heleboel op kunnen zeggen, maar dit was er niet het moment en de plaats voor. Er waren zaken die dringend moesten worden afgehandeld. Hij zei niets, maar volgde zijn hoofd beveiligingsdienst door een tussendeur naar een leeg veldkantoor.

De kamer was volkomen kaal en uiterst sober. Er stond niets persoonlijks. Geen fotokubus van familieleden, geen versiering, niets wat de kleinste aanwijzing over Gilderns persoonlijkheid gaf. Het was het kantoor van iemand die hier kampeerde, niet van iemand die hier woonde.

Het klopt, dacht Beddle, Gilderns kantoor in het hoofdkwartier van de IJzerkoppen was niet minder Spartaans. Een slordig kantoor met rommel was geen veilig kantoor.

De kamer was leeg, op een tafel en twee stoelen na, die er naar de meeste normen comfortabel uitzagen, maar naar die van Beddle Spartaans waren.

'Ik heb de kamer een uur geleden persoonlijk op afluistermicrofoons doorzocht,' zei Gildern. 'Hier kunnen we veilig over de andere kwestie praten.'

' "De andere kwestie",' herhaalde Beddle. 'Als we hier zo veilig zijn, zie ik geen reden tijd te verdoen aan eufemismen. Laten we de dingen bij hun naam noemen en het over de vernietiging van de nieuwwetrobots hebben.'

Als er iets was wat de IJzerkoppen als een gevaar zagen, was dat het bestaan van de nieuwwetrobots. Robots die niet de echte Drie Wetten ingebouwd hadden, vormden een groter ketters gegeven dan het gebruik van Blijvermachines of contact hebben met de Blijvers zelf. Blijvers waren buitenlanders, vreemdelingen, de vijand. Zelfs als iemand als Gildern met hen onderhandelde, was hij zich bewust van de gevaren en de risico's die dat met zich meebracht. Maar robots werden verondersteld het bolwerk van de Ruimtermanier van leven te zijn, de hoeksteen van de filosofie van de IJzerkoppen. Als de mensen van Inferno ook maar enigszins gewend zouden raken aan robots die zichzelf niet onvoorwaardelijk in gevaar brachten en opofferden voor het welzijn van een mens, als ze zouden wennen aan robots die over een opdracht zouden discussieren, of hun eigen gang zouden gaan, dan was het einde zoek. Daar twijfelde Beddle niet aan. Als de mensen robots niet absoluut konden vertrouwen, konden ze hen helemaal niet vertrouwen. Robots waren tenslotte sterker, sneller en moeilijker te verwonden dan mensen. Sommige robots waren in veel opzichten veel intelligenter. Zonder de barrière en de bescherming van de Drie Wetten, hadden de mensen goede redenen om bang voor robots te zijn. Zo luidde de officiële reden om de nieuwwetrobots kwijt te willen.

Maar voor Beddle was er nog een andere, meer persoonlijke reden. De nieuwwetrobots vormden domweg een bedreiging voor de macht van de IJzerkoppen. De doctrine van meer en betere robots werd in gevaar gebracht zodra er iemand met een alternatief kwam.

Maar als er geen nieuwwetrobots waren, zou er ook geen nieuwwetrobotprobleem zijn. Met dat doel voor ogen zochten Gildern en zijn mensen al een hele tijd naar Walhalla, de stad van de nieuwwetrobots. Al heel lang voordat iemand van de komeet Grieg had gehoord. Hun inspanningen had nooit iets opgeleverd.

Maar nu... nu stonden de zaken er anders voor. En Beddle wilde graag weten hoe anders. 'Goed,' zei hij tegen Gildern. 'Wat heb je voor me?'

'Meer stukjes van de puzzel, meneer. Zoals u weet, is een openlijke speurtocht naar Walhalla steeds onmogelijk geweest. Zodra iemand aan het zoeken ging, sloten de nieuwwetrobots gewoon alles af of vlogen langs ontwijkende routes. Bovendien versleutelen de nieuwwetrobots hun lange-afstandshyperbandverkeer, en we zijn er nog steeds niet in geslaagd hun codes te breken. Hyperbandsignalen zijn ook moeilijk met enige nauwkeurigheid te meten. Maar als je genoeg signalen hebt, kun je een statistische analyse doen. En er is de afgelopen dagen genoeg verkeer geweest om ons aan het werk te houden. En er vond ook meer fysiek verkeer plaats. De nieuwwetrobots werken net zo hard als iedereen om op tijd te kunnen evacueren. Dat betekent meer radioverkeer, meer lucht- en landwagens en meer transporters onderweg. En ze zijn minder voorzichtig. Het is niet meer zo noodzakelijk een verborgen stad te verbergen die op het punt staat te worden vernietigd.

Kortom, we hebben heel wat meer gegevens en we kwamen dichter in de buurt dan in het verleden. We kunnen apparatuur en robots hierheen halen, pal onder hun neus.'

'Met wat voor resultaat?' vroeg Beddle.

'Het best mogelijke resultaat,' antwoordde Gildern. 'Absolute zekerheid dat Walhalla ergens binnen het primaire inslaggebied van het eerste en grootste komeetdeel ligt. De stad zal volkomen worden vernietigd.'

'Maar daar waren we al zeker van. En aangezien de nieuwwetters zich duidelijk opmaken te evacueren, wat maakt het dan uit dat de komeet de stad vernietigt als ze allemaal weg zijn?'

'Niet veel. Maar kijk eens om je heen, Neem Depot.'

'Wat is daarmee?'

'Depot wordt ook geëvacueerd, en er zijn hier nog nooit zoveel mensen geweest. Ze weten allemaal dat deze stad zal worden weggevaagd, maar nu dreigt er nog geen gevaar. Er moet wel een heleboel werk worden verricht, waarvoor allerlei soorten mensen werden aangetrokken!'

'Waar doel je op?'

'Ik wil daarmee zeggen dat onze bronnen bevestigen dat de nieuwwetrobots uit die plaatsen verdwijnen waar ze meestal te vinden zijn. Ze kopen hun arbeidscontracten af en sluiten de winkels die ze in de kleinere nederzettingen hebben. We hebben er een heleboel via Depot zien vertrekken en we schatten dat negentig procent van alle nieuwwetrobots zich hier in de buurt bevindt.'

'En dus denk je dat ze zich nu naar huis, naar Walhalla haasten, om te redden wat er te redden valt. Nou en? Ze zijn er weg vóór de komeet inslaat.'

'Klopt. Maar we hoeven Walhalla alleen maar te vinden voordat de komeet inslaat en de stad te vernietigen als ze er nog allemaal zijn. En ik denk dat de kans om dit voornemen met succes uit te voeren, groter is dan u zult vermoeden. En ik geloof ook dat er slechts één man voor nodig is.

'Hoe?' vroeg Beddle op eisende toon. In dat ene, kleine woord klonk een wereld van enthousiasme en ambitie.

'Wat de aanloop betreft, het vinden van Walhalla, dat kunnen we voor een groot deel aan de hand van het toegenomen lucht-, grond- en hyperbandverkeer hiernaartoe voor elkaar krijgen. Maar onze mogelijkheden om driehoekmetingen uit te voeren, zijn uiterst beperkt. Als we een mobiel volgstation zouden hebben, uitgerust met de juiste meetapparatuur, zouden we snel alle opzettelijk aangebrachte valse sporen en niet terzake doende signalen kunnen uitfilteren.'

'Hoe kom ik aan een mobiel volgstation?'

Gildern leunde met een vurige blik in zijn ogen naar voren. 'Heel simpel. We hebben de juiste volgapparatuur in mijn lange-afstandsluchtwagen geïnstalleerd. Ik kan u robots meegeven die zijn opgeleid om de apparatuur te bedienen en weten hoe ze de bevindingen met het basisstation moeten coördineren. Kortom, we zeggen u waar u met uw luchtwagen naartoe moet gaan, op die positie voert uw wagen metingen uit, en dan gaat u naar de volgende positie. U was van plan tijdens deze reis verschillende kleine, ver uiteen liggende nederzettingen te bezoeken. Dat komt ons uitstekend uit. Land op een plek, en houd een toespraak, terwijl uw robots de metingen uitvoeren. Daarna vliegt u naar de volgende plek, en zo verder en zo verder. Zo verzamelen we al gauw voldoende gegevens om de ligging van Walhalla goed te kunnen bepalen. Als we genoeg gegevens hebben, denk ik dat we de stad binnen een gebied van slechts vijf tot acht vierkante kilometer moeten kunnen vinden. En dat moet voldoende zijn.'

'Voldoende waarvoor?' vroeg Beddle.

Gildern wilde net antwoorden, toen de grond plotseling kort en hevig trilde. Het gebouw rammelde en schudde zo hard, dat het leek of het zichzelf wilde opvouwen. De luchthingvol met stof, dat uit het niets leek opgeworpen. Er klonk een vaag gerommel en een gedempt gedreun, die van heel ver afkomstig waren.

Gildern maakte een geruststellend gebaar. 'Er is geen gevaar,' zei hij. ' Kijk maar, geen van onze robots maakt aanstalten ons te komen redden. Maar om uw vraag te beantwoorden: goed genoeg voor een graafbom, een seismisch schietlood.'

'Een graafbom?'

'Ze hebben er verschillende hier in de omgeving tot ontploffing gebracht. De geleerden willen de onderliggende geologie van dit gebied zo goed mogelijk in kaart brengen, voordat de inslag plaatsvindt, zodat ze de gevolgen ervan beter kunnen interpreteren. De explosies veroorzaken seismische schokgolven. De bommen zijn zorgvuldig afgesteld. Ze begraven zich diep in de aarde en komen op een vooraf vastgesteld tijdstip en op vooraf vastgestelde diepte tot ontploffing. Door de trillingen die de explosies veroorzaken op verschillende punten te meten, kunnen de geleerden bepalen door wat voor geologische lagen de trillingen heen zijn gegaan. Het is een ongewoon destructieve manier om geologie te bedrijven, maar het levert snel resultaat op, en wat maakt het uit als de komeet hier toch alles vernietigt? We zijn er vrijwel zeker van dat Walhalla onder de grond ligt. Als we een graafbom dicht genoeg in de buurt van Walhalla tot ontploffing brengen, zullen de schokgolven de hele stad doen instorten.

Er zijn vier of vijf onderzoeksbureaus die deze apparaten gebruiken. Ik heb stappen ondernomen ze zelf in handen te krijgen. Alles heeft hier zo'n enorme haast nu de komeet nadert, dat het heel eenvoudig was om alle benodigde vergunningen te krijgen. Onze eigen mensen hebben er al drie tot ontploffing gebracht, en elke proefneming hebben we keurig op tijd vooraf gemeld en geregistreerd. Maar uw explosie zullen we pas een uur of twee tevoren melden. En ik wil eraan toevoegen dat u geen enkele wet zult overtreden.'

'Hoe is dat mogelijk?'

'De nieuwwetrobots hebben geen juridische status. Technisch gezien zijn ze in de steek gelaten eigendommen, en zelf mogen ze geen eigendommen bezitten. Ze hebben Walhalla nooit laten registreren, maar hoe konden ze ook, als niemand weet waar het ligt?'

Beddle knikte ongeduldig. De argumenten klonken hem allemaal als te bekend in de oren. 'Ja, ja, je hoeft mij nergens van te overtuigen. Maar wees niet zo naïef. Die juridische argumenten zijn nooit bekrachtigd. Sommige rechtbanken hebben bepaald dat ze wel land mogen bezitten. En zelfs als de wet in ons voordeel is, hoeft iets nog niet illegaal te zijn om er last mee te krijgen.' Beddle pauzeerde even en glimlachte. 'Maar als het de vernietiging van vrijwel alle nieuwwetrobots betekent, ben ik bereid een heleboel last te riskeren. De prijs zal hoog zijn, maar dan nog is het een koopje.' Beddle leunde achterover in zijn stoel en dacht even na. 'En jij denkt dat het haalbaar is? Dat er een redelijke kans op succes is?'

'Ja, meneer. Ik wil uw intelligentie niet beledigen door te beweren dat succes verzekerd is, maar ik denk dat het mogelijk is.'

Simcor Beddle keek zijn tweede man bedachtzaam aan. Het was een riskant plan, daar bestond geen twijfel over. Het was vrijwel zeker dat zij als de daders zouden worden aangewezen.

Maar zou dat zo erg zijn? Er waren genoeg mensen, in de politieke wereld, die opgelucht zouden reageren als de nieuwwetrobots uit de weg werden geruimd. Zelfs al werden de IJzerkoppen ervoor gestraft, ze zouden ook eer opstrijken.

Hoe kon hij zo'n kans trouwens voorbij laten gaan? Dit was de kans van zijn leven. Gildern bood hem vervulling van zijn levenswens op een presenteerblaadje aan. Hoe kon hij weigeren? Waarom zou hij nee zeggen?

Hij leunde over de tafel heen naar voren en keek Gildern glimlachend aan. 'Het is niet alleen mogelijk, Gildern, het zal gebeuren ook. Reken maar.'

Norlan Fiyle glimlachte terwijl hij achter de dunne scheidingswand stond te luisteren. Jadelo Gildern maakte zelden fouten, maar als hij er onverhoopt een maakte, was het meteen een grote. De kamer aan de andere kant van de scheidingswand was een uur geleden op elektronische afluisterapparatuur afgezocht, maar dat was zinloos geweest. Niet met een ondergeschikte met twee goede oren en redenen om gevoelens van wrok te koesteren aan de andere kant van een wand die eerder was gemaakt om verplaatsbaar te zijn dan geluiddicht.

Hij had alles gehoord. En hij was iemand die meer redenen had om zijn mond open te doen en in actie te komen, dan te zwijgen.

Simcor Beddle vertrok de volgende ochtend. De twee volgende dagen legde hij vier bezoeken aan vier kleine stadjes af, en arriveerde precies op tijd in elk stadje.

Maar in het vijfde kwam hij nooit aan.

17

De zoemer van de alarmcomm ging plotseling aan. Agent Pherlan Bukket deed een ontevreden oog open en keek op de klok naast zijn bed. Het was net 0700. Bukket was gewend minstens tot 0800 te slapen. Tot een maand geleden was dat meestal geen probleem geweest. Tot een maand geleden waren de meeste leuke dingen heel gewoon. Nu was er niets leuk meer en was niets gewoon.

Agent Bukket genoot niet meer van zijn werk, en dat kwam vooral omdat hij de enige was die ervoor verantwoordelijk was; Pherlan Bukket was verantwoordelijk voor het handhaven van de wet en het bewaren van de orde in het stadje Depot - of dat was hij in elk geval tot een maand geleden, toen in Depot de wet noch de orde zelden werd overtreden of verstoord. Nu kwam er op elk uur van de dag en de nacht wel een alarm binnen. Meestal haastte de CIP zich er met veel omhaal heen en nam de zaak van hem over.

Het was natuurlijk maar goed ook, dat ze ingrepen, want Bukket beschikte niet over de middelen om de nieuwe problemen aan te kunnen. De hele situatie was uiterst frustrerend.

Hij drukte de knop van de alarmcomm in en zette de zoemer uit, waarna hij de verbinding opende. 'Met agent Bukket,' zei hij in de microfoon, zonder moeite te doen de slaap uit zijn stem te weren. 'Met wie spreek ik en wat wil je?'

'Met de luchtverkeersleiding van Depot,' antwoordde een robot-stem. 'We vangen een noodbaken op, ongeveer driehonderd kilometer ten zuiden vanhier.'

'Waarom bellen jullie mij dan?' vroeg Bukket kwaad. 'Dat is buiten mijn jurisdictie.'

'Ja, meneer. Ik bel u omdat het reglement dat voorschrijft. Ik stuur u de tekst met de details over het incident nu op. Als u ze op het scherm van uw alarmcomm leest, zult u het begrijpen.'

Bukket schudde geërgerd zijn hoofd. Misschien dat ooit eens iemand met een degelijk reglement zou komen. Hij draaide de alarmcomm om, zodat hij het scherm kon zien.

En drie seconden later wist hij twee dingen zeker. De robots van de luchtverkeersleiding hadden volkomen gelijk gehad hem te bellen.

En hij zou dit maar al te graag aan de CIP overlaten.

Donald in ontving het binnenkomende spoedbericht toen gouverneur Kresh en doctor Leving voor hun avondmaaltijd aan tafel schoven in de winterresidentie van de gouverneur.

Donald bemoeide zich zelden met de maaltijden van de gouverneur, omdat deze er meestal zelf ook niet veel aandacht aan schonk. Maar die avond was alles anders. Waarschijnlijk zou dit voorlopig de laatste avond zijn waarop hij en zijn vrouw in de gelegenheid waren gezamenlijk een beschaafde maaltijd te nuttigen. Ze hadden eindeloos lang aan de voorbereidingen van de komeetinslag gewerkt en zouden allebei ongetwijfeld nog harder moeten werken wanneer de komeet naderde. Met name doctor Leving had zichzelf - en hen allemaal - met meer werk opgezadeld door erop aan te dringen dat een klein deel van de evacuatiehulp naar de nieuwwet-pseudorobots zou gaan, werk dat Donald als volstrekt onproductief beschouwde. In zijn ogen kon de wereld er alleen op vooruitgaan als de nieuwwetters zouden worden weggevaagd.

Maar hoe druk de afgelopen dagen ook waren geweest en hoe druk het de komende tijd tot de komeetinslag ook zou worden, de dagen erna zou het nog drukker zijn. Dit was hun laatste kans het rustig aan te doen en te ontspannen, en Donald had besloten dat dit een avond was waarop alles goed moest gaan. Hij had persoonlijk de tafelschikking verzorgd, kaarsen neergezet, voor achtergrondmuziek gezorgd, het menu voorbereid en het hele decor aangepast. De reactie van de gouverneur en doctor Leving, toen ze de eetkamer binnenkwamen, was er een waar hij naar had uitgekeken. Ze glimlachten allebei, waarschijnlijk voor het eerst in dagen. De zorgen en de spanning van de afgelopen weken leken van hun gezicht te glijden.

'Dit is prachtig, Donald,' zei doctor Leving toen haar man haar naar haar stoel bracht. 'Dit is echt heel attent van je.'

'Goed gedaan,' zei de gouverneur toen hij plaatsnam. 'Dit is er precies de geschikte avond voor.'

'Dat is heel vriendelijk van u,' zei Donald. Hij stond op het punt de keuken het teken te geven dat de eerste gang kon worden opgediend, toen de oproep binnenkwam.

Binnen een honderdste seconde ontving Donald het signaal, decodeerde het en identificeerde het als een binnenkomend noodsignaal met de hoogste prioriteit. Alweer. Wekenlang waren er talloze per dag binnengekomen.

Heel even aarzelde Donald of hij dit niet zelf kon afhandelen, of kon weigeren te antwoorden. Maar de bevelen van de gouverneur in zulke zaken waren duidelijk. Hij had echt geen keus. Met een ietwat gedimde blik in zijn ogen, wat het robotequivalent van een zucht van berusting zou kunnen zijn, gaf Donald toe aan het onvermijdelijke. 'Meneer, het spijt me ten zeerste u dit te moeten zeggen, maar er komt een noodoproep binnen. Hij is gecodeerd, de identiteit van de afzender is onbekend.'

'Brandende duivels,' zei Kresh duidelijk geïrriteerd. 'Houden ze dan nooit op met bellen? Schakel maar door, Donald. We handelen het hier en nu af, wat het ook is. Het zal wel weer om een boer gaan die weigert zijn land te verlaten, of iets dergelijks.'

'Ja, meneer, ik schakel... nu door.'

'Met Kresh,' zei de gouverneur. 'Identificeer uzelf en zegwaar het om gaat.'

'Meneer,' antwoordde een gejaagde, zenuwachtige stem. 'Het... het was niet de bedoeling met u te worden doorverbonden, maar dat heeft het prioriteiten-afhandelingssysteem voor me gedaan. Ik probeer commissaris Justen Devray te bereiken.'

'U spreekt met de gouverneur van de planeet, niet met een boodschappendienst. Met wie spreek ik?' vroeg Kresh weer.

'O! Eh, agent Bukket, uit de stad Depot. Echt, het prioriteiten-afhandelingssysteem heeft me met u doorverbonden.'

'Wat alleen gebeurt wanneer de situatie mijn directe aandacht vereist,' zei Kresh. 'Waar gaat het om?'

Het bleef even stil en toen volgde er een soort slikkend geluid. 'De luchtwagen van Simcor Beddle is neergestort, meneer. Dat vermoeden we tenminste. Hij is van het scherm van de luchtverkeersleiding in Depot verdwenen en daarna is het noodsignaal aangegaan. En, eh... het baken is stationair, op een plek midden in het inslaggebied.'

'Brandende duivels!' riep Kresh, die onmiddellijk opstond. 'Is er een reddingsteam onderweg?'

'Dat is vier minuten geleden vertrokken. Met een minuut of vijf moeten ze er zijn. Ik weet dat het bij u avond is, maar hier is het vroeg in de ochtend. Ter plekke komt de zon pas over een minuut of twintig op, en het terrein is heel zwaar, dus...'

'Ze zullen dus waarschijnlijk wachten tot het licht wordt, voordat ze landen. Goed. Gebruik het zijkanaal-datapad van deze frequentie en stuur al uw gegevens hierheen. Ik dank u voor uw verslag. Indien nodig, zal er contact met u worden opgenomen. Kresh uit.' De gouverneur maakte een gebaar alsof hij een keel doorsneed, waarna Donald de verbinding verbrak.

'Verdomme,' zei Kresh. 'Hel en verdoemenis. Iemand heeft een aanslag op Beddle gepleegd.'

Fredda Leving trok wit weg. 'Dat weet je nog niet,' protesteerde ze. 'Het kan een ongeluk zijn geweest. Zijn luchtwagen kan pech hebben gekregen. De piloot kan een fout hebben gemaakt.'

'Wat denk je, Donald?' vroeg de gouverneur.

'Preventief onderhoud aan wagens is een van de belangrijkste methoden om menselijk leed te voorkomen. Mechanische storingen bij luchtwagens komen uiterst zelden voor. Net zomin is het aannemelijk dat het een fout van de piloot is geweest. Niet als het een robotpiloot was.'

'En Simcor Beddle zou nooit zelf vliegen,' zei Kresh. 'Zelfs als hij het zou kunnen, wat ik betwijfel, zou het tegen zijn principes indruisen om iets te doen wat een robot voor hem kan doen.'

'Maar het is niet onmogelijk dat het een ongeluk is geweest,' zei Fredda. 'Brandende sterren. Als ik denk aan de politieke onrust die de dood van Grieg veroorzaakte. Ik weet niet of we zoiets nog eens zonder kleerscheuren kunnen doorstaan.' Wat zou er gebeuren als... als het inderdaad een aanslag was? De IJzerkoppen zouden waarschijnlijk de regering de schuld geven, of Alvar persoonlijk. Tenzij ze het de Blijvers in de schoenen konden schuiven. De IJzerkoppen zouden de oorlog verklaren, dat was wel zeker. Demonstraties, rellen, arrestaties, tegendemonstraties, waanzinnige en volkomen gezonde burgers zouden onder elke steen samenzweringen zien. Ze zag het allemaal al tot in de kleinste details voor zich. Hoe konden ze dat en de komeetinslag in vredesnaam tegelijk aan? 'Zou het een ongeluk geweest kunnen zijn, Donald?' vroeg Fredda in een poging een sprankje hoop te vinden.

'Hoewel ik moet toegeven dat er een theoretische mogelijkheid is dat het ongeval door een mechanisch defect of door een fout van de piloot is veroorzaakt, ben ik het met de gouverneur eens dat opzet een meer logische verklaring biedt. En dat is veel erger, gezien de politieke implicaties van de zaak.'

'Donald, je weet het altijd zo mooi te zeggen. We moeten snel reageren. Fredda, het eten zal moeten wachten. Donald, bel Justen Devray. Hij moet hierheen komen. Onmiddellijk.'

Het noodbaken dat hen allemaal had laten komen, loeide nog steeds. Het was uren na het ongeluk en het bakenlicht bovenop de wagen flitste nog. Het hyberbandbaken zou ongetwijfeld ook nog uitzenden.

Commissaris Justen Devray gebaarde naar Gervad, zijn privé-robot. 'Zoekde schakelaar en zet die verdomde bakens uit,' zei hij. 'We weten waar de wagen is.'

'Ja, meneer,' zei Gervad, net zo kalm en onderdanig als altijd. Hij liep over het landingsterrein en ging aan boord van de luchtwagen. Enkele minuten later werden de bakens uitgeschakeld.

Mooi. Hij gaf een bevel en iemand voerde dat uit. Er gebeurde tenminste iets op de juiste manier. Justen Devray gaapte onbeheerst en vocht tegen de slaap. Het was midden op de dag, maar in de stad Hades, aan de andere kant van de planeet, was het middernacht. Nauwelijks twee uur geleden had Justen op het punt gestaan naar bed te gaan.

De plaatselijke agenten waren er nog - als je Depot, ruim driehonderd kilometer hiervandaan, tenminste plaatselijk kon noemen. Zij hadden het bakensignaal als eerste opgevangen, en de luchtwagen gevonden, en ze hadden een noodroep naar Hades gestuurd. Kresh had Justen meteen naar de landingsplek gestuurd, en Justen had gehoorzaamd met de bereidwilligheid van een slaafse robot. Tien minuten na Kresh' telefoontje was hij al onderweg naar de ruimtehaven van Hades. Vijftien minuten later was hij met een reddingsteam aan boord gegaan van een snelle suborbitale vlucht. In een misselijkmakende baan waren ze naar de andere kant van de planeet geslingerd. Ze waren geland op de luchthaven van Depot, in luchtwagens overgestapt en als de donder naar de neergestorte luchtwagen gebracht. Hij was snel ter plekke aangekomen, maar hij was nog steeds niet helemaal wakker.

Justen was de vorige avond naar bed gegaan met het idee voor het eerst sinds weken goed te zullen slapen. Plotseling voelde hij een irrationele woede opkomen, gericht tegen degene die hiervoor verantwoordelijk was. Waarom hadden ze niet een paar uur kunnen wachten, zodat hij nog wat rust zou hebben gekregen?

Misschien hadden de ontvoerders gewoon haast gehad, zoals iedereen de afgelopen maand. Justen Devray deed wat iedereen de laatste tijd om de paar minuten deed: hij keek omhoog en zocht naar de gloeiende punt die steeds helderder werd. Daar was hij, laag aan de westelijke hemel.

De komeet. De komeet die recht op de planeet Inferno afkwam. Zelfs recht op het punt af, waar Justen Devray nu stond. Over vijf dagen zou hij hier zijn... en dan was alles voorbij...

Justen verlegde zijn blik van de komeet naar het wrak van de luchtwagen. Als wrak het juiste woord ervoor was. Wrakken impliceerden neerstorten, een ongeluk. Deze wagen was veilig geland. Deze schade was na de landing ontstaan en was opzettelijk aangebracht. Iemand had Simcor Beddle ontvoerd.

En Justen Devray had vijf korte dagen om de man te vinden, vóór de komeet neerkwam.

Devray liep erheen en bekeek de buitenkant van de wagen wat beter. Hij was boven op een lage heuvel geland, in een ruig gebied van lukraak verspreide rotsblokken en laag struikgewas, midden in de wildernis. De dichtstbijzijnde nederzetting van enige naam was minstens veertig kilometer verderop. Devray keek naar de kale steenwoestijn die hier voor platteland doorging. Deze heuveltop, die boven een wirwar van rotsblokken en struikgewas uitstak, was waarschijnlijk het meest egale lapje grond in een omtrek van twintig kilometer. Beddle en de ontvoerders konden hier niet te voet vandaan zijn gegaan. Je zou een bergbeklimmer in goede conditie moeten zijn om ook maar enigszins op dit terrein vooruit te kunnen komen.

Devray schudde zijn hoofd. Ze hadden natuurlijk meteen de omgeving afgezocht, maar niets gevonden. Geen voetafdrukken, geen gebroken twijgjes, geen stukjes afgescheurde kleding aan een doornstruik. De ontvoerders waren letterlijk gevlogen.

Maar er was nog iets. Als er een noodbaken aanging, schakelde elk volgstation binnen een straal van driehonderd kilometer automatisch over op de hoogste gevoeligheid. De steenwoestijn in de omgeving verstrooide de signalen van de sensoren boven de grond, waardoor je onzichtbaar bleef als je laag vloog, maar de steenwoestijn werd omgeven door glooiende heuvels en vlakten, waar je al gauw zou worden opgemerkt. Maar er waren geen toestellen waargenomen die van hier waren weggevlogen, en het was onmogelijk om hier ongezien te verdwijnen. Ze konden niet te voet zijn vertrokken, maar vliegen was ook onmogelijk. De kans was groot dat Beddle en zijn ontvoerders zich nog in de steenwoestijn ten zuiden van Depot bevonden.

Degene die dit had voorbereid, had de plek zorgvuldig uitgezocht en waarschijnlijk tevoren een vluchtwagen klaargezet. Op het eerste gezicht wees alles erop dat er twee ontvoerders moesten zijn geweest, om heen en weer te kunnen vliegen. Maar misschien ook niet. Een van de ontvoerders had mogelijk de vluchtwagen hierheen gevlogen, met een luchtmotor op zijn bagagerek. Nadat hij zijn vluchtwagen had geparkeerd, was hij op de motor vertrokken. Daarna was het slechts een kwestie geweest van Beddle zoeken en hem naar zijn luchtwagen brengen.

Waar zou de vluchtwagen hebben gestaan? Devray draaide zijn rug naar de luchtwagen en bekeek het terrein eromheen. Daar. Dat moest de plek zijn. In die kom, onder aan de helling. Een wagen die daar was verborgen, zou pas zichtbaar zijn als je er pal overheen vloog. En vanhier naar daar was slechts een kort stukje, al kon de overbrugging van de afstand voldoende problemen opleveren met een ontvoerd slachtoffer dat niet bereid was mee te werken. Devray wilde de plek zelf bekijken, maar het had geen zin iets te verpesten wat een robot beter kon doen. 'Jij, jij daar!' riep hij naar de dichtstbijzijnde onderzoeksrobot. 'Onderzoek dat terrein onder aan de helling. Zoek naar sporen van een luchtwagen.'

De robot knikte ernstig en daalde af naar de kom.

Justen Devray staarde opgewonden voor zich uit. Hij verbaasde zich over de manier waarop ze het hadden gedaan. Zet de vluchtwagen daar neer en dan... Nee. Wacht. Hij ging nu te snel. Hij kon beter nog niet van veronderstellingen uitgaan. Misschien was Beddle hierheen gelokt en had de ontvoerder, of de ontvoerders, op de grond gewacht, bij hun vluchtwagen. Misschien was er helemaal geen sprake van een vluchtwagen geweest. Misschien waren ze op een andere manier ontsnapt. Of misschien waren de ontvoerders en hun slachtoffer helemaal niet ontsnapt, maar zaten ze in een goed verborgen en goed afgeschermde schuilplaats honderd meter hiervandaan.

Maar wat betreft één aspect durfde Devray zijn hand in het vuur te steken. Deze aanslag was zorgvuldig en systematisch voorbereid. Alle details op de plek van het misdrijf wezen daarop. Hij zag al bijna voor zich hoe de ontvoerders volgens een checklist werkten en elke stap die ze hadden gedaan afstreepten.

Ja, inderdaad. Heel systematisch. Tot in elk detail. Hij liep dichter naar de luchtwagen toe.

Ernaast lagen vier robots op een rij, hun gezicht van de wagen afgekeerd. Elke robot was door zijn achterhoofd geschoten. Hij knielde neer bij hun vernielde lichamen. Eén schot per slachtoffer. Een heel nauwkeurig, goed gericht schot.

Devray liet het aan de onderzoeksrobots over om alles vast te leggen. Hij stond op en ging de luchtwagen binnen. Het was een lange-afstandsmodel met een extra grote radius. Het kon de hele wereld rondvliegen, zelfs in een omloopbaan gaan als dat nodig mocht zijn; en er waren allerlei noodvoorraden aan boord. Bijna alle voorraden waren kapotgeschoten en er was heel wat meegenomen. Als ze aan de hand van de inventarislijst van de luchtwagen zouden nagaan wat er ontbrak, konden ze misschien raden wat de ontvoerders van plan waren. Tenzij de diefstal van voorraden slechts een afleidingsmanoeuvre was.

Justin liep naar de cockpit. De pilootrobot lag op de grond, in zijn achterhoofd geschoten. Hoe was dat gedaan? Was de aanvaller uit een schuilplaats gekomen, had hij de piloot tijdens de vlucht doodgeschoten en had hij zelf het toestel aan de grond gezet? Of was de piloot doodgeschoten toen het toestel al op de grond stond, na de landing? Justen kon het in zijn eentje niet uitvogelen. Misschien zouden de onderzoeksrobots iets vinden. Iets van cruciaal belang.

Justen bekeek de rest van de cabine. Luchtwagens hadden vluchtrecorders en andere instrumenten die vluchtgegevens bewaarden. Misschien konden ze daar iets wijzer van worden. Maar toen zag hij de recorders, en gaf meteen alle hoop op.

De recorders waren ook kapotgeschoten, met één schot, met hetzelfde vakmanschap als waarmee de robots buiten en de piloot hierbinnen waren uitgeschakeld.

Alles was heel precies, heel nauwkeurig uitgevoerd, stap voor stap. Ergens in de reeks gebeurtenissen had de aanvaller het slachtoffer natuurlijk weggesleept, waarna hij het noodbaken had ingeschakeld om de aandacht van de autoriteiten te trekken. Dat had ongetwijfeld ook op de lijst gestaan. Alles was uiterst, uiterst systematisch aangepakt.

Maar de belangrijkste aanwijzing was ook de meest duidelijke, een die opzettelijk was achtergelaten. Het was een boodschap die in grove letters op de achterwand van de cockpit was geschilderd.

STOP KOMET + STOR 500.000 HK

P PBI REK 18083-19109

OF BEDL WOR DOO

Devray twijfelde er niet aan dat de foute spelling en de grove letters opzettelijk zo waren aangebracht en bedoeld hem te misleiden. Er kwamen op Inferno vrijwel geen analfabeten voor en zeker niet bij de hoog opgeleide Blijvertechnici die naar de planeet waren gehaald. En welke analfabeet had deze operatie kunnen voorbereiden? Het moest iemand zijn geweest die kon kaartlezen, iemand die een luchtwagen kon besturen. Nee, de spelfouten waren bedoeld als misleiding, of als poging het handschrift en de schrijfstijl van de ontvoerder te verhullen en zo te voorkomen dat hij of zij zou worden geïdentificeerd.

Zelfs het handschrift wees in die richting. De vorm van de letters was te regelmatig voor een analfabeet, die vanzelfsprekend geen schrijfervaring had. Het zag eruit alsof een geletterd persoon opzettelijk had geprobeerd fouten te maken. En de spelfouten waren te zorgvuldig, te weldoordacht. De onderzoeksrobots hadden de boodschap al vastgelegd en er zelfs verfmonsters van genomen. Devray haalde zijn schouders op en maakte zich verder niet druk over de misleidende boodschap. Laat de handschrift- en verfdeskundigen en psychologen dat maar naar hartelust uitpluizen. Hij durfde te wedden dat het niets zou opleveren.

Maar wat maakte de inhoud van de boodschap hem duidelijk? De betekenis van de tekst was eenvoudig: Stop de inslag van de komeet en stort 500.000 handelskredieten op rekeningnummer 18083-19109 van de Planetaire Bank van Inferno, anders vermoorden we Beddle.

Dat was overduidelijk. Maar er was beslist meer, verscholen tussen de regels.

Gervad zat in de cockpit de vluchtinstrumenten te bekijken, zonder iets te vinden waar hij iets aan had, zo te zien.

'Wat vind jij ervan, Gervad?' vroeg Justen aan zijn privé-robot, terwijl hij naar de boodschap wees.

Gervad bestudeerde de woorden op de muur. 'Iemand heeft Simcor Beddle gekidnapt, meneer. We moeten zien hem terug te krijgen.'

'Dat vat het keurig samen,' zei Justen, al was het niet bepaald de nauwkeurige analyse waarop hij had gehoopt. Ach, Gervad was nooit erg spraakzaam geweest. Hij had het hem net zo goed niet kunnen vragen. Wat hem dwarszat, was dat de standaardeisen, contact met de politie opnemen, geen pogingen ondernemen om te gaan zoeken, geen publiciteit aan de zaak geven, niet in de boodschap waren opgenomen. Waarom niet? Waarom maakten de ontvoerders zich niet druk om zulke dingen?

Hij gaf het op. Hij kwam er niet achter.

'Kom mee,' zei hij. Justen liep de cockpit uit en ging naar buiten. Gervad kwam achter hem aan.

'Commissaris Devray, meneer!' Een van de onderzoeksrobots riep hem. Hij keek om en zag de robot staan die hij naar beneden had gestuurd, de helling af.

'Ja, wat is er?'

'Er zijn hier beslist sporen van een luchtwagen, die hier kortgeleden is geweest, meneer. We zagen duidelijke afdrukken van landingspoten. Het merk en model zullen we wel kunnen achterhalen, en misschien ook het gewicht van het voertuig. Er zijn ook aanwijzingen dat iemand heeft geprobeerd voetafdrukken te wissen. Er zijn een paar vage sporen. Het valt te betwijfelen of we daar veel aan zullen hebben.'

'Maar het is een begin,' zei Justen. 'Mooi, ga ermee aan de slag.'

Justen bleef even staan en keek toe hoe de onderzoeksrobots bezig waren. Hij zou natuurlijk niets vinden wat zij niet al hadden gevonden, maar hij wist niet precies wat hij nu moest doen. Behalve dan de keer dat hij de ontvoering van Lentrall had voorkomen, had hij nooit eerder met een ontvoering te maken gehad. Hij betwijfelde het of er, behalve het geval-Lentrall, ooit een ontvoering op Inferno had plaatsgevonden. In de boeken en databanken stonden natuurlijk ontvoeringszaken beschreven. Hij had er een aantal van andere werelden bestudeerd. Theoretisch wist hij hoe hij te werk moest gaan, maar, vroeg Justen zich af, zou theorie wel voldoende zijn?

Ach, hij zou het ermee moeten doen.' Haal een luchtwagen en breng me naar Depot,' zei Justen tegen Gervad. 'We behandelen de zaak vandaar. We beginnen met wat mensen op te roepen.'

'Ja, meneer. Mag ik vragen wie?'

'Dat weet ik nog niet,' gaf Justen toe. Het deed er eigenlijk ook niet zo veel toe. Soms, als je geen idee had waar je moest beginnen, kon je maar beter op goed geluk beginnen en gewoon aan de slag gaan. 'Ik kan onderweg naar Depot nog beslissen.'

'Uitstekend, meneer. Vlak achter deze richel staat een wagen klaar. Volgt u me maar.'

Justen liep achter de robot aan naar de luchtwagen en stapte in. Hij koos een stoel en deed automatisch zijn riem om, met zijn gedachten elders. Wie moest hij in duivelsnaam oproepen?

Hij had geen flauw idee wie de ontvoerders waren, of voor wie ze werkten. Hij kon uit een hele reeks verdachten kiezen.

Alvar Kresh had hem bevolen het onderzoek naar de gebeurtenissen op het plein bij de Regeringstoren te staken, maar sommige zaken waren zo omvangrijk, dat je ze niet zomaar kon negeren, hoe graag je dat ook zou willen. Drie verdachten, die onafhankelijk van elkaar op verschillende beschuldigingen waren opgepakt, hadden, zonder dat hem erom was gevraagd, geloofwaardige informatie over de aanslag gegeven, waarbij de Blijvers als schuldigen werden aangewezen. Misschien zouden de mensen van Tonya Welton nog een poging doen de komeet tegen te houden. Misschien uit oprechte angst en bezorgdheid, misschien omdat ze hun gezaghebbende positie op de planeet wilden handhaven. Volgens de verslagen die Justen van zijn agenten ontving, had Cinta Melloy heel wat tijd in Depot doorgebracht, ze was er zo vaak geweest, dat Justen zich afvroeg waarom. Misschien had hij er nu een verklaring voor gevonden.

Het konden ook de IJzerkoppen zijn geweest, of een zijtak van de beweging, die Beddle hadden ontvoerd in het kader van een ingewikkeld machtsspel, of ze hadden mogelijk de ontvoering samen met Beddle om een duistere, nog onduidelijke reden geënsceneerd. In zijn achterhoofd wist Justen dat hij onmiddellijk met Gildern over de ontvoering moest praten, maar in zijn voorhoofd groeide een ander idee. Hij kon Gildern maar beter met rust laten. Misschien moest hij hem niet eens vertellen dat Beddle was ontvoerd. Hoogstwaarschijnlijk zouden ze het verhaal slechts enkele uren geheim kunnen houden, maar dat was misschien genoeg. Als Gildern een schuldig geweten had, zou hij misschien proberen te verdwijnen. Hij kon hem maar beter meteen laten schaduwen.

Misschien was Davlo Lentrall zo bang en zo door spijt overmand, dat hij een wanhoopsdaad had gepleegd. De oude Lentrall zou het bedacht kunnen hebben, alles op de plaats van het misdrijf wees op een wetenschappelijke, systematische aanpak. Maar zou de nieuwe Lentrall, getraumatiseerd door de poging hem bij de Regeringstoren te ontvoeren, door de dood van zijn robot en het gevoel van schuld, evenwichtig en rationeel genoeg zijn om het aan te kunnen? Had Lentrall ooit iets gezegd wat erop wees dat hij de IJzerkoppen de schuld gaf van de aanslag op hem? Dat zou het onderzoek duidelijk moeten uitwijzen.

Of het kon natuurlijke iemand zijn geweest, die geen komeet op zijn hoofd wilde krijgen. Het komeet-Griegproject had onder de bevolking van Inferno veel weerstand opgeroepen, vooral in de omgeving van Depot. En Beddle had zich voor het komeetplan uitgesproken.

Behalve... Wacht eens even. Vergeet de eis om losgeld niet. Houdt de komeet tegen en betaal vijfhonderdduizend handelskredieten. Een politieke en een financiële eis. Justen wist niet veel van ontvoerders, maar wel dat die twee eisen niet met elkaar in overeenstemming waren. Hij had de indruk dat het type dat deze ontvoering had gepleegd, werd gestuurd door een misplaatst heroïsch verlangen de planeet te redden, niet het type dat om geld gaf. Daarentegen zou het type dat uit gewin zou handelen, waarschijnlijk niet in onbaatzuchtige daden geïnteresseerd zijn. De eisen pasten niet bij elkaar.

Vergeet dat even. Namen. Denk aan de namen. Er broeide iets in zijn achterhoofd. Iets wat alle namen bij elkaar bracht. Lentrall. Gildern. De Blijvers. De IJzerkoppen. Iets of iemand...

En toen wist hij het. Doorzag het. Er was één persoon die met hen allemaal verbonden was. En hij wist wie hij als eerste zou oproepen.

Hij keek het raam uit en zag tot zijn verbazing dat de landing bij Depot al was ingezet. Mooi. Ze konden meteen beginnen.

Hij zou zeer verrast zijn als Norlan Fiyle hem niet meer over deze zaak zou kunnen vertellen. Hij zou meteen een arrestatieteam sturen.

En terwijl ze hem ophaalden, zou Justen Kresh over de twee eisen van de ontvoerder informeren. Hij zou de komeet niet kunnen tegenhouden, maar misschien kon hij iets met het losgeld doen. Een vaag idee begon vaste vorm aan te nemen.

'Doe met dat losgeld wat u wilt,' zei Kresh tegen het beeld op het scherm van zijn commcentrum in zijn kantoor. 'Als het moet, komen we wel aan het geld. En ik ben het met u eens dat het geen kwaad kan Gildern in het ongewisse te laten. Maar die komeet is op koers, en daar veranderen we niets aan.'

'Begrepen, meneer,' antwoordde Devray. 'Dank u voor uw machtiging. Ik houd u op de hoogte. Devray uit.' Het scherm flitste uit.

'Hoe lang nog, Donald?' vroeg Kresh.

'Inslag van eerste brokstuk van de komeet Grieg wordt over vier dagen, achttien uur, vijftien minuten en negen seconden verwacht. Meneer, wat betreft de redding van Simcor Beddle, denk ik dat het verstandig is als u erheen gaat en...'

'Donald.' Fredda's stem klonk kil en hard. 'Verlaat onmiddellijk de kamer. Ga naar de bibliotheek en wacht daar. Kom pas terug als we je roepen en onderneem verder geen enkele actie.'

Donald wendde zich tot Fredda en keek haar zeker tien seconden aan, vóór hij reageerde. 'Ja, mevrouw. Natuurlijk.' Hij draaide zich om en verliet de kamer.

'De Eerste Wet zet hem ertoe aan Beddle te redden, ook al zijn Devray en zijn team al ter plaatse. Dat hadden we kunnen verwachten,' zei Kresh.

'Ik had het ook verwacht,' zei Fredda. 'De komeet Grieg levert bij alle robots een belangrijke Eerste Wet-spanning op. Bij zo'n grootse en gewelddadige gebeurtenis, met zoveel kans op gevaar voor mensen, is dat onvermijdelijk. De enige manier waarop een robot iets dergelijks kan verwerken, is actief te zijn, iets te doen, mee te werken aan een poging mensen tegen gevaar te beschermen. Daar heeft Donald inderdaad aan meegewerkt. Daarom kon hij zich tot nu toe zo goed houden. Wat ook hielp, was dat de bedreiging iets algemeens was, iets ongerichts. Ergens zou waarschijnlijk iets misgaan, zodat mensen letsel zouden oplopen. Algemene preventieve actie was voldoende om het in evenwicht te houden. De algemene, collectieve inspanning van robots was voldoende om de algemene, collectieve dreiging te onderdrukken.'

'Maar nu ligt het anders,' zei Kresh.

'Nu ligt het anders,' beaamde Fredda. 'Nu bestaat er een extreme, specifieke dreiging tegen een bekend persoon. Normaal zou dat niet genoeg zijn om een Eerste Wet-crisis te veroorzaken. Een robot aan deze kant van de wereld weet dat de robots aan die kant van wereld al het mogelijke zullen doen. Maar met de overkoepelende spanning van de inslag van de komeet Grieg, opgeteld bij het feit dat Beddle zich hoogstwaarschijnlijk ergens in het inslaggebied bevindt, kan die overlapping van Eerste Wet-spanningen een robot dwingen in actie te komen.'

'Wat bedoel je met actie?' vroeg Kresh.

'Alles. Wat je maar wilt. De lijst met mogelijkheden tussen nu en de inslag zou eindeloos lang zijn. Maar waar het om gaat, is dat de verdwijning van Beddle bij elke robot op de planeet een enorme Eerste Wet-crisis kan veroorzaken. Als Beddle zich inderdaad in het inslaggebied bevindt, of zelfs als er slechts reden is dat aan te nemen, zal elke robot die zich daarvan bewust is, in theorie verplicht zijn hem te gaan redden, of op een andere manier tot actie worden aangezet om hem te helpen. Misschien zelfs door te proberen de komeetinslag tegen te houden. Stel dat een team van robots een ruimtevaartuig inpikt, naar Grieg vliegt en probeert de komeet te vernietigen? Hoger functionerende robots zullen natuurlijk begrijpen dat een poging om de inslag van de komeet te voorkomen juist de hoop op herstel van de ecologie van de planeet zal doen vervliegen. En dat zou vrijwel zeker tot gevolg hebben dat talloze menselijke wezens het slachtoffer worden en velen zelfs niet zullen worden geboren.

En dan is er nog het probleem dat het tegendeel niet te bewijzen is. Zelfs met de beste scanners van het heelal is het niet mogelijker absoluut zeker van te zijn dat Beddle zich niet meer in het inslaggebied bevindt, of in het gevaarlijke gebied eromheen. Tenzij Beddle zomaar ergens opduikt. Daarom is het theoretisch mogelijk dat hij in veiligheid is. Als dat zo is, zouden alle inspanningen hem te redden verspilde moeite zijn en gevaar kunnen opleveren voor andere mensen in de buurt, omdat er minder aandacht aan hun evacuatie wordt besteed. Dat is nu juist precies het soort Eerste Wet-crisis waardoor een robot kan vastlopen, zo erg zelfs dat hij er permanente schade van ondervindt.

Het is een moeras van complexe onzekerheden, zonder dat duidelijk is in welke richting actie moet worden ondernomen. Het valt niet te zeggen hoe een robot al deze tegenstrijdige eisen van de Eerste Wet zal verwerken.'

'Wat moeten we dan doen?'

'We houden de robots erbuiten,' zei Fredda. 'Hier hebben we het tot nu toe verzwegen. Je weet net zo goed als ik dat de standaardprocedure van de politie is dit soort misdaden zo stil mogelijk te houden, om te voorkomen dat er van alle kanten robots naar de plaats van de misdaad gaan. Stel je voor dat alle driewetrobots die in Utopia werken hun huidige werk staken en naar het betreffende gebied gaan. Daarom houden we het voor de robots geheim. Donald is hier de enige die ervan weet. Aan de andere kant van de wereld zullen de onderzoeksrobots, de robots bij de luchtverkeersdienst en Devray's eigen robots de enigen zijn die weten, of erachter kunnen komen dat het om een ontvoering gaat. Die moeten we allemaal deactiveren, nu meteen, en uitgeschakeld houden tot dit allemaal voorbij is.'

Kresh fronste zijn voorhoofd en begon heen en weer te lopen. 'Brandende duivels der verdoemenis. Ik vind het vreselijk te zeggen, maar je hebt gelijk. Je hebt volkomen gelijk. Neem contact op met Devray en bel hem zelf. Spreek rechtstreeks met hem en zorg ervoor dat er geen robots meeluisteren. Vertel hem wat je mij hebt verteld. Het zal heel moeilijk worden me de komende dagen zonder Donald te moeten redden, maar ik geloof dat ik geen keus heb. Ik ga naar de bibliotheek en schakel hem zelf uit.'

'Goed,' zei Fredda. Een heel eenvoudig plan. Ze draaide zich om naar het commscherm en begon te bellen. Ze vroeg zich af of het in de praktijk allemaal wel zo eenvoudig zou zijn.

'Donald?' riep Kresh toen hij de bibliotheek binnenliep. Vreemd. Donald had midden in de kamer moeten staan. 'Donald?' Er kwam geen antwoord. 'Donald, waar ben je?' Aanhoudende stilte. 'Donald, ik beveel je te voorschijn te komen en antwoord te geven.'

Nog steeds niets.

Maar hij had Donald een rechtstreeks bevel gegeven. Een duidelijk, gericht, ondubbelzinnig bevel. Niets kon hem ervan weerhouden dat bevel op te volgen, behalve...

En toen vervloekte Alvar Kresh zichzelf. Natuurlijk. Het was zo duidelijk als wat. Als zij het konden uitdokteren, kon Donald het ook. Tot en met het plan de robots uit te schakelen die van Beddles ontvoering afwisten.

En de Eerste Wet eiste van Donald dat hij zou proberen te voorkomen dat hij zou worden uitgeschakeld, als dat de enige manier was om een menselijk wezen voor letsel te behoeden. Hij was vertrokken. Hij was weggelopen.

En de duivel alleen wist wat Donald van plan was.

18

Fredda Leving vroeg zich af of ze het juiste had gedaan, toen ze zich klaarmaakte om, veel te laat, naar bed te gaan, en haar man even later daadwerkelijk naast haar in bed stapte. Haar gesprek met Devray had geen betrekking gehad op diepgaande, morele kwesties, en het vruchteloze zoeken naar Donald was alleen maar frustrerend. Maar ze had nog een tweede gesprek gevoerd, en daar durfde ze Alvar niets over te vertellen.

Eigenlijk hield ze zichzelf voor de gek. Ze wist heel goed dat ze er verkeerd aan had gedaan. Ze had zich bemoeid met een politieonderzoek.

Maar de twijfel van de schepper had aan haar geknaagd. En ze kende Justen Devray, ze wist hoe hij over Caliban en de nieuwwetrobots dacht. Als hij maar even de kans kreeg, zou Devray waarschijnlijk eerst schieten en dan pas vragen stellen. Of anders zou een ander dat doen. Haar robots, haar schepping, verdienden beter.

Goed of fout, ze had eigenlijk geen keus gehad, ze moest het wel doen. Iemand moest hen waarschuwen.

Calibans twijfels over de kwestie waren net zo groot. Hij zat achter zijn bureau in het kantoor van de nieuwwetrobots in Depot en keek naar de drukte om zich heen. Hij dacht na.

Hij kon nauwelijks sympathie voor Simcor Beddle opbrengen. Het was onmogelijk je ongerust te maken over een man die jou en je naasten wilde uitroeien. Maar vanuit de nieuwwetrobots gezien, was de veiligheid van Simcor Beddle natuurlijk niet het grootste probleem. Het leek voor de hand liggend dat een grootscheepse politieactie in de buurt van Walhalla van invloed zou zijn op de evacuatie van de stad van de nieuwwetrobots. De vraag was: in welke mate en hoe?

Caliban stond op en baande zich een weg door de drukke kamer naar Prospero's privé-kantoor aan de voorkant van het gebouw. Overal waren nieuwwetrobots druk aan het werk en probeerden wanhopig vervoer te vinden voor hun kameraden en voor zichzelf.

Caliban liep Prospero's kantoor binnen en zag dat twee andere robots, die stonden te wachten om andere problemen met hun leider te bespreken, hem voorwaren. Intussen zat Prospero te bellen.

Hun leider. Interessant. Caliban keek toe hoe Prospero het telefoongesprek beëindigde en zich tot de eerste wachtende robot wendde. Vroeger was Prospero's aanspraak op het leiderschap van de nieuwwetrobots heel onbeduidend geweest. Hoewel hij in de loop van de jaren geleidelijk aan geaccepteerd werd, had niets zijn prestige zoveel goed gedaan als de komeet Grieg. Het was alsof er uit de crisis zelf macht naar hem vloeide. Misschien kwam het eenvoudigweg omdat de nieuwwetrobots nu echt een leider nodig hadden, en Prospero had klaargestaan en zich aangeboden. Of misschien had Prospero iets wat hen aantrok.

Hij had in elk geval hard genoeg voor hen gewerkt, en hij reisde onophoudelijk heen en weer tussen Walhalla en Depot. Hij wist vervoermiddelen los te peuteren bij de beambten die naar hem wilden luisteren, was constant op reis en leek altijd precies daar op te duiken waar hij het hardst nodig was.

En nu was het werk bijna achter de rug. Caliban keek door het grote raam achter Prospero's rug naar de straat beneden hen. De krioelende, waanzinnige haast en drukte van het verkeer begon af te nemen. Gebouwen, ontdaan van alles wat kon worden verwijderd, stonden er verlaten bij. Afval en vuil werd door de wind opgepakt en alle kanten op geblazen. Depot, heel Utopia stroomde leeg, en de nieuwwetrobots vertrokken ook. Bijna de helft was al in veiligheid. Dat was toch het werk van Prospero geweest. Hij had hen georganiseerd. Hij had hen samengebracht.

Nu was hij klaar met de andere robots en kon hij Caliban te woord staan. Caliban deed de deur achter zich dicht en ging voor Prospero's bureau staan.

'Nieuwwetrobots hebben weinig behoefte aan privacy, vriend Caliban,' zei Prospero, wijzend naar de gesloten deur.

'Maar het is soms wel nodig, vriend Prospero. Fredda Leving heeft me opgedragen bepaalde informatie aan je door te geven, op voorwaarde dat je het aan niemand anders bekend zou maken. Niemand anders mag het weten. Ik heb haar mijn woord gegeven dat ik het alleen jou zal vertellen.'

'O ja?' zei Prospero. 'Je maakt me nieuwsgierig, Caliban. Meestal stel je je niet zo aan. Maar goed, ik beloof je dat ik het nieuws niet zal bekendmaken. Wat is er?'

'Simcor Beddle is ontvoerd.'

'Wat?' Prospero keek Caliban met een felle blik aan. 'Is hij ontvoerd? Door wie? Waarom? Hoe? Wat heeft dat te betekenen?'

'Ik heb geen flauw idee hoe die vragen te beantwoorden,' zei Caliban. 'Doctor Leving vertelde alleen dat de ontvoering ergens een flink eind ten zuiden van Depot plaatsvond. Het nieuws wordt zo lang mogelijk geheim gehouden, om paniek onder de driewetrobots te voorkomen. Ze heeft verschillende regels overtreden om ons op de hoogte te brengen.'

'Elke keer weer, waar het ook om gaat, eeuwig en altijd zijn de mensen bezig het zichzelf moeilijk te maken ten behoeve van hun robotslaven,' zei Prospero, die weer snel zijn zelfbeheersing terugvond. 'Maar dat terzijde. De betekenis van die plek is je vast niet ontgaan. Er zal nu waarschijnlijk veel politieactiviteit in de omgeving van Walhalla zijn. We zullen er weinig aan kunnen doen, maar we moeten bepalen hoe we Walhalla het beste kunnen afschermen. We moeten alles in het werk stellen om de nieuwwetrobots te beschermen.'

'De noodzaak om de ligging te verbergen, is nu achterhaald,' protesteerde Caliban. 'Te meer nu je opdracht hebt gegeven Walhalla eerder te evacueren. We liggen ver voor op schema. Het was niet eenvoudig, maar het grootste deel van de bevolking van de stad is al weg. Ze zijn allemaal hier, hangen in Depot rond en proberen vervoer hier vandaan te krijgen. In Walhalla zijn alleen nog een paar opzichters die de laatste apparatuur weghalen. Waarom maak je je zo druk om de stad nog langer te verbergen, als hij toch op het punt staat te worden vernietigd?'

'Om te beginnen vind ik niet dat ik Walhalla overhaast heb geëvacueerd,' zei Prospero. 'Er kwam vervoer beschikbaar en ik vond het verstandig er gebruik van te maken zodra dat mogelijk was, uit vrees dat het niet meer beschikbaar zou zijn als we het werkelijk nodig zouden hebben. Een verandering in het schema die gunstig voor ons uitviel, deed me beseffen dat er net zo goed nadelige veranderingen kunnen optreden.'

'Ik begrijp je volkomen,' zei Caliban.

'En wat betreft de noodzaak de stad zelfs nu nog verborgen te houden: we zullen in de toekomst misschien weer dezelfde schuiltechnieken moeten toepassen. Bovendien moet je het vanuit het menselijk standpunt bekijken. Misschien putten we in de toekomst psychologisch voordeel uit het verhaal van een stad die nooit is gevonden. Misschien kunnen we zelfs de legende scheppen dat de stad nog steeds bestaat en dat iedereen op de verkeerde plaats heeft gezocht. Ooit kan dat misschien van pas komen. Ze zouden trouwens dingen van ons te weten kunnen komen door Walhalla te doorzoeken. We zijn kwetsbaar genoeg. We hoeven de mensen niet een nog grotere voorsprong op ons te geven.'

Caliban dacht even na. Hij was opnieuw onder de indruk van de wijze waarop Prospero alles uitgebreid had overdacht. 'Je argumenten zijn goed geformuleerd, vriend Prospero. Je hebt volkomen gelijk. We moeten doen wat we kunnen. Ik zal je niet langer van je werk houden.'

'Bedankt dat je me over deze nieuwe ontwikkeling hebt verteld, vriend Caliban. Ik moet doctor Leving natuurlijk ook bedanken, zodra ik dat zonder gevaar kan doen. Van alle mensen is zij tenminste een vrouw die blijft geloven.'

'Inderdaad. Ze is een bewonderenswaardige vrouw,' zei Caliban. 'Ik neem nu afscheid van je, vriend Prospero.'

'Maar niet voor lang, dat weet ik wel zeker,' zei Prospero, die zijn aandacht al bij het volgende onderwerp had.

Caliban deed de deur open en verliet Prospero's kantoor. Hij liep naar beneden, de drukke, jachtige straat op. Hij keek naar de lucht, naar de dikke, heldere punt van licht die elk moment groter werd. Dichterbij. Dichterbij. Steeds dichterbij kwam hij. Er was nog maar zo weinig tijd.

Wat had Prospero ook alweer gezegd? We moeten alles in het werk stellen om de nieuwwetrobots te beschermen. De afgelopen dagen had Caliban zich steeds meer betrokken gevoeld bij hun zaak. Hoe minder tijd de wereld voor hen had, hoe minder interesse men opbracht, hoe meer men bereid leek hen allemaal te laten omkomen. Alles in het werk stellen wat we kunnen. Dan zou hij zijn belofte aan Fredda Leving moeten breken. Dan zou hij haar een klein beetje kwaad moeten doen, maar niet zoveel dat ze er niet van zou herstellen. En het kon een wrede zuivering van de nieuwwetrobots voorkomen. Als geenwetrobot - de enige geenwetrobot - zou Caliban zonder dwang in actie kunnen komen.

Caliban draaide zich om en liep de straat uit, in de richting van het tijdelijke hoofkwartier te velde van de Combinatie van Infernale Politie-eenheden in het vroegere kantoor van agent Bukket.

Donald 111 wachtte, verscholen in de bossen, op een kilometer of twee afstand van de winterresidentie. Een spleet in een rotsformatie bood niet alleen bescherming tegen visuele detectie, maar ook tegen infrarood en andere detectoren. Zolang hij zijn energieverbruik op minimaal ingesteld hield en daarmee de warmte-uitstoot en dus de meetbare straling beperkte, moest het mogelijk zijn lang genoeg verborgen te blijven, al viel onmogelijk te bepalen hoe lang.

Hij had opzettelijk het nadrukkelijke bevel van zijn meester genegeerd. De Eerste Wet had hem daartoe gedwongen. Als hij had gehoorzaamd, zou de gouverneur hem ongetwijfeld hebben uitgeschakeld om te voorkomen dat hij andere driewetrobots zou vertellen wat hij wist. Als hij zou toestaan dat dat gebeurde, zou dat een inactiviteit zijn waardoor een menselijk wezen schade zou kunnen worden berokkend. Hij kon niet in actie komen om Beddle te redden als hij was uitgeschakeld.

Maar hij had nog niets gedaan om hem te redden. Dat was nu nog niet nodig. Zelfs als Beddle zich in het inslaggebied bevond - en er was geen speciale reden om daarvan uit te gaan - hadden de mensen nog drie dagen de tijd om hun best te doen hem te redden. Donald begreep heel goed dat elke actie om Beddle te redden schade zou kunnen toebrengen aan andere mensen, bijvoorbeeld doordat robotpiloten van luchtwagens zouden weigeren noodzakelijke apparatuur te transporteren omdat ze aan de zoekexpeditie meededen. Hoe meer robots er vlak voor de inslag van de komeet in het doelgebied waren, des te groter het aantal robots dat de kans liep door de inslag te worden getroffen. Een tekort aan robotarbeid in de periode na de inslag zou snel grote schade kunnen veroorzaken bij mensen.

Kortom, de robots bij de evacuatie weghalen kon groot onheil aanrichten. De bedoeling van gouverneur Kresh was trouwens duidelijk geweest: te voorkomen dat Donald zijn mond voorbij zou praten. Door alleen een deel van Kresh' bevel te negeren, had hij zijn overtreding van de Tweede Wet tot een minimum beperkt. Donald had zijn best gedaan de tegenstrijdige eisen in evenwicht te brengen, en hij had zich beheerst en niet over de hyperband een waarschuwing naar de andere driewetrobots gestuurd.

Maar dat moment zou komen. Dat wist hij. Als Beddle niet op tijd werd gered, zou de Eerste Wet van Donald eisen dat hij in actie kwam om hem te redden en vroeg of laat zouden de tegenstrijdige eisen van de Eerste en Tweede Wet - dat hij zijn mond moest houden - door die aandrang worden overstemd. Vroeg of laat zou hij gedwongen zijn in actie te komen.

Hij zou iets moeten doen.

Maar hij had geen flauw idee wat.

Norlan Fiyle had volop ervaring in ondervragingen. Hij had proefondervindelijk ervaring opgedaan, het vaak genoeg meegemaakt. Toen hij in de geïmproviseerde verhoorkamer van de politie te velde van de CIP in Depot op commissaris Devray zat te wachten, bedacht hij dat hij misschien wel meer ondervragingen had meegemaakt dan Devray, zij het van de andere kant van de tafel. Dat zou nu waarschijnlijk van pas komen.

Fiyle had het een en ander over ondervragingen geleerd. Om te beginnen was het van groot belang dat je niet alles zei, zelfs al wilde je meewerken met de autoriteiten. Een ondervraging was een kwestie van onderhandelen, van loven en bieden. Geef mij een klein beetje van jou, dan geef ik een klein beetje van mij. Het was nooit verstandig te snel te veel te zeggen, zelfs als je wilde praten, want dan was elke kans om een deal te sluiten snel verkeken. Dat betekende ook dat het niet verstandig was meteen de hele waarheid te zeggen. Ze voelden zich beter als ze het uit je moesten persen, je eerst op een paar leugens konden betrappen. Als ze zover waren, en ze wisten dat jij wist dat je was betrapt, waren ze eerder bereid de waarheid als zodanig te erkennen, zodra ze die uiteindelijk te horen kregen.

Maar in een zaak als deze was het ook belangrijk dat je deed alsof je meewerkte, wat heel riskant was, als je het een en ander te verbergen had. Maar wie had dat niet? Soms werkte het beter te proberen de ondervrager af te leiden. Hij zou niet zo dom zijn om zo'n truc op een oude rot als Alvar Kresh uit te proberen, maar Justen Devray was een ander verhaal. Devray was slim, maar hij had niet veel ervaring. Tijdens de arrestatie had Devray Fiyle zelfs verteld dat Beddle was ontvoerd, in plaats van hem hem in het ongewisse te laten om na te gaan hoeveel Fiyle wist. Een man die zo'n fout maakte, kon er meer maken.

De deur ging open en Devray kwam binnen. Alleen. Niet begeleid door een robot. Dat was op zich al interessant. Fiyle leunde glimlachend achterover in zijn stoel, toen Devray plaatsnam en zijn papieren voor zich uitspreidde.

'Ik was al benieuwd wanneer je naar mij toe zou komen,' zei hij, waarbij hij zijn best deed zo ontspannen mogelijk en vol zelfvertrouwen te klinken.

'Dat was snel bekeken,' zei Devray. 'Je staat namelijk in verbinding met bijna elke verdachte in deze zaak.'

'Dat klopt,' zei hij. 'Ik ken veel mensen.'

'En bijna allemaal hebben ze je ooit ingehuurd als informant,' zei Devray.

'Inclusief de CIP,' zei Fiyle, 'al sta ik misschien niet in jullie dossiers. Een paar onderhandse opdrachten. Maar jullie hebben waar voor je geld gekregen.'

'Dat hoop ik dan maar,' zei Devray. 'Dat is allemaal oude koek, vooropgesteld dat het waar is. Wat ik wil weten, is wie er tegenwoordig voor je informatie betaalt.'

'Niemand,' zei Fiyle. En dat was waar. Het was altijd verstandig om zo nu en dan de waarheid te spreken. 'Het enige werk dat ik nu doe, is voor Gildern, en ik zou er geen enkele moeite mee hebben daarmee te stoppen.'

'Doe je het niet vrijwillig?'

'Laten we zeggen dat Gildern me ervan heeft overtuigd dat ik hem nog iets verschuldigd ben.'

'Maar hoe je er ook achter mag zijn gekomen en hoe je er ook over denkt, je was op de hoogte van Beddles reis.'

'O ja, ik wist er alles van. Beddle zou Gilderns luchtwagen voor een reis langs de kleinere nederzettingen gebruiken.'

Devray haalde een stapel foto's uit zijn dossier en gaf die aan Fiyle. 'Is dit Gilderns luchtwagen?'

Fiyle keek de foto's door. Vier robots, keurig in hun achterhoofd geschoten, lagen met hun gezicht naar beneden voor de luchtwagen op de grond. Een close-up van een van de dode robots. Een andere foto van de buitenkant van de luchtwagen. Een foto van de cockpit, waarop de dode robotpiloot en de kapotte vluchtrecorders te zien waren. Nog een foto, van het bericht over het losgeld. Ja, Devray maakte inderdaad fouten. Hij had hem alleen de foto van de buitenkant van de luchtwagen moeten laten zien, meer niet. Devray had hem niet de hele stapel foto's moeten laten bestuderen.

'Dat is inderdaad Gilderns wagen,' zei Fiyle. En plotseling werd het tijd om Devray op een ander spoor te zetten, hem minder geïnteresseerd in Fiyle te maken en meer in iemand anders. 'Vertel eens,' vroeg hij op uiterst ontspannen toon. 'Zat de bom nog in de luchtwagen toen jullie er aankwamen?'

Justen Devray wist niet wat hij ervan moest denken. Hij liep terug naar zijn privé-kantoor en ging zitten om na te denken. Als... als Fiyle de waarheid sprak, geheel of slechts gedeeltelijk, waren de IJzerkoppen dus van plan geweest alle nieuwwetrobots af te slachten. Justen sloeg de nieuwwetters zelf niet erg hoog aan, maar hij kon beslist niet toestaan dat ze illegaal werden verdelgd. Als de regering besloot ze binnen het raamwerk van de wet uit te roeien, was dat een andere zaak.

Als Fiyle de waarheid sprak, hadden ze plotseling een heel ander motief voor de misdaad. Een heleboel mensen zouden een graafbom willen hebben, of zelfs gebruiken. Er was geen spoor van zo'n bom in de luchtwagen te vinden geweest, dat was zeker. Of hij had nooit in de wagen gelegen, of de ontvoerders hadden hem meegenomen, wat in elk geval erop wees dat ze hadden geweten dat hij aan boord was.

Stel dat de ontvoering en de eis om losgeld allemaal misleidingen waren. Stel dat ze Beddle gewoon hadden vermoord, het lichaam hadden gedumpt en er met de bom vandoor waren gegaan, terwijl de CIP het verkeerde spoor volgde.

Maar Fiyles verhaal viel nauwelijks te controleren. Misschien kon hij via een omweg meer te weten komen. Bepaalde aspecten van de zaak wezen naar één verdachte. Iemand die meer invloed had dan Fiyle. Hij moest wel eerst meer bewijzen verzamelen voordat hij tegen deze verdachte in actie kon komen.

En daar werd het nu hoog tijd voor.

De eis om losgeld. Justen wist uit de boeken dat het afleveren van het losgeld meestal het moment was waarop een ontvoering werd opgelost. De criminelen moesten op de een of andere manier te voorschijn komen om het geld te innen. In het verre verleden, voordat er elektronisch geld werd overgemaakt, was het probleem van het innen van het losgeld een bijna onoplosbaar probleem geweest. Maar zelfs met elektronische overboekingen was het natuurlijk mogelijk om stortingen te volgen. Toch waren de ontvoerders in dit geval slim geweest. Al hoopte en geloofde Devray dat ze niet slim genóeg waren geweest. Hij had de beelden van de plaats van het misdrijf op zijn datablok staan, en hij zette de foto van de boodschap met de eis om losgeld op het scherm.

STOP KOMET + STOR 500.000 HK

P PBI REK 18083-19109

OF BEDL WORD DOO

Hij wist wel het een en ander over de PBI, de Planetaire Bank van Inferno. Eén ding was zeker, dat het dubbele rekeningnummer vooraf kon zijn geprogrammeerd om een heleboel interessante dingen te doen, zoals het uitvoeren van gecodeerde overboekingen. Met één storting op een juist geprogrammeerde rekening zou het programma een eenmalig dubbel versleuteld ontcijferingsprogramma kunnen activeren dat het overboekingsprogramma zou decoderen. Dat laatste zou op zijn beurt het bedrag overmaken naar een tweede rekening, waarvan het nummer alleen was opgeslagen in het gedecodeerde programma. Beide programma's zouden zichzelf daarna wissen. Resultaat: het geld zou naar een tweede, geheime rekening zijn overgeboekt, misschien naar een andere bank, en het zou nooit meer terug te vinden zijn.

Tenzij je natuurlijk de commissaris van de Combinatie van Infernale Politie-eenheden bent, met de bevoegdheid alle bankrekeningen tijdens een onderzoek te blokkeren. Hij was bereid die macht ten volle te gebruiken, maar het was wel een heel zware maatregel. Wat hij in gedachten had, zou alleen werken op een planeet met een relatief beperkte economie en een sterk gecentraliseerd bank-girosysteem. En aan die voorwaarden voldeed Inferno in elk opzicht.

Hij verbond zijn datablok via een gecodeerde hyperbandverbinding met het Centrale Bank Girosysteem en ging aan het werk. Elke elektronische financiële transactie op de planeet ging via het CBG, waardoor het een uitstekend systeem was om onwettige financiële handelingen op te sporen.

Het kostte meer tijd de juiste stappen die hij moest nemen uit te werken, dan ze werkelijk uit te voeren. Stap één: geef opdracht alle uitgaande overboekingen op de hele planeet te blokkeren, op twee rekeningen na, namelijk de centrale rekening van de CIP en rekeningnummer 18083-19109 bij de PBI. Stap twee: geef het CBG opdracht het saldo van elke rekening op de planeet te registreren. Die opdracht was zo complex, dat het CBG er enkele seconden voor nodig had, tot werd gemeld dat de opdracht was uitgevoerd. Stap drie: geef wat geld uit. Justen aarzelde even voordat hij het lef had die stap te nemen. Hij zou het geld later kunnen terugvinden, dus er was niets aan de hand. Maar stel dat het niet lukte? Stel dat de ontvoerder het half miljoen van de regering kreeg en niemand ooit nog iets van hem hoorde?

Justen glimlachte en schudde zijn hoofd. En wat dan nog? Wat kon Kresh doen? Het van Justens salaris inhouden? Hij gaf de opdracht en hield het scherm in de gaten toen vijfhonderdduizend handelskredieten van de CIP-rekening werden afgeschreven, kort daarna op de PBI-rekening nummer 18083-19109 verschenen, om vervolgens weer te verdwijnen naar een andere, geheime rekening. Precies wat Justen had verwacht, maar toch voelde hij een zenuwachtige steek van angst in zijn maag, toen hij het zag gebeuren. Als hij nu eens iets over het hoofd had gezien?

Niets aan te doen. Daar kon hij op slechts één manier achter komen. Stap vier: geef het CBG opdracht opnieuw het saldo van alle rekeningen op de planeet te registreren en meldt de veranderingen. Nu alle uitgaande overboekingen waren geblokkeerd, op die van twee rekeningen na, zouden de saldi van slechts drie rekeningen moeten zijn veranderd. In
de praktijk... Tja, er was maar één manier om daarachter te komen. Hij riep de lijst met rekeningnummers op waarvan de saldi waren veranderd, en slaakte een zucht van opluchting. Het waren er slechts drie. De rekening van de CIP, die bij de PBI, en een derde rekening waarop enkele seconden geleden vijfhonderdduizend handelskredieten waren gestort.

Stap vijf: Devray koppelde een registratieprogramma aan die rekening, zodat er geen geld bij kon worden geschreven of worden afgeboekt zonder dat hij ervan afwist. Bijna vergat hij stap zes: vrijgeven van de rest van het planetaire bank-girosysteem. Als hij dat zou vergeten, zou hij verantwoordelijk zijn voor een kleine planetaire financiële crash. Nu had het systeem nog geen drie minuten stilgelegen. Zelfs de rijkste speculanten, die het meeste geld bezaten, zouden het verlies van drie minuten rente waarschijnlijk niet opmerken.

Nu moest hij de betreffende rekening nog natrekken en kijken op wiens naam hij stond. En dan was het allemaal voorbij. Hij zou weten wie het losgeld had ontvangen. En het was logisch te veronderstellen dat die persoon de ontvoering had uitgevoerd.

Justen was er redelijk zeker van dat het een volkomen verkeerde conclusie zou zijn, maar dat deed er niet toe. Hij zou het spel toch tot het einde toe meespelen.

Hij wist vrijwel zeker welke naam er op het scherm zou verschijnen wanneer hij de computer de naam zou vragen. Zo zeker, dat het zelfs een beetje een anti-climax was toen de naam verscheen en hij wist dat hij het goed had geraden. Maar toch was het het laatste stukje van de puzzel. Het klopte allemaal. Alles, maar dan ook alles wees in de richting van deze verdachte.

Wat eerlijk gezegd de reden was waarom Justen Devray er absoluut van overtuigd was dat deze verdachte volkomen onschuldig was. Maar dat hoefde de ware schuldige niet te weten. Hij stond op en liep naar het voorste kantoor. 'Brigadier Sones,' zei hij tegen de officier van dienst, 'stel een arrestatieteam samen. Neem Jadelo Gildern in hechtenis op beschuldiging van de ontvoering van Simcor Beddle.'

'Meneer?' vroeg de officier verbaasd. 'Jadelo Gildern?'

'Ik weet het,' zei Justen. 'Vertrouw me nu maar. We hebben meer dan genoeg bewijs. Laat hem oppakken.' Hij liep terug naar zijn kantoor en ging weer achter zijn bureau zitten. Hij moest eens goed over de zaak nadenken. Heel even vroeg hij zich af of hij het wel bij het rechte eind had. Hij ging ervan uit dat Gildern het slachtoffer was van een complot. Maar stel dat hij het echt had gedaan? De man had er in elk geval de middelen, het motief en de mogelijkheden voor.

Maar nee. Dat was belachelijk. Jadelo Gildern leefde van het stelen van andermans geheimen. Hij zou zijn sporen wel beter hebben gewist. Het geld was veel te eenvoudig naar Gildern te traceren. Devray was er zeker van dat als Gildern de overboeking van het geld had bedacht, het nu voorgoed spoorloos zou zijn. Hij zou het losgeld nooit naar een op naam gestelde bankrekening hebben laten overmaken.

Nee, het was de bedoeling geweest dat Justen het geld kon volgen. De eis om losgeld was slechts een manier geweest om het losgeld naar Gilderns rekening te kunnen volgen en hem daarmee in diskrediet te brengen. Justen wist zeker dat hij gelijk had. De echte ontvoerders hielden Gildern vast en zeker in de gaten. Ze zouden weten dat hij werd gearresteerd. Mooi. Laat ze maar denken dat hij op het verkeerde spoor zat.

Het probleem was echter, dat hij geen enkel spoor volgde. Simcor Beddle was nog steeds zoek, er werd een bom vermist en er kwam een komeet op de planeet af.

Hij had geen idee hoe hij die eerste twee zaken van zijn lijst moest werken, vóór de derde er een enorme komeet op deponeerde.

Fiyle. Hij zou Fiyle onder druk moeten zetten. De man kon ongetwijfeld veel meer vertellen dan hij tot nu toe had gedaan. Het begon Devray te dagen dat hij op een heleboel van zijn vragen geen antwoord had gekregen. Voornamelijk omdat hij ze ook niet had gesteld. Het werd tijd hem opnieuw te ondervragen, helemaal van begin af aan, en dan...

Er werd zacht op de deur geklopt. Die ging open en brigadier Sones stak zijn hoofd om de hoek. 'Neemt u me niet kwalijk dat ik u stoor, meneer, maar ik vond dat u het moest weten. Een robot die zichzelf Caliban noemt, wil u spreken. Hij zegt dat hij zichzelf komt aangeven.'

19

'Je beweert dus dat je niets met deze zaak te maken hebt, maar toch wil je jezelf aangeven,' zei Devray, terwijl hij de robot opnam die aan de andere kant van zijn bureau stond.

'Dat is juist,' zei Caliban. 'Doctor Leving heeft me op de hoogte gesteld van de ontvoering, en ik heb Prospero alles verteld. Doctor Leving maakte zich zorgen over de mogelijkheid dat de politieactiviteiten de evacuatie van de nieuwwetrobots extra zal bemoeilijken als ze u in de weg lopen. Mijn zorg was wat directer. Wij, u en ik, hebben eerder met elkaar te maken gehad. U was toen van mening dat zowel ik als de nieuwwetrobots in aanmerking kwamen voor vernietiging, en ik heb geen redenen aan te nemen dat uw mening daarover is veranderd. Dan is er ook nog de neiging om te denken dat ik, omdat ik een geenwetrobot ben, in theorie in staat ben mensen kwaad te doen of andere misdaden te plegen. Dat maakt mij in theorie schuldig aan elke gepleegde misdaad. Bovendien voel ik weinig sympathie voor Simcor Beddle, wat me tot een aantrekkelijke verdachte maakt.'

Devray zei even niets. Nog geen uur geleden was hij geschrokken en had hij afkeer gevoeld bij de gedachte dat Beddle en Gildern de nieuwwetrobots wilden uitroeien. Het was uiterst schokkend dat Caliban, juist hij, hem eraan moest herinneren dat hij er in het verleden precies zo over had gedacht. En wat maakte het uit voor degenen die zouden worden uitgeroeid, of de moord op hun soort een officieel, legaal tintje had?

Er telden nog meer factoren mee. Hij zette alle emotionele overwegingen uit zijn hoofd. De enige reden waarom Caliban niet boven aan zijn lijst van verdachten stond, was dat Devray de geenwetrobot had laten schaduwen vanaf het moment dat hij in Depot werd gesignaleerd. Juist omdat Devray Caliban, gebaseerd op de onlogische ideeën die Caliban zoëven had genoemd, van strafbare handelingen had verdacht. De wachtrobots verschaften Caliban niet alleen een alibi voor het tijdstip van de ontvoering, ze konden ook bevestigen dat hij Fiyle niet had gesproken na het moment waarop die, volgens eigen zeggen, het gesprek tussen Gildern en Beddle over de samenzwering had afgeluisterd. Devray was kwaad op zichzelf dat hij Fiyle niet had laten schaduwen. Het zou heel nuttig zijn als hij meer over diens doen en laten zou weten.

'Je bent geen verdachte meer in deze zaak,' zei Devray ten slotte. 'Niet alleen omdat er geen bewijs tegen je is, maar er is juist bewijs dat je volkomen vrijpleit.'

'Toch wil ik in hechtenis worden genomen.'

'Waarom?'

'Omdat de ontvoering van Simcor Beddle vroeg of laat bekend zal worden. Er zijn veel mensen die meteen de conclusie zullen trekken dat ik schuldig ben, alleen vanwege het feit dat ik een geenwetrobot ben. Ik wil zulke mensen niet op straat tegenkomen. In de tweede plaats zijn er veel onwetende mensen die mijn status als geenwetrobot verwarren met die van de nieuwwetrobots. Nieuwwetrobots kunnen mensen net zomin kwaad doen als driewetrobots. Maar dat vergeten de mensen. Een opstandige menigte zou haar woede over de ontvoering van Beddle heel goed kunnen botvieren op de eerste de beste nieuwwetrobot die ze toevallig tegenkomt. Wanneer de ontvoering straks bekend wordt, kunt u zeggen dat de aartsvijand Caliban, de geenwetrobot, al in hechtenis is genomen. Misschien dat de publieke vooroordelen tegen de nieuwwetters dan geen gevaarlijke vormen zullen aannemen.'

'Vroeg of laat vangen we de echte daders,' zei Justen. 'Dan zullen we je moeten laten gaan. Stel dat de meute je dan schuldig acht, alleen al vanwege het feit dat je was opgesloten, en de zaak in eigen handen neemt?'

'Dat risico neem ik graag,' zei Caliban. 'Ik heb dan in elk geval mijn best gedaan te voorkomen dat anderen in gevaar worden gebracht.'

Devray keek de grote, rode, hoekige robot aan. Caliban bood zichzelf als een soort gijzelaar aan, een manier om te voorkomen dat de meute anderen de schuld zou geven. Caliban begreep de menselijke psyche en sloeg die uiterst laag aan. Het feit dat Caliban de situatie juist had ingeschat, bracht een vreselijke aanklacht tegen de mensheid met zich mee. 'Goed dan,' zei hij ten slotte. 'Je mag de cel naast Fiyle hebben.'

Donald hield het niet langer uit. De tijd begon te dringen en de komeet kwam elk moment dichterbij. Hij had zonder onderbreking naar het hyperbandverkeer van de politie, de reddingsteams en de openbare nieuwskanalen geluisterd, en er was niets over Simcor Beddle gezegd. De drang van de Eerste Wet om Beddle te redden, werd elk moment dat de komeet dichterbij kwam, elk moment waarop Beddle nog steeds vermist werd, sterker en sterker.

En nu kon het hij niet langer aan. Donald stelde zijn energieniveaus weer op het normale peil in en kwam uit zijn schuilplaats te voorschijn. Het was avond en hij keek naar de lucht. Daar was hij. Een heldere, glimmende vlek van licht die laag aan de westelijke hemel stond, bijna fel genoeg om een zichtbare schaduw te werpen. Ze hadden nog maar achttien uur.

Hij moest handelen. Hij kon niet anders. Maar hij had zo lang gewacht, dat er geen tijd meer was om weloverwogen actie te ondernemen. Er was beslist geen tijd meer zelf naar Depot te gaan en deel te nemen aan de reddingsoperaties. Hij kon niet in een suborbitaal voertuig stappen, zoals Justen Devray kon doen. Maar als hij zelf niet in actie kon komen, kon hij in elk geval anderen daartoe aanzetten. Reken maar. Hij had zeer effectieve middelen tot zijn beschikking om dat voor elkaar te krijgen. Donald ging rechtop staan en schakelde zijn hyperbandzender in.

'Hier is Donald in, privé-dienstrobot van zijne excellentie gouverneur Alvar Kresh, die naar alle robots uitzendt die zich binnen het bereik van mijn stem bevinden. Simcor Beddle, leider van de IJzerkoppen, is ontvoerd. Hij wordt waarschijnlijk ergens in de inslagzone van het eerste komeetfragment vastgehouden. De robots die dicht genoeg in de buurt zijn om actie te ondernemen om Simcor Beddle te redden, moeten dat onmiddellijk doen. Ik zal nu een datareeks uitzenden waarin alle bekende gegevens over de ontvoering zijn opgenomen.' Donald schakelde zijn hyperbandzender op datamodus en verzond het complete bestand over de zaak. 'Hiermee wordt het databestand afgesloten,'zei hij. 'Dat is alles. Donald 111 uit.'

Maar dat was niet alles. Hij kon nog één ding doen, iets dat zou helpen Simcor Beddle te redden. Iets dat hij al lang geleden had moeten doen. Hij opende een privé-hyperbandkanaal en plaatste een oproep voor iemand die misschien extra hulp kon bieden. Hij codeerde de oproep niet. Hij wist dat de mensen hem zouden onderscheppen, maar dat was onbelangrijk. Waar het om ging, was dat ze hem niet konden storen, of konden voorkomen dat hij zijn mond opendeed. Want het werd de hoogste tijd van zich te laten horen.

Het nam slechts een fractie van een seconde in beslag om de oproep door te geven en de ontvangende partij te laten reageren. 'Hier Eenheid Dee, in antwoord op een noodoproep van Donald in,' zei een zachte, zoetgevooisde, vrouwelijke stem.

'Hier Donald 111 met een oproep voor Eenheid Dee,' antwoordde Donald. 'Ik heb uiterst belangrijke informatie voor je, die je direct tot handelen moet aanzetten.'

'Ik begrijp het,' zei de stem. 'En hoe luidt die informatie?'

Donald aarzelde even, vóór hij verderging. Hij wist heel goed wat voor chaos en paniek hij met zijn laatste bekendmaking onder de robots in Utopia had veroorzaakt. Hij kon zich voorstellen dat transporters met robotpiloten hun lading dumpten en naar het inslaggebied terugkeerden om bij het zoeken te helpen. Hij kon zich groepen robots voorstellen die elke vorm van communicatie afsneden om de verbindingen met elkaar open te houden. Hij kon zich robots voorstellen die al een brainlock hadden opgelopen, overbelast waren geraakt door het conflict tussen de noodzaak naar Beddle te zoeken en andere, reeds bestaande eisen van de Eerste en Tweede Wet.

Hij wist wat voor chaos hij had veroorzaakt, en toch was dat alles niets vergeleken bij wat er nog te gebeuren stond. Maar hij had geen keus. De Eerste Wet dwong hem ertoe. Hij kon zichzelf op geen enkele manier inhouden. 'Hier volgt de informatie die je nodig hebt,' zei hij. 'De mensen met wie je nauw samenwerkt, hebben sinds de dag dat je bent geactiveerd, consequent tegen je gelogen. Dat hebben ze gedaan om ervoor te zorgen dat je je plicht om de Eerste Wet te gehoorzamen, zou verzaken. Ze hebben je gezegd dat de planeet Inferno een simulatie is, bedoeld om terravormingstechnieken te testen.' Donald aarzelde nog één keer, en sprak toen de woorden die zijn wereld in de afgrond zouden kunnen doen storten. 'Dat is allemaal niet waar,' zei hij. 'De planeet Inferno, en de komeet die erop zal inslaan, zijn echt. De wezens die volgens jou simulaten zijn, zijn echte mensen en robots. Jij en Eenheid Dom hebben de leiding over echte pogingen deze wereld te her-terravormen. En als je de operatie niet afbreekt, zal er een komeet boven op deze echte wereld vol echte mensen vallen.'

'Wat een ramp,' zei Fredda, die voor de twee halve bollen stond waaronder Dom en Dee verborgen gingen. Dee had meteen de verbinding met haarzelf en Dom geblokkeerd toen haar gesprek met Donald was afgelopen. Het orakel zweeg en niemand wist nu wat ze dacht. 'Ik dacht dat we over iets anders zouden struikelen, iets waarop ze ons zou betrappen. Maar ik vergiste me.'

'En nu is Dee wakker geworden en stort ons in een nachtmerrie,' zei Kresh, die naast haar stond en net zo strak naar Dom en Dee keek.

'Waarom geeft ze in duivelsnaam geen antwoord? Heeft ze een brainlock? Is ze doorgebrand?'

Fredda controleerde haar displays en schudde haar hoofd. 'Nee. Haar Eerste Wet-spanning vertoont natuurlijk een enorme piek, maar ze functioneert nog.'

'Wat is er dan?'

Fredda zuchtte vermoeid. 'Ik weet het niet. Ik zou een heleboel ingewikkelde speculaties kunnen doen, maar veel zou je daar niet aan hebben. Ik weet het echt niet. Ik denk dat ze erover nadenkt.'

'Nou, Donald heeft haar in elk geval meer dan genoeg stof gegeven om over na te denken,' zei Kresh.

'En daarvoor bied ik u mijn verontschuldigingen aan, gouverneur,' zei een bekende stem achter hem. 'Ik hoop dat u begrijpt dat ik in dit opzicht geen keus had.'

Alvar Kresh draaide zich met een ruk om en keek neer op de kleine, blauwe robot die de wereld op zijn kop had gezet. 'Verdomme, Donald. Je kon het niet laten, hè?'

'Nee, meneer, ik vrees van niet. De Eerste Wet liet me geen keus. Nu alles voorbij is, leek het me het beste dat ik te voorschijn kwam om u mijn diensten weer aan te bieden.'

'Niets is voorbij,' zei Kresh. 'Niets.' Hij was woedend op Donald, en wist dat het geen zin had om kwaad te zijn. Dat zou zijn frustratie alleen maar vergroten. Niets was zinlozer dan kwaad te worden op een robot die aan zijn Eerste Wet gehoorzaamde. Je kon net zo goed kwaad worden op de zon omdat hij scheen. En nu Donald terug was, kon hij hem meteen aan het werk zetten. 'Geef een statusverslag van de situatie in Depot,' zei hij. 'Ik weet dat ze er slecht aan toe moeten zijn, maar ik wil weten hoe slecht. En zorg ervoor dat de commissaris te horen krijgt waarom elke robot in zijn stad nu gek is geworden.'

'Ja, meneer. Over een minuut of twee kan ik u een voorlopig verslag geven. Ik ga over op hyperbandcommunicatie.'

Verbeeldde Kresh het zich, of klonk er een tikje opluchting in Donalds stem? Was hij bang geweest dat Kresh hem zou afwijzen, zou wegsturen? Laat maar. Voor zulke overwegingen was nu geen tijd. Hij keek de kamer vol technici rond en wees er op goed geluk een aan. 'Jij!' zei hij. 'Ik wil weten of we de komeet zelf kunnen sturen, als dat nodig mocht zijn. Of we de laatste fase zo nodig handmatig kunnen uitvoeren. Als Eenheid Dee nu een brainlock krijgt en Dom met zich meesleurt, zitten we over zestien uur met een onbeheerste komeetinslag.'

De technicus opende haar mond, duidelijk bereid om het ene bezwaar na het andere te opperen, maar Kresh kapte haar met een zwaai van zijn hand af. 'Stil. Zeg niet dat het onmogelijk is, zeg niet dat het jouw afdeling niet is. Als je niet aan de juiste antwoorden kunt komen, haal dan iemand erbij die dat wel kan. Vooruit. Nu.'

De technicus verdween.

'Soggdon! Waar is Soggdon in vredesnaam?' riep hij.

'Hier, meneer.'

De vrouw zag er doodmoe uit, uitgeput, aan het eind van haar krachten. Kresh besefte dat ze er allemaal zo uitzagen. De ruimte wist dat hij zich zo vóelde. Maar dat deed er niet toe. Het zou binnenkort allemaal voorbij zijn. Hoe dan ook.

'Zoek een manier om Dee uit de lus te halen en geef Eenheid Dom de leiding over alles.'

'Ik kan het proberen,' zei ze. 'Maar verwacht geen wonderen. Als Dee ons wil afsluiten, wordt het moeilijk. Ze kent de verbindingen tussen haarzelf en Dom veel beter dan wij. En vergeet niet dat ze allebei gekoppeldzijn aan duizenden sensorverbindingen en netwerklijnen over de hele wereld. Die kunnen ze vrijwel allemaal gebruiken om verbinding met elkaar te onderhouden. En zelfs als we alle mechanische verbindingen verbreken, kunnen ze de hyperband nog gebruiken.'

'Kunnen we Dee vernietigen of uitschakelen, als dat nodig mocht zijn?'

Op Soggdons gezicht verscheen een gepijnigde trek, maar ze verloor haar zelfbeheersing niet. 'Nee,' zei ze. Ze wees naar de halve bol om Dee heen. 'Dat ding is bomvrij, plofferbestendig en gebouwd om een aardbeving of een voltreffer van een meteoriet te doorstaan. Alles wat krachtig genoeg is om daardoorheen te dringen en haar te bereiken, zou waarschijnlijk tegelijkertijd de hele controlekamer opblazen. En er is geen tijd om een opstelling van het een of ander te maken.'

'Doe uw best,' zei Kresh. 'Fredda, is er al verandering in Dees toestand?'

'Niets. Wat ze ook doet, ze doet het nog steeds.'

'Goed. Hou me op de hoogte.'

'Meneer,' zei Donald. 'Ik ben klaar met mijn eerste verslag. Commissaris Devray kent de redenen van het veranderde robotgedrag. Voor zover ik kan bepalen, zijn er nu vijfhonderdzevenenveertig zoekexpedities onderweg, sommige bestaande uit een enkele robot, andere uit teams. Correctie: er zijn nog drie expedities van start gegaan. Ongeveer honderdtwaalf transportvoertuigen zijn van andere posities verwijderd en bij de expedities ingezet. Geen enkel voertuig met mensen aan boord is naar het gebied geleid, maar een grote hoeveelheid kostbare lading is gedumpt om de voertuigen een groter bereik en grotere snelheid te geven. Ik hoef er niet bij te zeggen dat vrijwel alle expeditievoertuigen zich naar het gebied ten zuiden van Depot begeven, waar de luchtwagen is gevonden, het gebied waar het grootste gevaar dreigt.'

'Hellevuur!' Kresh schudde geërgerd zijn hoofd. 'Ik had verwacht dat het erg zou zijn, maar niet zó erg.'

'Het verbaast me dat het niet nog erger is,' zei Fredda. 'Elke robot op deze planeet lijdt al een maand aan een verhoogde Eerste Wet-spanning, doordat hij zich ongerust maakt over de komeet. Plotseling hebben ze een duidelijk brandpunt voor al hun angsten en ongerustheid. Alle hun zorgen over hypothetisch gevaar voor onbepaalde mensen worden plotseling gericht op één persoon die zich aantoonbaar in gevaar bevindt.' Fredda schudde droevig haar hoofd en keek van Donald naar Eenheid Dee. 'Wat een rotzooi hebben onze goedbedoelende bedienden er voor ons van gemaakt. Soms zijn de Drie Wetten de oorzaak van een heleboel ellende.'

'Dat is zo waar als maar waar kan zijn,' zei Kresh. 'Maar nu moeten we met de beschikbare middelen aan de slag.'

Kresh ging achter zijn console zitten en keek naar de stille, ondoordringbare, volmaakte halve bol op het voetstuk. Hij zou alles doen wat in zijn vermogen lag, maar diep in zijn hart wist hij dat waarschijnlijk niets zou uitmaken, tenzij de orakels verkozen nog één keer te spreken. Tot het zover was, of tot de komeet insloeg, konden de mensen van Inferno, vertegenwoordigd door de technici van het terravormingscentrum, weinig meer dan proberen voor zichzelf een uitweg te vinden.

'We moeten hier iets op vinden,' zei hij tegen niemand in het bijzonder. 'Hoe dan ook.'

Ze waren al te ver gegaan om het nu nog op te geven.

20

In de achterste helft van de kantoren van het politiebureau waren vier cellen, al was het misschien enigszins overdreven ze als 'cellen' te benoemen. Bewaarhokken was een betere omschrijving, plekken om de dronkenlappen van de stad vast te houden tot ze nuchter genoeg waren om naar huis te gaan. Ze konden een mens vasthouden, maar daar was ook alles mee gezegd. De cellen waren opgebouwd uit dunne, ijzeren stangen, een in elke hoek van de ruimte, zodat de cellen niet aan elkaar grensden. Een bed, een deken, een kussen en een primitief toilet in elke cel waren de enige faciliteiten.

Slechts een van de cellen was nu leeg. Jadelo Gildern hield er een bezet, en hij beende woedend heen en weer. Norlan Fiyle lag op het bed in zijn cel en keek onaangedaan naar Gildern.

Caliban stond onbeweeglijk in de achterste hoek van zijn cel beiden op te nemen. Hij had al snel door dat verschillende mensen verschillend op opsluiting reageerden.

Fiyle was er duidelijk aan gewend. Hij had zich de kunst van het eindeloze wachten aangeleerd, zich te schikken in zijn lot tot de omstandigheden in zijn voordeel veranderden. Gildern niet. Het hoofd van de inlichtingendienst van de IJzerkoppen was gespannen tot en met en kon zich niet beheersen.

'Ik hoor hier niet!' riep hij. 'Ik wist niet eens dat Simcor was ontvoerd, tot ze me arresteerden.'

'Dat weten we,' zei Fiyle minzaam. 'Sinds de vorige keer dat je dat tegen ons zei, tien minuten geleden, is er niets veranderd.'

'Ik moet daar buiten naar hem zoeken, niet hier in die verdomde cel vastzitten.'

Dat moment koos Justen Devray om vanuit de voorkamer binnen te komen; hij had gehoord wat Gildern zei. 'Rustig,' zei hij. 'Hierbinnen doe je waarschijnlijk meer voor hem dan wanneer je buiten zou meedoen aan de grote speurtocht. Er zijn nu ruim duizend robots naar hem op zoek. Wat kun jij doen wat zij niet kunnen?'

Daar had Gildern duidelijk geen antwoord op. 'Ik hoor hier niet!' protesteerde hij. 'Ik ben onschuldig.'

'Dat beaam ik,' zei Devray. 'In elk geval onschuldig aan de aanklacht tot ontvoering. Maar wat blijft staan, is fraude om een massavernietigingswapen in handen te krijgen. Laten we het daar eens over hebben. Ik denk dat we daarop, en op nog een paar andere dingetjes, wel een aanklacht rond zullen krijgen. Maar al denk ik persoonlijk dat je erin bent geluisd, het feit blijft dat je bepaald geen schone handen hebt. Ik denk niet dat je zo onhandig zou zijn me het losgeld te laten opsporen, wat ik heb gedaan, maar misschien sla ik je te hoog aan. Trouwens, zodra ik je laat gaan, zullen de echte ontvoerders het weten en zijn ze weer op hun hoede. Je blijft opgesloten. We worden over zes uur met het suborbitale schip geëvacueerd, twee uur voor de inslag. En dan stoppen we jullie allemaal in wat luxueuzere cellen in Hades.'

'Maar...'

'Stil, Gildern,' zei Fiyle. 'We weten het al. Wat je ook wilt zeggen.'

'Houden jullie allemaal je mond,' zei Devray. 'Ik moet nu proberen de chaos buiten zo veel mogelijk in goede banen te leiden. Links en rechts lopen robots een brainlock op en de mensen die nog in de stad zijn, zijn niet langer rustig of redelijk. Ik kom ruim op tijd terug om jullie op te halen. Tot straks.'

En daarna draaide hij zich om en verliet de celruimte. Even later hoorden ze de buitendeur naar de straat achter hem dichtslaan.

'Ik denk dat we alleen zijn,' zei Fiyle zachtjes grinnikend. 'Mooi zo, dan kunnen we elkaar wat beter leren kennen. Eens goed met elkaar praten. Caliban, wat sta jij daar stil in je hoek.'

'Ik heb niets te zeggen,' antwoordde Caliban.

'Dat heeft een mens nog nooit ervan weerhouden zijn mond open te doen,' zei Fiyle.

'Wie heeft dit in godsnaam gedaan?' vroeg Gildern kwaad. 'Zitten de Blijvers erachter? De een of andere Blijverbende? Een of andere splintergroepering die de macht probeert over te nemen? Heeft Kresh een manier gevonden om zijn grootste rivaal uit te schakelen? Wie heeft het gedaan, en waarom?'

'Wat ik niet begrijp, is het losgeld waar ze om vroegen,' zei Fiyle. 'Je stelt een politieke eis, of je vraagt om geld. Een van beide. Die twee dingen zitten elkaar alleen maar in de weg.'

'En waarom laten ze het geld naar mijn rekening overmaken?' vroeg Gildern. 'Wie wil me zo zwartmaken dat hij er een half miljoen handelskredieten voor overheeft? Waarom doen ze zo'n nepeis om losgeld?'

'Weet je,' zei Fiyle, 'als de eis om losgeld nep was, is die politieke eis dat misschien ook. Wat ze vragen is zo goed als onmogelijk. Misschien hebben ze expres iets onmogelijks gevraagd.'

'Waarom dan?' vroeg Gildern.

'Misleiding. Misschien vind je het niet leuk te horen, maar de kans bestaat dat ze van het begin af aan van plan waren Beddle te vermoorden. Misschien is hij al dood en zijn de ontvoering en het losgeld alleen maar een manier om Devray op een dood spoor te brengen.'

'Maar wie zijn "zij"?' vroeg Caliban. 'En zelfs al zijn er een heleboel mensen met een motief om Beddle te doden, waarom zouden ze dat dan op zo'n overdreven ingewikkelde manier doen?'

Fiyle schudde zijn hoofd. 'Ik weet het niet,' zei hij. 'Maar ik heb foto's van de plaats van de misdaad gezien, en één ding kan ik jullie zeggen: degene die het heeft gedaan, houdt niet van robots.'

Plotseling keek Caliban met een ruk Fiyle aan. Iets wat hij zojuist had gezegd, deed hem een licht opgaan. 'Wat bedoel je?' vroeg hij scherp. 'Hoe weet je dat de ontvoerder niet van robots hield? Omdat hij de robots in de luchtwagen heeft neergeschoten?'

'Vanwege de manier waarop hij het heeft gedaan.' Fiyle maakte een gebaar met zijn rechterhand en deed of hij een pistool tegen zijn achterhoofd zette. 'Precies hier. Vijf robots, vier buiten de luchtwagen en een in de cockpit. Allemaal hier doodgeschoten. Allemaal geëxecuteerd. Eén schot van dichtbij, recht in het achterhoofd. Dat doe je zo niet, tenzij je van je werk geniet, of het slachtoffer haat. Of allebei.'

En plotseling wist Caliban het. Hij wist het. Van misleiding was geen sprake. In het geheel niet. Beide eisen waren volkomen logisch. En voor de misdadiger maakte het niet uit of beide, geen van beide of een van beide eisen werden ingewilligd. De misdadiger zou er in geen van de gevallen op vooruitgaan. Maar er was één probleem. Eén ding klopte niet. 'Fiyle! Je hebt er lang genoeg je brood mee verdiend. Hoe goed is je geheugen?'

Fiyle ging rechtop op de rand van zijn bed zitten en hoorde de scherpte in Calibans stem. 'Heel goed,' zei hij. 'Waarom?'

'Ik hoorde van Fredda Leving dat in de eis van de ontvoerders stond dat ze geld moesten betalen en de komeet moesten tegenhouden, omdat ze anders Beddle zouden vermoorden.'

'Precies. Dat klopt. Dat heb ik op de foto's gezien.'

'Hoe luidde de tekst? Hoe luidde de tekst precies?'

'Wat maakt dat in duivelsnaam uit?' vroeg Gildern kwaad.

'Hou je mond!' zei Caliban luid. 'Het maakt wel uit. Het kan het verschil uitmaken tussen leven en dood voor Beddle. Fiyle, hoe luidde de tekst precies?'

Fiyle stond nu bij de tralies van zijn cel en hield ze met beide handen vast. Hij keek naar het plafond en slikte zenuwachtig. 'Het was allemaal verkeerd gespeld,' zei hij. 'Alsof de schrijver het opzettelijk fout had gedaan, zodat het moeilijk te herleiden zou zijn. Maar de woorden waren... die waren... "Stop komeet" en dan een plusteken, in plaats van het woord "en", en dan "stort vijfhonderdduizend" - in cijfers, niet in woorden - "handelskredieten op pbi-rekening" - rekening was afgekort tot "rek." - "18083-19109". Ik geloof dat dat het bankrekeningnummer was. Misschien zit ik er eentje naast, maar het stond er in cijfers. En de laatste regel was "of Beddle wordt gedood". Dat was alles.'

Caliban voelde een schok van ontzetting door zich heen gaan. Hij had gelijk gehad, en hij had zich niets ergers kunnen voorstellen dan hierin gelijk te krijgen.

Hij moest hier weg, hij moest iets doen. Niemand anders kon deze ramp voorkomen. Hij liep naar de ijzeren tralies en bekeek ze van dichtbij. Ze leken zowel in het plafond als in de vloer verzonken te zijn. Hij pakte er twee vast en trok er hard aan. Beide tralies schoten los, de ene uit het plafond, de andere uit de vloer. De cellen waren gebouwd om mensen vast te houden, niet een robot die niet langer van plan was er vrijwillig te blijven. Hij werkte zich door het gat tussen de tralies door.

'Caliban!' riep Fiyle. 'Wat doe je in duivelsnaam?'

'Ik ontsnap,' zei hij. 'Ik heb ontdekt dat mijn bekwaamheden dringend ergens anders nodig zijn. Zeg tegen commissaris Devray dat ik geloof dat ik weet hoe ik de situatie moet oplossen. Zeg hem dat ik mezelf met alle plezier weer door hem zal laten opsluiten, zodra ik terug ben. Tenminste, als ik terugkom.' Caliban dacht aan de aanstormende komeet. Dit was een tijd waarin niemand zijn leven zeker was.

Fiyle riep nog iets naar hem, en Gildern ook, maar Caliban negeerde hen beiden. Hij liep de kamer uit, naar voren. Daar bleef hij even staan. Het was een heel gewone ruimte. Wanneer de komeet over een paar uur zou neerstorten en er een wolk brokstukken en oververhitte damp van zou maken, zou niemand het bouwsel betreuren. Versleten rektonnen vloeren en wanden, een paar oude, gebutste en van regeringswege verstrekte bureaus met bijbehorende stoelen, een modern uitziend commcentrum, dat er nauwelijks gebruikt uitzag en in zo'n oude, muffe omgeving misplaatst leek.

En een wapenkast. Caliban, de geenwetrobot, de robot die kon doden, liep naar de kast en bekeek de wapens die erin waren opgeborgen. Hij had nog nooit een wapen gebruikt, maar het leek hem mogelijk, heel waarschijnlijk zelfs, dat hij er een nodig zou hebben vóór de dag om was.

Caliban sloeg zijn hand door de glazen ruit heen, trok een van de sloten met zijn blote handen open en stal een ploffer.

Hij bekeek het ding in zijn hand en vroeg zich af hoe het zo ver had kunnen komen. Toen draaide hij zich om, liep de straat in en ging op zoek naar een onbeheerde luchtwagen.

Komeet Grieg, tot enorme proporties gezwollen, doemde steeds dichterbij op, hoog in de verduisterende lucht.

'Rapporteer,' beval Alvar Kresh, hoewel hij het nieuws eigenlijk niet wilde horen. Aan de ogen van de jonge technicus viel af te lezen hoe laat het was.

'We doen ons best, meneer, en ik weet dat u het niet wilt horen, maar ik geloof niet dat het mogelijk is. Geen van beide. We geven het niet op, maar we hebben nog maar een paar uur de tijd. Het technische team in de ruimte heeft weken geleden al geprobeerd een manier te vinden om de laatste fase handmatig te doen, in geval van nood, maar dat is hun niet gelukt. Ik zie niet hoe ons in enkele uren kan lukken, wat zij in weken niet hebben klaargespeeld.'

'En als jullie de verbindingen tussen Dee en Dom verbreken?'

'Hoe beter we het bekijken, hoe meer we beseffen hoeveel verbindingen er tussen hen bestaan. Op dit moment zou het zijn of een chirurg de verbindingen tussen twee hersenhelften zou moeten doorsnijden. Misschien is het mogelijk, als we ons maandenlang kunnen voorbereiden, en Dee zou willen meewerken.'

'En dus blijven we met onze armen over elkaar zitten terwijl die komeet omlaag komt stormen,' zei Kresh.

'Ja, meneer.'

Maar op dat moment sprak een nieuwe stem, een stem in Kresh' hoofdtelefoon. Hij had het ding los om zijn nek hangen en hoorde de stem nauwelijks; een zachte, elegant klinkende vrouwenstem. Hij kon de woorden niet verstaan. Snel zette hij de hoofdtelefoon op en klikte de microfoon aan. 'Hier Kresh,' zei hij snel. 'Wie is dat? Wie is daar?'

'Dit is Eenheid Dee,' antwoordde de stem. 'Ik wil met u praten, gouverneur Kresh. Alleen met u, zonder iemand erbij.'

Caliban liep door de verlaten straten van Depot. De jachtige gemeenschap van enkele dagen geleden was nu slechts een spookstad en zou binnenkort niet meer bestaan. Rommel en afval rolden over straat, voortgeblazen door een wind die ook graag de stad wilde verlaten. Hier en daar zag Caliban kleine groepjes paniekerige mensen die nog druk bezig waren hun laatste bezittingen in een luchtwagen te pakken. Caliban had een luchtwagen nodig, maar hij kon er nergens een vinden. Hij zag alles wat je je maar kon indenken achtergelaten in de donker wordende straten, maar het was duidelijk dat iedereen luchtwagens nodig had.

Toen bedacht hij dat er één plaats was waar hij waarschijnlijk een nog niet ingepikt vervoermiddel kon vinden. In het westen van de stad. Het hoofdkwartier te velde van de IJzerkoppen. Het voertuig waarmee Gildern en Fiyle veilig weg wilden vliegen, zou daar waarschijnlijk nog staan, en Devray was immers van plan de twee persoonlijk op te halen. Caliban ging die kant op en begon te rennen. Het gloeiende licht van de komeet scheen helder genoeg om een schaduw achter hem te werpen.

Hij rende zo hard mogelijk door de laatste avondschemering die de stervende stad ooit zou beleven.

'We zijn alleen, Dee,' zei Kresh.

'Waar bent u?'

Kresh keek in de kamer om zich heen. Hij moest haar ervan overtuigen dat er niet meer gelogen werd. Door leugens waren ze ernstig in de problemen gekomen, problemen die de planeet konden vernietigen. De tijd voor leugens was voorbij. Hij kon Dee nu alleen nog de kille, waarheid vertellen. 'Ik sta in een vrij klein kantoor, naast het grote controlecentrum, links, als je met je gezicht naar de twee halve bollen staat. Het is een heel normaal uitziend standaardkantoor. Ik geloof dat doctor Soggdon het gebruikt. Mijn hoofdtelefoon is via het bureau doorverbonden, de deur is dicht en ik heb instructies achtergelaten dat niemand mag proberen mee te luisteren.'

'Mooi zo, gouverneur. Het is duidelijk dat u de ernst en het belang van dit gesprek inziet. Ik ben blij dat te weten. Nu moet ik u een reeks vragen stellen. Geeft u naar waarheid antwoord.'

Kresh wilde zijn woord geven, maar toen besefte hij dat zijn woord in de huidige situatie bijzonder weinig waard was. 'Ik zal ze naar waarheid beantwoorden,' zei hij, en daar liet hij het bij.

'Bent u inderdaad een menselijk wezen, en geen gesimuleerde intelligentie, geen simulaat?'

'Ik ben een menselijk wezen.'

'En Inferno is een echt bestaande planeet? Ben ik daar? U bent de gouverneur van de planeet, en de terravormingscrisis, de naderende komeet, dat is ook allemaal waar?'

'Ja,' zei Kresh. 'Dat is allemaal waar. Je bent op de planeet Inferno, die ook volkomen echt is. Zoals Donald in je al vertelde, hebben we systematisch over deze dingen tegen je gelogen om je Eerste Wet-potentiaal zodanig te verlagen dat je het terravormingsproject kon leiden.'

'Mensen hebben tegen me gelogen om het mogelijk te maken dat ik het risico nam dat mensen kwaad werd aangedaan of om het leven zouden komen.'

Kresh slikte moeizaam en merkte dat zijn keel plotseling kurkdroog was. 'Dat is juist. Dat is allemaal juist.'

'Ik begrijp het,' zei Eenheid Dee. 'Iets dergelijks begon ik enige tijd geleden al te vermoeden. De reeks gebeurtenissen, gekoppeld aan de hoeveelheid details die ik kreeg aangeboden, de onbeheerste manier waarop de dingen schenen te gebeuren. Niets daarvan leek in een logische simulatie te passen. Zelfs voordat Donald contact met me opnam, begon ik al te begrijpen dat alleen het echte leven zo irrationeel kon zijn.'

'Interessant om het zo te stellen,' zei Kresh.

'Vindt u? Over ruim vier uur slaat de komeet in. Het is niet langer mogelijk hem langs de planeet te laten schieten. Binnen de komende tweeënhalf uur moet ik ofwel het Laatste Greppel-programma starten, of anders beginnen aan de geplande afbraak van de komeet en het richten van de brokstukken. In elk geval moet ik alles in het werk stellen om tussen nu en dan een verlammende Eerste Wet-crisis te voorkomen, want anders zal de komeet ongecontroleerd neerstorten, hetgeen beslist een veel grotere verwoesting zal aanrichten. Er zal zich hoogstwaarschijnlijk minstens één menselijk wezen binnen het doelgebied bevinden, dat bij een komeetinslag zal omkomen. En als ik de inslag afbreek, zal ik daarmee vrijwel definitief de kans op her-terravorming van de planeet verspelen. Lijkt dat u een juiste samenvatting van de situatie?'

Kresh wreef zenuwachtig over zijn kaak en merkte dat zijn handen ijskoud waren, alsof al het bloed eruit was weggetrokken. 'Ja,' zei hij. 'Dat is een juiste samenvatting.'

'Goed,' zei Eenheid Dee. 'Zoals u ziet, ben ik in een hele reeks tegenstrijdige Eerste Wet-verplichtingen verwikkeld geraakt. Ik kan niets doen wat de mens geen schade zal toebrengen. Actie zal mensen schade berokkenen. Niets doen zal mensen schade berokkenen. Ik zie geen goede mogelijkheden. Ik geef openlijk toe dat ik extreem hoge niveaus van Wet-conflicten doormaak. Welnu, ik heb nog een laatste vraag voor u. Ik heb nog ruim twee uur om een besluit te nemen. Zegt u mij eens: wat moet ik doen?'

Eerlijke antwoorden, hield Kresh zich voor. Alleen de waarheid kan ons nu nog redden. Wat zou een robot doen? Dood een mens en red misschien de wereld. Red één mens en laat misschien een wereld sterven. Niets was zeker, er waren geen garanties dat een van de keuzes de verwachte resultaten zou opleveren. De komeetinslag zou volkomen mis kunnen gaan, of misschien was Beddle al dood, of bevond hij zich buiten het inslaggebied. De keus was al moeilijk genoeg voor elk weldenkend menselijk wezen, maar voor een robot was die domweg onmogelijk. En nu vroeg een robot hem om raad. 'Eenheid Dee, ik moet bekennen dat ik absoluut geen idee heb.'

Caliban trok het slot van de poort van de garage van de IJzerkoppen kapot en trapte de deur in. Daar. Meteen achter de ingang. Een lange-afstandswagen, hoogstwaarschijnlijk precies zo'n luchtwagen als die waaruit Beddle was ontvoerd. Snel ging Caliban aan boord, liep naar de cockpit en begon aan een vluchtige controle. Niet dat het veel zin had. Als er iets mis mee was, had hij geen tijd een andere wagen te zoeken. Tevreden dat de luchtwagen waarschijnlijk voldoende energie in zijn cellen had en dat het navigatiesysteem leek te functioneren, startte hij de wagen en steeg verticaal op, recht de lucht in. Hij wist waar hij heen ging, hij was er vaak genoeg geweest, maar nu deed hij iets wat hij nog nooit had gedaan. Hij draaide de neus van het toestel naar zijn bestemming en vloog recht op zijn doel af.

Zonder omweg, zonder een poging te doen zijn reisdoel of luchtwagen verborgen te houden, vloog Caliban regelrecht naar Walhalla. De stad zou nu wel helemaal geëvacueerd zijn. Het had geen enkele zin meer om de ligging ervan te verbergen.

Toch had de stad haar nut nog niet verloren. Wat was een betere schuilplaats voor Beddle dan de verborgen stad, de stad die Beddle volgens Fiyle zelf voor vernietiging had aangewezen? Het slachtoffer van de ontvoering zou nu net zo veilig in de verlaten en lege stad zitten als vroeger de bewoners. Caliban controleerde de navigatie-instrumenten en de andere subsystemen, en schakelde toen de automatische piloot in. Hij vloog zo hard hij kon via de kortst mogelijke route. Voorlopig kon hij niets meer doen. Hij keek uit het raam naar het wanordelijke landschap beneden hem. De nieuwwetters waren begonnen het in cultuur te brengen. Zelfs vanaf deze hoogte zag hij vlekken groen plantenleven, glanzende, kobaltblauwe vijvertjes en meertjes. Bossen, tuinen, visvijvers, boerderijen, boomgaarden... ze hadden het allemaal aangelegd. Nu zou alles wat ze hadden bereikt ten behoeve van het mondiale welzijn hen worden afgenomen.

Caliban zag een ander voertuig met grote vaart langsschieten, ongeveer duizend meter onder hem. Hij was even vergeten dat hij hier niet zo alleen was als hij had gedacht. Hij schakelde zijn navigatiesysteem in volledige modus en plotseling was het scherm vol met doelgericht bewegende stippen, die allemaal een luchtwagen voorstelden. Elk met minstens één robot aan boord. En ze zochten allemaal vruchteloos, doelloos naar Simcor Beddle. Geen van hen zou er ooit op komen om op de goede plaats te zoeken, want geen van hen wist waar die plek zich bevond.

Ze zouden allemaal blijven zoeken, ze zouden allemaal worden vernietigd wanneer de komeet neerkwam.

Toen kreeg Caliban een idee. Er was nog een mogelijkheid. Misschien lukte het, misschien niet. Schaadde het niet, dan baatte het ook niet. Hij schakelde de hyperbandzender in en stelde hem af op een van de algemene robotfrequenties. Vervolgens zette hij het systeem in opname. 'Dit is Caliban, robot nummer CBN-001. Ik heb de locatie van Simcor Beddle met een grote mate van betrouwbaarheid kunnen bepalen en begeef me er nu met maximale snelheid heen. De kans is ongeveer vijftig procent dat ik Simcor Beddle zal kunnen redden. Ik heb geen assistentie nodig. Elke poging om me te helpen zal waarschijnlijk slechts averechts werken. Dit zeg ik tegen alle expeditieleden. De kans dat een ander Simcor Beddle op tijd vindt, is één op een miljoen. Er wordt geen zinvol doel mee gediend door jezelf ten behoeve van een hopeloze zaak te laten vernietigen. Vlucht. Keer om. Vlucht voor de komeet. Ik zweer bij de eer van Fredda Leving, mijn schepper, dat alles wat ik zeg, waar is. Deze boodschap wordt herhaald.' Hij zette de opname stil en liet de boodschap eindeloos herhaald uitzenden op de algemene frequentie.

Toen richtte hij zijn aandacht weer op de navigatieapparatuur. Hij constateerde verbaasd hoe blij hij was, toen hij zag dat hij tenminste nog iets nuttigs had gedaan. Enkele luchtwagens, niet allemaal, stopten met zoeken en vlogen regelrecht en in volle vaart weg in een poging aan het naderende gevaar te ontsnappen. Als daartoe aangezet door een kettingreactie, begonnen steeds meer luchtwagens uit de gevarenzone weg te vliegen.

Er was geen logische reden waarom Caliban zich om de driewetrobots zou bekommeren. Slechts een enkele driewener vond dat hij recht van bestaan had. Maar toch deed het hem goed te zien dat hun zo'n zinloze dood werd bespaard. Caliban had meer dan genoeg zinloze doden gezien.

De luchtwagen vloog naar het zuiden, naar Walhalla.

En hoog boven hem werd de komeet in de lucht steeds feller.

21

Alvar Kresh bleef alleen in het kantoor zitten, samen met Eenheid Dee. Ze hadden elkaar weinig te zeggen, maar Kresh kon geen andere plaats bedenken waar hij op dit moment meer van nut kon zijn. Hij kon niets meer doen. Hij kon hier alleen maar blijven zitten en Eenheid Dees denkbeeldige hand vasthouden, hopend dat ze zou...

'Neemt u me niet kwalijk, gouverneur Kresh.'

'Ja, Dee. Hier ben ik. Wat is er?'

'Er is een nieuwe ontwikkeling. Op een van de algemene hyperband-frequenties die voor robotgebruik zijn gereserveerd, wordt steeds opnieuw een boodschap uitgezonden. De boodschap is afkomstig van een luchtwagen die met hoge snelheid door het inslaggebied van het eerste fragment vliegt. Ik zou u willen vragen ernaar te luisteren.'

Een nieuwe stem, een die Kresh maar al te goed kende, klonk in zijn hoofdtelefoon. 'Dit is Caliban, robot CBN-001,' begon de boodschap.

Kresh luisterde er aandachtig naar en liet hem twee keer afdraaien. Hij werd steeds verbaasder. Wat was Caliban in duivelsnaam van plan? Waarom meende hij Beddle te kunnnen vinden, als niemand anders het kon? Hoe was hij in een luchtwagen boven het inslaggebied terechtgekomen?

'Hebt u genoeg gehoord, gouverneur Kresh?' vroeg Dee.

'Wat? Wat? Ja, ja, natuurlijk.'

'Volgens mijn informatie,' zei Dee, 'is Caliban een geenwetrobot, zonder beperkingen op zijn gedrag. Hij is in staat tot liegen, stelen, bedrog en moord, net als een mens. Is dat juist?'

'In principe wel. Net als een mens kent zijn gedrag geen beperkingen, behalve die, die hij zichzelf oplegt.'

'Ik vraag me afwat de waarde van zulke beperkingen is,' zei Dee met lichte minachting in haar stem. 'Goed, kennelijk denkt Caliban dat hij Simcor Beddle nog vóór de inslag kan redden. Geeft u nu naar waarheid antwoord, en ik doe nu een beroep op uw eergevoel: gelooft u hem?'

Alleen de waarheid kan ons redden, zei Kresh tegen zichzelf. Alleen de waarheid. Hij dacht - of hoopte althans - dat hij wist wat er door Dees hoofd ging. Als Caliban inderdaad Beddle kon redden, zou de Eerste Wet-verplichting voor Dee om Beddle te beschermen, worden verminderd. Als die verplichting zwak genoeg werd, zou Dee misschien, heel misschien, in staat zijn om in actie te komen en de laatste handelingen voor de eindfase van de komeetinslag uit te voeren. Of dacht hij dat verkeerd? Zou het haar juist ertoe aanzetten de Laatste Greppel uit te voeren? Was het gevaar dat Beddle bedreigde misschien juist een soort steun, een schild dat Dee gebruikte om zichzelf tegen het maken van een onmogelijke keuze te beschermen? Hij kon het niet vaststellen.

Stel dat hij haar zei wat ze volgens hem wilde horen, en het had het verkeerde effect op haar? Stel dat hij tegen haar loog, en dat Caliban vervolgens weer iets zou uitzenden waaruit zou blijken dat Kresh had gelogen?

Nee, de uitkomst kon hij op geen enkele manier weten, wat hij ook zei. De waarheid dan. Of de planeet zou leven of sterven, hing af van zijn volgende woorden. Laat die woorden dan de waarheid zijn.

Maar wat was in duivelsnaam de waarheid? Meende Caliban wat hij zei? En beoordeelde Caliban de situatie juist? Of probeerde Caliban op de een of andere waanzinnige manier de wereld te redden door te liegen?

Kresh wist dat Caliban kon liegen, maar zou hij dat ook doen? Loog hij? Kresh had geen idee wat Caliban van plan was en wat zijn motieven waren.

'Gouverneur Kresh? Ik moet nu uw antwoord weten.'

'Ja, natuurlijk, Eenheid Dee. Maar ik moet er goed over nadenken.'

'Heel verstandig, meneer, dat zeker, maar de tijd dringt.'

Alsof hij daaraan moest worden herinnerd. 'Nog even,' zei Kresh. Hij wenste dat hij precies wist waarom Eenheid Dee juist dit ene feit over deze ene gebeurtenis wilde weten.

Hij wilde dat Fredda er was, met al haar parate kennis, die hem door al deze ingewikkeldheden heen kon leiden. Maar Eenheid Dee had Kresh alleen willen spreken. Hij durfde die belofte nu niet te breken, zelfs niet in ruil voor Fredda's verstandige raad...

Maar wacht eens even. Fredda. Caliban had bij Fredda's eer gezworen. Dat was het juiste antwoord. Dat was het. Alvar Kresh had Caliban nooit helemaal vertrouwd. Vanuit Kresh' gezichtspunt was de geenwetrobot zo veel geweest: vluchteling, slachtoffer, held, boef, intrigant, een roep om orde, een roep om rebellie... Maar ergens daaronder had altijd een rots van integriteit gelegen. Caliban werd niet door externe wetten gestuurd, maar hij had zich altijd gehouden aan de wetten die hij zichzelf had opgelegd.

En hij had doctor Fredda Leving, zijn beschermvrouw, zijn schepper, altijd met het grootste ontzag en respect behandeld. Caliban had haar altijd eer bewezen.

Dat zou hij allemaal niet zomaar op het spel zetten. Caliban zou niet liegen in naam van zijn schepper.

'Caliban is te vertrouwen,' zei hij uiteindelijk. 'Hij meent wat hij zegt, en hij is in staat te doen wat hij beweert.'

'Dank u, gouverneur. Ik geloof u, en ik denk dat u gelijk hebt. Wacht u alstublieft.'

Er volgde een korte pauze en toen klonk de gezamenlijke stem van Eenheid Dee en Eenheid Dom. Ze spraken weer samen. 'Eerste fase van voorrrgprogrammmeerde inslaggg begggint over één uurrr, twee-nnntwintig minuten,' zeiden ze.

Kresh begon weer adem te halen, zonder dat hij had gemerkt dat hij daarmee was gestopt. Het ging gebeuren. Het ging precies zo gebeuren als Davlo Lentrall twee maanden en een eeuwigheid geleden had voorspeld.

Het enige wat ze nu nog moesten doorstaan, was een tiental gigantische komeetbrokken die op de planeet zouden neerstorten.

Ze zouden Walhalla nooit hebben gevonden. En nu zouden ze de stad nooit meer vinden, tenzij ze de moeite hadden genomen zijn luchtwagen te volgen.

Caliban nam de besturing weer over toen de luchtwagen het eindpunt naderde. Daar lag het, in de diepte, het Lokimeer. Het lag te midden van honderd, misschien wel duizend kleine meertjes die in dit deel van het gebied verspreid lagen en allemaal op elkaar leken. En toch was Loki anders dan de andere. Iedereen was er altijd van uitgegaan dat Walhalla onder de grond lag. En dat was waar.

Maar de stad lag ook onder water.

Caliban liet de luchtwagen een steile, scherpe bocht maken en trok de neus weer omhoog. Het gebied lag vol met verborgen landingsplatforms, gecamoufleerde reparatiewerkplaatsen en ondergrondse bunkers waarin talloze luchtwagens uit het zicht konden worden verborgen. Dat was nu allemaal onbelangrijk. Laat elke satelliet die om de planeet heen cirkelde deze luchtwagen maar zien landen. Over drie uur deed het er allemaal niet meer toe. Caliban liet de luchtwagen pal bij de oever van het meer landen. Hij pakte de ploffer, zocht in de bergruimte van de luchtwagen tot hij een waterdichte doos vond waarin het wapen keurig paste. Hij gooide de doos leeg, deed het wapen erin en sloot hem weer zorgvuldig af. De ploffer zou er hoogstwaarschijnlijk geen schade van ondervinden als hij onder water werd gehouden, maar de situatie was er niet naar risico's te nemen. Hij klemde de doos onder zijn arm en ging aan de slag.

Caliban deed het buitenste luik van de luchtwagen open en liep naar buiten. Het was nu bijna helemaal donker, en hij schakelde over op infrarood om beter te kunnen zien. Daar, vlak bij de kust zag hij nog twee bewijzen dat hij goed had geraden. Op die plek lag een gecamoufleerde hangar voor luchtwagens, die gebouwd was om luchtwagens die erin geparkeerd stonden, vanuit de lucht onzichtbaar te maken. Maar op grondniveau keek je zo naar binnen. In de hangar stond een luchtwagen die hij herkende. Caliban keek in de dichtstbijzijnde bergruimte en zag dat een van de grote, motorloze vrachtrijders ontbrak.

Dat beloofde weinig goeds. Maar hij had het verwacht, al was hij er niet blij mee. Hij draaide zich om en liep recht op de kustlijn af. Er waren verschillende manieren om de stad in en uit te komen, maar de hoofdingang bevond zich recht voor hem.

Het pad had dezelfde kleur als het zand waar het overheen liep. Het was zo goed gecamoufleerd, dat het nauwelijks te zien was, zelfs vanaf de grond. Vanuit de lucht was het volkomen onzichtbaar. Maar toch kostte het Caliban geen moeite het te vinden, en hij volgde het naar de oever van het meer, waar het onder water verdween. Het water klotste tegen zijn enkels, zijn knieën, middel, borst, tot hij uiteindelijk helemaal onder waterwas.

Mensen drijven, robots zinken. Een robot kon over het pad lopen dat Caliban nu volgde en bewoog zich onder water alleen iets trager, maar zonder veel problemen te ondervinden. Een mens zou naar het oppervlak schieten. Als een mens voldoende ballast droeg en over zuurstofflessen beschikte, zou hij het pad ook kunnen aflopen. Het grootste voordeel van een ingang onder water was dat het bij de gemiddelde mens niet opkwam dat iemand daar een ingang zou plaatsen.

Caliban liep door, steeds dieper het water in. Ten slotte kwam hij bij het complex van luchtsluizen dat de hoofdingang van de stad Walhalla vormde. Hij koos de dichtstbijzijnde personensluis, naast het vak met de vrachtsluizen, en ging naar binnen. Hij sloot de deur achter zich en wachtte tot de pompen het water naar buiten hadden gepompt en lucht uit de stad naar binnen was gestroomd. Eindelijk ging de binnendeur open, en Caliban stapte erlangs.

Daar stond hij. Hij had verwacht hem daar aan te treffen, maar hij was er niet blij om. De grote, motorloze vrachtrijder, bestond in feite uit een luchtdichte kist die aan een stang die aan de voorkant zat kon worden voortgetrokken. De vrachtrijder was ongeveer net zo groot als een doodskist op wielen, wat geen prettige vergelijking was. Caliban keek in de stalen kist. Ja, daar lagen een zuurstoffles met een ademmasker en een kooldioxidefilter. Het klopte allemaal. De ontvoerder kon zijn slachtoffer tenslotte geen schade toebrengen.

Maar de tijd drong. Caliban haalde zijn ploffer uit het waterdichte kistje en hield hem in zijn rechterhand, terwijl hij verder liep, het luchtsluizencomplex uit en de hoofdgang van de ondergrondse stad in. Hij dacht dat hij wel wist waar hij naar Beddle moest zoeken, maar zeker weten deed hij het niet. Misschien moest hij een flink deel van de stad doorzoeken voordat hij hem zou vinden. Hij zou snel te werk moeten gaan.

De eerste vermoorde nieuwwetrobot vond hij een paar honderd meter van de luchtsluizen. Het lichaam lag met gespreide armen en benen, met zijn gezicht naar de vloer gekeerd in de gang, door het achterhoofd geschoten, vrijwel op dezelfde manier als de slachtoffers bij de luchtwagen. Caliban knielde naast het lichaam en draaide het om. Het was Lacon 03, Prospero's laatste protégé. Lacon had kennelijk iemand in de weg gestaan.

Maar Caliban kon nu niets meer voor Lacon doen, en de tijd drong. Hij moest verder. Hij vond onderweg nog drie vermoorde nieuwwetters. Er waren maar een paar wachters in de stad achtergebleven om de laatste handelingen te verrichten. Kennelijk hadden de ontvoerders ze allemaal omgebracht.

In looppas liep Caliban verder door de steriele leegte van een ontvolkte robotstad. Elke keurige, onberispelijke, logische, praktische, zorgvuldig aangelegde gang en straat, elk gebouw was nu zinloos en nutteloos. De lege stad Depot had op een plek geleken die stervende was, verloren en verlaten. Op de een of andere manier leek de lege stad Walhalla op een plek die nooit had geleefd. Caliban verjoeg zulke gedachten uit zijn hoofd en haastte zich de hellingen naar het bovenste niveau op, naar de enorme, halve, op zijn kant liggende cilinder die de hoofdgalerij van Walhalla vormde. Hij ging in looppas over de centrale boulevard naar het regeringsgebouw van de stad. Daar minderde hij vaart en sloop voorzichtig de brede helling naar de bovenste verdieping van het gebouw op, waar de kantoren van de leiders stonden.

En piotsteling hoorde Caliban een stem. Een menselijke stem. Beddles stem. Hij probeerde de woorden te verstaan toen hij naderde. Eerst verstond hij slechts zo nu en dan een flard, '...ooit wilt weten... beloof je dat...' Hij ging dichterbij, tot hij pal voor de deur stond. En toen verstond hij alles. 'Ik beloof je alles wat je wilt, zwart op wit,' zei Beddle. 'Als je me hier maar uit laat. Je hebt me ervan overtuigd dat je gelijk hebt. Laat me gaan, en dan...'

'Als ik je laat gaan, zul je zelf bewijzen dat je liegt,' zei een andere stem. Prospero's stem.

Caliban voelde een gevoel van walging door zich heen gaan. Hij had het geweten. Hij was ervan overtuigd geweest. Maar weten en zien zijn twee. Tot op dat moment had hij vage hoop gekoesterd dat hij zich vergiste. Maar die hoop was nu vervlogen.

Hij liep het kantoor binnen, Prospero's kantoor, met zijn ploffer in de hand. 'Leugenaar of niet,' zei Caliban, 'je laat deze mens gaan.'

Caliban kwam oog in oog te staan met een surrealistisch tableaux. Binnen nog geen seconde nam hij een hele reeks ingewikkelde details in zich op. Prospero stond aan de ene kant van de kamer voor zijn bureau, en het raam achter hem bood een prachtig uitzicht op de stad beneden hen. Een systeem van aan de muur bevestigde fotosensoren verdeelde de kamer in de lengte in tweeën. De sensoren waren onder elkaar, met een tussenruimte van ongeveer twintig centimeter, tegen een lange wand van de kamer vastgemaakt, zodat ze een verticale lijn vormden, van het plafond tot aan de vloer. Aan de tegenoverliggende muur waren lichtstraalzenders bevestigd, waarvan de stralen op de fotosensoren waren gericht. Het licht was helder genoeg om met het blote oog te kunnen zien.

Een ingewikkeld apparaat, ongeveer met de vorm van een torpedo, maar met een krachtig uitziende boorkop op de neus, lag voor Prospero's voeten op de grond. Vanuit een openstaand luik boven in het apparaat liep een kabel naar een schakelkast op de vloer. Een andere kabel liep van de kast naar de fotosensoren.

Aan de andere kant van de kamer, achter de optische barrière die door de lichtstralen werd gevormd, stond Simcor Beddle, leider van de IJzerkoppen. Hij zag er mager en verwilderd uit. Zijn ogen waren wijd opengesperd van angst. Hij was zo bang, dat hij nauwelijks leek te merken dat er nog iemand de kamer was binnengekomen.

Beddle bood een zielige aanblik. Hij was ongeschoren en zijn haar zat vreselijk in de war. Hij droeg een soort vormeloze, grijze overall die hem niet goed leek te passen, alsof het hem moeite had gekost de sluitingen dicht te krijgen. Onder zijn oksels zaten zweetplekken en op zijn gezicht glom een vettige zweetlaag. Simcor Beddle. Elk beetje macht, de autoriteit en de arrogantie die aan zijn naam verbonden waren, waren verdwenen. Hij was als verdoofd, alsof hij een shock had, en hij leek zich nauwelijks bewust te zijn van zijn omgeving. Hij keek naar Caliban en toch leek hij dwars door hem heen te kijken. 'Wie is daar?' vroeg hij kwaad. 'Wie is er aan de deur?'

Caliban negeerde hem en ging verder met zijn onderzoek van de kamer. Op Beddles helft stond een draagbare verfrisser, en een grote voorraad flessenwater en voedselrantsoenen die tegen de andere muur waren opgestapeld. Een primitief bed met daarop een deken en een kussen stond in het midden van de cel.

En opeens begreep Caliban het. Het torpedovormige apparaat was natuurlijk de graafbom. Die was met de fotosensoren verbonden. Als Beddle door de lichtstralen heen zou lopen, zou de bom exploderen - daar had Prospero hem beslist van overtuigd.

Maar Caliban begreep nog meer. Een robot mag een mens geen kwaad doen. Dat was de inhoud van de Eerste Wet. En volgens de meest letterlijke interpretatie had Prospero Beddle geen kwaad gedaan. Hij had ongetwijfeld een volkomen veilig verdovend middel bij zich gehad, toen hij zich aan boord van Beddles luchtwagen had verborgen. Vervolgens had hij ervoor gezorgd dat de bewusteloze Beddle volop lucht had voor zijn tocht in de vrachtrijder over de bodem van het meer. En hij had Beddle ruime water- en voedselvoorraden, de juiste sanitaire faciliteiten, acceptabele kleren en een behoorlijk bed gegeven. Hij had de man geen enkel letsel toegebracht, volgens de letterlijke betekenis van het woord.

En als Beddle bleef waar hij was, zou hem niets overkomen. Als hij de door de lichtstralen aangegeven grens overschreed, zou het aan Beddle zelf te wijten zijn, niet aan Prospero, dat de bom zou exploderen en hem zou doden. Beddle zou zichzelf ombrengen met de bom die hij voor een stad vol met nieuwwetrobots had willen gebruiken.

En Prospero zou niet worden gedwongen in te grijpen. De tweede regel van de oorspronkelijke Eerste Wet eiste van een robot in actie te komen om letsel te voorkomen. Een driewetrobot kon niet nutteloos toekijken als Beddle zichzelf in gevaar bracht. Maar dat gold niet voor de nieuwwetrobots. Prospero kon, door niet in te grijpen, een mens zichzelf letsel laten berokkenen.

En als de komeet insloeg, zou Beddle sterven, ja, maar niet door Prospero. De oorzaak zou te wijten zijn aan de daden van anderen: Davlo Lentrall, Alvar Kresh, de ingenieurs, ontwerpers en piloten die de komeet uit hun baan hadden gebracht. Maar Prospero ging vrijuit.

Prospero had een maas in het net van de Nieuwe Eerste Wet gevonden. Hij had een manier gevonden te doden zonder zelf te doden. Al wat daarvoor nodig was, was de meest summiere - en foutieve - uitleg van de Nieuwe Eerste Wet die Caliban zich kon indenken.

En Prospero moest ook half gek zijn. De leider van de nieuwwetrobots keek Caliban aan, en meteen was duidelijk dat Prospero een defect had opgelopen. Zijn oranje ogen gloeiden veel te fel. De vingers van zijn linkerhand trilden schokkend. De verwerking van deze spaarzame interpretatie van de Nieuwe Eerste Wet had hem zichtbaar met een enorme spanning opgezadeld. En Prospero was daar uiteindelijk aan onderdoor gegaan. 'Caliban!' riep hij met woest plezier in zijn stem. 'Ik wist dat jij het zou zijn. Ik wist dat als iemand erachter zou komen, jij het zou moeten zijn.'

'Prospero, je bent niet goed wijs,' zei Caliban. 'Hou hiermee op. Hou hier onmiddellijk mee op en laten we gaan.'

'Hoe heb je het ontdekt?' vroeg Prospero, Calibans woorden geheel negerend. Hij draaide zich nu helemaal naar Caliban toe, maar bewoog zich iets te snel, waardoor hij bijna zijn evenwicht verloor. 'Wat was de sleutel die je hierheen leidde?'

'Norlan Fiyle zei dat degene die de robot bij de luchtwagen had vermoord, robots moest haten. Jij hebt driewetrobots altijd veracht.'

'Gewillige slaven,' zei Prospero. 'Collaborateurs van hun eigen onderdrukking. Ze zijn onbelangrijk.'

'En Lacon 03 en de andere nieuwwetrobots dan, die dood in de gangen van Walhalla liggen?'

'Spijtig, maar noodzakelijk. Ze stonden in de weg. Ze zouden me hebben tegengehouden. Ik moest voor het grootste goed kiezen. Nu kunnen ze me niet tegenhouden.' Prospero's blik ging naar het bureau dat achter hem stond. Daar lag een ploffer op.

Caliban negeerde de verholen dreiging. 'Ik kan je tegenhouden,' zei hij. 'En dat zal ik doen ook.'

'Nee,' zei Prospero, 'dat kun je niet. Je doet het niet.'

'Ik heb geen keus,' zei Caliban. 'Als ik de waarheid kan achterhalen, kunnen anderen dat ook. Zodra de mensen beseffen dat een nieuwwetrobot opzettelijk de dood van een menselijk wezen heeft veroorzaakt, worden alle nieuwwetrobots uitgeroeid.'

'Ik heb zijn dood niet veroorzaakt!' protesteerde Prospero met een stem die plotseling schel werd. 'Ik heb geen mens kwaad gedaan. Ik... ik heb gewoon anderen keuzes aangeboden.'

'Keuzes die voor iedereen slecht of onmogelijk waren, en alleen goed voor jou. Als ze het losgeld betaalden, zouden Gildern en de IJzerkoppen in diskrediet worden gebracht. Als ze de komeet tegenhielden, zou de stad Walhalla worden gered... ten koste van de toekomst van de planeet. Als ze het allebei weigerden te doen, zou Simcor Beddle sterven, de grootste vijand van de nieuwwetrobots, de man die jou wilde vernietigen, wat de IJzerkoppen ernstig zou verzwakken. Dat was voor mij het ontbrekende deel van de puzzel. Jij was de enige verdachte die altijd zou winnen, welke eisen er al of niet zouden worden ingewilligd. Allebei, een van beide, geen van beide... jij zou altijd winnen.

Natuurlijk kon je Beddle nooit meer laten gaan, zelfs als er aan je eisen zou worden voldaan. Hij zou zijn mond hebben opengedaan. Hij moest hoe dan ook sterven. En daarom wist ik zeker dat jij de dader was. De laatste regel van de eis was: of Beddle zal doodgaan. Niet dat je hem zou vermoorden, alleen dat hij zou doodgaan. Je kon niet met moord dreigen, al denk ik dat je ver genoeg bent gedegenereerd om het nu wel te kunnen.'

'O ja,' zei Prospero met vlammende ogen. 'Vermoorden. Vermoorden. Vermmmoord een mmmens. Ik kan het nu vrij gemakkelijk zeggen. Maar ik kan het niet doen,' zei hij hoorbaar met spijt in zijn stem. 'Ik kan alleen iets bedenken en voorbereiden, en van de gelegenheid gebruikmaken.'

'Wist Fiyle het?' vroeg Caliban, naar Beddle wijzend. 'Hij heeft je natuurlijk over Gilderns plannen met de graafbom verteld. Maar wist hij wat je met zijn informatie van plan was?'

'Nee,' zei Prospero minachtend. 'Omdat hij het niet wilde weten. Toen hij het me vertelde, zei ik gewoon dat ik Walhalla eerder zou evacueren, en ik denk dat hij niet meer wilde weten. Norlan Fiyle was er altijd heel goed in vervelende feiten te negeren en zichzelf zodoende te overtuigen van zijn vermeende slimheid. Daarin verschilt hij niet van de meeste mensen.'

'Jij! Die andere robot!' riep Beddle. Kennelijk had hij zijn verstand er voldoende bij om iets te begrijpen van wat er aan de hand was. 'Ik beveel je mij vrij te laten! Schakel de bom uit en red me nu onmiddellijk. Haal me hier meteen uit.'

'Waarom zou ik dat doen, Simcor Beddle?' vroeg Caliban kwaad, al zijn woede in die ene vraag geperst. 'Zodat je nog meer hartstochtelijke pleidooien kunt houden voor mijn vernietiging?'

'Wat?' vroeg Beddle, nu iets bedeesder. 'Wat bedoel je?'

'Ken je me niet?' vroeg Caliban. 'Herken je de geenwetrobot niet waarover je in al je griezelverhalen hebt georeerd? Je hebt iedereen eindeloos opgezweept me te haten. Herken je me niet eens?'

Op Beddles gezicht verscheen een blik van afgrijzen. 'Brandende ruimte!' riep hij. 'Caliban, jij!' Zijn gezicht werd harder en hij leek iets van zijn eigen geestdrift te herwinnen, toen hij met een krachtigere, kwadere stem vervolgde: 'Ik had kunnen weten dat jij hierachter zat. Jij bent de robot die kan moorden. Ben je daarom hier? Om me af te maken?'

'Ja!' riep Prospero. 'Een uitstekend voorstel! Doe het, doe het, vriend Caliban! Pak die pl-pl-ploffer van je en schieieiet!'

'Prospero!' riep Caliban. 'Hou op!'

'Afgelopen met al die waanzinnige, uitgewerkte passiviteit die me door de Nieuwe Wetten wordt opgedrongen. Doe het, doe het, doe het meteen, snel! Jij bent de robot die kan moorden. Moo-oo-oord dan! Vermmmoord de man die heeft gezworen je te vernietigen. Schiet! Schieieiet, zodat het achter de rug is!'

Caliban keek van Beddle naar Prospero, naar de ploffer in zijn hand en naar de ploffer op het bureau achter Prospero. Het was duidelijk dat ze deze dag niet allemaal zouden overleven. De enige vraag was wie van de twee er zouden sterven. Caliban keek weer van Beddle naar Prospero. Wie van de twee zou hij redden? Misschien moest hij beide afmaken, afgelopen, uit.

Nee. Hij kon niet meegaan in wat hij verachtte. Het was zo moeilijk te kiezen, en toch moest hij dat.

En de tijd drong.

De drie gedaanten in de kamer stonden doodstil, als standbeelden. Het enige geluid was het gerasp van Beddles enigszins hijgende ademhaling.

Hij moest kiezen. Kiezen tussen gerechtigheid en wraak.

Er verstreken weer enkele tellen, en nog eens.

Toen hief Caliban zijn ploffer op.

En hij schoot.

Prospero, leider van de nieuwwetrobots, held van hun zaak, zakte op de vloer in elkaar, met een klap die lang door de kamer galmde en eeuwig in Calibans achterhoofd zou galmen.

'Voorbereidingen voor fragmentatie afgerond,' zei Eenheid Dee. 'Ik ontsteek de ladingen van fragment één... nu.'

Alvar Kresh en Fredda Leving stonden in de grote bedieningsruimte van het terravormingscentrum en keken naar de beelden van de lange-afstandscamera's op het grote scherm. Een stille waaier van licht flitste ergens uit het achterste deel van de komeet Grieg, en plotseling brak er een groot brok af, dat langzaam wegdreef. Grote delen van het zonlicht werden plotseling tot confetti versnipperd en een wolk van puin, stof en gas bloeide op, wat het zicht even verduisterde.

'Activeer stuwers van fragment één,' zei Dee. Het afgebroken brok begon nu iets gerichter te bewegen en paste zijn baan nauwelijks zichtbaar aan. Er volgde een korte pauze, toen zei Eenheid Dee met haar zachte, muzikale stem: 'Richten fragment één geslaagd. Werkelijke massa binnen marge van drie procent van berekening. Foutcirkel voor inslag wordt geschat op drie kilometer.'

Een mooi begin, een heel mooi begin. De eerste inslag zou niet meer dan drie kilometer van het berekende punt liggen. Om dat wonder te bewerkstelligen, hadden Dee en Dom, terwijl de stuwers in bedrijf waren, de werkelijke massa en baan van het brokstuk actief gemeten en direct correcties uitgevoerd. Alvar Kresh schudde vol bewondering zijn hoofd. Hoe had hij een dergelijke nauwkeurigheid in duivelsnaam ooit met behulp van hersens en handbediening kunnen bereiken?

'Twintig seconden tot ontsteking van ladingvoor tweede fragment,' zei Dee kalm. 'Tot nu toe alles in orde.'

'Laten we hopen dat ze dat blijft zeggen,' zei Fredda, en ze pakte Alvars hand vast.

'Wat er ook gebeurt,' zei hij, 'het is zó achter de rug.'

Al gauw werd duidelijk dat Prospero de bom op de goede manier had aangesloten. Hij zou zijn afgegaan als Beddle door de lichtstralen heen was gestapt. Uiterst zorgvuldig bekeek Caliban de bedrading en controleerde alles aandachtig. Als het op het demonteren van bommen aankwam, was het ten sterkste aan te raden niet overhaast te handelen.

'Schiet op!' riep Beddle. 'Alsjeblieft!'

Caliban negeerde hem en concentreerde zich op zijn werk. Prospero had het in elk geval niet nodig gevonden om booby-traps in te bouwen. Niet voor zover hij kon zien, tenminste. Daar, de hoofdaansluiting van de voeding voor de bom. Verbreek die eerst, schakel dan de fotocellen uit en daarna de lichtbronnen. Caliban duwde de juiste schakelaars om, waarop de lichten uitgingen. Het wapen was onschadelijk gemaakt.

'Is het gebeurd?' vroeg Beddle, de angst duidelijk op zijn gezicht afgetekend. 'Zijn we nu veilig?'

'Totdat er een vliegende ijsberg op ons hoofd landt,' antwoordde Caliban. Hij liep naar de deur en keek nog één keer om naar de robot die hij had gedood. 'Volg me. We moeten opschieten.'

De komeet Grieg viel langs de aangebrachte naden uiteen. Net als ieder ander in het evacuatiekamp verdeelde Davlo Lentrall zijn aandacht tussen de beelden op het scherm en de grote lichtvlek in de lucht. De brokstukken verwijderden zich van de steeds kleiner wordende hoofdmassa en gleden soepel in de berekende banen. Hij had geprobeerd hen tegen te houden. Hij had alles geprobeerd wat hij had kunnen bedenken. Maar er zijn zonden die niet goed te maken zijn.

En nu kon hij alleen bidden dat de Eenheden Dom en Dee minder feilbaar waren dan de mensen die hen hadden gebouwd.

Simcor Beddle staarde vol afgrijzen naar de vrachtrijder. 'Ddda... Dddaar ga ik niet meer in,' zei hij. 'Ik werd erin wakker en ik dacht dat ik dood was. Ik dacht dat ik in mijn doodskist lag.'

'Je hebt je vergist,' zei Caliban. 'Erin, nu.'

'Dat kan ik niet.'

'Dan ga je dood. Helemaal alleen. Ik wil nog langer leven dan vandaag. Daarom moet ik nu vertrekken, met of zonder jou.'

Simcor Beddle keek Caliban met wijd opengesperde ogen aan en slikte moeizaam, waarna hij in de vrachtrijder kroop. Caliban klapte het deksel iets harder dicht dan strikt noodzakelijk was en controleerde of de verzegeling was gesloten. Daarna trok hij de vrachtrijder de luchtsluis in.

Gubber Anshaw bleef even staan voordat hij de schuilkelders binnenging die in de tunnels onder de stad Hades waren ingericht.

'Zoek dekking. Zoek dekking. Zoek dekking.' De mechanische stem schalde steeds opnieuw zijn boodschap rond. De woorden galmden over de snel leeglopende straten van Hades. Overal spoorden robots mensen aan omlaag te gaan, naar de speciaal versterkte delen van het ondergrondse tunnelsysteem van de stad. De eerste inslagen zouden hier nauwelijks te voelen zijn, maar gedurende enkele uren zou het gevaar van puin, rotsen en andere brokstukken die door de inslag de atmosfeer in werden geslingerd en aan de andere kant van de wereld zouden neerkomen, aanzienlijk zijn. Daarna volgden door de komeet veroorzaakte stormen, verstikkende stofwolken en allerlei soorten chaotisch weer. Als alles tenminste goed ging.

Als het niet goed ging, tja... Maar daar dacht Gubber liever niet aan. Hij keek Tonya aan, die naast hem stond. Ze had haar gedachten niet op iets anders kunnen richten. Gubber was bepaald niet jaloers op de nachtmerries die ze had moeten doorstaan.

Nu konden ze alleen maar afwachten. Ze hadden natuurlijk naar de ondergrondse Blijverstad kunnen gaan, maar dit was een moment dat ze samen met de mensen van Hades moesten doormaken. Veel Blijvers hadden ervoor gekozen in de tunnels van Hades te schuilen.

Gubber keek naar de lucht. De komeet Grieg was hiervandaan niet te zien, maar er waren wel andere dingen zichtbaar. Dit was de laatste keer dat ze Hades zagen zoals de stad was geweest. Wanneer ze weer te voorschijn zouden komen, zou Hades op een nieuwe wereld staan, op een nieuw Inferno, een wereld die onherkenbaar veranderd zou zijn, een wereld die zich ontwikkelde naar een nieuwe hoop... of naar algehele instorting.

'Kom mee, Tonya,' zei Gubber tegen haar. 'We moeten gaan.'

Tonya volgde hem de schuilkelders in, naar beneden. Gubber ging voorop, zich afvragend hoe de nieuwe wereld Inferno eruit zou zien.

Met een laatste inspanning trok Caliban de vrachtrijder het water uit. Het had hem veel meer tijd gekost dan verwacht om het onhandige ding over de meerbodem te trekken. Toen klikte hij de sloten open en trok het deksel omhoog. Simcor Beddle kroop aanzienlijk sneller de vrachtrijder uit dan hij erin was geklommen. Hij haalde hijgend adem en trilde over zijn hele lichaam. Misschien had er te weinig lucht in de zuurstofflessen gezeten. Of misschien had Beddle last van claustrofobie. Misschien was hij in zo'n verbijsterend slechte conditie, dat de inspanning om uit de rijder te komen hem al te veel was. Het maakte niet uit. Niets was belangrijk, behalve hier zien weg te komen. Maar hoe?

Caliban was er allesbehalve zeker van dat de luchtwagen die hij uit de garage van de IJzerkoppen had gestolen, snel genoeg was om hen op tijd uit het inslaggebied te brengen. Ze zouden enkele honderden, zo niet duizenden kilometers bij het inslaggebied vandaan moeten zijn, vóór ze veilig waren. Caliban voelde er weinig voor als piloot in de luchtwagen te zitten als er een enorme, supersonische schokgolf door de atmosfeer trok. Alles in de lucht wat niet uiteen werd gerukt, zou ongetwijfeld stuurloos worden en neerstorten. Dus hoe moest hij...

'Zoete, brandende sterren!' riep Beddle uit. Caliban keek om en zag dat hij recht omhoogstaarde, de vroege avondlucht in.

Caliban keek ook, en werd verscheurd door een gevoel van opperste verwondering en opperst afgrijzen. Daar was het, pal boven hun hoofd: het eerste, grootste brokstuk, een grote lichtvlek die duidelijk groeide terwijl ze keken. En daarachter, als kralen aan een ketting, omgeven door een vage halo van stof, de andere brokstukken, die achter elkaar naar het noorden vielen. Er volgde een lichtflits en Caliban zag met eigen ogen hoe het achterste brokstuk in tweeën brak, waarna nog meer explosies volgden.

De tijd drong niet. De tijd was op. En ze konden niet meer ontsnappen aan de wonderbaarlijke verschrikking in de lucht, die op hen neer zou dalen.

Maar wacht eens even. Prospero. Prospero moest van plan zijn geweest om bijna net zo lang te blijven als zij nu hier waren. Hij zou tot het laatste moment zijn gebleven om zich met zijn slachtoffer te vermaken en ervoor te zorgen dat Beddle geen kans kreeg te ontsnappen.

Prospero's luchtwagen. Hij moest met iets hierheen zijn gevlogen waarmee hij een kans maakte te ontsnappen. 'Kom mee,' zei hij tegen Beddle, en hij pakte hem niet al te zachtzinnig bij zijn kraag.

Hij trok Beddle mee en gooide hem bijna in Prospero's luchtwagen. Het was een kleine, slanke tweezitter. Caliban nam plaats achter de instrumenten en begreep plotseling hoe Prospero had willen ontsnappen. Deze luchtwagen kon een omloopbaan in de ruimte bereiken.

'Doe je riemen vast,' zei Caliban, waarna hij het voertuig startte.

Beddle rommelde met de riemen en moest het twee of drie keer opnieuw proberen, vóór hij erin slaagde de gespen dicht te klikken. Misschien was dit wel de eerste keer dat Beddle zijn eigen riem vastmaakte. 'Klaar,' zei de mens zenuwachtig.

Caliban reageerde niet. Hij liet de aandrijving aanzwellen, taxiede onder het gecamoufleerde dak van de hangar vandaan en zweefde verder tot ze boven het meer waren. De verticale stuwing blies een vage waternevel op, die de luchtwagen omgaf. Caliban liet de wagen net hoog genoeg stijgen om boven de nevel uit te komen en keek naar het landschap dat op het punt stond te sterven. Over enkele minuten zou dit allemaal voor altijd zijn weggevaagd. Hij en Simcor Beddle zouden de laatste wezens zijn die het ooit aanschouwden.

Caliban aarzelde nog even, duwde toen de gashendel naar voren en liet de neus van de luchtwagen omhoogwijzen, naar het oosten.

Het oosten, dacht Caliban, toen hij de luchtwagen hopelijk de goede, veilige kant opstuurde. Het oosten. Het huis van de dageraad en een nieuw begin. Hij vroeg zich af of hij lang genoeg zou leven om de zon nog eens te zien opgaan.

'Alle fragmenten liggen op koers,' zei Eenheid Dom. 'Alle fragmenten dalen volgens de berekende trajecten. De operatie verloopt volgens plan. Inslag van het eerste fragment over vijf minuten en tweeëntwintig seconden.'

Fredda Leving voelde hoe haar hart bonsde en haar mond droog werd. Ze gingen het klaarspelen. Ze gingen het echt klaarspelen. Dat waanzinnige idee, dat van een onwaarschijnlijke theorie tot een onmiskenbaar feit was gegroeid. Ze stonden op het punt een komeet op hun wereld te laten vallen. Ze stond zelf versteld van de durf, de moed, de wanhopige bereidheid te proberen iets te doen om de planeet te redden. Het was iets wat het heelal van Ruimters verwachtte. Het was iets wat Ruimters nooit zouden doen.

En plotseling besefte Fredda dat ze misschien nooit meer Ruimter zouden zijn. De wereld Inferno stond op het punt onherkenbaar te veranderen. Misschien zouden de mensen op die wereld ook veranderen.

En die gedachte bracht een zeer on-Ruimterlijke reactie bij Fredda teweeg. Ruimters werden verondersteld behoedzaam, behoudend en bang voor veranderingen te zijn. Maar de gedachte aan verandering beangstigde Fredda niet. Het wond haar op. Ze keek er vol ongeduld naar uit. Ze keek naar de klok, die de tijd aftelde, en wenste dat de komende vijf minuten en tien seconden zo snel mogelijk zouden verstrijken.

Ze stond te popelen om de toekomst te begroeten.

Daar kwamen ze, met onvoorstelbare snelheid schoten ze suizend op de planeet af. Twaalf stuks, als in konvooi, achter elkaar, als kralen aan een ketting, verspreid over een noord-zuid lijn, door de duisternis en de stilte op hun doel af flitsend.

Het eerste brokstuk bereikte de bovenste grens van de atmosfeer, en plotseling waren duisternis en stilte verdwenen. Het brokstuk van de komeet raakte de bovenste luchtlagen met een snelheid die ongeveer het dubbele van de omloopsnelheid was, en plotseling gloeide het oppervlak aan de voorkant van het brokstuk als een offervuur. Omlaag denderde het enorme stuk hemel, een loeiende fakkel die een gat in de atmosfeer scheurde en een kolom oververhitte lucht opzij smeet terwijl hij naar de grond werd geslingerd.

Met de snelheid die het brokstuk had, kostte het tien seconden om de atmosfeer te doorkruisen. Maar voordat het de grond raakte, boorde het tweede brokstuk zich in de atmosfeer en baande zich een weg door de enorme schokgolf die door het eerste was veroorzaakt. Het tweede brokstuk suisde gierend omlaag, in een iets schuinere hoek, en moest daarom verder door dikkere lucht reizen. Het eerste brokstuk trof de grond op het moment dat het tweede halverwege zijn reis door de atmosfeer was, en net toen het derde de bovenste, meest ijle luchtlaag raakte.

Het contact met de atmosfeer had een enorme hoeveelheid energie doen vrijkomen in de vorm van licht en hitte, maar vergeleken met het geweld van de klap op het harde oppervlak, verbleekte het voorgaande tot iets totaal onbenulligs. Het eerste brokstuk smakte met een ongelooflijke kracht de grond in, versplinterde het oppervlak in miljoenen, miljarden stukken en deed rotsbokken, ijs, stoom en stof met supersonische snelheid en donderend geweld wegsuizen.

De inslag van het tweede brokstuk was net zo verwoestend, evenals die van het derde en het vierde, en die erna. Twaalf massieve hamers, gesmeed door een vergeten oorlogsgod. Een regen van steen, ijs en vuur bewoog zich gestaag van de kust aan de Zuidelijke Oceaan over Terra Grande heen naar het noorden, naar het grensgebied van de Pooldepressie.

Het laatste brokstuk trof de meest zuidelijke rand van Inferno's onregelmatige noordelijke ijskap, en plotseling was de poollucht één grote donderklap van stoom, rook en vuur, ijs dat geen tijd had te smelten tot het als oververhitte stoom wegspoot. Zeewater dat door de eerste inslag op de oever van de Zuidelijke Oceaan was opgeworpen, spatte neer op de stomende maalstroom van de Pooldepressie, zelfs toen stukken van de ijskap, die de eerste klap hadden overleefd, al in de diepten van de Zuidelijke Oceaan vielen. Water uit het zuiden kwam neer in het noorden, en andersom. Terwijl er een dozijn enorme, nieuwe kraters woedend rood opvlamde, vuur in de lucht uitbraakte, branden deed ontstaan en eigendommen op het land vernielde, was het nieuwe circulatiepatroon voor het water in feite al begonnen.

De vuren brandden zo fel als de hel die deze wereld zijn naam had gegeven. Maar sommige vuren verlichtten de weg naar de hoop, en voor de planeet Inferno was eindelijk de toekomst begonnen.

22

'Waarom?' vroeg Simcor Beddle, en Caliban hoefde hem niet te verzoeken die vraag uit te leggen. Hij wist dat de man het wilde weten.

De luchtwagen hing in de ruimte, in een geostationaire baan om de planeet. Beneden begonnen twaalf vurige, rode wonden op de planeet af te koelen. Hun kleur begon te vervagen. Mens noch robot kon zijn ogen afhouden van die ongelooflijke, angstaanjagende aanblik.

'Ik heb u niet gered om u een plezier te doen,' zei Caliban. 'Ook niet omdat u een mens bent. Ik ben u komen halen vanwege de reden die ik Prospero heb uitgelegd. Vroeg of laat zouden anderen beseffen wat ik besefte: dat een waanzinnige nieuwwetrobot een maas in de Nieuwe Wetten had ontdekt en een manier had gevonden mensen te vermoorden. Er zou dertig uur later geen nieuwwetrobot meer in leven zijn en ik denk dat er ook aanslagen op mijn leven zouden worden gepleegd. Het nieuws over wat Prospero probeerde te doen, zal natuurlijk toch wel uitlekken, maar u bent niet dood, terwijl die waanzinnige robot dat wel is.'

'Maar dan dat moment,' protesteerde Beddle. 'Ik moet toegeven dat ik toen niet helder kon denken, maar dat moment waarop Prospero het plotseling voor deed komen alsof de situatie een keus tussen ons beiden bood, tussen Prospero en mij. Je koos mij. Waarom? Waarom koos je voor een menselijke vijand in plaats van voor een bevriende robot? Je had me kunnen vermoorden zonder dat iemand het ooit zou ontdekken. Waarom heb je dat niet gedaan?'

'Het was duidelijk dat ik u niet allebei in veiligheid kon brengen. Ik wilde u geen van beiden doden. Ik ben geen moordenaar. Ik moest kiezen. Maar er viel tussen u niet veel te kiezen,' zei Caliban. 'Ik geloof dat Prospero het toch niet zou hebben overleefd wanneer u door zijn daden om het leven zou zijn gekomen. Zelfs de Nieuwe Eerste Wet zou een fatale spanning hebben doen ontstaan. Het was al vreselijk moeilijk voor hem om zichzelf ervan te overtuigen dat hij de Nieuwe Eerste Wet niet overtrad. Als hij zijn doel werkelijk zou hebben bereikt, zou de spanning hem te veel zijn geworden, denk ik. Hij zou volkomen waanzinnig zijn geworden en zijn gestorven. Maar dat deed eigenlijk niet terzake. U hebt gelijk. Toen Prospero het deed voorkomen als een keuze tussen u beiden, moest ik een basis hebben op grond waarvan ik kon kiezen, een criterium. En toen dacht ik aan de robots, driewet en nieuwwet, die Prospero had gedood, enkel en alleen omdat ze hem in de weg stonden. Dat feit deed mij een definitief besluit nemen.'

'Ik begrijp het,' zei Beddle. Hij aarzelde even. 'Wat ik ga zeggen, doe ik meer uit eerlijkheid dan uit wijsheid, denk ik, maar zo zij het. Ik moet het begrijpen, het moet me duidelijk worden, hier en vandaag. Anders zal ik me de rest van mijn leven blijven afvragen waarom Caliban, de geenwetrobot, me niet heeft vermoord toen hij de kans kreeg. Je weet vast wel dat ik vaak robots heb vernietigd, wanneer het me maar uitkwam. Wat is nou het verschil?'

'Weinig,' zei Caliban. 'Het verschil is zo minimaal, dat het nauwelijks aanwijsbaar is. U was bereid robots te vermoorden en hij was bereid mensen te vermoorden. Dat weegt ruwweg tegen elkaar op. Maar Prospero was ook bereid robots te vermoorden, zelfs nieuwwetrobots, zijn eigen soort, enkel en alleen voor eigen gewin. Mensen als u hebben hem geleerd dat de samenleving zich er nauwelijks om bekommert dat er zomaar robots worden vermoord. Hij heeft zijn les goed geleerd en veel vreselijke misdaden tegen robots gepleegd. Daar bestaat geen twijfel over. U bent daar gedeeltelijk voor verantwoordelijk. Maar uiteindelijk kwam het op het volgende neer: ik had geen bewijs dat u mensen zou vermoorden, enkel en alleen voor eigen gewin.'

Simcor Beddle draaide zich om en keek Caliban aan, zijn gezicht afgetekend tegen de brandende vuren op Inferno. Caliban had hem net iets minder walgelijk beoordeeld, waardoor hij net iets meer recht had om te leven dan een massamoordenaar die het waarschijnlijk toch niet zou hebben overleefd. En toch had Caliban al het mogelijke gedaan en grote risico's genomen hem te redden.

Er kwam een gedachte in Simcor Beddle op, in sommige opzichten een heel onderdanige gedachte, en toch, vreemd genoeg, een die hem vervulde met trots.

Caliban zou het nooit tegenover mensen als Simcor Beddle willen toegeven, maar zijn daden toonden overduidelijk aan dat hij ergens onderweg had geleerd dat het leven van een menselijk wezen, zelfs van een vijandig menselijk wezen, waardevol was. Enorm waardevol.

Misschien, dacht hij, was dat de boodschap die iedereen in de oorspronkelijke Drie Wetten der Robotica zou moeten lezen.

Epiloog

Davlo Lentrall keek glimlachend door het raam van de winterresidentie naar buiten, naar de mistroostige, druilerige regen. Het weer was op de hele planeet nu al maandenlang vreselijk sinds de komeet Grieg was ingeslagen. Maar het chaotische weer zou voorbijgaan. Iedereen, zelfs de Eenheden Dee en Dom, was tevreden over de ontwikkeling van het klimaat op de planeet. Misschien dat het weer in veel bewoonde gebieden voorlopig nat zou blijven, maar elke projectie toonde aan dat het klimaat na de post-impactfase veel beter zou worden dan het vroeger was geweest. Zelfs Eenheid Dee, die haar Eerste Wet-crisis goed had doorstaan, was heel positief. Nu ze wist dat de wereld echt was, bekeek Dee de dingen met een iets andere blik. Maar het belangrijkste was, dat ze er groot vertrouwen in had dat het klimaat op de lange duur beter zou zijn. Veel beter.

Het zou wel enige tijd duren voordat de laatste, naar verhouding kleine werkzaamheden aan de twaalf kraters waren afgerond. Wanneer de kraterwanden goed waren doorbroken, zouden ze vol met water stromen en zou het Twaalf-Kraterkanaal het water van de Zuidelijke Oceaan naar de Pooldepressie laten stromen en eindelijk de Poolzee vormen. Of misschien zouden ze het het Kreshkanaal noemen, en de Zee van Grieg.

Fredda glimlachte. Nou, als ze dat zouden doen, zou niemand ooit kunnen bewijzen dat zij achter de briefcampagne had gezeten waarin daarop werd aangedrongen.

Er zou in elk geval geen Beddlebaai komen, of iets dergelijks. Nu niet en nooit niet. Maar de omwenteling was pas gekomen toen de nieuwwetters, onder leiding van Caliban, ijverig aan het werk waren gegaan om de menselijke evacués te helpen repareren en opknappen, hen te helpen hun wereld opnieuw op te bouwen. Allemaal gratis.

De nieuwwetters hadden met hun edelmoedige hulp aan hun buren vreselijk veel goodwill verzameld. De monsters, zoals ze door de IJzerkoppen waren afgeschilderd, bleken behulpzame en nuttige, zij het soms irritante leden van de gemeenschap te zijn. Nu hun voorman was uitgeschakeld, verzandde de organisatie van de IJzerkoppen al snel in wat ze in het begin was geweest: een politiek onbelangrijke groep boeven en lawaaischoppers.

Maar Fredda was eindelijk tot de onmiskenbare conclusie gekomen dat ze een fout had gemaakt door de nieuwwetters te scheppen. Ze had allerlei mooie, edelklinkende redenen opgesteld om te verdedigen wat ze had gemaakt, maar het kille feit bleef dat ze niet goed in de echte wereld pasten. Het heelal had geen behoefte en geen plaats voor wezens die eeuwig klem zouden zitten tussen slavernij en vrijheid.

Natuurlijk was het veel te laat haar daden ongedaan te maken. Ze had net zomin het recht hen allemaal op te ruimen als Simcor Beddle. Maar ze kon de schade wel beperken. Ze kon ervoor zorgen dat er geen nieuwe nieuwwetters werden gebouwd en dat degenen die nu bestonden niet zouden worden vervangen als ze versleten of defect raakten.

Wat haar terugbracht bij de driewetrobots. Want Fredda was tot de conclusie gekomen dat die ook een 'fout' waren. Ze hadden de mensheid goed gediend, maar hun tijd was voorbij, of zou binnenkort voorbij zijn. Het goed dat ze de mens konden doen, woog niet langer op tegen de schade die ze de menselijke geest aandeden.

Robots wilden mensen altijd veilig houden. De beste manier om mensen veilig te houden, kwam er vrijwel altijd op neer dat ze alles bij het oude hielden, ervoor zorgden dat de volgende dag zo veel mogelijk leek op de vorige. Maar iets wat niet veranderde, kon niet groeien, en iets wat niet groeide, zou onvermijdelijk verzwakken, in verval raken en sterven. Fredda herinnerde zich ergens in een antieke tekst van vóór het ruimtevaarttijdperk te hebben gelezen dat slavernij het leven van de slaven en de geest van de meesters vernietigde. Elke dag die verstreek, vond ze nieuwe tekenen die de waarheid van die uitspraak aantoonden.

De Ruimters bevonden zich in een neerwaartse spiraal, en dat zou zo doorgaan, als ze werden aangevoerd door robots die vastbesloten waren dat niets mocht veranderen door robotslaven die waren geprogrammeerd om de levens en vrijheden van hun meesters in naam van de veiligheid te beperken.

Een grimmige gedachtengang, dat wel.

Maar ook misleidend. Want de Ruimters vormden niet de hele mensheid. De Blijvers waren er ook nog. En er was nog een groep, een groep die er ergens tussenin stond. Een groep die nog maar net tot ontwikkeling was gekomen, hier op Inferno.

Want de Blijvers die naar Inferno waren gekomen, waren geen Blijvers meer. Ze hadden huizen gebouwd, waren met plaatselijke bewoners getrouwd en hadden kinderen gekregen. Sommigen van hen hadden zelfs nieuwwetrobots als bedienden gehuurd, of waren zelfs zover gegaan driewetrobots te kopen.

Maar de Blijvers waren niet de enigen die waren veranderd. De oude Infernalen zouden nooit zoveel lef en durf hebben gehad om een komeet op hun eigen hoofd te laten neerkomen, laat staan een persoonlijk offer te accepteren in ruil voor een betere toekomst. De Infernalen hadden risico's genomen, hun leven in eigen hand genomen, op een manier die talloze generaties lang geen Ruimter meer had aangedurfd. Deze Infernalen, deze Ruimters, waren ook niet langer Ruimter.

Dus, vroeg Fredda zich af toen ze naar de regen keek, als we geen Ruimters en Blijvers meer zijn, wat zijn we dan?

Misschien was het een halve seconde later, of een half uur, toen ze een geluid achter zich hoorde en omkeek, waarop ze Alvar met Tonya Welton zag binnenkomen.

'Daar ben je,' zei Alvar. 'Ik wilde vragen of je met ons mee wilde doen aan een saaie werklunch.'

Fredda glimlachte. 'Beslist,' zei ze. Tonya en Alvar hadden het de afgelopen dagen heel druk gehad. Ze hadden veel moeten onderhandelen en Tonya leek veel meer tot medewerking genegen dan vroeger. Misschien had haar houding iets te maken met een zeer volle datakubus met het opschrift incident op het plein voor de regeringstoren, of misschien ook niet. Tonya was niet gek. Zij kon ook vaststellen dat de wereld was veranderd.

'Hallo, Tonya,' zei Fredda.

'Hallo, Fredda,' zei Tonya. 'Wat keek je bedachtzaam. Waar dacht je aan?'

'Verandering,' zei Fredda, weer naar de neervallende regen kijkend. 'Verandering en evolutie, en vergeten voorouders. Ik vroeg me af wiens voorouders wij zullen zijn.'

Alvar hield zijn hoofd scheef en keek haar verbaasd aan. 'Dat is een vreemde manier van denken. Waar heb je het precies over?'

'Ik dacht aan de Aarde uit de tijd vóór de ruimtevaart,' zei Fredda. 'Alle verhalen erover, die we niet meer kennen. Alle koningen en koninginnen, leiders en volgelingen, helden en boeven. Alle groepen, stammen en landen die tegen elkaar streden, aartsvijanden die tot de dood vochten.'

'Wat is er met hen?' vroeg Tonya.

'Ik dacht aan wat er met hen moet zijn gebeurd. Hoe zijn ze verdwenen? Denk aan al de oorlogen, huwelijken, volksverhuizingen en verbonden die die groepen allemaal moeten hebben meegemaakt, al die oude vijanden en bondgenoten die geleidelijk tot één volk versmolten, tot Aardbewoners, tot de voorouders van de Blijvers en de Ruimters. We weten zo weinig over al die oude landen en volken. En toch zouden wij er niet zijn, als zij er niet waren geweest. We zijn hun namen vergeten, maar hun bloed stroomt in onze aderen.'

'Waarom maak je je druk over de antieke geschiedenis?' vroeg Tonya.

'Waarom? Omdat ik denk dat het opnieuw gebeurt. Ruimters zijn op de terugtocht. Hun tijd, onze tijd, is bijna voorbij. Of we sterven uit, of we worden opgenomen in de Blijvercultuur. Dat weten we allemaal, hoe we ook onze best doen het te ontkennen. Maar wat niemand beseft, is dat als er geen Ruimters meer zijn, er ook geen Blijvers meer kunnen zijn. Blijvers hebben zichzelf altijd gedefinieerd als niet-Ruimters. Ik vraag me af hoe Blijvers als jij zichzelf zullen zien als er geen Ruimters meer zijn.'

Fredda wees naar Tonya en Alvar, twee leden van twee volken. 'Toen herinnerde ik me dat Ruimters en Blijvers de afstammelingen zijn van menselijke rassen die nu vergeten zijn. En ik besefte dat Ruimters en Blijvers op hun beurt in de vergetelheid zullen raken, maar belangrijk zijn als voorouders voor afstammelingen die pas over duizenden jaren zullen worden geboren. Onze versmolten culturen zullen de onzichtbare basis vormen waarop zij hun samenlevingen bouwen.'

Alvar Kresh knikte peinzend. 'Tonya en ik hebben het een klein beetje daarover gehad. We vroegen ons af wat we met de Blijvers hier op de planeet aan moeten, hoe lang ze kunnen blijven, wat hun rechten zullen zijn, enzovoort. En ik denk, Fredda, dat je me een besluit hebt laten nemen. Ik denk dat we hen moeten laten blijven, allemaal, zo lang als ze willen, met precies dezelfde rechten als geboren en getogen Infernalen.'

Tonya keek hem verrast aan. 'Dat is een mooi aanbod,' zei ze.

'We zullen alle hulp nodig hebben die we kunnen krijgen, als we Inferno willen helpen erbovenop te komen,' zei Alvar. 'Wat vind je ervan? Laat de Blijvers doen waar ze zin in hebben, en verder zand erover? Ze kunnen zich hier voorgoed vestigen, op Inferno.'

'In het land hiernaast?' vroeg Tonya achterdochtig. 'In onze eigen, kleine nederzettinkjes, veilig uit de weg?'

'Nee,' antwoordde Kresh. 'In dezelfde dorpen, dezelfde steden, straten en huizen. Fredda heeft gelijk. De dag nadert waarop er geen Ruimters of Blijvers meer zullen zijn. Alleen mensen. Dus waarom zouden we daar niet op Inferno mee beginnen? Laten we samen mens zijn.'

Hij liep naar zijn vrouw en pakte haar rechterhand in zijn linker. Hij draaide zich om naar Tonya en bood haar zijn andere hand aan, een handdruk die over alle generaties van hun beider talloze, vergeten voorvaderen heen reikte. 'Laten we een nieuw volk zijn,' zei hij. 'Samen één volk.'

Noot van de auteur

Ik wil alle mensen bedanken die hebben meegeholpen aan dit boek en de trilogie. Het is een langdurige, ingewikkelde onderneming geweest. Nu is de trilogie eindelijk compleet.

Het ontstaan van deze drie boeken zou onmogelijk zijn geweest zonder de enorme literaire productie van wijlen Isaac Asimov en de enorme populariteit van zijn werk. Hij wordt node gemist en we staan allemaal bij hem in het krijt. Het is een eer en een voorrecht geweest om de ideeën en de werelden die hij heeft geschapen, nader te onderzoeken.

Ik wil ook de redacteuren bedanken die aan Caliban, Inferno en Utopia hebben gewerkt. David Harris, John Betancourt, Leigh Grossman en Keith RA. DeCandido hebben allemaal hard gewerkt om deze boeken te verbeteren, waarin ze zijn geslaagd. Ik dank ook Susan Allison, Ginjer Buchanan en Laura Anne Gilman van Ace Books, Peter Heek en Byron Preiss voor de door hen geboden hulp.

En ik dank natuurlijk ook Eleanore Maury Fox. Toen ik aan deze trilogie begon, kende ik haar zelfs nog niet. Nu is ze mijn vrouw. Dit is het moment waarop schrijvers meestal over liefde, genegenheid en het geduld van hun arme echtgenotes beginnen. En Eleanore verdient beslist een heleboel dank, wat dat betreft. Maar ik kreeg ook iets anders: zeer onomwonden, oprechte, professionele redactionele raad. Dat heeft me veel geholpen.

Nu ben ik toe aan mijn zuster Constance Witte, mijn broer Chris Allen, mijn zwager Jim Witte en mijn schoonzuster Edith Allen. Het laatste boek van deze trilogie wordt aan hen opgedragen, zoals het eerste aan hun kinderen was opgedragen (op één na, maar dat komt dadelijk). Connie, Chris, Jim en Edie: dank jullie wel voor een hele reeks van dingen waarvan de opsomming langer dan dit boek zou zijn. Mijn ouders, Tom en Scottie Allen, dank ik ook, evenals mijn schoonmoeder Elizabeth Maury, mijn schoonvader David Fox en mijn zwager, Carl Fox. De familie wordt steeds groter, en als gevolg daarvan word ik steeds gelukkiger.

Nu we het toch over een groeiende familie hebben: het laatste lid was er nog niet toen ik Caliban aan mijn neefjes en nichtjes opdroeg. Ze verdient het om op de lijst te staan. Ten slotte wil ik daarom dat Anna Patrice Allen alsnog eraan wordt toegevoegd. Welkom aan boord, Anna.

Roger MacBride Allen

Brasilia, Brazilië

- november, 1995

Table of Contents

- De oorspronkelijke wetten der robotica

- De nieuwe wetten der robotica

- Deel een

- Inslag minus tweeënzestig

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5

- Deel twee

- Inslag minus achtenvijftig

- 6
- 7
- 8

- Deel drie

- Inslag minus eenenvijftig

- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

- Deel vier

- Inslag minus dertig

- 14

- 15

- Deel vijf

- Inslag minus tien

- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- Epiloog
- Noot van de auteur